ઉદ્દેસવણ્ણના

કેનચીતિ રૂપેન વા અરૂપેન વા. ચિત્તુપ્પાદેન તાવ રૂપસ્સ સમયવવત્થાનં ન સક્કા કાતું અબ્યાપિતાય અનેકન્તિકતાય ચાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘અચિત્તસમુટ્ઠાનસબ્ભાવતો’’તિઆદિમાહ. તત્થ અચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં ચિત્તસ્સ તીસુ ખણેસુ ઉપ્પજ્જતીતિ ઇમસ્મિં તાવ વાદે ચિત્તુપ્પત્તિસમયેન રૂપૂપપત્તિસમયસ્સ વવત્થાનં મા હોતુ, ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણેયેવ સબ્બમ્પિ રૂપં ઉપ્પજ્જતીતિ ઇમસ્મિં પન વાદે કથન્તિ? એત્થાપિ અચિત્તસમુટ્ઠાનં રૂપં ચિત્તેન સહુપ્પાદેપિ અનિન્દ્રિયબદ્ધરૂપં વિય અચિત્તપટિ બન્ધુપ્પાદતાય ન ચિત્તેન વવત્થાપેતબ્બસમયન્તિ વુત્તં ‘‘અચિત્તસમુટ્ઠાનસબ્ભાવતો’’તિ. તેન ચિત્તુપ્પાદેન રૂપસ્સ સમયવવત્થાનં ન બ્યાપીતિ દસ્સેતિ. અનેકચિત્તસમુટ્ઠાનતાય વવત્થાનાભાવતોતિ સમ્બન્ધો. નિયતે હિ સમુટ્ઠાપકચિત્તે ચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપસ્સ સિયા વવત્થાનન્તિ.

કેસઞ્ચીતિ કામાવચરકુસલાદીનં. કત્થચીતિ આરુપ્પે. કેસઞ્ચીતિ વા કેસઞ્ચિ પઞ્ચવોકારવિપાકાનં. કત્થચીતિ પટિસન્ધિક્ખણે ચરિમક્ખણે ચ. ‘‘તસ્મિં સમયે ફસ્સો હોતી’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧) ચિત્તસહભાવિનં એવ ચિત્તેન સમયવવત્થાનં કતન્તિ વુત્તં ‘‘અચિત્તસહભુભાવતો’’તિ. તેસન્તિ ઉપાદારૂપાનં. યો યસ્સ સહભાવેન ઉપકારકો, સો એવ તસ્સ સમયવવત્થાપકભાવેન વુત્તોતિ આહ ‘‘સહજાત…પે… ત્તનતો’’તિ. નાપિ મહાભૂતેહીતિઆદિના વવત્થાનાભાવમેવ દસ્સેતિ. કેસઞ્ચીતિ અકમ્મજાદીનં. કેહિચીતિ કમ્મજાદીહિ. પવત્તિતોતિ પવત્તનતો. સહાતિ એકસ્મિં કાલે. અભાવાતિ નિયોગતો અભાવા.

વિઞ્ઞત્તિ …પે… ન સક્કા વત્તું મહાભૂતેહિ સમયવવત્થાને કરિયમાને તેહિ અયાવભાવિતતાયાતિ અધિપ્પાયો. એકસ્મિં કાલેતિઆદિનાપિ મહાભૂતેહિ સમયનિયમને વવત્થાનાભાવમેવ વિભાવેતિ. ‘‘તથા વિભજનત્થ’’ન્તિ, ‘‘અવિભત્તં અબ્યાકતં અત્થીતિ દસ્સેતુ’’ન્તિ ચ ઇમેસં પદાનં ‘‘વિભત્તં અવિભત્તઞ્ચ સબ્બં સઙ્ગણ્હન્તો આહા’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. સમયવવત્થાનં કત્વા નિદ્દિસિયમાનસ્સ નિપ્પદેસતાય અસમ્ભવતો એકદેસં નિદ્દિસિત્વા સામઞ્ઞેન નિગમનં યુત્તં, અકત્વા પન સમયવવત્થાનં સરૂપતો નિદ્દિસનેન તથાતિ ઇમમત્થં આહ ‘‘સમયવવત્થાનેના’’તિઆદિના. અવિભત્તેતિ વિપાકકિરિયાબ્યાકતં વિય ન પુબ્બે વિભત્તે. વિભજિતબ્બેતિ ભેદવન્તતાય વિભજનારહે. દસ્સિતેતિ ઉદ્દિસનવસેન દસ્સિતે. વુત્તમેવત્થં વિત્થારતરેન દસ્સેતું ‘‘એત્થ પના’’તિઆદિમાહ.

વિપાકાદિધમ્માનં નયનં નયો, સોવ દસ્સનન્તિ નયદસ્સનં. ‘‘દેસના’’તિ વુત્તં હેટ્ઠા ગહણમેવ નયદસ્સનન્તિ. દુતિયવિકપ્પે પન કામાવચરાદિભાવેન નીયતીતિ નયો, કિરિયાબ્યાકતં. તસ્સ દસ્સનં નયદસ્સનન્તિ યોજેતબ્બં. દુકાદીસુ નિદ્દેસવારે ચ હદયવત્થુનો અનાગતત્તા તં અગ્ગહેત્વા પઠમવિકપ્પો વુત્તો, એકકે પન વત્થુપિ ગહિતન્તિ ‘‘હદયવત્થુઞ્ચા’’તિ દુતિયવિકપ્પે વુત્તં. કિં પન કારણં દુકાદીસુ નિદ્દેસવારે ચ હદયવત્થુ ન ગહિતન્તિ? ઇતરવત્થૂહિ અસમાનગતિકત્તા દેસનાભેદતો ચ. યથા હિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ એકન્તતો ચક્ખાદિનિસ્સયાનિ, ન એવં મનોવિઞ્ઞાણં એકન્તતો હદયવત્થુનિસ્સયં, નિસ્સિતમુખેન ચ વત્થુદુકાદિદેસના પવત્તા. યમ્પિ એકન્તતો હદયવત્થુનિસ્સયં, તસ્સ વસેન ‘‘અત્થિ રૂપં મનોવિઞ્ઞાણસ્સ વત્થૂ’’તિઆદિના દુકાદીસુ વુચ્ચમાનેસુપિ તદનુકૂલઆરમ્મણદુકાદયો ન સમ્ભવન્તિ. ન હિ ‘‘અત્થિ રૂપં મનોવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણં, અત્થિ રૂપં ન મનોવિઞ્ઞાણસ્સ આરમ્મણ’’ન્તિઆદિના સક્કા વત્તુન્તિ વત્થારમ્મણદુકદેસના ભિન્નગતિકા સિયું, સમાનગતિકા ચ તા દેસેતું ભગવતો અજ્ઝાસયો. એસા હિ ભગવતો દેસના પકતિ. તેનેવ હિ નિક્ખેપકણ્ડે ચિત્તુપ્પાદવિભાગેન અવુચ્ચમાનત્તા અવિતક્કાવિચારપદવિસ્સજ્જને વિચારોતિ વત્તું ન સક્કાતિ અવિતક્કવિચારમત્તપદવિસ્સજ્જને લબ્ભમાનોપિ વિતક્કો ન ઉદ્ધટો, અઞ્ઞથા વિતક્કો ચાતિ વત્તબ્બં સિયાતિ. એવં ઇતરવત્થૂહિ અસમાનગતિકત્તા દેસનાભેદતો ચ દુકાદીસુ ઉદ્દેસે ન ગહિતં. ઉદ્દિટ્ઠસ્સેવ હિ નિદ્દિસનતો નિદ્દેસેપિ ન ગહિતં હદયવત્થૂતિ વદન્તિ.

ચક્ખાદિદસકા સત્તાતિ ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાકાયઇત્થિભાવપુરિસભાવદસકા સત્ત, એકસન્તાનવસેન વા ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાકાયભાવવત્થુદસકા સત્ત. નિબ્બાનસ્સ અસતિપિ પરમત્થતો ભેદે પરિકપ્પિતભેદોપિ ભેદોયેવ વોહારવિસયેતિ કત્વા સોપાદિસેસાદિભેદો વુત્તો.

૫૮૪. કિઞ્ચાપિ અઞ્ઞત્થ કુક્કુટણ્ડસણ્ઠાને પરિમણ્ડલ-સદ્દો દિસ્સતિ, ચક્કસણ્ઠાનતા પન વટ્ટસણ્ઠાને ચક્કવાળે વુચ્ચમાનો પરિમણ્ડલ-સદ્દો વટ્ટપરિયાયો સિયા. અનેકત્થા હિ સદ્દાતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘વટ્ટં પરિમણ્ડલ’’ન્તિ. એત્થ ચ સિનેરુયુગન્ધરાદીનં સમુદ્દતો ઉપરિઅધોભાગાનં વસેન ઉબ્બેધો વુત્તો, આયામવિત્થારેહિપિ સિનેરુ ચતુરાસીતિયોજનસહસ્સપરિમાણોવ. યથાહ ‘‘સિનેરુ, ભિક્ખવે, પબ્બતરાજા ચતુરાસીતિ યોજનસહસ્સાનિ આયામેન, ચતુરાસીતિ યોજનસહસ્સાનિ વિત્થારેના’’તિ (અ. નિ. ૭.૬૬). સિનેરું પાકારપરિક્ખેપવસેન પરિક્ખિપિત્વા ઠિતા યુગન્ધરાદયો, સિનેરુયુગન્ધરાદીનં અન્તરેપિ સીતસમુદ્દા નામ. ‘‘તે વિસાલતો યથાક્કમં સિનેરુઆદીનં અચ્ચુગ્ગમનસમાનપરિમાણા’’તિ વદન્તિ.

કોટિસતસહસ્સચક્કવાળસ્સેવ આણાખેત્તભાવો દસસહસ્સચક્કવાળસ્સ જાતિખેત્તભાવો વિય ધમ્મતાવસેનેવ વેદિતબ્બો. વિકપ્પસમાનસમુચ્ચયવિભાવનેસુ વિય અવધારણે અનિયમે ચ વા-સદ્દો વત્તતીતિ તથા યોજના કતા. અનેકત્થા હિ નિપાતાતિ. તત્થ અનેકન્તિકત્થો અનિયમત્થો.

સીલાદિવિસુદ્ધિસમ્પાદનેન, ચતુધાતુવવત્થાનવસેનેવ વા મહાકિચ્ચતાય મહન્તેન વાયામેન. સતિપિ લક્ખણાદિભેદે એકસ્મિં એવ કાલે એકસ્મિં સન્તાને અનેકસતસહસ્સકલાપવુત્તિતો મહન્તાનિ બહૂનિ ભૂતાનિ પરમત્થતો વિજ્જમાનાનીતિ વા મહાભૂતાનિ યથા ‘‘મહાજનો’’તિ. એવન્તિ ‘‘ઉપાદાય પવત્ત’’ન્તિ અત્થે સતિ પટિચ્ચસમુપ્પન્નતા વુત્તા હોતિ પચ્ચયસમ્ભૂતતાદીપનતો. ઉપાદાયતીતિ ઉપાદાયતિ એવાતિ અધિપ્પાયો. તેનેવાહ ‘‘એકન્તનિસ્સિતસ્સા’’તિ. ‘‘ભવતિ હિ નિસ્સયરૂપાનં સામિભાવો’’તિ આધારાધેય્યસમ્બન્ધવચનિચ્છાય અભાવે આધારભૂતોપિ અત્થો સંસામિસમ્બન્ધવચનિચ્છાય સામિભાવેન વુચ્ચતિ યથા ‘‘રુક્ખસ્સ સાખા’’તિ અધિપ્પાયો.

તિવિધરૂપસઙ્ગહવણ્ણના

૫૮૫. વિઞ્ઞત્તિદુકો ચાતિ ચ-સદ્દેન ચિત્તસહભુચિત્તાનુપરિવત્તિદુકાપિ સઙ્ગહિતાતિ વેદિતબ્બા. સક્કા હિ એતેન નયેન…પે… વિઞ્ઞાતુન્તિ એત્થ પઞ્ચવીસાય તાવ વત્થુદુકેસુ પઠમદુકપઞ્ચકાદયો ચુદ્દસહિપિ પકિણ્ણકદુકેહિ અવસિટ્ઠેહિ વત્થુદુકેહિ પઞ્ચવીસાય આરમ્મણદુકેહિ પઞ્ચહિ બાહિરાયતનદુકેહિ રૂપધાતુદુકાદીહિ પઞ્ચહિ ધાતુદુકેહિ પચ્છિમકેહિ તીહિ ઇન્દ્રિયદુકેહિ દ્વાદસહિપિ સુખુમરૂપદુકેહિ પઠમાદિવજ્જેહિ અવસિટ્ઠેહિ આયતનધાતુઇન્દ્રિયદુકેહિ ચ યોજનં ગચ્છન્તિ. પઞ્ચવીસાય પન આરમ્મણદુકેસુ પુરિમકો દુકપઞ્ચકો ઉપાદિન્નઉપાદિન્નુપાદાનિયસનિદસ્સનચિત્તસમુટ્ઠાનચિત્તસહભુચિત્તાનુપરિવત્તિદુકવજ્જેહિ પકિણ્ણકદુકેહિ સબ્બેહિપિ વત્થુદુકેહિ રૂપાયતનરૂપધાતુદુકવજ્જેહિ આયતનધાતુદુકેહિ સબ્બેહિપિ ઇન્દ્રિયદુકસુખુમરૂપદુકેહિ યોજનં ગચ્છતિ. દુતિયદુકપઞ્ચકાદીસુ યથાક્કમં સદ્દાયતનસદ્દધાતુદુકાદયો યોજનં ન ગચ્છન્તિ, રૂપાયતનરૂપધાતુદુકાદયો ગચ્છન્તિ. પકિણ્ણકદુકેસુ સનિદસ્સનદુકઞ્ચાતિ અયમેવ વિસેસો. યથા ચ વત્થુદુકેસુ, એવં ચક્ખાયતનચક્ખુધાતુચક્ખુન્દ્રિયાદિદુકપઞ્ચકેસુ. યથા ચ આરમ્મણદુકેસુ, એવં રૂપાયતનરૂપધાતુઆદિદુકપઞ્ચકેસુ તિકયોજના. ઇત્થિન્દ્રિયપુરિસિન્દ્રિયજીવિતિન્દ્રિયદુકા સુખુમરૂપદુકા ચ સબ્બેહિપિ દુકેહિ યોજનં ગચ્છન્તીતિ એવં તાવ તિકયોજના વેદિતબ્બા. નનુ ચાયમ્પિ યોજના ભગવતા ન દેસિતાતિ ન કાતબ્બાતિ? નયિદં એકન્તિકં. કસ્મા? ભગવતા દિન્નનયેન યોજનાપિ ભગવતોયેવ દેસના. તથા હિ વુત્તં માતિકાવણ્ણનાયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧-૬) ‘‘હેતૂ ચેવ ધમ્મા અહેતુકા ચાતિ ઇદમ્પિ સમ્ભવતી’’તિઆદિ. સમ્ભવો હિ ગહણસ્સ કારણન્તિ ચ.

તિવિધરૂપસઙ્ગહવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચતુબ્બિધાદિરૂપસઙ્ગહવણ્ણના

૫૮૬. ચિત્તતો એવ સમુટ્ઠાતીતિ ચિત્તસમુટ્ઠાનન્તિ ઇમમેવ અત્થં ગહેત્વા ‘‘વિઞ્ઞત્તિદુકાદીહિ સમાનગતિકો ચિત્તસમુટ્ઠાનદુકો’’તિ વુત્તં. વિનિવત્તિતે હિ સામઞ્ઞે યં રૂપં જનકપચ્ચયેસુ ચિત્તતો સમુટ્ઠાતિ, તં ચિત્તતો એવ સમુટ્ઠાતીતિ. વિઞ્ઞત્તિદુકાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન ચિત્તસહભુચિત્તાનુપરિવત્તિદુકે સઙ્ગણ્હાતિ. લબ્ભમાનોતિ યં તં રૂપં ઉપાદા, તં અત્થિ ચિત્તસમુટ્ઠાનં, અત્થિ ન ચિત્તસમુટ્ઠાનં. યં તં રૂપં નુપાદા, તં અત્થિ ચિત્તસમુટ્ઠાનં, અત્થિ ન ચિત્તસમુટ્ઠાનન્તિ એવં લબ્ભમાનો. સનિદસ્સનદુકાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન સપ્પટિઘમહાભૂતદુકાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. તેનાતિ ચિત્તસમુટ્ઠાનદુકેન. તસ્સાતિ ચિત્તસમુટ્ઠાનદુકસ્સેવ. અઞ્ઞે પનાતિ વિઞ્ઞત્તિચિત્તસમુટ્ઠાનચિત્તસહભુચિત્તાનુપરિવત્તિદુકેહિ અઞ્ઞેપિ પકિણ્ણકદુકા.

સદ્દાયતનસ્સ એકન્તતો અનુપાદિન્નત્તા ‘‘સોતસમ્ફસ્સારમ્મણદુકાદયો વજ્જેત્વા’’તિ વુત્તં. ચતુક્કા લબ્ભન્તીતિ યં તં રૂપં ઉપાદિન્નં, તં અત્થિ ચક્ખુસમ્ફસ્સસ્સ આરમ્મણં, અત્થિ ચક્ખુસમ્ફસ્સસ્સ નારમ્મણં. યં તં રૂપં અનુપાદિન્નં, તં અત્થિ ચક્ખુસમ્ફસ્સસ્સ આરમ્મણં, અત્થિ ચક્ખુસમ્ફસ્સસ્સ નારમ્મણન્તિ એવમાદયો સબ્બારમ્મણબાહિરાયતનાદિલબ્ભમાનદુકેહિ યોજનાયં ચતુક્કા લબ્ભન્તીતિ સમ્બન્ધો. અવસેસેહીતિ આરમ્મણબાહિરાયતનરૂપધાતુદુકાદિતો લબ્ભમાનદુકેહીતિ વુત્તદુકરાસિતો અવસેસેહિ. તેસન્તિ ઉપાદિન્નઉપાદિન્નુપાદાનિયચિત્તસમુટ્ઠાનદુકાનં. અઞ્ઞેસન્તિ ઉપાદિન્નદુકાદિતો અઞ્ઞેસં ઉપાદાદુકાદીનં. વત્થુદુકાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન ચક્ખાયતનદુકાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. એત્થાપિ અવસેસેહિ તેસં અઞ્ઞેસઞ્ચ યોજનાય ચતુક્કા ન લબ્ભન્તીતિ સમ્બન્ધો.

ચતુબ્બિધાદિરૂપસઙ્ગહવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઉદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.