૧. પઠમકથિનસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૫૯. સમિતાવિનાતિ સમિતપાપેન. ગોતમકે ચેતિયેતિ ગોતમયક્ખસ્સ ચેતિયટ્ઠાને કતવિહારો વુચ્ચતિ. પરિભુઞ્જિતું અનુઞ્ઞાતં હોતીતિ ભગવતા ગહપતિચીવરે અનુઞ્ઞાતે બહૂનિ ચીવરાનિ લભિત્વા ભણ્ડિકં કત્વા સીસેપિ ખન્ધેપિ કટિયાપિ ઠપેત્વા આગચ્છન્તે ભિક્ખૂ દિસ્વા ચીવરે સીમં બન્ધન્તેન તિચીવરં પરિભોગત્થાય અનુઞ્ઞાતં, ન પન અધિટ્ઠાનવસેન. નહાયન્તિ એત્થાતિ નહાનં, નહાનતિત્થં.

૪૬૦. એકો કિર બ્રાહ્મણો ચિન્તેસિ ‘‘બુદ્ધરતનસ્સ ચ સઙ્ઘરતનસ્સ ચ પૂજા પઞ્ઞાયતિ, કથં નુ ખો ધમ્મરતનં પૂજિતં નામ હોતી’’તિ. સો ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા એતમત્થં પુચ્છિ. ભગવા આહ ‘‘સચેપિ બ્રાહ્મણ ધમ્મરતનં પૂજેતુકામો, એકં બહુસ્સુતં પૂજેહી’’તિ. બહુસ્સુતં ભન્તે આચિક્ખથાતિ. ભિક્ખુસઙ્ઘં પુચ્છાતિ. સો ભિક્ખૂ ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘બહુસ્સુતં ભન્તે આચિક્ખથા’’તિ આહ. આનન્દત્થેરો બ્રાહ્મણાતિ. બ્રાહ્મણો થેરં સહસ્સગ્ઘનકેન ચીવરેન પૂજેસિ. તેન વુત્તં ‘‘પટિલાભવસેન ઉપ્પન્ન’’ન્તિ. ઉપ્પન્ન-સદ્દો નિપ્ફન્નપરિયાયોપિ હોતીતિ તં પટિક્ખિપન્તો આહ ‘‘નો નિપ્ફત્તિવસેના’’તિ. પઠમમેવ હિ તં તન્તવાયકમ્મેન નિપ્ફન્નં.

થેરસ્સ સન્તિકે ઉપજ્ઝં ગાહાપેત્વા સયં અનુસ્સાવનકમ્મં કરોતીતિ એત્થ સારિપુત્તત્થેરોપિ તથેવ કરોતીતિ દટ્ઠબ્બં. એવં એકમેકેન અત્તનો પત્તચીવરં દત્વા પબ્બાજેત્વા ઉપજ્ઝં ગણ્હાપિતાનિ પઞ્ચ પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ અહેસું. આયસ્મન્તં આનન્દં અતિવિય મમાયતીતિ આનન્દત્થેરો તાવ મમાયતુ અખીણાસવભાવતો, સારિપુત્તત્થેરો કથન્તિ? ન ઇદં મમાયનં ગેહસ્સિતપેમવસેન, અથ ખો ગુણસમ્ભાવનાવસેનાતિ નાયં દોસો. નવમં વા દિવસં દસમં વાતિ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનં, નવમે વા દસમે વા દિવસેતિ અત્થો. સચે ભવેય્યાતિ સચે કસ્સચિ એવં સિયા. વુત્તસદિસમેવાતિ એત્થ ‘‘વુત્તદિવસમેવા’’તિપિ પઠન્તિ. ધારેતુન્તિ એત્થ ‘‘આહા’’તિ પાઠસેસો દટ્ઠબ્બો.

૪૬૨-૪૬૩. નિટ્ઠિતચીવરસ્મિન્તિ ભુમ્મવચનસ્સ લોપં કત્વા નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘નિટ્ઠિતે ચીવરસ્મિ’’ન્તિ, ચીવરસ્સ કરણપલિબોધે ઉપચ્છિન્નેતિ વુત્તં હોતિ. પાસપટ્ટગણ્ઠિકપટ્ટપરિયોસાનં યં કિઞ્ચિ કાતબ્બં, તં કત્વાતિ યોજેતબ્બં. સૂચિયા પટિસામનન્તિ ઇદં સૂચિકમ્મસ્સ સમ્મા પરિનિટ્ઠિતભાવદસ્સનત્થં વુત્તં, સૂચિકમ્મનિટ્ઠાનમેવેત્થ પમાણં. એતેસમ્પીતિ વિનટ્ઠાદિં પરામસતિ.

કથિને ચ ઉબ્ભતસ્મિન્તિ યં સઙ્ઘસ્સ કથિનં અત્થતં, તસ્મિં કથિને ચ ઉબ્ભતેતિ અત્થો. દુતિયસ્સ પલિબોધસ્સ અભાવં દસ્સેતીતિ આવાસપલિબોધસ્સ અભાવં દસ્સેતિ. એત્થ ચ ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં ઉબ્ભતસ્મિં કથિને’’તિ ઇમેહિ દ્વીહિ પદેહિ દ્વિન્નં પલિબોધાનં અભાવદસ્સનેન અત્થતકથિનસ્સ પઞ્ચમાસબ્ભન્તરે યાવ ચીવરપલિબોધો આવાસપલિબોધો ચ ન ઉપચ્છિજ્જતિ, તાવ અનધિટ્ઠિતં અવિકપ્પિતં અતિરેકચીવરં દસાહતો પરમ્પિ ઠપેતું વટ્ટતીતિ દીપેતિ. અત્થતકથિનસ્સ હિ યાવ કથિનસ્સ ઉબ્ભારા અનામન્તચારો અસમાદાનચારો યાવદત્થચીવરં ગણભોજનં યો ચ તત્થ ચીવરુપ્પાદોતિ ઇમે પઞ્ચાનિસંસા લબ્ભન્તિ. પક્કમનં અન્તો અસ્સાતિ પક્કમનન્તિકા. એવં સેસાપિ વેદિતબ્બા. વિત્થારો પનેત્થ આગતટ્ઠાનેયેવ આવિ ભવિસ્સતિ.

ખોમન્તિ ખોમસુત્તેહિ વાયિતં ખોમપટચીવરં, તથા સેસાનિ. સાણન્તિ સાણવાકસુત્તેહિ કતચીવરં. ભઙ્ગન્તિ ખોમસુત્તાદીનિ સબ્બાનિ એકચ્ચાનિ વા મિસ્સેત્વા કતચીવરં. ભઙ્ગમ્પિ વાકમયમેવાતિ કેચિ. દુકૂલં પટ્ટુણ્ણં સોમારપટં ચીનપટં ઇદ્ધિજં દેવદિન્નન્તિ ઇમાનિ પન છ ચીવરાનિ એતેસંયેવ અનુલોમાનીતિ વિસું ન વુત્તાનિ. દુકૂલઞ્હિ સાણસ્સ અનુલોમં વાકમયત્તા. પટ્ટુણ્ણદેસે સઞ્જાતવત્થં પટ્ટુણ્ણં. ‘‘પટ્ટુણ્ણકોસેય્યવિસેસો’’તિ હિ અભિધાનકોસે વુત્તં. સોમારદેસે ચીનદેસે ચ જાતવત્થાનિ સોમારચીનપટાનિ. પટ્ટુણ્ણાદીનિ તીણિ કોસેય્યસ્સ અનુલોમાનિ પાણકેહિ કતસુત્તમયત્તા. ઇદ્ધિજં એહિભિક્ખૂનં પુઞ્ઞિદ્ધિયા નિબ્બત્તચીવરં, તં ખોમાદીનં અઞ્ઞતરં હોતીતિ તેસં એવ અનુલોમં. દેવતાહિ દિન્નં ચીવરં દેવદિન્નં, તં કપ્પરુક્ખે નિબ્બત્તં જાલિનિયા દેવકઞ્ઞાય અનુરુદ્ધત્થેરસ્સ દિન્નવત્થસદિસં, તમ્પિ ખોમાદીનંયેવ અનુલોમં હોતિ તેસુ અઞ્ઞતરભાવતો.

મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ વિદત્થિં સન્ધાય ‘‘દ્વે વિદત્થિયો’’તિઆદિ વુત્તં. ઇમિના દીઘતો વડ્ઢકીહત્થપ્પમાણં વિત્થારતો તતો ઉપડ્ઢપ્પમાણં વિકપ્પનુપગન્તિ દસ્સેતિ. તથા હિ ‘‘સુગતવિદત્થિ નામ ઇદાનિ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ તિસ્સો વિદત્થિયો, વડ્ઢકીહત્થેન દિયડ્ઢો હત્થો હોતી’’તિ કુટિકારસિક્ખાપદટ્ઠકથાયં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૪૮-૩૪૯) વુત્તં, તસ્મા સુગતઙ્ગુલેન દ્વાદસઙ્ગુલં વડ્ઢકીહત્થેન દિયડ્ઢો હત્થોતિ સિદ્ધં. એવઞ્ચ કત્વા સુગતઙ્ગુલેન અટ્ઠઙ્ગુલં વડ્ઢકીહત્થપ્પમાણન્તિ ઇદં આગતમેવાતિ.

તં અતિક્કામયતોતિ એત્થ તન્તિ ચીવરં કાલં વા પરામસતિ. તસ્સ યો અરુણોતિ તસ્સ ચીવરુપ્પાદદિવસસ્સ યો અતિક્કન્તો અરુણો. ચીવરુપ્પાદદિવસેન સદ્ધિન્તિ ચીવરુપ્પાદદિવસસ્સ અતિક્કન્તઅરુણેન સદ્ધિન્તિ અત્થો. દિવસસદ્દેન હિ તંદિવસનિસ્સિતો અરુણો વુત્તો. બન્ધિત્વાતિ રજ્જુઆદીહિ બન્ધિત્વા. વેઠેત્વાતિ વત્થાદીતિ વેઠેત્વા.

વચનીયોતિ સઙ્ઘં અપેક્ખિત્વા વુત્તં. અઞ્ઞથાપિ વત્તબ્બન્તિ એત્થ ‘‘યાય કાયચિ ભાસાય પદપટિપાટિયા અવત્વાપિ અત્થમત્તે વુત્તે વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. તેનાતિ આપત્તિં પટિગ્ગણ્હન્તેન. પટિગ્ગાહકેન ‘‘પસ્સસી’’તિ વુત્તે દેસકેન વત્તબ્બવચનં દસ્સેતિ ‘‘આમ પસ્સામી’’તિ. પુન પટિગ્ગાહકેન વત્તબ્બવચનમાહ ‘‘આયતિં સંવરેય્યાસી’’તિ. એવં વુત્તે પુન દેસકેન વત્તબ્બવચનં ‘‘સાધુ સુટ્ઠુ સંવરિસ્સામી’’તિ. ઇમિના અત્તનો આયતિં સંવરે પતિટ્ઠિતભાવં દસ્સેતિ. દ્વીસુ પન સમ્બહુલાસુ વાતિ દ્વીસુ સમ્બહુલાસુ વા આપત્તીસુ પુરિમનયેનેવ વચનભેદો વેદિતબ્બો. ઞત્તિયં આપત્તિં સરતિ વિવરતીતિ એત્થ દ્વે આપત્તિયોતિ વા સમ્બહુલા આપત્તિયોતિ વા વત્તબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. ચીવરદાનેપીતિ નિસ્સટ્ઠચીવરસ્સ દાનેપિ. વત્થુવસેનાતિ ચીવરગણનાય. ગણસ્સ વુત્તા પાળિયેવેત્થ પાળીતિ દ્વીસુ ઇમાહં આયસ્મન્તાનં નિસ્સજ્જામીતિ વચને વિસેસાભાવતો વુત્તં. એવં…પે… વત્તું વટ્ટતીતિ વત્વા તત્થ કારણમાહ ‘‘ઇતો ગરુકતરાની’’તિઆદિ. તત્થ ઇતોતિ ઇતો નિસ્સટ્ઠચીવરદાનતો. ઞત્તિકમ્મતો ઞત્તિદુતિયકમ્મં ગરુકતરન્તિ આહ ‘‘ઇતો ગરુકતરાની’’તિ. ઇમાહં ચીવરન્તિ એત્થ ‘‘ઇમં ચીવર’’ન્તિપિ પઠન્તિ.

૪૬૮. ન ઇધ સઞ્ઞા રક્ખતીતિ ઇદં વેમતિકં અનતિક્કન્તસઞ્ઞઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં. યોપિ એવંસઞ્ઞી, તસ્સપીતિ ન કેવલં અતિક્કન્તે અતિક્કન્તસઞ્ઞિસ્સ, અથ ખો વેમતિકસ્સ અનતિક્કન્તસઞ્ઞિસ્સપીતિ અત્થો. ‘‘ન ઇધ સઞ્ઞા રક્ખતી’’તિઆદિના વુત્તમત્થં સેસત્તિકેપિ અતિદિસતિ. એસ નયો સબ્બત્થાતિ એસ નયો અવિનટ્ઠાદીસુપીતિ અઞ્ઞેસં ચીવરેસુ ઉપચિકાદીહિ ખાયિતેસુ ‘‘મય્હમ્પિ ચીવરં ખાયિત’’ન્તિ એવંસઞ્ઞી હોતીતિઆદિના યોજેતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. અનટ્ઠતો અવિલુત્તસ્સ વિસેસમાહ ‘‘પસય્હાવહારવસેના’’તિ. થેય્યાવહારવસેન ગહિતઞ્હિ નટ્ઠન્તિ અધિપ્પેતં, પસય્હાવહારવસેન ગહિતં વિલુત્તન્તિ. અનાપત્તિ અઞ્ઞેન કતં પટિલભિત્વા પરિભુઞ્જતીતિ ઇદં નિસીદનસન્થતં સન્ધાય વુત્તં. યં યેન હિ પુરાણસન્થતસ્સ સામન્તા સુગતવિદત્થિં અનાદિયિત્વા અઞ્ઞં નવં નિસીદનસન્થતં કતં, તસ્સ તં નિસ્સગ્ગિયં હોતિ. તસ્મા ‘‘અનાપત્તિ અઞ્ઞેન કતં પટિલભિત્વા પરિભુઞ્જતી’’તિ ઇદં પરસ્સ નિસ્સગ્ગિયં અપરસ્સ પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતીતિ ઇમમત્થં સાધેતિ. પરિભોગં સન્ધાય વુત્તન્તિ અનતિક્કન્તે અતિક્કન્તસઞ્ઞિસ્સ વેમતિકસ્સ ચ પરિભુઞ્જન્તસ્સેવ દુક્કટં, ન પન અપરિભુઞ્જિત્વા ઠપેન્તસ્સાતિ અધિપ્પાયો.

૪૬૯. તિચીવરં અધિટ્ઠાતુન્તિ નામં વત્વા અધિટ્ઠાતું. ન વિકપ્પેતુન્તિ નામં વત્વા ન વિકપ્પેતું. એસ નયો સબ્બત્થ. તસ્મા તિચીવરાદીનિ અધિટ્ઠહન્તેન ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠામી’’તિઆદિના નામં વત્વા અધિટ્ઠાતબ્બં. વિકપ્પેન્તેન પન ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિ’’ન્તિઆદિના તસ્સ તસ્સ ચીવરસ્સ નામં અગ્ગહેત્વાવ ‘‘ઇમં ચીવરં તુય્હં વિકપ્પેમી’’તિ વિકપ્પેતબ્બં. તિચીવરં વા હોતુ અઞ્ઞં વા, યદિ તં તં નામં ગહેત્વા વિકપ્પેતિ, અવિકપ્પિતં હોતિ, અતિરેકચીવરટ્ઠાનેયેવ તિટ્ઠતિ. તતો પરં વિકપ્પેતુન્તિ ‘‘ચતુમાસતો પરં વિકપ્પેત્વા પરિભુઞ્જિતું અનુઞ્ઞાત’’ન્તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. કેચિ પન ‘‘તતો પરં વિકપ્પેત્વા યાવ આગામિસંવચ્છરે વસ્સાનં ચાતુમાસં, તાવ ઠપેતું અનુઞ્ઞાત’’ન્તિપિ વદન્તિ. ‘‘તતો પરં વિકપ્પેતું અનુજાનામીતિ એત્તાવતા વસ્સિકસાટિકં કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિઞ્ચ તં તં નામં ગહેત્વા વિકપ્પેતું અનુઞ્ઞાતન્તિ એવમત્થો ન ગહેતબ્બો તતો પરં વસ્સિકસાટિકાદિનામસ્સેવ અભાવતો. તસ્મા તતો પરં વિકપ્પેન્તેનપિ નામં ગહેત્વા ન વિકપ્પેતબ્બં. ઉભિન્નમ્પિ તતો પરં વિકપ્પેત્વા પરિભોગસ્સ અનુઞ્ઞાતત્તા તથા વિકપ્પિતં અઞ્ઞનામેન અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં.

પચ્ચુદ્ધરામીતિ ઠપેમિ, પરિચ્ચજામીતિ વા અત્થો. ઇમં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠામીતિ એત્થ ‘‘ઇમં ચીવરં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠામીતિ એવમ્પિ વત્તું વટ્ટતી’’તિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં, તમ્પિ ‘‘ઇમં ચીવરં પરિક્ખારચોળં અધિટ્ઠામી’’તિ ઇમિના સમેતિ. કાયવિકારં કરોન્તેનાતિ હત્થેન ચીવરં પરામસન્તેન વા ચાલેન્તેન વા. દુવિધન્તિ સમ્મુખપરમ્મુખભેદેસુ દુવિધં. હત્થપાસેતિ ઇદં દ્વાદસહત્થં સન્ધાય વુત્તં, તસ્મા દ્વાદસહત્થબ્ભન્તરે ઠિતં ‘‘ઇમ’’ન્તિ વત્વા અધિટ્ઠાતબ્બં. તતો પરં ‘‘એત’’ન્તિ વત્વા અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ કેચિ વદન્તિ. ગણ્ઠિપદેસુ પનેત્થ ન કિઞ્ચિ વુત્તં. પાળિયં અટ્ઠકથાયઞ્ચ સબ્બત્થ ‘‘હત્થપાસો’’તિ અડ્ઢતેય્યહત્થો વુચ્ચતિ, તસ્મા ઇધ વિસેસવિકપ્પનાય કારણં ગવેસિતબ્બં. સામન્તવિહારો નામ યત્થ તદહેવ ગન્ત્વા નિવત્તિતું સક્કા. ‘‘સામન્તવિહારે’’તિ ઇદં દેસનાસીસમત્તં, તસ્મા ઠપિતટ્ઠાનં સલ્લક્ખેત્વા દૂરે ઠિતમ્પિ અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ વદન્તિ. ઠપિતટ્ઠાનં સલ્લક્ખેત્વાતિ ચ ઇદં ઠપિતટ્ઠાનસલ્લક્ખણં અનુચ્છવિકન્તિ કત્વા વુત્તં, ચીવરસલ્લક્ખણમેવેત્થ પમાણં.

અધિટ્ઠહિત્વા ઠપિતવત્થેહીતિ પરિક્ખારચોળનામેન અધિટ્ઠહિત્વા ઠપિતવત્થેહિ. અધિટ્ઠાનતો પુબ્બે સઙ્ઘાટિઆદિવોહારસ્સ અભાવતો ‘‘ઇમં પચ્ચુદ્ધરામી’’તિ પરિક્ખારચોળસ્સ વિસું પચ્ચુદ્ધારવિધિં દસ્સેતિ. પરિક્ખારચોળનામેન પન અધિટ્ઠિતત્તા ‘‘ઇમં પરિક્ખારચોળં પચ્ચુદ્ધરામી’’તિ વુત્તેપિ નેવત્થિ દોસોતિ વિઞ્ઞાયતિ. પચ્ચુદ્ધરિત્વા પુન અધિટ્ઠાતબ્બાનીતિ ઇદઞ્ચ સઙ્ઘાટિઆદિચીવરનામેન અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જિતુકામં સન્ધાય વુત્તં. પરિક્ખારચોળનામેનેવ અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જન્તસ્સ પન પુબ્બેકતઅધિટ્ઠાનમેવ અધિટ્ઠાનં. અધિટ્ઠાનકિચ્ચં નત્થીતિ ઇમિના કપ્પબિન્દુદાનકિચ્ચમ્પિ નત્થીતિ દસ્સેતિ. મુટ્ઠિપઞ્ચકાદિતિચીવરપ્પમાણયુત્તં સન્ધાય ‘‘તિચીવરં પના’’તિઆદિ વુત્તં. પરિક્ખારચોળં અધિટ્ઠાતુન્તિ પરિક્ખારચોળં કત્વા અધિટ્ઠાતું. બદ્ધસીમાયં અવિપ્પવાસસીમાસમ્મુતિસબ્ભાવતો ચીવરવિપ્પવાસેપિ નેવત્થિ દોસોતિ ન તત્થ દુપ્પરિહારતાતિ આહ ‘‘અબદ્ધસીમાયં દુપ્પરિહાર’’ન્તિ.

અનતિરિત્તપ્પમાણાતિ સુગતવિદત્થિયા દીઘસો છ વિદત્થિયો તિરિયં અડ્ઢતેય્યવિદત્થિઞ્ચ અનતિક્કન્તપ્પમાણાતિ અત્થો. નનુ ચ વસ્સિકસાટિકા વસ્સાનાતિક્કમેન, કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિ આબાધવૂપસમેન અધિટ્ઠાનં વિજહતિ. તેનેવ માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. કથિનસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘વસ્સિકસાટિકા વસ્સાનમાસાતિક્કમેનપિ, કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિ આબાધવૂપસમેનપિ અધિટ્ઠાનં વિજહતી’’તિ વુત્તં. તસ્મા ‘‘તતો પરં પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતબ્બા’’તિ કસ્મા વુત્તં. સતિ હિ અધિટ્ઠાને પચ્ચુદ્ધારો યુત્તોતિ? એત્થ તાવ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ ઇદં વુત્તં ‘‘પચ્ચુદ્ધરિત્વાતિ ઇદં પચ્ચુદ્ધરણં સન્ધાય ન વુત્તં, પચ્ચુદ્ધરિત્વાતિ પન વસ્સિકસાટિકભાવતો અપનેત્વાતિ એવમત્થો ગહેતબ્બો. તસ્મા હેમન્તસ્સ પઠમદિવસતો પટ્ઠાય અન્તોદસાહે વસ્સિકસાટિકભાવતો અપનેત્વા વિકપ્પેતબ્બાતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘તતો પરં પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતબ્બા’તિ વુત્ત’’ન્તિ.

કેચિ પન ‘‘યથા કથિનમાસબ્ભન્તરે ઉપ્પન્નચીવરં કથિનમાસાતિક્કમે નિસ્સગ્ગિયં હોતિ, એવમયં વસ્સિકસાટિકાપિ વસ્સાનમાસાતિક્કમે નિસ્સગ્ગિયા હોતિ, તસ્મા કત્તિકપુણ્ણમદિવસે પચ્ચુદ્ધરિત્વા તતો પરં હેમન્તસ્સ પઠમદિવસે વિકપ્પેતબ્બાતિ એવમત્થો ગહેતબ્બો. પચ્ચુદ્ધરિત્વા તતો પરં વિકપ્પેતબ્બાતિ પદયોજના વેદિતબ્બા’’તિ ચ વદન્તિ, તં ન યુત્તં. કથિનમાસે ઉપ્પન્નઞ્હિ ચીવરં અતિરેકચીવરટ્ઠાને ઠિતત્તા અવસાનદિવસે અનધિટ્ઠિતં કથિનમાસાતિક્કમે નિસ્સગ્ગિયં હોતિ. અયં પન વસ્સિકસાટિકા અધિટ્ઠહિત્વા ઠપિતત્તા ન તેન સદિસાતિ વસ્સાનાતિક્કમે કથં નિસ્સગ્ગિયા હોતિ. અનધિટ્ઠિતઅવિકપ્પિતમેવ હિ તંતંકાલાતિક્કમે નિસ્સગ્ગિયં હોતિ, તસ્મા હેમન્તેપિ વસ્સિકસાટિકા દસાહં પરિહારં લભતિયેવ. એવં કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિપિ આબાધવૂપસમેન અધિટ્ઠાનં વિજહતિ, તસ્મા તતો પરં દસાહં પરિહારં લભતિ, દસાહં પન અનતિક્કમિત્વા વિકપ્પેતબ્બાતિ.

કેચિ પન ‘‘અધિટ્ઠાનભેદલક્ખણે અવુત્તત્તા વસ્સિકસાટિકા વસ્સાનમાસાતિક્કમેપિ, કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિ આબાધે વૂપસન્તેપિ અધિટ્ઠાનં ન વિજહતિ, તસ્મા ‘તતો પરં પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતબ્બા’તિ ઇદં વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, તં માતિકાટ્ઠકથાય ન સમેતિ, સમન્તપાસાદિકાય પન સમેતિ. તથા હિ ‘‘વસ્સિકસાટિકા વસ્સાનમાસાતિક્કમેનપિ, કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિ આબાધવૂપસમેનપિ અધિટ્ઠાનં વિજહતી’’તિ ઇદં સમન્તપાસાદિકાયં નત્થિ, પરિવારટ્ઠકથાયઞ્ચ ‘‘અત્થાપત્તિ હેમન્તે આપજ્જતિ, નો ગિમ્હે’’તિ એત્થ ઇદં વુત્તં ‘‘કત્તિકપુણ્ણમાસિયા પચ્છિમે પાટિપદદિવસે વિકપ્પેત્વા ઠપિતં વસ્સિકસાટિકં નિવાસેન્તો હેમન્તે આપજ્જતિ. કુરુન્દિયં પન ‘કત્તિકપુણ્ણમદિવસે અપચ્ચુદ્ધરિત્વા હેમન્તે આપજ્જતી’તિ વુત્તં, તમ્પિ સુવુત્તં. ચાતુમાસં અધિટ્ઠાતું, તતો પરં વિકપ્પેતુન્તિ હિ વુત્ત’’ન્તિ (પરિ. અટ્ઠ. ૩૨૩).

તત્થ મહાઅટ્ઠકથાયં નિવાસનપચ્ચયા દુક્કટં વુત્તં, કુરુન્દટ્ઠકથાયં પન અપચ્ચુદ્ધારપચ્ચયા. તસ્મા કુરુન્દિયં વુત્તનયેનેવ વસ્સિકસાટિકા વસ્સાનમાસાતિક્કમેપિ અધિટ્ઠાનં ન વિજહતીતિ પઞ્ઞાયતિ. કુરુન્દિયઞ્હિ ‘‘વસ્સાનં ચાતુમાસં અધિટ્ઠાતું, તતો પરં વિકપ્પેતુ’’ન્તિ વચનતો યદિ કત્તિકપુણ્ણમાયં ન પચ્ચુદ્ધરેય્ય, અવિજહિતાધિટ્ઠાના વસ્સિકસાટિકા હેમન્તં સમ્પત્તા વિકપ્પનક્ખેત્તે અધિટ્ઠાનસબ્ભાવતો દુક્કટં જનેતિ, તસ્મા કત્તિકપુણ્ણમાયં એવ પચ્ચુદ્ધરિત્વા હેમન્તે વિકપ્પેતબ્બાતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન ‘‘કત્તિકપુણ્ણમદિવસે અપચ્ચુદ્ધરિત્વા હેમન્તે આપજ્જતી’’તિ વુત્તં, તસ્મા વીમંસિત્વા યુત્તતરં ગહેતબ્બં.

નહાનત્થાય અનુઞ્ઞાતત્તા ‘‘વણ્ણભેદમત્તરત્તાપિ ચેસા વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. દ્વે પન ન વટ્ટન્તીતિ દ્વિન્નં અધિટ્ઠાનાભાવતો વુત્તં. ‘‘સચે વસ્સાને અપરા વસ્સિકસાટિકા ઉપ્પન્ના હોતિ, પુરિમવસ્સિકસાટિકં પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેત્વા ચ અધિટ્ઠાતબ્બા’’તિ વદન્તિ. પમાણયુત્તન્તિ દીઘસો સુગતવિદત્થિયા દ્વે વિદત્થિયો, વિત્થારતો દિયડ્ઢા, દસા વિદત્થીતિ ઇમિના પમાણેન યુત્તં. પમાણિકાતિ સુગતવિદત્થિયા દીઘસો ચતસ્સો વિદત્થિયો, તિરિયં દ્વે વિદત્થિયોતિ એવં વુત્તપ્પમાણયુત્તા. પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતબ્બાતિ એત્થ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. ‘‘સકિં અધિટ્ઠિતં અધિટ્ઠિતમેવ હોતિ, પુન ન પચ્ચુદ્ધરીયતિ કાલપરિચ્છેદાભાવતો’’તિ વદન્તિ. અપરે પન ‘‘એકવચનેનપિ વટ્ટતીતિ દસ્સનત્થં ‘સકિં અધિટ્ઠિતં અધિટ્ઠિતમેવા’તિ વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. ઉભયત્થાપિ અસ્સ વચનસ્સ ઇધ વચને અપુબ્બં પયોજનં ન દિસ્સતિ, તેનેવ માતિકાટ્ઠકથાયં ઇમસ્મિં ઠાને ‘‘સકિં અધિટ્ઠિતં અધિટ્ઠિતમેવ હોતી’’તિ ઇદં પદં ન વુત્તં.

‘‘અત્તનો સન્તકભાવતો મોચેત્વા ઠપિતં સન્ધાય મહાપચ્ચરિયં અનાપત્તિ વુત્તા’’તિ વદન્તિ. ઇમિના ભેસજ્જં ચેતાપેસ્સામિ, ઇદં માતુયા દસ્સામીતિ ઠપેન્તેન અધિટ્ઠાતબ્બં, ઇદં ભેસજ્જસ્સ, ઇદં માતુયાતિ વિસ્સજ્જેત્વા સકસન્તકભાવતો મોચિતે અધિટ્ઠાનકિચ્ચં નત્થીતિ અધિપ્પાયો. સેનાસનપરિક્ખારત્થાય દિન્નપચ્ચત્થરણેતિ એત્થ ‘‘અનિવાસેત્વા અપારુપિત્વા ચ કેવલં મઞ્ચપીઠેસુયેવ અત્થરિત્વા પરિભુઞ્જિયમાનં પચ્ચત્થરણં અત્તનો સન્તકમ્પિ અનધિટ્ઠાતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. હેટ્ઠા પન ‘‘પચ્ચત્થરણમ્પિ અધિટ્ઠાતબ્બમેવા’’તિ અવિસેસેન વુત્તત્તા અત્તનો સન્તકં અધિટ્ઠાતબ્બમેવાતિ અમ્હાકં ખન્તિ, વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં.

‘‘હીનાયાવત્તનેનાતિ સિક્ખં અપ્પચ્ચક્ખાય ગિહિભાવૂપગમનેના’’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં, તં યુત્તં અઞ્ઞસ્સ દાને વિય ચીવરે નિરાલયભાવેનેવ પરિચ્ચત્તત્તા. કેચિ પન ‘‘હીનાયાવત્તનેનાતિ ભિક્ખુનિયા ગિહિભાવૂપગમનેના’’તિ એવમત્થં ગહેત્વા ‘‘ભિક્ખુ પન વિબ્ભમન્તોપિ યાવ સિક્ખં ન પચ્ચક્ખાતિ, તાવ ભિક્ખુયેવાતિ અધિટ્ઠાનં ન વિજહતી’’તિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં ‘‘ભિક્ખુનિયા હીનાયાવત્તનેના’’તિ વિસેસેત્વા અવુત્તત્તા. ભિક્ખુનિયા હિ ગિહિભાવૂપગમને અધિટ્ઠાનવિજહનં વિસું વત્તબ્બં નત્થિ તસ્સા વિબ્ભમનેનેવ અસ્સમણીભાવતો. સિક્ખાપચ્ચક્ખાનેનાતિ પન ઇદં સચે ભિક્ખુલિઙ્ગે ઠિતોવ સિક્ખં પચ્ચક્ખાતિ, તસ્સ કાયલગ્ગમ્પિ ચીવરં અધિટ્ઠાનં વિજહતીતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. કનિટ્ઠઙ્ગુલિનખવસેનાતિ હેટ્ઠિમપરિચ્છેદં દસ્સેતિ. પમાણચીવરસ્સાતિ પચ્છિમપ્પમાણં સન્ધાય વુત્તં. દ્વે ચીવરાનિ પારુપન્તસ્સાતિ અન્તરઘરપ્પવેસનત્થાય સુપ્પટિચ્છન્નસિક્ખાપદે વુત્તનયેન સઙ્ઘાટિં ઉત્તરાસઙ્ગઞ્ચ એકતો કત્વા પારુપન્તસ્સ. સઙ્ઘરિતટ્ઠાનેતિ દ્વીસુપિ અન્તેસુ સઙ્ઘરિતટ્ઠાને. એસ નયોતિ ઇમિના પમાણયુત્તેસુ યત્થ કત્થચિ છિદ્દં અધિટ્ઠાનં વિજહતિ, મહન્તેસુ પન તતો પરેન છિદ્દં અધિટ્ઠાનં ન વિજહતીતિ અયમત્થો દસ્સિતો. સબ્બેસૂતિ તિચીવરાદિભેદેસુ સબ્બચીવરેસુ.

અઞ્ઞં પચ્છિમપ્પમાણં નામ નત્થીતિ સુત્તે આગતં નત્થીતિ અધિપ્પાયો. ઇદાનિ તમેવ વિભાવેતું ‘‘યઞ્હી’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘તં અતિક્કમયતો છેદનકં પાચિત્તિય’’ન્તિ વુત્તત્તા આહ ‘‘તતો ઉત્તરિ પટિસિદ્ધત્તા’’તિ. તં ન સમેતીતિ પરિક્ખારચોળસ્સ વિકપ્પનુપગપચ્છિમં પચ્છિમપ્પમાણન્તિ ગહેત્વા ઇતરેસં તિચીવરાદીનં મુટ્ઠિપઞ્ચકાદિભેદં પચ્છિમપ્પમાણં સન્ધાય ‘‘એસ નયો’’તિઆદિવચનં ન સમેતિ તાદિસસ્સ પચ્છિમપ્પમાણસ્સ સુત્તે અભાવતોતિ અધિપ્પાયો. અન્ધકટ્ઠકથાયં વુત્તવચનં ન સમેતીતિ ઇમિનાવ પટિક્ખેપેન વિકપ્પનુપગપચ્છિમસ્સ અન્તો યત્થ કત્થચિ છિદ્દં અધિટ્ઠાનં વિજહતીતિ અયમ્પિ નયો પટિક્ખિત્તોયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. તિચીવરઞ્હિ ઠપેત્વા સેસચીવરેસુ છિદ્દેન અધિટ્ઠાનવિજહનં નામ નત્થિ, તસ્મા અધિટ્ઠહિત્વા ઠપિતેસુ સેસચીવરેસુ વિકપ્પનુપગપચ્છિમં અપ્પહોન્તં કત્વા ખણ્ડાખણ્ડિકં છિન્નેસુપિ અધિટ્ઠાનવિજહનં નત્થિ. સચે પન અધિટ્ઠાનતો પુબ્બેયેવ તાદિસં હોતિ, અચીવરત્તા અધિટ્ઠાનકિચ્ચં નત્થિ. ખુદ્દકં ચીવરન્તિ મુટ્ઠિપઞ્ચકાદિભેદપ્પમાણતો અનૂનમેવ ખુદ્દકચીવરં. મહન્તં વા ખુદ્દકં કરોતીતિ એત્થ તિણ્ણં ચીવરાનં ચતૂસુ પસ્સેસુ યસ્મિં પદેસે છિદ્દં અધિટ્ઠાનં ન વિજહતિ, તસ્મિં પદેસે સમન્તતો છિન્દિત્વા ખુદ્દકં કરોન્તસ્સ અધિટ્ઠાનં ન વિજહતીતિ અધિપ્પાયો.

સમ્મુખાવિકપ્પના પરમ્મુખાવિકપ્પનાતિ એત્થ સમ્મુખેન વિકપ્પના પરમ્મુખેન વિકપ્પનાતિ એવમત્થો ગહેતબ્બો. સન્નિહિતાસન્નિહિતભાવન્તિ આસન્નદૂરભાવં. આસન્નદૂરભાવો ચ અધિટ્ઠાને વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. પરિભોગાદયોપિ વટ્ટન્તીતિ એત્થ અધિટ્ઠાનસ્સપિ અન્તોગધત્તા સચે સઙ્ઘાટિઆદિનામેન અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જિતુકામો હોતિ, અધિટ્ઠાનં કાતબ્બં. નો ચે, ન કાતબ્બં, વિકપ્પનમેવ પમાણં, તસ્મા અતિરેકચીવરં નામ ન હોતિ. મિત્તોતિ દળ્હમિત્તો. સન્દિટ્ઠોતિ દિટ્ઠમિત્તો નાતિદળ્હમિત્તો. વિકપ્પિતવિકપ્પના નામેસા વટ્ટતીતિ અધિટ્ઠિતઅધિટ્ઠાનં વિયાતિ અધિપ્પાયો અવિસેસેન વુત્તવચનન્તિ તિચીવરાદિં અધિટ્ઠેતિ, વસ્સિકસાટિકં કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિઞ્ચ વિકપ્પેતીતિ અવત્વા સબ્બચીવરાનં અવિસેસેન વિકપ્પેતીતિ વુત્તવચનં. તિચીવરસઙ્ખેપેનાતિ તિચીવરનીહારેન, સઙ્ઘાટિઆદિઅધિટ્ઠાનવસેનાતિ વુત્તં હોતિ.

તુય્હં દેમીતિઆદીસુ ‘‘તસ્મિં કાલે ન ગણ્હિતુકામોપિ સચે ન પટિક્ખિપતિ, પુન ગણ્હિતુકામતાય સતિ ગહેતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. ઇત્થન્નામસ્સાતિ પરમ્મુખે ઠિતં સન્ધાય વદતિ. ‘‘તુય્હં ગણ્હાહી’’તિ વુત્તે ‘‘મય્હં ગણ્હામી’’તિ વદતિ, સુદિન્નં સુગ્ગહિતઞ્ચાતિ એત્થ ‘‘યથા પરતો ‘તવ સન્તકં કરોહી’તિ વુત્તે દુદ્દિન્નમ્પિ ‘સાધુ, ભન્તે, મય્હં ગણ્હામી’તિ વચનેન ‘સુગ્ગહિતં હોતી’તિ વુત્તં, એવમિધાપિ ‘તુય્હં ગણ્હાહી’તિ વુત્તે સુદિન્નત્તા ‘મય્હં ગણ્હામી’તિ અવુત્તેપિ ‘સુદિન્નમેવા’’’તિ વદન્તિ. ‘‘ગણ્હાહીતિ ચ આણત્તિયા ગહણસ્સ તપ્પટિબદ્ધતાકરણવસેન પવત્તત્તા તદા ગણ્હામીતિ ચિત્તે અનુપ્પાદિતે પચ્છા ગહેતું ન લભતી’’તિ વદન્તિ.

તં ન યુજ્જતીતિ વિનયકમ્મસ્સ કરણવસેન ગહેત્વા દિન્નત્તા વુત્તં. સચે પન પરો સચ્ચતોયેવ વિસ્સાસં ગણ્હાતિ, પુન કેનચિ કારણેન તેન દિન્નં તસ્સ ન વટ્ટતીતિ નત્થિ. નિસ્સગ્ગિયં પન ચીવરં જાનિત્વા વા અજાનિત્વા વા ગણ્હન્તં ‘‘મા ગણ્હાહી’’તિ નિવારણત્થં વુત્તં. કાયવાચાહિ કત્તબ્બઅધિટ્ઠાનવિકપ્પનાનં અકતત્તા હોતીતિ આહ ‘‘કાયવાચાતો સમુટ્ઠાતી’’તિ. ચીવરસ્સ અત્તનો સન્તકતા, જાતિપ્પમાણયુત્તતા, છિન્નપલિબોધભાવો, અતિરેકચીવરતા, દસાહાતિક્કમોતિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ.

પઠમકથિનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.