રૂપવિભત્તિ

એકકનિદ્દેસવણ્ણના

૫૯૪. પથવીઆદીનં ધમ્માનં રુપ્પનસભાવો વિય ન હેતુઆદિભાવોપિ સાધારણોતિ ન હેતૂસુ વિભજિતબ્બોતિ વુત્તં ‘‘અવિજ્જમાનવિભાગસ્સા’’તિ. તસ્સ પન વિભાગાભાવદસ્સનસરૂપદસ્સનમેવ નિદ્દેસો. એવઞ્ચ કત્વા નિબ્બાનસ્સપિ વિભાગરહિતત્તા ‘‘અસઙ્ખતા ધાતૂ’’તિ એત્તકમેવ નિદ્દેસવસેન વુત્તં.

યદિપિ હિનોતિ એતેન પતિટ્ઠાતિ કુસલાદિકો ધમ્મોતિ અલોભાદયો કેવલં હેતુપદવચનીયા, કારણભાવસામઞ્ઞતો પન મહાભૂતાદયોપિ હેતુ-સદ્દાભિધેય્યાતિ મૂલટ્ઠવાચિના દુતિયેન હેતુ-સદ્દેન વિસેસેત્વા આહ ‘‘હેતુહેતૂ’’તિ. સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધનતો કુસલાદિધમ્માનં મૂલત્થેન ઉપકારકધમ્મા ‘‘તયો કુસલહેતૂ’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૦૫૯-૧૦૬૦) પટ્ઠાને ચ તેયેવ ‘‘હેતુપચ્ચયો’’તિ વુત્તાતિ આહ ‘‘મૂલહેતુ પચ્ચયહેતૂતિ વા અયમત્થો’’તિ. હિનોતિ એતેન, એતસ્મા વા ફલં પવત્તતીતિ હેતુ, પટિચ્ચ એતસ્મા એતિ પવત્તતીતિ પચ્ચયોતિ એવં હેતુપચ્ચય-સદ્દાનં અનાનત્થતં સન્ધાય હેતુસદ્દપરિયાયભાવેન પચ્ચય-સદ્દો વુત્તોતિ આહ ‘‘હેતુપચ્ચયસદ્દાનં સમાનત્થત્તા’’તિ. ભૂતત્તયનિસ્સિતાનિ ચ મહાભૂતાનિ ચતુમહાભૂતનિસ્સિતં ઉપાદારૂપન્તિ સબ્બમ્પિ રૂપં સબ્બદા સબ્બત્થ સબ્બાકારં ચતુમહાભૂતહેતુકં મહાભૂતાનિ ચ અનામટ્ઠભેદાનિ સામઞ્ઞતો ગહિતાનીતિ વુત્તં ‘‘રૂપક્ખન્ધસ્સ હેતૂ’’તિ.

કમ્મસમાદાનાનન્તિ સમાદાનાનં કમ્માનં, સમાદિયિત્વા કતકમ્માનં વા. અઞ્ઞેસુ પચ્ચયેસુ વિપાકસ્સ તણ્હાવિજ્જાદીસુ.

‘‘અટ્ઠાનમેતં, ભિક્ખવે, અનવકાસો, યં કાયદુચ્ચરિતસ્સ ઇટ્ઠો કન્તો મનાપો વિપાકો નિબ્બત્તેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતિ. ઠાનઞ્ચ ખો એતં, ભિક્ખવે, વિજ્જતિ, યં કાયદુચ્ચરિતસ્સ અનિટ્ઠો અકન્તો અમનાપો વિપાકો નિબ્બત્તેય્ય. ઠાનમેતં વિજ્જતિ. વચી…પે… મનો…પે… વિજ્જતિ…પે… અટ્ઠાનમેતં, ભિક્ખવે, અનવકાસો, યં કાયસુચરિતસ્સ અનિટ્ઠો અકન્તો અમનાપો વિપાકો નિબ્બત્તેય્યા’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૩૧; વિભ. ૮૦૯),

‘‘કમ્મં સત્તે વિભજતિ, યદિદં હીનપણીતતાયા’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૮૯) – એવમાદિવચનતો કમ્મં વિપાકસ્સ ઇટ્ઠાનિટ્ઠતં નિયમેતીતિ આહ ‘‘ઇટ્ઠાનિટ્ઠવિપાકનિયામકત્તા’’તિ. ગતિઉપધિકાલપયોગસમ્પત્તિવિપત્તિયોયેવ ઠાનં વિપાકસ્સ ઓકાસભાવતો. ન હિ તેહિ વિના કોચિ વિપાકો નિબ્બત્તતીતિ. યથાવુત્તટ્ઠાને સતિ અધિગન્તબ્બં ઇટ્ઠાનિટ્ઠારમ્મણં ‘‘ગતિ…પે… નિપ્ફાદિત’’ન્તિ વુત્તં. વિપાકસ્સ આરમ્મણેન વિના અભાવતો આરમ્મણમ્પિ તસ્સ પધાનં કારણં. અનઞ્ઞસભાવતોતિ હેતુઆદિસભાવાભાવતો.

રુપ્પનં રૂપં. તં અસ્સ અત્થીતિ એત્થ ‘‘અસ્સા’’તિ વુચ્ચમાનો પથવીઆદિઅત્થોયેવ રુપ્પતીતિપિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘રુપ્પનલક્ખણયુત્તસ્સેવ રૂપીરૂપભાવતો’’તિ. એતં સભાવન્તિ એતં ઉપ્પન્નભાવે સતિ છહિ વિઞ્ઞાણેહિ વિઞ્ઞેય્યસભાવં રૂપે નિયમેતિ રૂપસ્સેવ તંસભાવત્તા. ન રૂપં એતસ્મિન્તિ કાલભેદવસેન અતંસભાવસ્સપિ રૂપસ્સ અત્થિતાય ન રૂપં તત્થ નિયન્તબ્બન્તિ દસ્સેતિ. અત્થિ હીતિઆદિના તત્થ રૂપસ્સેવ નિયન્તબ્બતાભાવંયેવ વિવરતિ. એતમેવાતિઆદિના ઉદ્દેસેન નિદ્દેસં સંસન્દેતિ. એત્થ એતમેવ રૂપે યથાવુત્તસભાવં નિયમેતબ્બં નિદ્દેસે એવ-સદ્દેન નિયમેતિ અવધારેતીતિ અત્થો. યથાવુત્તો નિયમોતિ ઉપ્પન્નભાવે સતિ છહિ વિઞ્ઞાણેહિ વિઞ્ઞેય્યભાવો નિયન્તબ્બતાય ‘‘નિયમો’’તિ વુત્તો, સો રૂપે અત્થિ એવ રૂપસ્સેવ તંસભાવત્તા. વિસિટ્ઠકાલસ્સ વુત્તપ્પકારં અવધારણંયેવ વા યથાવુત્તો નિયમો, સો રૂપે અત્થિયેવ સમ્ભવતિયેવ, ન અરૂપે વિય ન સમ્ભવતીતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. કાલભેદન્તિ કાલવિસેસં. અનામસિત્વાતિ અગ્ગહેત્વા. તં સબ્બન્તિ અનામટ્ઠકાલભેદં તતોયેવ અરૂપેહિ સમાનવિઞ્ઞેય્યસભાવં સબ્બં રૂપં. ઉપ્પન્નન્તિ એતેન કાલભેદામસનેન વિસેસેતિ ‘‘ઉપ્પન્નં…પે… મેવા’’તિ.

વત્તમાનકાલિકં સબ્બં રૂપં દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતસભાવં, તં યથાસકં છહિ વિઞ્ઞાણેહિ વિઞ્ઞેય્યસભાવમેવ, ન તેહિ અવિઞ્ઞેય્યં. નાપિ ઉપ્પન્નમેવ છહિ વિઞ્ઞાણેહિ વિઞ્ઞેય્યસભાવં એકન્તલક્ખણનિયમાભાવાપત્તિતોતિ એવં અવિપરીતે અત્થે વિભાવિતેપિ ચોદકો અધિપ્પાયં અજાનન્તો ‘‘નનુ એવ’’ન્તિઆદિના સબ્બસ્સ સબ્બારમ્મણતાપત્તિં ચોદેતિ. ઇતરો ‘‘રૂપં સબ્બં સમ્પિણ્ડેત્વા’’તિઆદિના અત્તનો અધિપ્પાયં વિભાવેતિ. એત્થ એકીભાવેન ગહેત્વાતિ ઇદં ‘‘સમ્પિણ્ડેત્વા’’તિ એતસ્સ અત્થવચનં. એકન્તલક્ખણં છહિ વિઞ્ઞાણેહિ વિઞ્ઞેય્યસભાવોયેવ. ઇદં વુત્તં હોતિ – કિઞ્ચાપિ પઞ્ચન્નં વિઞ્ઞાણાનં વિસયન્તરે અપ્પવત્તનતો ન સબ્બસ્સ સબ્બારમ્મણતા, સબ્બસ્સપિ પન રૂપસ્સ છવિઞ્ઞાણારમ્મણભાવતો યથાસકં છહિ વિઞ્ઞાણેહિ વિઞ્ઞેય્યતાય છહિ વિઞ્ઞાણેહિ વિઞ્ઞેય્યતાવ અત્થિ, તં એકતો સઙ્ગહણવસેન ગહેત્વા ‘‘ઉપ્પન્નં સબ્બં રૂપં છહિ વિઞ્ઞાણેહિ વિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિ વુત્તં યથા ‘‘અભિઞ્ઞાપ્પત્તં પઞ્ચમજ્ઝાનં છળારમ્મણં હોતી’’તિ. યથા હિ દિબ્બચક્ખુદિબ્બસોતાદિઅભિઞ્ઞાપ્પત્તસ્સ પઞ્ચમજ્ઝાનસ્સ વિસું અસબ્બારમ્મણત્તેપિ એકન્તલક્ખણવસેન એકીભાવેન ગહેત્વા આરમ્મણવસેન પઠમજ્ઝાનાદિતો વિસેસં દસ્સેતું ‘‘અભિઞ્ઞાપ્પત્તં પઞ્ચમજ્ઝાનં છળારમ્મણં હોતી’’તિ વુચ્ચતિ, એવં અરૂપતો રૂપસ્સ વિસયવસેન વિસેસં દસ્સેતું ‘‘ઉપ્પ …પે… વિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિ વુત્તન્તિ. છહિ વિઞ્ઞાણેહિ વિઞ્ઞેય્યભાવો રૂપે નિયમેતબ્બો, ન પન રૂપં તસ્મિં નિયમેતબ્બં, અનિયતદેસો ચ એવ-સદ્દોતિ અટ્ઠકથાયં (ધ. સ. અટ્ટ. ૫૯૪) ‘‘પચ્ચુપ્પન્નરૂપમેવ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીહિ છહિ વેદિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘પચ્ચુપ્પન્નરૂપમેવા’’તિઆદિના તત્થ દોસમાહ. તસ્માતિ યસ્મા પાળિયં વિઞ્ઞેય્યમેવાતિ એવ-સદ્દો વુત્તો, ન ચ તસ્સ અટ્ઠાનયોજનેન કાચિ ઇટ્ઠસિદ્ધિ, અથ ખો અનિટ્ઠસિદ્ધિયેવ સબ્બરૂપસ્સ એકન્તલક્ખણનિયમાદસ્સનતો, તસ્મા. યથારુતવસેનેવ નિયમે ગય્હમાને ઉપ્પ…પે… પત્તિ નત્થિ, તતો ચ સોતપતિતતાયપિ પયોજનં નત્થીતિ. વુત્તનયેનાતિ ‘‘અરૂપતો વિધુર’’ન્તિઆદિના વુત્તનયેન.

ઞાણસ્સ વા ઉત્તરસ્સ પુરિમઞાણં વત્થુકારણન્તિ ઞાણવત્થુ. ‘‘સજાતી’’તિ એત્થ સ-કારો સમાનસદ્દત્થોતિ દસ્સેતું ‘‘સમાનજાતિકાન’’ન્તિ વુત્તં. સમાનજાતિતા ચ સમ્માવાચાદીનં સીલનત્થો એવ. એતેન સમાનસભાવતા સજાતિસઙ્ગહોતિ વેદિતબ્બો. આરમ્મણે ચેતસો અવિક્ખેપપ્પવત્તિયા ઉપટ્ઠાનુસ્સાહનાનિ વિય તેસં અવિક્ખેપોપિ અતિસયેન ઉપકારકોતિ ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞોપકારવસેના’’તિ વુત્તં. તેનેવ વિજ્જમાનેસુપિ અઞ્ઞેસુ સહજાતધમ્મેસુ એતેસંયેવ સમાધિક્ખન્ધસઙ્ગહો દસ્સિતો. યં પન સચ્ચવિભઙ્ગવણ્ણનાયં (વિભ. અટ્ઠ. ૧૮૯) વિસુદ્ધિમગ્ગાદીસુ (વિસુદ્ધિ. ૨.૫૬૮) ચ ‘‘વાયામસતિયો કિરિયતો સઙ્ગહિતા’’તિ વુત્તં, તં અસમાધિસભાવતં તેસં સમાધિસ્સ ઉપકારકત્તઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં. તેનેવ ચ તત્થ ‘‘સમાધિયેવેત્થ સજાતિતો સમાધિક્ખન્ધેન સઙ્ગહિતો’’તિ (વિસુદ્ધિ. ૨.૫૬૮; વિભ. અટ્ઠ. ૧૮૯) વુત્તં. ઇધ પન સજાતિસઙ્ગહોતિ સમાધિતદુપકારકધમ્માનં ઉપ્પત્તિદેસવસેન સઙ્ગહો વુત્તોતિ. અવિરાધેત્વા વિસયસભાવાવગ્ગહણં પટિવેધો, અપ્પના ચ આરમ્મણે દળ્હનિપાતો તદવગાહોયેવાતિ ‘‘પટિવેધસદિસં કિચ્ચ’’ન્તિ વુત્તં. અથ વા આરમ્મણપટિવેધસ્સ તદાહનનપરિયાહનનમનુગુણતાય સમાનન્તિ પઞ્ઞાવિતક્કાનં કિચ્ચસરિક્ખતા વુત્તા.

એકકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.