દુકનિદ્દેસો

ઉપાદાભાજનીયવણ્ણના

૫૯૬. સમન્તતો સબ્બસો દસ્સનટ્ઠેન ચક્ખુ સમન્તચક્ખૂતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘સબ્બસઙ્ખતાસઙ્ખતદસ્સન’’ન્તિ વુત્તં. એવમાદિનાતિ એત્થ આદિ-સદ્દો ‘‘દુક્ખં પરિઞ્ઞેય્યં પરિઞ્ઞાત’’ન્તિ તીસુપિ પદેસુ પચ્ચેકં યોજેતબ્બો. ‘‘ઇદં દુક્ખન્તિ મે, ભિક્ખવે, પુબ્બે અનનુસ્સુતેસુ ધમ્મેસુ ચક્ખું ઉદપાદિ, ઞાણં ઉદપાદી’’તિઆદિના (મહાવ. ૧૫; પટિ. મ. ૨.૩૦) હિ પાળિ પવત્તાતિ. આકારેનાતિ દ્વાદસવિધેન આકારેન. તમ્પિ કામાવચરં વિપસ્સનાપચ્ચવેક્ખણઞાણભાવતો. ‘‘ઞાણચક્ખુ સહઅરિયમગ્ગં વિપસ્સનાઞાણન્તિપિ યુજ્જતી’’તિ વદન્તિ. અગ્ગમગ્ગેન પન સહ વિપસ્સના પચ્ચવેક્ખણઞાણન્તિ યુત્તં વિય દિસ્સતિ.

યથાવુત્તે મંસપિણ્ડે સસમ્ભારે ચક્ખુવોહારો સન્તાનવસેન પવત્તમાને ચતુસમુટ્ઠાનિકરૂપધમ્મે ઉપાદાય પવત્તોતિ ‘‘ચતુ…પે… સમ્ભારા’’તિ વુત્તં. સણ્ઠાનન્તિ વણ્ણાયતનમેવાતિ તેન તેન આકારેન સન્નિવિટ્ઠેસુ મહાભૂતેસુ તંતંસણ્ઠાનવસેન વણ્ણાયતનસ્સ વિઞ્ઞાયમાનત્તા વુત્તં, ન વણ્ણાયતનસ્સેવ સણ્ઠાનપઞ્ઞત્તિયા ઉપાદાનત્તા. તથા હિ અન્ધકારે ફુસિત્વાપિ સણ્ઠાનં વિઞ્ઞાયતીતિ. તથા ચ વક્ખતિ ‘‘દીઘાદીનિ ફુસિત્વાપિ સક્કા જાનિતુ’’ન્તિ, (ધ. સ. અટ્ટ. ૬૧૬) ‘‘દીઘાદિસન્નિવેસં ભૂતસમુદાયં નિસ્સાયા’’તિ (ધ. સ. મૂલટી. ૬૧૬) ચ. તેસં સમ્ભવસણ્ઠાનાનં આપોધાતુવણ્ણાયતનેહિ અનત્થન્તરભાવેપિ તેહિ વિસું વચનં તથાભૂતાનં સમ્ભવભૂતાનં સણ્ઠાનભૂતાનઞ્ચ. એતેન આપોધાતુવણ્ણાયતનાનં વસેન વત્તમાનઅવત્થાવિસેસો સમ્ભવો સણ્ઠાનઞ્ચાતિ અયમત્થો દસ્સિતો હોતિ. તત્થ સમ્ભવો ચતુસમુટ્ઠાનિકો સોળસવસ્સકાલે ઉપ્પજ્જતિ. તસ્સ રાગવસેન ઠાના વચનં હોતીતિ વદન્તિ. અતથાભૂતાનં તતો અઞ્ઞથાભૂતાનં. યથાવુત્તે સમ્ભારવત્થુસઙ્ખાતે. વિજ્જમાનત્તાતિ ભિય્યોવુત્તિવસેન વુત્તં. તથા હિ ખીણાસવાનં બ્રહ્માનઞ્ચ સમ્ભવો નત્થીતિ. આપોધાતુવિસેસત્તા સમ્ભવો આપોધાતુસમ્બન્ધી આપોધાતુતન્નિસ્સયનિસ્સિતોપિ હોતીતિ તસ્સ ચતુધાતુનિસ્સિતતાય અવિરોધો વુત્તો.

ઉતુચિત્તાહારેહિ ઉપત્થમ્ભિયમાનન્તિ એત્થ ‘‘કલાપન્તરગતા ઉતુઆહારા અધિપ્પેતા’’તિ વદન્તિ. અનેકકલાપગતભાવં ચક્ખુસ્સ દસ્સેતિ યતો ઉપદ્દુતપટલે નિરાકરણેપિ ચક્ખુ વિજ્જતીતિ. પટિઘટ્ટનં વિસયાભિમુખભાવો નિઘંસપચ્ચયત્તા. નિઘંસો નિસ્સયભાવાપત્તિ. યતો ચક્ખાદિનિસ્સિતા સઞ્ઞા ‘‘પટિઘસઞ્ઞા’’તિ વુચ્ચતિ.

અનેકત્તાતિ ઇદં અવચનસ્સ કારણં, ન હેતુકિરિયાય વિઞ્ઞાયમાનભાવસ્સ. સો પન અપેક્ખાસિદ્ધિતો એવ વેદિતબ્બો. હેતુકિરિયાપેક્ખા હિ ફલકિરિયાતિ. ચક્ખું સઙ્ગણ્હાતીતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ નિસ્સયભાવાનુપગમનેપિ તંસભાવાનતિવત્તનતો તસ્સા સમઞ્ઞાય તત્થ નિરુળ્હભાવં દસ્સેતિ. દસ્સનપરિણાયકટ્ઠો ચક્ખુસ્સ ઇન્દટ્ઠોયેવાતિ ‘‘યથા હિ ઇસ્સરો’’તિઆદિના ઇસ્સરોપમા વુત્તા. ચક્ખુવિઞ્ઞાણં દસ્સનકિચ્ચે પરિણાયન્તં ચક્ખુ તંસહજાતે ચક્ખુસમ્ફસ્સાદયોપિ તત્થ પરિણાયતીતિ વુચ્ચતીતિ ‘‘તે ધમ્મે…પે… પરિણાયતી’’તિ વુત્તં, ન પન ચક્ખુસમ્ફસ્સાદીનં દસ્સનકિચ્ચત્તા. અથ વા ચક્ખુસમ્ફસ્સાદીનં ઇન્દ્રિયપચ્ચયભાવેન ઉપકારકં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં દસ્સનકિચ્ચે પરિણાયન્તં ચક્ખુ તત્થ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદયોપિ તદનુવત્તકે પરિણાયતીતિ અત્થાયં પરિયાયોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તે ધમ્મે…પે… ણાયતી’’તિ. અનેકત્થત્તા ધાતૂનં ચક્ખતીતિ ઇમસ્સ ‘‘પરિણાયતિ પકાસેતી’’તિ ચ અત્થા વુત્તા. સણ્ઠાનમ્પિ રૂપાયતનમેવાતિ ‘‘સમવિસમાનિ રૂપાનિ ચક્ખતીતિ ચક્ખૂ’’તિ વુત્તં. તંદ્વારિકાનં ફસ્સાદીનં ઉપનિસ્સયપચ્ચયભાવો એવ વળઞ્જનત્થો.

૫૯૯. તંદ્વારિકા…પે… ઉપ્પત્તિ વુત્તાતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણે ઉપ્પન્ને સમ્પટિચ્છનાદીનિ બલવારમ્મણે જવનં એકન્તેન ઉપ્પજ્જતીતિ કત્વા વુત્તં. તથા ચેવ હિ અન્તરા ચક્ખુવિઞ્ઞાણે વા સમ્પટિચ્છને વા સન્તીરણે વા ઠત્વા નિવત્તિસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતીતિ નિચ્છિતં. તેન પચ્ચયેનાતિ તંપકારેન પચ્ચયેન. તંસદિસાનન્તિ ગરું કત્વા અસ્સાદનાદિપ્પવત્તિવિસેસરહિતતાય દસ્સનસદિસાનં મનોધાતુસન્તીરણવોટ્ઠબ્બનાનં. પઞ્ચદ્વારિકજવનાનં અસ્સાદનાદિતો અઞ્ઞથા ગરું કત્વા પવત્તિ નત્થિ રૂપધમ્મવિસયત્તાતિ ‘‘અસ્સાદનાભિનન્દનભૂતાની’’તિ એત્તકમેવ વુત્તં. મનોદ્વારિકજવનપિટ્ઠિવટ્ટકાનમ્પિ હિ પઞ્ચદ્વારિકજવનાનં અસ્સાદનાભિનન્દનભાવેન રૂપં ગરું કત્વા પવત્તિ નત્થીતિ ન સક્કા વત્તુન્તિ. રૂપં આરમ્મણાધિપતિ અકુસલસ્સેવ હોતિ. તથા હિ પટ્ઠાને ‘‘અબ્યાકતો ધમ્મો અકુસલસ્સ ધમ્મસ્સ અધિપતિપચ્ચયેન પચ્ચયો. આરમ્મણાધિપતિ ચક્ખું ગરું કત્વા અસ્સાદેતિ અભિનન્દતી’’તિઆદિના (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૧૬) રૂપધમ્મોપિ આરમ્મણાધિપતિ વિભત્તો. ‘‘અબ્યાકતો ધમ્મો અબ્યાકતસ્સ ધમ્મસ્સ અબ્યાકતો ધમ્મો કુસલસ્સા’’તિ એત્થ પન ફલનિબ્બાનાનેવ આરમ્મણાધિપતિભાવેન વિભત્તાનીતિ. ગણનાય ચ ‘‘આરમ્મણઆરમ્મણાધિપતિઉપનિસ્સયપુરેજાતઅત્થિઅવિગતન્તિ એક’’ન્તિ (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૪૫) વુત્તં. યદિ કુસલસ્સપિ સિયા, દ્વેતિ વત્તબ્બં સિયાતિ. તાનીતિ યથાવુત્તજવનાનિ પટિનિદ્દિટ્ઠાનિ. તંસમ્પયુત્તાનિ ચાતિ જવનસમ્પયુત્તાનિ. અઞ્ઞાનિ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદીનિ. યદિ રૂપસ્સ આરમ્મણપચ્ચયભાવમત્તં અધિપ્પેતં, ‘‘તં રૂપારમ્મણેતિ એતેનેવ સિજ્ઝેય્યા’’તિ એત્તકમેવ વદેય્ય. યસ્મા પન રૂપં તંદ્વારિકજવનાનં પચ્ચયવિસેસોપિ હોતિ, તસ્મા તસ્સ વિસેસસ્સ દીપનત્થં ‘‘આરબ્ભા’’તિ વચનં વુત્તં સિયાતિ આહ ‘‘આરમ્મણપચ્ચયતો અઞ્ઞપચ્ચયભાવસ્સપિ દીપક’’ન્તિ.

૬૦૦. સોતવિઞ્ઞાણપ્પવત્તિયં સવનકિરિયાવોહારોતિ સોતસ્સ સવનકિરિયાય કત્તુભાવો સોતવિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયભાવેનાતિ વુત્તં ‘‘સોતવિઞ્ઞાણસ્સ નિસ્સયભાવેન સુણાતી’’તિ. જીવિતનિમિત્તમાહારરસો જીવિતં, તસ્મિં નિન્નતાય તં અવ્હાયતીતિ જિવ્હાતિ એવં સિદ્ધેન જિવ્હા-સદ્દેન પકાસિયમાના રસાવ્હાયનસઙ્ખાતા સાયનકિરિયા લબ્ભતીતિ કત્વા વુત્તં ‘‘જિવ્હાસદ્દેન વિઞ્ઞાયમાના કિરિયાસાયન’’ન્તિ. તથા ચ વક્ખતિ ‘‘જીવિતમવ્હાયતીતિ જિવ્હા’’તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૧૫૪). આયોતિ ઉપ્પત્તિદેસો. પસાદકાયસ્સ કાયિકાનં દુક્ખસુખાનં નિસ્સયભાવતો ઇતરેસં ઉપનિસ્સયભાવતો ‘‘દુક્ખદુક્ખવિપરિણામદુક્ખાનં આયો’’તિ વુત્તં. બ્યાપિતાયાતિ બ્યાપિભાવે, બ્યાપિભાવેન વા. કાયપ્પસાદભાવોતિ કાયપ્પસાદસબ્ભાવો. અનુવિદ્ધત્તાતિ અનુયુત્તભાવતો, સંસટ્ઠભાવતોતિ અત્થો. તસ્માતિ યસ્મા યાવતા ઇમસ્મિં કાયે ઉપાદિન્નકપવત્તં નામ અત્થિ, સબ્બત્થ કાયાયતનં કપ્પાસપટલે સ્નેહો વિયાતિ વુત્તં, તસ્મા. પણ્ડરસભાવા પસાદા આપાથગતં વિસયં વિઞ્ઞાણુપ્પત્તિહેતુભાવેન પકાસેન્તા વિય હોન્તીતિ તેસં વિસયાવભાસનકિચ્ચતા વુત્તા. સમાનનિસ્સયાનન્તિ એકનિસ્સયાનં. અવિનિબ્ભુત્તેસુ હિ રૂપરસાદીસુ યંનિસ્સયં રૂપં, તંનિસ્સયો એવ રસાદીતિ. અઞ્ઞમઞ્ઞસભાવાનુપગમેનાતિ લક્ખણસઙ્કરાભાવમાહ.

યસ્મા પચ્ચયન્તરસહિતોયેવ ચક્ખુપ્પસાદો રૂપાભિહનનવસેન પવત્તતિ, ન પચ્ચયન્તરરહિતો, તસ્મા રૂપાભિઘાતો હોતુ વા મા વા હોતુ, એવંસભાવો સો રૂપધમ્મોતિ દસ્સેતું ‘‘રૂપાભિઘાતારહો’’તિ વુત્તં યથા ‘‘વિપાકારહસભાવા કુસલાકુસલા’’તિ. વિસયવિસયીનં અઞ્ઞમઞ્ઞં અભિમુખભાવો અભિઘાતો વિયાતિ અભિઘાતો, સો રૂપે ચક્ખુસ્સ, ચક્ખુમ્હિ વા રૂપસ્સ હોતીતિ વુત્તં ‘‘રૂપે, રૂપસ્સ વા અભિઘાતો’’તિ. તેનેવાહ ‘‘યમ્હિ ચક્ખુમ્હિ અનિદસ્સનમ્હિ સપ્પટિઘમ્હિ રૂપં સનિદસ્સનં સપ્પટિઘં પટિહઞ્ઞિ વા’’તિ (ધ. સ. ૫૯૭), ‘‘ચક્ખુ અનિદસ્સનં સપ્પટિઘં રૂપમ્હિ સનિદસ્સનમ્હિ સપ્પટિઘમ્હિ પટિહઞ્ઞિ વા’’તિ (ધ. સ. ૫૯૮) ચ આદિ. એત્થ ચ તંતંભવપત્થનાવસેન ચક્ખાદીસુ અવિગતરાગસ્સ અત્તભાવનિપ્ફાદકસાધારણકમ્મવસેન પુરિમં ચક્ખુલક્ખણં વુત્તં, સુદૂરસુખુમાદિભેદસ્સપિ રૂપસ્સ ગહણસમત્થમેવ ચક્ખુ હોતૂતિ એવં નિબ્બત્તિતઆવેણિકકમ્મવસેન દુતિયં. એસ નયો સેસેસુપિ. અથ વા સતિપિ પઞ્ચન્નં પસાદભાવસામઞ્ઞે સવિસયાવભાસનસઙ્ખાતસ્સ પસાદબ્યાપારસ્સ દસ્સનવસેન પુરિમં વુત્તં, પસાદકારણસ્સ સતિપિ કમ્મભાવસામઞ્ઞે અત્તનો કારણભેદેન ભેદદસ્સનવસેન દુતિયં.

કામતણ્હાતિ કામભવે તણ્હા. તથા રૂપતણ્હા દટ્ઠબ્બા. તસ્સ તસ્સ ભવસ્સ મૂલકારણભૂતા તણ્હા તસ્મિં તસ્મિં ભવે ઉપ્પજ્જનારહાયતનવિસયાપિ નામ હોતીતિ કામતણ્હાદીનં દટ્ઠુકામતાદિવોહારારહતા વુત્તા. દટ્ઠુકામતાતિ હિ દટ્ઠુમિચ્છા રૂપતણ્હાતિ અત્થો. તથા સેસાસુપીતિ. એત્થ ચ દટ્ઠુકામતાદીનં તંતંઅત્તભાવનિબ્બત્તકકમ્માયૂહનક્ખણતો સતિ પુરિમનિબ્બત્તિયં વત્તબ્બં નત્થિ. અસતિપિ તસ્સ મગ્ગેન અસમુગ્ઘાતિતભાવેનેવ કારણન્તિ દટ્ઠબ્બં. યતો મગ્ગેન અસમુચ્છિન્નં કારણલાભે સતિ ઉપ્પજ્જિત્વા અત્તનો ફલસ્સ કારણભાવૂપગમનતો વિજ્જમાનમેવાતિ ઉપ્પન્નઅત્થિતાપરિયાયેહિ વુચ્ચતિ ‘‘અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં ભાવેન્તો અરિયં અટ્ઠઙ્ગિકં મગ્ગં બહુલીકરોન્તો ઉપ્પન્નુપ્પન્ને પાપકે અકુસલે ધમ્મે અન્તરાયેવ અન્તરધાપેતિ’’ (સં. નિ. ૫.૧૫૭), ‘‘સન્તં વા અજ્ઝત્તં કામચ્છન્દં અત્થિ મે અજ્ઝત્તં કામચ્છન્દોતિ પજાનાતી’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૮૨; મ. નિ. ૧.૧૧૫) ચ એવમાદીસુ.

એત્થાહ – ચક્ખાદીનં ઇન્દ્રિયાનં કિં એકકમ્મુના ઉપ્પત્તિ, ઉદાહુ નાનાકમ્મુનાતિ? ઉભયથાપીતિ પોરાણા. તત્થ નાનાકમ્મુના તાવ ઉપ્પત્તિયં ચક્ખાદીનં વિસેસે વત્તબ્બં નત્થિ કારણસ્સ ભિન્નત્તા. એકકમ્મુના પન ઉપ્પત્તિયં તેસં કથં વિસેસોતિ? કારણસ્સ ભિન્નત્તાયેવ. તંતંભવપત્થનાભૂતા હિ તણ્હા તંતંભવપરિયાપન્નાયતનાભિલાસતાય સયં વિચિત્તરૂપા ઉપનિસ્સયભાવેન તંતંભવનિબ્બત્તકકમ્મસ્સ વિચિત્તભેદતં વિદહતિ. યતો તદાહિતવિસેસં તં તથારૂપસમત્થતાયોગેન અનેકરૂપાપન્નં વિય અનેકં વિસિટ્ઠસભાવં ફલં નિબ્બત્તેતિ. તથા ચ વક્ખતિ ‘‘કમ્મમેવ નેસં વિસેસકારણ’’ન્તિ. ન ચેત્થ સમત્થતાભાવતો અઞ્ઞં વેદિતબ્બં કારણવિસેસેનાહિતવિસેસસ્સ વિસિટ્ઠફલનિપ્ફાદનયોગ્યતાભાવતો. તથા હિ સતિ એકસ્સપિ કમ્મસ્સ અનેકિન્દ્રિયહેતુતાવિસેસયોગં એકમ્પિ કમ્મન્તિઆદિના યુત્તિતો આગમતોપિ પરતો સયમેવ વક્ખતિ. તથા ચ એકસ્સેવ કુસલચિત્તસ્સ સોળસાદિવિપાકચિત્તનિબ્બત્તિહેતુભાવો વુચ્ચતિ. લોકેપિ એકસ્સેવ સાલિબીજસ્સ પરિપુણ્ણાપરિપુણ્ણતણ્ડુલફલનિબ્બત્તિહેતુતા દિસ્સતિ. કિં વા એતાય યુત્તિચિન્તાય, ન ચિન્તિતબ્બમેવેતં. યતો કમ્મવિપાકો ચક્ખાદીનિ કમ્મવિપાકો ચ સબ્બાકારતો બુદ્ધાનંયેવ કમ્મવિપાકઞાણફલયુત્તાનં વિસયો, ન અઞ્ઞેસં અતક્કાવચરતાય. તેનેવ ચ ભગવતા ‘‘કમ્મવિપાકો અચિન્તેય્યો ન ચિન્તેતબ્બો, યો ચિન્તેય્ય ઉમ્માદસ્સ વિઘાતસ્સ ભાગી અસ્સા’’તિ (અ. નિ. ૪.૭૭) આદીનવં દસ્સેત્વા પટિક્ખિત્તં. આવિઞ્છનં પુગ્ગલસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ વા તંનિન્નભાવપ્પત્તિયા હેતુભાવો.

સબ્બેસન્તિ પદસ્સ પકરણતો પારિસેસતો વા લબ્ભમાનં અત્થવિસેસં અજાનન્તો યથારુતવસેનેવ અત્થં ગહેત્વા ‘‘કો એત્થ વિસેસો’’તિઆદિના ચોદેતિ. ઇતરો તેજાદીનં પચ્ચેકં અધિકભાવે વિય દ્વિન્નં તિણ્ણં વા અધિકભાવેપિ યથાવુત્તાધિકભાવેનેવ એકકાદિવસેન લબ્ભમાનાય ઓમત્તતાયપિ કાયપ્પસાદો ન હોતીતિ વિઞ્ઞાયમાનત્તા પકરણતો પારિસેસતો વા ચતુન્નમ્પિ ભૂતાનં સમભાવેન કાયો હોતીતિ અયમત્થો સિદ્ધોતિ સબ્બ-સદ્દો ઇધ સમભાવદીપકોતિ દસ્સેતું ‘‘ઇદં પના’’તિઆદિમાહ. ઇમમત્થં દીપેતીતિ ચ યથાવુત્તેન ઞાયેન ‘‘સબ્બેસ’’ન્તિ વચનતો અયમત્થો લબ્ભતિ, ન તસ્સ વાચકત્તાતિ દસ્સેતિ. તેનેવાહ ‘‘અનુવત્ત…પે… વસેન વુત્તત્તા’’તિ. એકદેસાધિકભાવનિવારણેનેવ હિ એકદેસોમત્તતાનિવારણમ્પિ વિઞ્ઞાયતીતિ. એકદેસો અવયવો. ચતુધાતુસમુદાયનિસ્સયસ્સ હિ પસાદસ્સ તદેકધાતુઅધિકતા અવયવાધિકતા હોતીતિ.

‘‘પુરિમા ચેત્થ દ્વેપિ વાદિનો નિકાયન્તરિયા’’તિ વદન્તિ. આલોકાદિસહકારીકારણસહિતાનંયેવ ચક્ખાદીનં રૂપાદિઅવભાસનસમત્થતા વિવરસ્સ ચ સોતવિઞ્ઞાણુપનિસ્સયભાવો ગુણોતિ તેસં લદ્ધીતિ અધિપ્પાયેન ‘‘તંતંભૂતગુણેહી’’તિઆદિ વુત્તં. તેજાદીનં વિય વિવરસ્સ ભૂતભાવાભાવતો ‘‘યથાયોગ’’ન્તિ વુત્તં. અથ વા રૂપાદયો વિય વિવરમ્પિ ભૂતગુણોતિ પરાધિપ્પાયં દસ્સેન્તો ‘‘તંતંભૂતગુણેહી’’તિ આહ. તેજસ્સ પન આલોકરૂપેન, આકાસસઙ્ખાતસ્સ વિવરસ્સ સદ્દેન, વાયુસ્સ ગન્ધેન, ઉદકસ્સ રસેન, પથવિયા ફોટ્ઠબ્બેનાતિ ઇમમત્થં સન્ધાય ‘‘યથાયોગં તંતંભૂતગુણેહી’’તિ વુત્તં સિયા. રૂપાદિગ્ગહણેતિ રૂપાદિવિસયે ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિકે નિપ્ફાદેતબ્બેતિ અત્થો. ઉપકરિતબ્બતોતિ સહકારીકારણભૂતેહિ યથાવુત્તભૂતગુણેહિ ચક્ખાદીનં સકિચ્ચકરણે ઉપકરિતબ્બતો. સભાવેન સુય્યમાનસ્સાતિ કેનચિ અનુચ્ચારિયમાનસ્સેવ લબ્ભમાનત્તા વુત્તં. ઘટ્ટનં પન વિના વાયુસદ્દોપિ નત્થીતિ. અથ વા વાયુમ્હિ સદ્દો સભાવેન સુય્યતીતિ આપે રસો મધુરોતિ ચ તસ્સ લદ્ધિયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. દુતિયવાદિસ્સપિ નિગ્ગહો હોતિ તસ્સપિ તેજાદિગુણા રૂપાદયોતિ એવંલદ્ધિકત્તા.

રૂપાદિવિસેસગુણેહીતિ રૂપાદિવિસેસગુણયુત્તેહિ. તેજ…પે… વાયૂહીતિ સહાકાસેહિ તેજાદિપરમાણૂહિ. કપ્પાસતો વિસદિસાયાતિ કપ્પાસપથવિતો વિસેસયુત્તાય તતો અધિકસામત્થિયયુત્તાયાતિ અધિપ્પાયો. તસ્સાયેવાતિ કપ્પાસપથવિયાયેવ. યસ્મા સા વિજ્જમાનાનિપિ અવિસેસભૂતાનિ અત્થીતિ ગહેતું અસક્કુણેય્યભાવેન અભિભવિત્વા ઠિતા, તસ્મા તસ્સાયેવ ગન્ધો અધિકતરો ભવેય્યાતિ અત્થો. અયઞ્ચ સબ્બો ઉત્તરો ‘‘તસ્સ તસ્સ ભૂતસ્સ અધિકતાયા’’તિઆદિના અટ્ઠકથાયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૬૦૦) વુત્તત્તા તથાગતાનં વાદં સમ્પટિચ્છિત્વા વદન્તસ્સ કણાદસ્સ વસેન વુત્તો. ‘‘અત્તનો પન મતેન કણાદકપિલાદયો કેવલં પથવાદિદ્રબ્યમેવાતિઆદિ લદ્ધિ. કણાદસાસનાય અધિમુત્તાનં સાસને અનવગાળ્હાનં કેસઞ્ચિ અયં વાદો’’તિ ચ વદન્તિ. એતસ્સુભયસ્સાતિ આસવગન્ધતો કપ્પાસગન્ધો અધિકો સીતુદકવણ્ણતો ઉણ્હોદકવણ્ણો ચ અધિકોતિ એતસ્સ ઉભયસ્સ. તેજાદિઅધિકેસુ ચ સમ્ભારેસુ રૂપાદીનં વિસેસસ્સ અદસ્સનતો ન રૂપાદયો તેજાદીનં વિસેસગુણોતિ સિદ્ધન્તિ આહ ‘‘તદભા…પે… ત્તિતા’’તિ. તેન ન રૂપં તેજસ્સ વિસેસગુણો એકન્તતો તેજાદિકે સમ્ભારે વિસેસેન અદસ્સનતો, યો યસ્સ વિસેસગુણો, ન સો તદધિકે સમ્ભારે એકન્તતો વિસેસેન દિસ્સતિ યથા પથવીઅધિકે સમ્ભારે આપોધાતૂતિ દસ્સેતિ. એવં સેસેસુપિ યથાયોગં યોજેતબ્બં. કો પન વાદો નાનાકલાપેતિ સભાવતો નાનત્તાભાવેપિ મૂલકારણનાનત્તવસેન અત્થિ કોચિ વિસેસો અસઙ્ઘાતેતિ દસ્સેતિ, યતો પરમરણાદિકિરિયાસમત્થતા નેસં કેસઞ્ચિયેવ દિસ્સતીતિ.

એકમ્પીતિ પિ-સદ્દેન અનેકસ્મિં વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ દસ્સેતિ. પઞ્ચાયતનિકત્તભાવે પત્થના યા દટ્ઠુકામતાદિભાવેન વુત્તા, તાય નિપ્ફન્નં. એતેન કારણવિસેસેન ફલવિસેસમાહ. ન હીતિઆદિના વુત્તમેવત્થં સમત્થયતિ. તન્તિ કમ્મં. વિસેસેનાતિ અત્તનો કારણેન આહિતાતિસયેન. તેનેવ સોતસ્સ ન હોતિ પચ્ચયો, તતો અઞ્ઞેનેવ પન હોતીતિ અધિપ્પાયો. તેન અનેકસભાવેન કારણેન આહિતવિસેસં એકમ્પિ કમ્મં અનેકસભાવં ફલં નિપ્ફાદેતું સમત્થં હોતીતિ દસ્સેતિ. ઇદાનિ કમ્મસ્સ વુત્તપ્પકારવિસેસાભાવે દોસમાહ ‘‘ઇન્દ્રિયન્તરાભાવપ્પત્તિતો’’તિ. તસ્સત્થો – કારણવિસેસાભાવે ફલવિસેસસ્સ અસમ્ભવતો યં વિસેસયુત્તં કમ્મં ચક્ખુસ્સ કારણં, તસ્સ તતો અઞ્ઞવિસેસાભાવે તદઞ્ઞિન્દ્રિયુપ્પાદકતાપિ ન સિયાતિ સોતિન્દ્રિયાદીનં તતો અનુપ્પત્તિ એવ સિયા. એવમિતરત્થાપિ. વિસેસોતિ ચેત્થ કમ્મસ્સ તંતંઇન્દ્રિયુપ્પાદનસમત્થતા અધિપ્પેતા, સા ચ પુબ્બે દસ્સિતસભાવોવ.

અનેકાહિ મહગ્ગતચેતનાહિ એકાય વા પરિત્તચેતનાસહિતાય પટિસન્ધિક્ખણે કટત્તારૂપાનં નિબ્બત્તીતિ ન સક્કા વિઞ્ઞાતુન્તિ ‘‘સબ્બેસં…પે… વિઞ્ઞાયતી’’તિ વુત્તં. ઇદાનિ તમેવ અસક્કુણેય્યતં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘નાનાચેતનાયા’’તિઆદિ વુત્તં. તસ્સાયં સઙ્ખેપત્થો – ‘‘પટિસ…પે… પચ્ચયો’’તિ એત્થ યદિ નાનાકમ્મવસેન ઇન્દ્રિયાનં ઉપ્પત્તિ અધિપ્પેતા, એવં સતિ મહગ્ગતકમ્મેન ચ કામાવચરકમ્મેન ચ તંતંપટિસન્ધિક્ખણે કટત્તારૂપં ઉપ્પન્નં સિયા, ન ચેતં યુત્તં ‘‘મહગ્ગતચેતના કમ્મપચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૨.૧૨.૭૮) વુત્તત્તા. નાપિ તંતંભવનિયતરૂપિન્દ્રિયેહિ વિકલિન્દ્રિયતા ગતિસમ્પત્તિયા ઓપપાતિકયોનિયં પટિસન્ધિક્ખણે યુત્તા. અથ મહગ્ગતાહિ એવ નાનાચેતનાહિ નિબ્બત્તં, ન ચેકા પટિસન્ધિ અનેકકમ્મનિબ્બત્તા હોતિ. નિચ્છિતઞ્હેતં સાકેતપઞ્હેનાતિ. એવં એકેન મહગ્ગતકમ્મુના ચક્ખુન્દ્રિયસોતિન્દ્રિયહદયવત્થૂનં ઉપ્પત્તિઞાપકેન ઇમિના વચનેન પરિત્તકમ્મુનાપિ એકેન યથારહં અનેકેસં ઇન્દ્રિયાનં ઉપ્પત્તિ સિદ્ધાવાતિ વુત્તં ‘‘સિદ્ધમેકેન કમ્મેન અનેકિન્દ્રિયુપ્પત્તિ હોતી’’તિ.

સમ્પત્તોયેવ નામ સમ્પત્તિકિચ્ચકરણતોતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘પટિ…પે… નકતો’’તિ વુત્તં. અતિસુખુમભાવતો મંસચક્ખુઅગોચરેન રૂપાયતનેન સમન્નાગતસઙ્ઘાતવુત્તિતાય ચ ‘‘વાયુ વિયા’’તિ વુત્તં. ચિત્તસમુટ્ઠાનં સદ્દાયતનં સોતવિઞ્ઞાણસ્સ કદાચિપિ આરમ્મણપચ્ચયો ન સિયા ધાતુપરમ્પરાય ઘટ્ટેન્તસ્સ ઉતુસમુટ્ઠાનત્તા. તેનાહ ‘‘ન હિ…પે… પજ્જતી’’તિ. પટ્ઠાને (પટ્ઠા. ૧.૧.૨) ચ ‘‘સદ્દાયતનં સોતવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણપચ્ચયેન પચ્ચયો’’તિ અવિસેસેન વુત્તં.

નનુ ચિરેન સુય્યન્તીતિ દૂરે ઠિતાનં લહુકં સવનં નત્થિ, તેસમ્પિ વા લહુકં સવનેન દૂરાસન્નભાવાનં વિસેસો ન સિયાતિ અધિપ્પાયો. ન, દૂ…પે… તોતિ ન દૂરે ઠિતેહિ રજકાદિસદ્દા ચિરેન સોતવિઞ્ઞાણેન સુય્યન્તિ, સચે સવનૂપચારે સો સદ્દો દૂરે આસન્ને ચ ઠિતાનં યથાભૂતે આપાથગતે સદ્દે મનોવિઞ્ઞાણસઙ્ખાતતો ગહણવિસેસતો ચિરેન સુતો સીઘં સુતોતિ અભિમાનોતિ અત્થો. એતમેવત્થં વિત્થારતો દસ્સેન્તો ‘‘યથા હી’’તિઆદિમાહ. નિચ્છય…પે… અભિમાનો હોતિ, સોતવિઞ્ઞાણપ્પવત્તિ પન ઉભયત્થાપિ સમાના, યસ્મા સો પન સદ્દો…પે… આગચ્છતીતિ. યદિ ધાતુપરમ્પરાય સદ્દો નપ્પવત્તતિ, કથં પટિઘોસાદીનં ઉપ્પત્તીતિ આહ ‘‘દૂરે…પે… પચ્ચયો હોતી’’તિ. ઉપ્પત્તિવસેન આગતાનીતિ એતેન રૂપધમ્માપિ યત્થ ઉપ્પજ્જન્તિ, તત્થેવ ભિજ્જન્તિ, ન દેસન્તરં સઙ્કમન્તીતિ દસ્સેતિ. ઘટ્ટનસભાવાનેવાતિ તેસં ભૂતાનં સદ્દસમુપ્પત્તિહેતુભાવમાહ. સોતપદેસસ્સાતિ સોતદેસસ્સ, સોતદેસે ઠિતસ્સાતિ અત્થો.

ચક્ખુમતો પુગ્ગલસ્સ અજ્ઝાસયવસેનાતિ ચિત્રવિચિત્રરૂપાયતને યેભુય્યેન સત્તાનં ચક્ખુદ્વારિકજવનસ્સ અનુકડ્ઢનવસેન પવત્તિં સન્ધાય વુત્તં. કણ્ણકૂપચ્છિદ્દેયેવ પવત્તનતોતિ એતેન અધિટ્ઠાનતો બહિદ્ધા ઇન્દ્રિયં પવત્તીતિ વાદં પટિસેધેતિ. અધિટ્ઠાનદેસે એવ હિ ઇન્દ્રિયં વત્તતિ તત્થ કિચ્ચાદિપ્પયોગદસ્સનતો. સતિપિ પનસ્સ બહિદ્ધા વુત્તિયં ન વિસયગ્ગહણે સમત્થતા, અઞ્ઞથા અધિટ્ઠાનપિદહનેપિ વિસયગ્ગહણં ભવેય્યાતિ. આરમ્મણગ્ગહણહેતુતો ચાતિ કણ્ણકૂપચ્છિદ્દેયેવ ઠત્વા આરમ્મણકરણસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ વા હેતુભાવતો.

તબ્બોહારેનાતિ ગન્ધગન્ધગ્ગહણસ્સ સહચરિતાય ગન્ધોપિ તથા વુત્તોતિ અધિપ્પાયો. ગન્ધો પચ્ચયોતિ ગન્ધો સહકારીપચ્ચયોતિ અત્થો. ખેળાદિકો પચ્ચયોતિ યોજેતબ્બં. તથા પથવીતિ સહકારીપચ્ચયન્તરભૂતા અજ્ઝત્તિકબાહિરા પથવી આરમ્મણગ્ગહણે પચ્ચયોતિ અત્થો. આધારભૂતાતિ તેજોવાયોધાતૂનં આધારભૂતા. નિસ્સયભૂતાનન્તિ નિસ્સયમહાભૂતાનં આપોતેજોવાયોધાતૂનં. સબ્બદાતિ ઉપ્પીળનકાલે ચ અનુપ્પીળનકાલે ચ. તત્થાતિ ચતુરાસીતિપભેદે ઉપરિમકાયસઙ્ખાતે રૂપસમૂહે. વિનિબ્ભુજ્જિતું અસક્કુણેય્યાનન્તિ ઇદં ચક્ખુદસકં ઇદં કાયદસકં ઇદં ભાવદસકન્તિ એવં કલાપતોપિ વિનિબ્ભુજ્જિતું અસક્કુણેય્યાનં.

૬૧૬. દીઘાદીનં ફુસિત્વા જાનિતબ્બતોતિ ઇદં દીઘાદીનં ન કાયવિઞ્ઞાણગોચરત્તા વુત્તં, દીઘાદિવોહારરૂપાદીનં પન ફોટ્ઠબ્બં ફુસિત્વા કાયવિઞ્ઞાણવીથિયા પરતો પવત્તેન મનોવિઞ્ઞાણેનપિ જાનિતબ્બત્તા વુત્તં. દીઘાદિસન્નિવેસન્તિ દીઘાદિસન્નિવેસવન્તં. એકસ્મિં ઇતરસ્સ અભાવાતિ છાયાતપાનં આલોકન્ધકારાનઞ્ચ અસહટ્ઠાયિતં આહ. કથં પન આલોકો અન્ધકારં વિધમતીતિ? ‘‘આલોકપ્પવત્તિસમાનકાલં અન્ધકારસભાવેન પવત્તમાનં વણ્ણાયતનં ભિજ્જતિ. અન્ધકારસ્સ નિસ્સયો હુત્વા પવત્તમાનાનિ ભૂતાનિ કમેન તથારૂપસ્સ વણ્ણાયતનસ્સ નિસ્સયભાવં ગચ્છન્તી’’તિ કેચિ. સહ અન્ધકારેન તન્નિસ્સયભૂતાનં નિરોધસમનન્તરં તંસન્તતિયં તાદિસે પચ્ચયસન્નિપાતે આલોકનિસ્સયભૂતાનં ઉપ્પત્તીતિ વેદિતબ્બં. ન હિ નિસ્સયમહાભૂતેહિ વિના આલોકપ્પવત્તિ અત્થિ, નાપિ અન્ધકારસઙ્ખાતં વણ્ણાયતનમેવ નિરુજ્ઝતિ તંનિસ્સયેહિ પયુજ્જમાનકએકકલાપભૂતોપાદારૂપાનં સહેવ નિરુજ્ઝનતો. પદીપસિખામણિરંસિયો વિય પથવીપાકારરુક્ખાદીનિ મુઞ્ચિત્વાપિ અન્ધકારો પવત્તતીતિ વદન્તિ. મન્દં પન પાકારાદિઆધારરહિતં ન સુટ્ઠુ પઞ્ઞાયતિ, બહલં આધારં નિસ્સાય પવત્તતીતિ યુત્તન્તિ ચ વદન્તિ.

૬૨૦. ‘‘અમનુસ્સસદ્દો’’તિ એત્થ અ-કારો ન મનુસ્સતામત્તનિવત્તિઅત્થો સદિસભાવદીપનતાય અનધિપ્પેતત્તા, મનુસ્સતો પન અનઞ્ઞતાનિવત્તિઅત્થોતિ દસ્સેતું ‘‘અમનુસ્સ…પે… ટ્ઠાદયોપી’’તિ આહ. તથા કિત્તેતબ્બોતિ ‘‘વંસફાલનસદ્દો’’તિઆદિના વત્થુવસેન કિત્તેતબ્બો.

૬૩૨. કમ્મચિત્તાદિનાતિ આદિ-સદ્દેન ઉતુઆહારે સઙ્ગણ્હાતિ. તંતદાકારાનીતિ ઇત્થિલિઙ્ગાદિઆકારાનિ. ઇત્થિન્દ્રિયં પટિચ્ચ સમુટ્ઠહન્તીતિ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયાનિપિ ઇત્થિલિઙ્ગાદીનિ યેભુય્યેન ઇત્થિન્દ્રિયસહિતે એવ સન્તાને સબ્ભાવા ઇતરત્થ ચ અભાવા ઇન્દ્રિયહેતુકાનિ વુત્તાનિ. અઞ્ઞથાતિ ઇત્થિલિઙ્ગાદિઆકારતો અઞ્ઞથા, ઇત્થિન્દ્રિયાભાવે વા. ઇત્થિગ્ગહણસ્સ ચાતિ ઇત્થીતિ ચિત્તપ્પવત્તિયા. તેસં રૂપાનન્તિ ઇત્થિલિઙ્ગાદિઆકારરૂપાનં. યદિ ઇત્થિન્દ્રિયં ઇત્થિલિઙ્ગાદિઆકારરૂપાનં સહકારીકારણં, અથ કસ્મા તસ્સ ઇન્દ્રિયાદિપચ્ચયભાવો તેસં ન વુત્તોતિ? નેવ તં સહકારીકારણં, અથ ખો તેસં તબ્ભાવભાવિતામત્તેન તં કારણન્તિ વુચ્ચતીતિ દસ્સેતું આહ ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ.

૬૩૩. લિઙ્ગં પરિવત્તમાનં પુરિમલિઙ્ગાધારજાતિઅનુરૂપમેવ હુત્વા પરિવત્તતીતિ કત્વા વુત્તં ‘‘પટિસન્ધિયં વિય પવત્તેપી’’તિ. યસ્સ…પે… નોતિ આદિવચનતોતિ આદિ-સદ્દેન ‘‘યસ્સ વા પન પુરિસિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ ઇત્થિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતીતિ નો’’તિ (યમ. ૩.ઇન્દ્રિયયમક.૧૮૮) સઙ્ગણ્હાતિ.

૬૩૫. દ્વારભાવેન કુચ્છિતાનં આસવધમ્માનં પવત્તિટ્ઠાનતાય પસાદવિસેસે વિય વિઞ્ઞત્તિવિસેસેપિ કાયવોહારપ્પવત્તિ દટ્ઠબ્બા. વિત્થમ્ભનસભાવતાય વાયોધાતુયા થમ્ભનં ‘‘વાયોધાતુકિચ્ચ’’ન્તિ વુત્તં. કિચ્ચમ્પિ હિ ધમ્માનં સભાવોયેવાતિ. પથવીધાતુયા આકારો વચીવિઞ્ઞત્તીતિ વત્તું વટ્ટતીતિ યોજના.

૬૩૬. વિતક્ક…પે… ગહિતાતિ યથાધિપ્પેતત્થાભિબ્યઞ્જિકાય વાચાય સમુટ્ઠાપનાધિપ્પાયપ્પવત્તિં સન્ધાય વુત્તં. તદા હિ સા તેહિ પરિગ્ગહિતા નામ હોતીતિ. એકસ્સપિ અક્ખરસ્સ અનેકેહિ જવનેહિ નિબ્બત્તેતબ્બત્તા તથા નિબ્બત્તિયમાનતાય અસમત્થસભાવત્તા ન વિઞ્ઞાતવિસેસા ન ભિન્ના એવાતિ આહ ‘‘સવ…પે… ભિન્ના’’તિ. અબ્બોકિણ્ણેતિ અન્તરન્તરા ઉપ્પજ્જમાનેહિ અસંસટ્ઠે. ‘‘પચ્છિમચિત્ત’’ન્તિ અવિસેસેન ચુતિચિત્તં વુત્તન્તિ અધિપ્પાયેન ‘‘અઞ્ઞેસમ્પિ ચુતિચિત્તં…પે… ઞાયતી’’તિ વુત્તં.

અથ વા ‘‘યે ચ રૂપાવચરં અરૂપાવચરં ઉપપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાયિસ્સન્તિ, તેસં ચવન્તાનં તેસં વચીસઙ્ખારો નિરુજ્ઝિસ્સતિ, નો ચ તેસં કાયસઙ્ખારો નિરુજ્ઝિસ્સતી’’તિ (યમ. ૨.સઙ્ખારયમક.૮૮) રૂપારૂપભવૂપપજ્જનકાનં કામાવચરચુતિચિત્તસ્સપિ કાયસઙ્ખારાસમુટ્ઠાપનવચનેન ખીણાસવેહિ અઞ્ઞેસમ્પિ…પે… ઞાયતી’’તિ વુત્તં. યસ્મા ચ –

‘‘યસ્સ કાયસઙ્ખારો નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ વચીસઙ્ખારો નિરુજ્ઝિસ્સતીતિ આમન્તા’’તિ (યમ. ૨.સઙ્ખારયમક.૧૦૮),

‘‘યસ્સ કાયસઙ્ખારો નિરુજ્ઝતિ, તસ્સ ચિત્તસઙ્ખારો નિરુજ્ઝિસ્સતીતિ આમન્તા’’તિ (યમ. ૨.સઙ્ખારયમક.૧૦૮) ચ,

‘‘પચ્છિમચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે તેસં કાયસઙ્ખારો ચ ન નિરુજ્ઝતિ ચિત્તસઙ્ખારો ચ ન નિરુજ્ઝિસ્સતી’’તિ (યમ. ૨.સઙ્ખારયમક.૧૧૩) –

આદિવચનતો ચ પચ્છિમચિત્તસ્સ પુરતો સોળસમેન ચિત્તેન તતો ઓરિમેન વા સદ્ધિં અસ્સાસપસ્સાસા ન ઉપ્પજ્જન્તીતિ સિદ્ધં. યદિ ઉપ્પજ્જેય્યું, ‘‘પચ્છિમચિત્તસ્સ ભઙ્ગક્ખણે તેસં કાયસઙ્ખારો ન નિરુજ્ઝતી’’તિ ન વદેય્ય, વુત્તઞ્ચેતં, તસ્મા હેટ્ઠિમકોટિયા ચુતિતો પુરિમેન સત્તરસમેન ઉપ્પન્ના અસ્સાસપસ્સાસા ચુતિયા હેટ્ઠા દુતિયેન ચિત્તેન સદ્ધિં નિરુજ્ઝન્તિ. તેન ‘‘યસ્સ ચિત્તસ્સ અનન્તરા કામાવચરાનં પચ્છિમચિત્તં ઉપ્પજ્જિસ્સતી’’તિ ચુતિચિત્તસ્સાનન્તરપચ્ચયભૂતસ્સપિ ચિત્તસ્સ કાયસઙ્ખારાસમુટ્ઠાપનતા વુત્તા.

અથ વા યસ્સ ચિત્તસ્સાતિ યેન ચિત્તેન સબ્બપચ્છિમો કાયસઙ્ખારો ઉપ્પજ્જતિ. તં ચિત્તં વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં, ન પચ્છિમચિત્તસ્સ અનન્તરપચ્ચયભૂતં. અનન્તરાતિ હિ કાયસઙ્ખારુપ્પાદનં અન્તરં વિના, યતો પચ્છા કાયસઙ્ખારુપ્પાદનેન અનન્તરિતં હુત્વા પચ્છિમચિત્તં ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ અત્થો. કસ્મા? ‘‘ઇતરેસં વચીસઙ્ખારો ચ નિરુજ્ઝિસ્સતિ કાયસઙ્ખારો ચ નિરુજ્ઝિસ્સતી’’તિ (યમ. ૨.સઙ્ખારયમક.૮૮) વુત્તત્તા. અઞ્ઞથાપચ્છિમચિત્તતો પુરિમતતિયચિત્તસમઙ્ગીનં કાયસઙ્ખારો ઉપ્પજ્જતીતિ આપજ્જતીતિ. એવં સબ્બેસમ્પિ ચુતિચિત્તસ્સ રૂપજનકતાભાવે આગમં દસ્સેત્વા ઇદાનિ યુત્તિં દસ્સેતું ‘‘ન હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ગબ્ભગમનાદીતિ આદિ-સદ્દેન ઉદકનિમુગ્ગઅસઞ્ઞીભૂતકાલકતચતુત્થજ્ઝાનસમાપન્નરૂપારૂપભવસમઙ્ગીનિરોધસમાપન્નભાવે સઙ્ગણ્હાતિ.

૬૩૭. અનેકેસં કલાપાનં એકતો હુત્વા એકઘનપિણ્ડભાવેન પવત્તનતો કલાપન્તરભૂતાનં કલાપન્તરભૂતેહિ સમ્ફુટ્ઠભાવો વુત્તો. યતો તેસં દુવિઞ્ઞેય્યનાનત્તં, ન પન અવિનિબ્ભુત્તભાવતો. તંતંભૂતવિવિત્તતાતિ તેસં તેસં ભૂતાનં વિભત્તભાવો કલાપન્તરભૂતેહિ વિભત્તસભાવતા અસંકિણ્ણતાતિ અત્થો. યસ્મા પન યથાવુત્તા વિવિત્તતા રૂપાનં ઓસાનં હોતિ, તસ્મા ‘‘રૂપપરિયન્તો’’તિ વુત્તં. અથ વા તંતંભૂતસુઞ્ઞતા. યેસઞ્હિ પરિચ્છેદો આકાસો, તેસં પરિયન્તતાય તેહિ સુઞ્ઞભાવોતિ લક્ખિતબ્બો. તતોયેવ ચ સો ભૂતન્તરેહિ વિય તેહિ અસમ્ફુટ્ઠોતિ વુચ્ચતીતિ. અઞ્ઞથાતિ પરિચ્છિન્દિતબ્બેહિ અસમ્ફુટ્ઠભાવાભાવે.

૬૩૮. તંતંવિકારાધિકરૂપેહીતિ એત્થ કથં ચમ્મસુવણ્ણેસુ મુદુતાકમ્મઞ્ઞતા લબ્ભન્તિ, નનુ લહુતાદિવિકારા એકન્તતો ઇન્દ્રિયબદ્ધરૂપે એવ પવત્તનતો અનિન્દ્રિયબદ્ધે ન લબ્ભન્તીતિ? સચ્ચમેતં, ઇધ પન તંસદિસેસુ તબ્બોહારવસેન વુત્તં. તથા હિ તૂલપિચુઆદીસુ ગરુભાવાદિહેતૂનં ભૂતાનં અધિકભાવાભાવતો લહુઆદિવોહારો. નિદ્દિસિતબ્બધમ્મનિસ્સયરૂપે એવ વા સન્ધાય ‘‘તંતંવિકારાધિકરૂપેહી’’તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. સબ્બે સબ્બેસં પચ્ચયા લહુતાદીનં અઞ્ઞમઞ્ઞાવિજહનતોતિ અધિપ્પાયો.

૬૪૧. આચયસદ્દેનેવાતિ નિદ્દેસે વુત્તઆચયસદ્દેનેવ. યો આયતનાનં આદિચયત્તા આચયો પુનપ્પુનં નિબ્બત્તમાનાનં, સોવ રૂપસ્સ ઉપરિચયત્તા ઉપચયોતિ અધિપ્પેતં અત્થં પાળિયં યોજેત્વા દસ્સેતું ‘‘પાળિયં પના’’તિઆદિ વુત્તં. ઉપ-સદ્દો પઠમત્થો ‘‘દાનં, ભિક્ખવે, પણ્ડિતુપઞ્ઞત્ત’’ન્તિઆદીસુ (અ. નિ. ૩.૪૫) વિય. ઉપરિઅત્થોચ ‘‘સમ્મટ્ઠે ઉપસિત્તે ચ, તે નિસીદિંસુ મણ્ડપે’’તિઆદીસુ વિય. અઞ્ઞથાતિ ઉપ-સદ્દસ્સ ઉપરિઅત્થસ્સેવ ગહણે.

૬૪૩. ફલવિપચ્ચનપકતિયાતિ ફલવિપચ્ચનસભાવેન. ફલમેવ વા પકતીતિ આયુસંહાનાદિના ફલસભાવેન જરાનિદ્દેસોતિ અત્થો. તથા હિ ‘‘ફલૂપચારેન વુત્તા’’તિ વુત્તં. સુપરિણતરૂપપરિપાકકાલે હાનિદસકાદીસુ.

૬૪૫. કત્તબ્બસભાવતોતિ મૂલફલાદીનં ઇધાધિપ્પેતઆહારવત્થૂનં મુખેન અસનાદિકત્તબ્બસભાવતો. વિસભૂતે સઙ્ઘાતે ઓજા મન્દા હોતીતિ સવિસત્તાભાવતો સુખુમતા વુત્તા. અઙ્ગમઙ્ગાનુસારિનો રસસ્સ સારોતિ રસહરણીધમનિજાલાનુસારેન સરીરાવયવે અનુપ્પવિટ્ઠસ્સ આહારરસસ્સ અબ્ભન્તરાહારપચ્ચયો સ્નેહો, યો લોકે રસધાતૂતિ વુચ્ચતિ.

ઉપાદાભાજનીયકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નોઉપાદાભાજનીયકથાવણ્ણના

૬૪૬. ‘‘એકં મહાભૂતં પટિચ્ચ તયો મહાભૂતા તયો મહાભૂતે પટિચ્ચ એકં મહાભૂત’’ન્તિઆદિવચનતો (પટ્ઠા. ૧.૧.૫૩) એકં મહાભૂતં અવસેસમહાભૂતે નિસ્સયતિ, તેહિ ઉપાદારૂપેન ચ નિસ્સીયતીતિ આહ ‘‘નિસ્સયતિ ચ નિસ્સીયતિ ચા’’તિ.

૬૪૭. મહાભૂતાનં અઞ્ઞમઞ્ઞાવિજહનતો એકસ્મિમ્પિ કલાપે અનેકં ફોટ્ઠબ્બં અત્થીતિ ફોટ્ઠબ્બસભાવેસુયેવ અનેકેસુપિ આરમ્મણેસુ આપાથગતેસુ આભોગાદિવસેન એકંયેવ વિઞ્ઞાણુપ્પત્તિહેતુ હોતીતિ અયં વિચારો દસ્સિતો. ઇતરેસુપિ પન યથાયોગં દસ્સેતબ્બો. તત્થ રસારમ્મણં તાવ ઇન્દ્રિયનિસ્સયં અલ્લીયિત્વા વિઞ્ઞાણુપ્પત્તિહેતુભાવતો સતિપિ અનેકેસં રસાનં આપાથગમને એકસ્મિં ખણે એકપ્પકારંયેવ યથાવુત્તનયેન જિવ્હાવિઞ્ઞાણુપ્પત્તિહેતુ હોતિ, તથા ગન્ધારમ્મણં. રૂપસદ્દારમ્મણાનિ પન ઇન્દ્રિયનિસ્સયં અસમ્પત્વાવ વિઞ્ઞાણુપ્પત્તિહેતુભાવતો યોગ્યદેસે અવટ્ઠિતાનિ યત્તકાનિ સહકારીપચ્ચયન્તરગતં ઉપકારં લભન્તિ, તત્તકાનિ એકસ્મિં ખણે એકજ્ઝં આરમ્મણં ન હોન્તીતિ ન વત્તબ્બાનિ. તથા હિ સદ્દો નિગ્ઘોસાદિકો અનેકકલાપગતો તથા વણ્ણોપિ સિવિકુબ્બહનનિયામેન એકજ્ઝં આરમ્મણં હોતીતિ. એત્થાપિ ચ આભુજિતવસેન આરમ્મણાધિમત્તતાવસેન અનેકકલાપસન્નિપાતેપિ કત્થચિ વિઞ્ઞાણુપ્પત્તિ હોતિયેવ. પસાદાધિમત્તતા પિત્તાદિવિબન્ધાભાવેન પસાદસ્સ તિક્ખતા. કથં પન ચિત્તસ્સાતિ ચિત્તસામઞ્ઞતો એકત્તનયવસેન પુચ્છતિ.

૬૫૧. તાદિસાયાતિ યા પચુરજનસ્સ અત્થીતિપિ ન ગહિતા. સન્તી સમાના. એવન્તિ યથાસસમ્ભારુદકં સસમ્ભારપથવિયા આબન્ધકં, એવં પરમત્થુદકં પરમત્થપથવિયાતિ દસ્સેતિ. તદનુરૂપપચ્ચયેહીતિ અત્તનો આબન્ધનાનુગુણેહિ આબન્ધિયમાનેહિ સન્ધારણાદિકિચ્ચેહિ પુરિમેહિ ચ પથવીઆદીહિ. અફુસિત્વા પતિટ્ઠા હોતિ, અફુસિત્વા આબન્ધતીતિ ઇમિના ફુસિતબ્બફુસનકભાવો આપોધાતુયં નત્થીતિ ફોટ્ઠબ્બવસેન ઉભયધમ્મતં આહ. અઞ્ઞમઞ્ઞં નિસ્સયતા અઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયતા. અથ વા અઞ્ઞમઞ્ઞતા ચ નિસ્સયતા ચ અઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયતા. યદિ ફોટ્ઠબ્બાફોટ્ઠબ્બધાતૂનં ફોટ્ઠબ્બભાવેન વિના અઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયતા, પથવીઆદીનં કક્ખળાદિસભાવો એવ ફોટ્ઠબ્બભાવોતિ તબ્બિરહેન કથં તેસં આપોધાતુયા નિસ્સયાદિભાવોતિ આહ ‘‘અવિનિબ્ભોગવુત્તીસૂ’’તિઆદિ. અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયભૂતેસૂતિ એતેન ઉપાદારૂપં નિવત્તેતિ. અથ વા પુબ્બે અટ્ઠકથાધિપ્પાયે ઠત્વા ફોટ્ઠબ્બાફોટ્ઠબ્બધાતૂનં વિસિટ્ઠં અઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયતં વત્વા ઇદાનિ અત્તનો અધિપ્પાયે ઠત્વા અવિસેસેન તં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અવિનિબ્ભોગવુત્તીસૂ’’તિઆદિ. તંયેવ અવિસિટ્ઠં અઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયતં દળ્હં કત્વા દસ્સેન્તો ‘‘નાપિ સહજાતેસૂ’’તિઆદિમાહ. તત્થ અફુસનં તાવ એકકલાપગતત્તા ન વિચારેતબ્બં, ફુસનં પન કથન્તિ? એકકલાપગતત્તા એવ. વિસું સિદ્ધાનંયેવ હિ વિસયમહાભૂતાનં કાયપ્પસાદનિસ્સયભૂતેસુ ફુસનં દિસ્સતિ.

ઝાયતીતિ પરિપચ્ચતિ. ન ઉણ્હા હુત્વાતિ એતસ્સ ઉણ્હસભાવા હુત્વાતિ અયમત્થોતિ કત્વા ‘‘તેજોસભાવતંયેવ પટિક્ખિપતી’’તિ વુત્તં. ઉણ્હપટિપક્ખત્તા સીતસ્સ ઉણ્હતાય પટિક્ખેપે સીતતાસઙ્કા સિયાતિ આહ ‘‘ન સીતત્તં અનુજાનાતી’’તિ. તેજોસભાગતંયેવ વા સીતતાયપિ દસ્સેતું ‘‘ન સીતત્તં અનુજાનાતી’’તિ વુત્તં. તેનેવાહ ‘‘તેજો એવ હિ સીત’’ન્તિ. મન્દે હિ ઉણ્હભાવે સીતબુદ્ધીતિ તેજો એવ હિ સીતં. કથં પનેતં વિઞ્ઞાયતીતિ? સીતબુદ્ધિયા અવવત્થિતભાવતો પારાપારં વિય. તથા હિ આતપે ઠત્વા છાયં પવિટ્ઠાનં સીતબુદ્ધિ હોતિ, તત્થેવ પથવીગબ્ભતો નિગ્ગતાનં ઉણ્હબુદ્ધીતિ. યદિ તેજોયેવ સીતં, ઉણ્હભાવેન સદ્ધિં સીતભાવોપિ એકસ્મિં કલાપે ઉપલબ્ભેય્યાતિ આહ ‘‘સીતુણ્હાનઞ્ચા’’તિઆદિ. ઉણ્હસીતકલાપેસુ સીતુણ્હાનં અપ્પવત્તિ. દ્વિન્નં…પે… યુજ્જતિ, ન આપોધાતુવાયોધાતૂનં સીતભાવેતિ અધિપ્પાયો. આપોધાતુયા હિ વાયોધાતુયા સીતભાવે ઉણ્હભાવેન સદ્ધિં એકસ્મિં કલાપે સીતભાવો લબ્ભેય્ય, ન પન લબ્ભતિ. ન ચેત્થ આપોધાતુઅધિકે વાયોધાતુઅધિકે વા કલાપે સીતભાવોતિ સક્કા વિઞ્ઞાતું તાદિસેપિ કત્થચિ કલાપે અલબ્ભમાનત્તા સીતભાવસ્સાતિ. ખરતાદિસભાવાધિકસ્સ ભૂતસઙ્ઘાતસ્સ દવતાદિસભાવાધિકતાપત્તિ ભાવઞ્ઞથત્તં. તં પન યથા હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘પચ્ચ…પે… પ્પત્તી’’તિ આહ.

૬૫૨. એકન્તનચિત્તસમુટ્ઠાનાદીતિ આદિ-સદ્દેન એકન્તઅનુપાદિન્નુપાદાનિયાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. પુરિમાનમ્પીતિ ‘‘યં વા પનઞ્ઞમ્પી’’તિ એતસ્મા વચનતો પુરિમાનં અનુપાદિન્નાનં સદ્દાયતનકાયવિઞ્ઞત્તિઆદીનં નચિત્તસમુટ્ઠાનાનઞ્ચ ચક્ખાયતનસોતાયતનાદીનં. નકમ્મસ્સકતત્તાભાવાદિકન્તિ નકમ્મસ્સકતત્તાભાવં નચિત્તસમુટ્ઠાનભાવન્તિ એવમાદિકં. એકન્તાકમ્મજાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન એકન્તાચિત્તજં ગય્હતિ. તા જરતાઅનિચ્ચતા. અનેકન્તેસુ ન ગહિતાતિ એકન્તતો અકમ્મજેસુ સદ્દાયતનાદીસુ અચિત્તજેસુ ચ ચક્ખાયતનાદીસુ ગહેત્વા ચતુસમુટ્ઠાનિકત્તા અનેકન્તેસુ રૂપાયતનાદીસુ ન ગહિતાતિ અત્થો.

૬૬૬. અનિપ્ફન્નત્તાતિ અઞ્ઞં અનપેક્ખિત્વા સભાવતો અસિદ્ધત્તં. તસ્સાતિ વિઞ્ઞત્તિદ્વયસ્સ.

નોઉપાદાભાજનીયકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચતુક્કનિદ્દેસવણ્ણના

૯૬૬. ‘‘સબ્બં રૂપં મનસા વિઞ્ઞાત’’ન્તિ વચનતો યદિ વિઞ્ઞાતતો અઞ્ઞં દિટ્ઠાદિ ન હોતીતિ ‘‘કતમં તં રૂપં દિટ્ઠ’’ન્તિઆદિના પુચ્છા ન કતા, એવં સન્તે ચતુક્કભાવો કથન્તિ અનુયોગં મનસિ કત્વા આહ ‘‘દસ્સનાદિગ્ગહણવિસેસતો’’તિ. દસ્સનં સવનં મિનિત્વા જાનનં વિજાનનઞ્ચાતિ એતસ્મા દસ્સનાદિગ્ગહણવિસેસતો. એતેન ગાહકભેદેન ગહેતબ્બભેદોતિ દસ્સેતિ. ઇદાનિ સમુખેનપિ ગહેતબ્બભેદો લબ્ભતીતિ દસ્સેતું ‘‘દિટ્ઠા…પે… ભાવતો’’તિ વુત્તં.

પઞ્ચકનિદ્દેસવણ્ણના

૯૬૯. તદિદં નયકરણં છબ્બિધાદીસુ તીસુ સઙ્ગહેસુ યોજિતં.

પકિણ્ણકકથાવણ્ણના

૯૭૫. એકન્તતો નીવરણત્તા મિદ્ધસ્સ ‘‘નત્થિ નીવરણા’’તિ વચનેન ગહણન્તિ દસ્સેતું ‘‘મિદ્ધસ્સપિ નીવરણસ્સા’’તિ વુત્તં. ન ચ રૂપં પહાતબ્બં નિપ્પરિયાયપ્પહાનસ્સ ઇધ અધિપ્પેતત્તા. એત્થ કેચિ ‘‘નામકાયરૂપકાયગેલઞ્ઞસભાવતો દુવિધં મિદ્ધં. તત્થ પુરિમં ‘નીવરણા’તિ વચનેન વુત્તં, ઇતરં રૂપસભાવ’’ન્તિ વદન્તિ. તત્થ યં તં અરૂપતો અઞ્ઞં મિદ્ધં પરિકપ્પિતં, તમ્પિ નીવરણં મિદ્ધસભાવતો ઇતરં મિદ્ધં વિયાતિ પરિકપ્પિતમિદ્ધસ્સપિ ન સક્કા નીવરણભાવં નિવત્તેતુન્તિ તેસં વચનસ્સ નીવરણપ્પહાનવચનેન વિરોધં દસ્સેન્તો ‘‘ન ચ રૂપકાય’’ન્તિઆદિમાહ. અથ વા ખીણાસવાનં સોપ્પનસભાવતો સોપ્પસ્સ ચ મિદ્ધહેતુકત્તા અત્થિ મિદ્ધરૂપન્તિ વાદં સન્ધાય ઉત્તરમાહ ‘‘ન ચ રૂપકાયગેલઞ્ઞ’’ન્તિઆદિના. તત્થ મિદ્ધમેવ સોપ્પહેતૂતિ નાયં અવધારણા ઇચ્છિતા, સોપ્પહેતુ એવ મિદ્ધન્તિ પન ઇચ્છિતાતિ મિદ્ધતો અઞ્ઞોપિ સોપ્પહેતુ અત્થિ, કો પન સો? રૂપકાયગેલઞ્ઞં. ન ચ રૂપ…પે… વચનતોતિ યોજના દટ્ઠબ્બા.

વચીઘોસાદીતિ આદિ-સદ્દેન હુંકારાદિસદ્દો સઙ્ગય્હતિ. અઙ્ગુલિફોટાદિસદ્દો ઉતુસમુટ્ઠાનોયેવ, ચિત્તપચ્ચયો પન હોતિ. રૂપભાવમત્તાનીતિ જરામરણસભાવાનં રૂપાનં તંધમ્મમત્તાનિ, તતો એવ ન જાતિઆદિધમ્મવન્તાનીતિ આહ ‘‘ન સયં સભાવવન્તાની’’તિ. યથા જરા અનિચ્ચતા ચ રૂપભાવમત્તં, એવં જાતિપીતિ જાતિયા રૂપભાવમત્તતાય ઉપસંહરણત્થો તથા-સદ્દો.

તેસં રૂપધમ્માનં. સઙ્ખાતાદિ-સદ્દો વિય અભિનિબ્બત્તિત-સદ્દોપિ વત્તમાનકાલિકોપિ હોતીતિ ‘‘અભિનિબ્બત્તિયમાનધમ્મક્ખણસ્મિ’’ન્તિ વુત્તં. એવમપીતિ યદિપિ જિરણભિજ્જનભાવા જિરણાદિસભાવાનં ધમ્માનં જનકપચ્ચયકિચ્ચાનુભાવક્ખણે અભાવતો તપ્પચ્ચયભાવવોહારં અભિનિબ્બત્તિવોહારઞ્ચ ન લભન્તિ, એવમપિ તેસં ઉપાદિન્નતા વત્તબ્બાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘જરામરણં પટિચ્ચસમુપ્પન્ન’’ન્તિ વચનતો તસ્સ પરિયાયતં વિવરતિ ‘‘તેસં ઉપ્પાદે સતી’’તિઆદિના.

યદિ એવન્તિ યદિ નિસ્સયપટિબદ્ધવુત્તિકા જાતિઆદયો, એવં સતિ. ‘‘મહાભૂતાનં ઉપાદાયરૂપ’’ન્તિ વચનતો ભૂતનિસ્સિતેસુ કેવલો ઉપાદાયવોહારોતિ ઉપાદાયે નિસ્સિતાપિ અપરેન ઉપાદાય-સદ્દેન વિસેસેત્વા વત્તબ્બાતિ અધિપ્પાયેન ‘‘ઉપાદાયુપાદાયભાવો આપજ્જતી’’તિ આહ. કારણકારણેપિ કારણે વિય વોહારો હોતિ ‘‘ચોરેહિ ગામો દડ્ઢો’’તિ યથાતિ દસ્સેન્તો ‘‘ભૂત…પે… ત્તનતો’’તિ આહ. ઇદાનિ પરમ્પરા વિના નિપ્પરિયાયતો ઉપ્પાદાદીનં ભૂતપટિબદ્ધભાવં સહ નિદસ્સનેન દસ્સેતું ‘‘અપિ ચા’’તિઆદિમવોચ. વિકારપરિચ્છેદાપિ ઉપાદાયરૂપવિકારાદિભાવે ભૂતપટિબદ્ધભાવાવિનિવત્તિતો એકસ્મિં કલાપે એકેકાવ વિકારાદયોતિ જીવિતિન્દ્રિયં વિય કલાપાનુપાલકં કલાપવિકારાદિભાવતો ચ ‘‘ઉપાદાયરૂપાનિ’’ઇચ્ચેવ વુચ્ચન્તીતિ આહ ‘‘એવં વિકા…પે… યોજેતબ્બાની’’તિ.

અસઙ્ખતભાવનિવારણત્થં પરિનિપ્ફન્નતા વુત્તાતિ ઇદં અપરિનિપ્ફન્નસભાવવતો અનુપલબ્ભમાનતાય સસવિસાણં વિય કેનચિ ન સઙ્ખતન્તિ અસઙ્ખતં નામ સિયાતિ ઇમિસ્સા આસઙ્કાય નિવત્તનવસેન વુત્તં. અથ વા રૂપવિકારાદિભાવતો રૂપભાવો વિય રૂપે સતિ સન્તિ, અસતિ ન સન્તીતિ સિદ્ધાય પટિચ્ચસમુપ્પન્નતાય સાધિતા પરિનિપ્ફન્નતા તેસં સઙ્ખતભાવં સાધેન્તી અસઙ્ખતભાવં નિવારણત્થં જાયતીતિ વુત્તં ‘‘અસઙ્ખતભાવનિવારણત્થં પરિનિપ્ફન્નતા વુત્તા’’તિ.

પકિણ્ણકકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

રૂપકણ્ડવણ્ણના નિટ્ઠિતા.