૧. સુક્કવિસ્સટ્ઠિસિક્ખાપદવણ્ણના

ઇદાનિ પારાજિકસંવણ્ણનાસમનન્તરા યા તેરસકાદિસંવણ્ણના સમારદ્ધા, તસ્સાપિ –

અનાકુલા અસન્દેહા, પરિપુણ્ણવિનિચ્છયા;

અત્થબ્યઞ્જનસમ્પન્ના, હોતિ સારત્થદીપની.

તેરસકસ્સાતિ તેરસ સિક્ખાપદાનિ પરિમાણાનિ અસ્સ કણ્ડસ્સાતિ તેરસકં, તસ્સ તેરસકસ્સ કણ્ડસ્સાતિ અત્થો.

૨૩૪. અનભિરતોતિ અઞ્ઞત્થ ગિહિભાવં પત્થયમાનો વુચ્ચતિ, ઇધ પન કામરાગવસેન ઉક્કણ્ઠિતતાય વિક્ખિત્તચિત્તતાય સમન્નાગતો અધિપ્પેતોતિ આહ વિક્ખિત્તચિત્તોતિઆદિ.

૨૩૬-૨૩૭. સઞ્ચેતનિકાતિ એત્થ સં-સદ્દો વિજ્જમાનત્થતાય સાત્થકોતિ દસ્સેન્તો આહ સંવિજ્જતિ ચેતના અસ્સાતિ. તત્થ ચેતનાતિ વીતિક્કમવસપ્પવત્તા પુબ્બભાગચેતના. અસ્સાતિ સુક્કવિસ્સટ્ઠિયા. ઇમસ્મિં વિકપ્પે ઇક-સદ્દસ્સ વિસું અત્થો નત્થીતિ આહ સઞ્ચેતનાવ સઞ્ચેતનિકાતિ. ઇદાનિ સં-સદ્દસ્સ અત્થં અનપેક્ખિત્વા ઇક-સદ્દોવ અસ્સત્થિઅત્થં પકાસેતીતિ દસ્સેન્તો સઞ્ચેતના વા અસ્સા અત્થીતિ સઞ્ચેતનિકાતિ દુતિયવિકપ્પમાહ. સંવિજ્જતિ ચેતના અસ્સાતિ પદભાજને વત્તબ્બે બ્યઞ્જને આદરં અકત્વા જાનન્તોતિઆદિ વુત્તં. ઉપક્કમામીતિ જાનન્તોતિ મોચનત્થં ઉપક્કમામીતિ જાનન્તો.

આસયભેદતોતિ પિત્તાદિઆસયભેદતો. બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધાનમ્પિ હિ રઞ્ઞોપિ ચક્કવત્તિસ્સ પિત્તસેમ્હપુબ્બલોહિતાસયેસુ ચતૂસુ અઞ્ઞતરો આસયો હોતિયેવ, મન્દપઞ્ઞાનં પન ચત્તારોપિ આસયા હોન્તિ. ધાતુનાનત્તતોતિ પથવીધાતુઆદીનં ચતુન્નં ધાતૂનં, ચક્ખાદીનં વા અટ્ઠારસન્નં ધાતૂનં, રસસોણિતાદીનં વા ધાતૂનં નાનત્તતો.

વત્થિસીસન્તિ વત્થિપુટસ્સ અબ્ભન્તરે મત્થકપસ્સં. ‘‘રાગ…પે… અસક્કોન્તો’’તિ રાગપરિયુટ્ઠાનં સન્ધાય વુત્તં. રાજા પન ‘‘સમ્ભવસ્સ સકલકાયો ઠાન’’ન્તિ સુતપુબ્બત્તા વીમંસનત્થં એવમકાસીતિ વદન્તિ. દકસોતન્તિ મુત્તમગ્ગં, અઙ્ગજાતપ્પદેસન્તિ વુત્તં હોતિ. દકસોતોરોહણતો પટ્ઠાય પન ઉપાદિન્નતો વિનિમુત્તતાય સમ્ભવે ઉતુસમુટ્ઠાનમેવ રૂપં અવસિસ્સતિ, સેસં તિસમુટ્ઠાનં નત્થીતિ વેદિતબ્બં. આપોધાતુયા સન્તાનવસેન પવત્તમાનાય અવત્થાવિસેસો સમ્ભવો, સો ચતુસમુટ્ઠાનિકો અટ્ઠકથાયં ચતુસમુટ્ઠાનિકેસુ સમ્ભવસ્સ વુત્તત્તા. સો પન સોળસવસ્સકાલે ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ રાગવસેન ઠાનાચાવનં હોતીતિ વદન્તિ, તસ્મા યં વુત્તં કથાવત્થુઅટ્ઠકથાયં ‘‘સુક્કવિસ્સટ્ઠિ નામ રાગસમુટ્ઠાના હોતી’’તિ, તં સમ્ભવસ્સ ઠાનાચાવનં સન્ધાય વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં, ન પન સમ્ભવો ચિત્તસમુટ્ઠાનોયેવાતિ દીપેતું, તેનેવ તત્થ વિસ્સટ્ઠિગ્ગહણં કતં. ‘‘ખીણાસવાનં પન બ્રહ્માનઞ્ચ સમ્ભવો નત્થી’’તિ આચરિયધમ્મપાલત્થેરેન વુત્તં, તસ્મા યં વુત્તં કથાવત્થુઅટ્ઠકથાયં (કથા. અટ્ઠ. ૩૦૭) ‘‘તાસં દેવતાનં સુક્કવિસ્સટ્ઠિ નામ નત્થી’’તિ, તમ્પિ ઠાનાચાવનં સન્ધાય વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં, ન પન દેવતાનં સબ્બસો સમ્ભવસ્સ અભાવં સન્ધાય. છન્નમ્પિ પન કામાવચરદેવતાનં કામા પાકતિકાયેવ. મનુસ્સા વિય હિ તે દ્વયંદ્વયસમાપત્તિવસેનેવ મેથુનં પટિસેવન્તિ, કેવલં પન નિસ્સન્દાભાવો તેસં વત્તબ્બો. તઙ્ખણિકપરિળાહવૂપસમાવહં સમ્ફસ્સસુખમેવ હિ તેસં કામકિચ્ચં. કેચિ પન ‘‘ચાતુમહારાજિકતાવતિંસાનંયેવ દ્વયંદ્વયસમાપત્તિયા કામકિચ્ચં ઇજ્ઝતિ, યામાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં આલિઙ્ગનમત્તેન, તુસિતાનં હત્થામસનમત્તેન, નિમ્માનરતીનં હસિતમત્તેન, પરનિમ્મિતવસવત્તીનં ઓલોકિતમત્તેન કામકિચ્ચં ઇજ્ઝતી’’તિ વદન્તિ, તં અટ્ઠકથાયં પટિક્ખિત્તં તાદિસસ્સ કામેસુ વિરજ્જનસ્સ તેસુ અભાવતો કામાનઞ્ચ ઉત્તરુત્તરિ પણીતતરપણીતતમભાવતો.

તથેવાતિ ‘‘મોચનસ્સાદેન નિમિત્તે ઉપક્કમતો’’તિઆદિં અતિદિસતિ. ‘‘વિસ્સટ્ઠીતિ ઠાનતો ચાવના વુચ્ચતી’’તિ વુત્તત્તા દકસોતં ઓતિણ્ણમત્તેતિ કસ્મા વુત્તન્તિ આહ દકસોતોરોહણઞ્ચેત્થાતિઆદિ. એત્થાતિ તીસુપિ વાદેસુ. અધિવાસેત્વાતિ નિમિત્તે ઉપક્કમિત્વા પુન વિપ્પટિસારે ઉપ્પન્ને અધિવાસેત્વા. અન્તરા નિવારેતુન્તિ ઠાનતો ચુતં દકસોતં ઓતરિતું અદત્વા અન્તરા નિવારેતું. તેનાહ – ઠાના ચુતઞ્હિ અવસ્સં દકસોતં ઓતરતીતિ. ઠાનાચાવનમત્તેનેવાતિ દકસોતં અનોતિણ્ણેપીતિ અધિપ્પાયો. એત્થ ચ ‘‘સકલો કાયો ઠાન’’ન્તિ વાદે ઠાનાચાવનં વદન્તેન સકલસરીરતો ચુતસ્સપિ દકસોતોરોહણતો પુબ્બે અપ્પમત્તકસ્સ અન્તરાળસ્સ સમ્ભવતો વુત્તં. સકલસરીરે વા તસ્મિં તસ્મિં પદેસે ઠિતસ્સ ઠાના ચુતં સન્ધાય ‘‘ઠાનાચાવનમત્તેનેવા’’તિ વુત્તં. નિમિત્તે ઉપક્કમન્તસ્સેવાતિ મોચનસ્સાદેન ઉપક્કમન્તસ્સ. હત્થપરિકમ્માદીસુ સતિપિ મોચનસ્સાદે નિમિત્તે ઉપક્કમાભાવતો નત્થિ આપત્તીતિ આહ ‘‘હત્તપરિકમ્મ…પે… અનાપત્તી’’તિ. અયં સબ્બાચરિયસાધારણવિનિચ્છયોતિ ‘‘દકસોતોરોહણઞ્ચેત્થા’’તિઆદિના વુત્તો તિણ્ણમ્પિ આચરિયાનં સાધારણો વિનિચ્છયો.

ખોભકરણપચ્ચયો નામ વિસભાગભેસજ્જસેનાસનાહારાદિપચ્ચયો. અત્થકામતાય વા અનત્થકામતાય વાતિ પસન્ના અત્થકામતાય, કુદ્ધા અનત્થકામતાય. અત્થાય વા અનત્થાય વાતિ સભાવતો ભવિતબ્બાય અત્થાય વા અનત્થાય વા. ઉપસંહરન્તીતિ અત્તનો દેવાનુભાવેન ઉપનેન્તિ. બોધિસત્તમાતા વિય પુત્તપટિલાભનિમિત્તન્તિ તદા કિર પુરે પુણ્ણમાય સત્તમદિવસતો પટ્ઠાય વિગતસુરાપાનં માલાગન્ધાદિવિભૂતિસમ્પન્નં નક્ખત્તકીળં અનુભવમાના બોધિસત્તમાતા સત્તમે દિવસે પાતોવ ઉટ્ઠાય ગન્ધોદકેન ન્હાયિત્વા સબ્બાલઙ્કારવિભૂસિતા વરભોજનં ભુઞ્જિત્વા ઉપોસથઙ્ગાનિ અધિટ્ઠાય સિરિગબ્ભં પવિસિત્વા સિરિસયને નિપન્ના નિદ્દં ઓક્કમમાના ઇમં સુપિનં અદ્દસ – ચત્તારો કિર નં મહારાજાનો સયનેનેવ સદ્ધિં ઉક્ખિપિત્વા અનોતત્તદહં નેત્વા ન્હાપેત્વા દિબ્બવત્થં નિવાસેત્વા દિબ્બગન્ધેહિ વિલિમ્પેત્વા દિબ્બપુપ્ફાનિ પિળન્ધિત્વા તતો અવિદૂરે રજતપબ્બતો, તસ્સ અન્તો કનકવિમાનં અત્થિ, તસ્મિં પાચીનતો સીસં કત્વા નિપજ્જાપેસું. અથ બોધિસત્તો સેતવરવારણો હુત્વા તતો અવિદૂરે એકો સુવણ્ણપબ્બતો, તત્થ ચરિત્વા તતો ઓરુય્હ રજતપબ્બતં અભિરુહિત્વા કનકવિમાનં પવિસિત્વા માતરં પદક્ખિણં કત્વા દક્ખિણપસ્સં ફાલેત્વા કુચ્છિં પવિટ્ઠસદિસો અહોસિ. ઇમં સુપિનં સન્ધાય એતં વુત્તં ‘‘બોધિસત્તમાતા વિય પુત્તપટિલાભનિમિત્ત’’ન્તિ.

પઞ્ચ મહાસુપિનેતિ (અ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૫.૧૯૬) મહન્તેહિ પુરિસેહિ પસ્સિતબ્બતો મહન્તાનઞ્ચ અત્થાનં નિમિત્તભાવતો મહાસુપિને. તે પન પઞ્ચ મહાસુપિને નેવ લોકિયમહાજનો પસ્સતિ, ન મહારાજાનો, ન ચક્કવત્તિરાજાનો, ન અગ્ગસાવકા, ન પચ્ચેકબુદ્ધા, ન સમ્માસમ્બુદ્ધા, એકો સબ્બઞ્ઞુબોધિસત્તોયેવ પસ્સતિ. તેન વુત્તં ‘‘બોધિસત્તો વિય પઞ્ચ મહાસુપિને’’તિ. અમ્હાકઞ્ચ પન બોધિસત્તો કદા તે સુપિને પસ્સીતિ? ‘‘સ્વે બુદ્ધો ભવિસ્સામી’’તિ ચાતુદ્દસિયં પક્ખસ્સ રત્તિવિભાયનકાલે પસ્સિ. કાલવસેન હિ દિવા દિટ્ઠો સુપિનો ન સમેતિ, તથા પઠમયામે મજ્ઝિમયામે ચ. પચ્છિમયામે બલવપચ્ચૂસે પન અસિતપીતસાયિતે સમ્માપરિણામગતે કાયસ્મિં ઓજાય પતિટ્ઠિતાય અરુણે ઉગ્ગચ્છમાને દિટ્ઠસુપિનો સમેતિ. ઇટ્ઠનિમિત્તં સુપિનં પસ્સન્તો ઇટ્ઠં પટિલભતિ, અનિટ્ઠનિમિત્તં પસ્સન્તો અનિટ્ઠં, તસ્મા બોધિસત્તોપિ સુપિનં પસ્સન્તો રત્તિવિભાયનકાલે પસ્સિ.

કે પન તે પઞ્ચ મહાસુપિનાતિ? તથાગતસ્સ અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ પુબ્બેવ સમ્બોધા અનભિસમ્બુદ્ધસ્સ બોધિસત્તસ્સેવ સતો પઞ્ચ મહાસુપિના પાતુરહેસું (અ. નિ. ૫.૧૯૬) – અયં મહાપથવી મહાસયનં અહોસિ, હિમવા પબ્બતરાજા બિમ્બોહનં અહોસિ, પુરત્થિમે સમુદ્દે વામહત્થો ઓહિતો અહોસિ, પચ્છિમે સમુદ્દે દક્ખિણહત્થો ઓહિતો અહોસિ, દક્ખિણસમુદ્દે ઉભો પાદા ઓહિતા અહેસું, અયં પઠમો મહાસુપિનો પાતુરહોસિ.

પુન ચપરં દબ્બતિણસઙ્ખાતા તિરિયા નામ તિણજાતિ નઙ્ગલમત્તેન રત્તદણ્ડેન નાભિતો ઉગ્ગન્ત્વા તસ્સ પસ્સન્તસ્સેવ વિદત્થિમત્તં રતનમત્તં બ્યામમત્તં યટ્ઠિમત્તં ગાવુતમત્તં અડ્ઢયોજનમત્તં યોજનમત્તન્તિ એવં ઉગ્ગન્ત્વા અનેકયોજનસહસ્સં નભં આહચ્ચ ઠિતા અહોસિ, અયં દુતિયો મહાસુપિનો પાતુરહોસિ.

પુન ચપરં સેતા કિમી કણ્હસીસા પાદેહિ ઉસ્સક્કિત્વા યાવ જાણુમણ્ડલા પટિચ્છાદેસું, અયં તતિયો મહાસુપિનો પાતુરહોસિ.

પુન ચપરં ચત્તારો સકુણા નાનાવણ્ણા ચતૂહિ દિસાહિ આગન્ત્વા પાદમૂલે નિપતિત્વા સબ્બસેતા સમ્પજ્જિંસુ, અયં ચતુત્થો મહાસુપિનો પાતુરહોસિ.

પુન ચપરં બોધિસત્તો મહતો મીળ્હપબ્બતસ્સ ઉપરૂપરિ ચઙ્કમતિ અલિપ્પમાનો મીળ્હેન, અયં પઞ્ચમો મહાસુપિનો પાતુરહોસિ. ઇમે પઞ્ચ મહાસુપિના.

તત્થ પઠમો અનુત્તરાય સમ્માસમ્બોધિયા પુબ્બનિમિત્તં, દુતિયો અરિયસ્સ અટ્ઠઙ્ગિકસ્સ મગ્ગસ્સ દેવમનુસ્સેસુ સુપ્પકાસિતભાવસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, તતિયો બહૂનં ઓદાતવસનાનં ગિહીનં ભગવન્તં ઉપસઙ્કમિત્વા સરણગમનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં, ચતુત્થો ખત્તિયાદીનં ચતુન્નં વણ્ણાનં તથાગતપ્પવેદિતે ધમ્મવિનયે અગારસ્મા અનગારિયં પબ્બજિત્વા અનુત્તરવિમુત્તિસચ્છિકિરિયાય પુબ્બનિમિત્તં, પઞ્ચમો ચતુન્નં પચ્ચયાનં લાભિતાય તેસુ ચ અનુપલિત્તભાવસ્સ પુબ્બનિમિત્તં.

અપિચ યં સો ચક્કવાળમહાપથવિં સિરિસયનભૂતં અદ્દસ, તં બુદ્ધભાવસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. યં હિમવન્તં પબ્બતરાજાનં બિમ્બોહનં અદ્દસ, તં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણબિમ્બોહનસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. યં ચત્તારો હત્થપાદે સમુદ્દસ્સ ઉપરૂપરિભાગેન ગન્ત્વા ચક્કવાળમત્થકે ઠિતે અદ્દસ, તં ધમ્મચક્કસ્સ અપ્પટિવત્તિયભાવે પુબ્બનિમિત્તં. યં અત્તાનં ઉત્તાનકં નિપન્નં અદ્દસ, તં તીસુ ભવેસુ અવકુજ્જાનં સત્તાનં ઉત્તાનમુખભાવસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. યં અક્ખીનિ ઉમ્મીલેત્વા પસ્સન્તો વિય અહોસિ, તં દિબ્બચક્ખુપટિલાભસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. યં યાવ ભવગ્ગા એકાલોકં અહોસિ, તં અનાવરણઞાણસ્સ પુબ્બનિમિત્તં. સેસં વુત્તનયમેવ. ઇતિ તંતંવિસેસાધિગમનિમિત્તભૂતે પઞ્ચ મહાસુપિને પસ્સિ. તેન વુત્તં ‘‘બોધિસત્તો વિય પઞ્ચ મહાસુપિને’’તિ.

કોસલરાજા વિય સોળસ સુપિનેતિ –

‘‘ઉસભા રુક્ખા ગાવિયો ગવા ચ,

અસ્સો કંસો સિઙ્ગાલી ચ કુમ્ભો;

પોક્ખરણી ચ અપાકચન્દનં,

લાબૂનિ સીદન્તિ સિલા પ્લવન્તિ.

‘‘મણ્ડૂકિયો કણ્હસપ્પે ગિલન્તિ,

કાકં સુવણ્ણા પરિવારયન્તિ;

તસા વકા એળકાનં ભયા હી’’તિ. (જા. ૧.૧.૭૭) –

ઇમે સોળસ સુપિને પસ્સન્તો કોસલરાજા વિય.

૧. એકદિવસં કિર કોસલરાજા રત્તિં નિદ્દૂપગતો પચ્છિમયામે સોળસ સુપિને પસ્સિ (જા. અટ્ઠ. ૧.૧.મહાસુપિનજાતકવણ્ણના). તત્થ ચત્તારો અઞ્જનવણ્ણા કાળઉસભા ‘‘યુજ્ઝિસ્સામા’’તિ ચતૂહિ દિસાહિ રાજઙ્ગણં આગન્ત્વા ‘‘ઉસભયુદ્ધં પસ્સિસ્સામા’’તિ મહાજને સન્નિપતિતે યુજ્ઝનાકારં દસ્સેત્વા નદિત્વા ગજ્જિત્વા અયુજ્ઝિત્વાવ પટિક્કન્તા. ઇમં પઠમં સુપિનં અદ્દસ.

૨. ખુદ્દકા રુક્ખા ચેવ ગચ્છા ચ પથવિં ભિન્દિત્વા વિદત્થિમત્તમ્પિ રતનમત્તમ્પિ અનુગ્ગન્ત્વાવ પુપ્ફન્તિ ચેવ ફલન્તિ ચ. ઇમં દુતિયં અદ્દસ.

૩. ગાવિયો તદહુજાતાનં વચ્છાનં ખીરં પિવન્તિયો અદ્દસ. અયં તતિયો સુપિનો.

૪. ધુરવાહે આરોહપરિણાહસમ્પન્ને મહાગોણે યુગપરમ્પરાય અયોજેત્વા તરુણે ગોદમ્મે ધુરે યોજેન્તે અદ્દસ, તે ધુરં વહિતું અસક્કોન્તા છડ્ડેત્વા અટ્ઠંસુ, સકટાનિ નપ્પવત્તિંસુ. અયં ચતુત્થો સુપિનો.

૫. એકં ઉભતોમુખં અસ્સં અદ્દસ, તસ્સ ઉભોસુ પસ્સેસુ યવસીસં દેન્તિ, સો દ્વીહિપિ મુખેહિ ખાદતિ. અયં પઞ્ચમો સુપિનો.

૬. મહાજનો સતસહસ્સગ્ઘનકં સુવણ્ણપાતિં સમ્મજ્જિત્વા ‘‘ઇધ પસ્સાવં કરોહી’’તિ એકસ્સ જરસિઙ્ગાલસ્સ ઉપનામેસિ, તં તત્થ પસ્સાવં કરોન્તં અદ્દસ. અયં છટ્ઠો સુપિનો.

૭. એકો પુરિસો રજ્જું વટ્ટેત્વા પાદમૂલે નિક્ખિપતિ, તેન નિસિન્નપીઠસ્સ હેટ્ઠા સયિતા છાતસિઙ્ગાલી તસ્સ અજાનન્તસ્સેવ તં ખાદતિ. ઇમં સત્તમં સુપિનં અદ્દસ.

૮. રાજદ્વારે બહૂહિ તુચ્છકુમ્ભેહિ પરિવારેત્વા ઠપિતં એકં મહન્તં પૂરિતકુમ્ભં અદ્દસ, ચત્તારોપિ પન વણ્ણા ચતૂહિ દિસાહિ ચતૂહિ અનુદિસાહિ ચ ઘટેહિ ઉદકં આહરિત્વા પૂરિતકુમ્ભમેવ પૂરેન્તિ, પૂરિતપૂરિતં ઉદકં ઉત્તરિત્વા પલાયતિ, તેપિ પુનપ્પુનં તત્થેવ ઉદકં આસિઞ્ચન્તિ, તુચ્છકુમ્ભે ઓલોકેન્તાપિ નત્થિ. અયં અટ્ઠમો સુપિનો.

૯. એકં પઞ્ચપદુમસઞ્છન્નં ગમ્ભીરં સબ્બતોતિત્થં પોક્ખરણિં અદ્દસ, સમન્તતો દ્વિપદચતુપ્પદા ઓતરિત્વા તત્થ પાનીયં પિવન્તિ, તસ્સા મજ્ઝે ગમ્ભીરટ્ઠાને ઉદકં આવિલં, તીરપ્પદેસે દ્વિપદચતુપ્પદાનં અક્કમનટ્ઠાને અચ્છં વિપ્પસન્નં અનાવિલં. અયં નવમો સુપિનો.

૧૦. એકિસ્સાયેવ ચ કુમ્ભિયા પચ્ચમાનં ઓદનં અપાકં અદ્દસ, ‘‘અપાક’’ન્તિ વિચારેત્વા વિભજિત્વા ઠપિતં વિય તીહાકારેહિ પચ્ચમાનં એકસ્મિં પસ્સે અતિકિલિન્નો હોતિ, એકસ્મિં ઉત્તણ્ડુલો, એકસ્મિં સુપક્કોતિ. અયં દસમો સુપિનો.

૧૧. સતસહસ્સગ્ઘનકં ચન્દનસારં પૂતિતક્કેન વિક્કિણન્તે અદ્દસ. અયં એકાદસમો સુપિનો.

૧૨. તુચ્છલાબૂનિ ઉદકે સીદન્તાનિ અદ્દસ. અયં દ્વાદસમો સુપિનો.

૧૩. મહન્તમહન્તા કૂટાગારપ્પમાણા ઘનસિલા નાવા વિય ઉદકે પ્લવમાના અદ્દસ. અયં તેરસમો સુપિનો.

૧૪. ખુદ્દકમધુકપુપ્ફપ્પમાણા મણ્ડૂકિયો મહન્તે કણ્હસપ્પે વેગેન અનુબન્ધિત્વા ઉપ્પલનાળે વિય છિન્દિત્વા મંસં ખાદિત્વા ગિલન્તિયો અદ્દસ. અયં ચુદ્દસમો સુપિનો.

૧૫. દસહિ અસદ્ધમ્મેહિ સમન્નાગતં ગામગોચરં કાકં કઞ્ચનવણ્ણવણ્ણતાય ‘‘સુવણ્ણા’’તિ લદ્ધનામે સુવણ્ણરાજહંસે પરિવારેન્તે અદ્દસ. અયં પન્નરસમો સુપિનો.

૧૬. પુબ્બે દીપિનો એળકે ખાદન્તિ, તે પન એળકે દીપિનો અનુબન્ધિત્વા મુરામુરાતિ ખાદન્તે અદ્દસ, અથઞ્ઞે તસા વકા એળકે દૂરતોવ દિસ્વા તસિતા તાસપ્પત્તા હુત્વા એળકાનં ભયા પલાયિત્વા ગુમ્બગહનાનિ પવિસિત્વા નિલીયિંસુ. અયં સોળસમો સુપિનો.

૧. તત્થ અધમ્મિકાનં રાજૂનં અધમ્મિકાનઞ્ચ મનુસ્સાનં કાલે લોકે વિપરિવત્તમાને કુસલે ઓસન્ને અકુસલે ઉસ્સન્ને લોકસ્સ પરિહીનકાલે દેવો ન સમ્મા વસ્સિસ્સતિ, મેઘપાદા છિજ્જિસ્સન્તિ, સસ્સાનિ મિલાયિસ્સન્તિ, દુબ્ભિક્ખં ભવિસ્સતિ, વસ્સિતુકામા વિય ચતૂહિ દિસાહિ મેઘા ઉટ્ઠહિત્વા ઇત્થિકાહિ આતપે પત્થટાનં વીહિઆદીનં તેમનભયેન અન્તો પવેસિતકાલે પુરિસેસુ કુદાલપિટકે આદાય આળિબન્ધનત્થાય નિક્ખન્તેસુ વસ્સનાકારં દસ્સેત્વા ગજ્જિત્વા વિજ્જુલતા નિચ્છારેત્વા ઉસભા વિય અયુજ્ઝિત્વા અવસ્સિત્વાવ પલાયિસ્સન્તિ. અયં પઠમસ્સ વિપાકો.

૨. લોકસ્સ પરિહીનકાલે મનુસ્સાનં પરિત્તાયુકકાલે સત્તા તિબ્બરાગા ભવિસ્સન્તિ, અસમ્પત્તવયાવ કુમારિયો પુરિસન્તરં ગન્ત્વા ઉતુનિયો ચેવ ગબ્ભિનિયો ચ હુત્વા પુત્તધીતાહિ વડ્ઢિસ્સન્તિ. ખુદ્દકરુક્ખાનં પુપ્ફં વિય હિ તાસં ઉતુનિભાવો, ફલં વિય ચ પુત્તધીતરો ભવિસ્સન્તિ. અયં દુતિયસ્સ વિપાકો.

૩. મનુસ્સાનં જેટ્ઠાપચાયિકકમ્મસ્સ નટ્ઠકાલે સત્તા માતાપિતૂસુ વા સસ્સુસસુરેસુ વા લજ્જં અનુપટ્ઠપેત્વા સયમેવ કુટુમ્બં સંવિદહન્તાવ ઘાસચ્છાદનમત્તમ્પિ મહલ્લકાનં દાતુકામા દસ્સન્તિ, અદાતુકામા ન દસ્સન્તિ, મહલ્લકા અનાથા હુત્વા અસયંવસી દારકે આરાધેત્વા જીવિસ્સન્તિ તદહુજાતાનં વચ્છાનં ખીરં પિવન્તિયો મહાગાવિયો વિય. અયં તતિયસ્સ વિપાકો.

૪. અધમ્મિકરાજૂનં કાલે અધમ્મિકરાજાનો પણ્ડિતાનં પવેણિકુસલાનં કમ્મનિત્થરણસમત્થાનં મહામત્તાનં યસં ન દસ્સન્તિ, ધમ્મસભાયં વિનિચ્છયટ્ઠાનેપિ પણ્ડિતે વોહારકુસલે મહલ્લકે અમચ્ચે ન ઠપેસ્સન્તિ. તબ્બિપરીતાનં પન તરુણતરુણાનં યસં દસ્સન્તિ, તથારૂપે એવ ચ વિનિચ્છયટ્ઠાને ઠપેસ્સન્તિ, તે રાજકમ્માનિ ચેવ યુત્તાયુત્તઞ્ચ અજાનન્તા નેવ તં યસં ઉક્ખિપિતું સક્ખિસ્સન્તિ, ન રાજકમ્માનિ નિત્થરિતું, તે અસક્કોન્તા કમ્મધુરં છડ્ડેસ્સન્તિ, મહલ્લકાપિ પણ્ડિતા અમચ્ચા યસં અલભન્તા કિચ્ચાનિ નિત્થરિતું સમત્થાપિ ‘‘કિં અમ્હાકં એતેહિ, મયં બાહિરકા જાતા, અબ્ભન્તરિકા તરુણદારકા જાનિસ્સન્તી’’તિ ઉપ્પન્નાનિ કમ્માનિ ન કરિસ્સન્તિ, એવં સબ્બથાપિ તેસં રાજૂનં હાનિયેવ ભવિસ્સતિ, ધુરં વહિતું અસમત્થાનં વચ્છદમ્માનં ધુરે યોજિતકાલો વિય, ધુરવાહાનઞ્ચ મહાગોણાનં યુગપરમ્પરાય અયોજિતકાલો વિય ભવિસ્સતિ. અયં ચતુત્થસ્સ વિપાકો.

૫. અધમ્મિકરાજકાલેયેવ અધમ્મિકબાલરાજાનો અધમ્મિકે લોલમનુસ્સે વિનિચ્છયે ઠપેસ્સન્તિ, તે પાપપુઞ્ઞેસુ અનાદરા બાલા સભાયં નિસીદિત્વા વિનિચ્છયં દેન્તા ઉભિન્નમ્પિ અત્થપચ્ચત્થિકાનં હત્થતો લઞ્જં ગહેત્વા ખાદિસ્સન્તિ અસ્સો વિય દ્વીહિ મુખેહિ યવસીસં. અયં પઞ્ચમસ્સ વિપાકો.

૬. અધમ્મિકાયેવ વિજાતિરાજાનો જાતિસમ્પન્નાનં કુલપુત્તાનં આસઙ્કાય યસં ન દસ્સન્તિ, અકુલીને વડ્ઢેસ્સન્તિ, એવં મહાકુલાનિ દુગ્ગતાનિ ભવિસ્સન્તિ, લામકકુલાનિ ઇસ્સરાનિ. તે ચ કુલીના પુરિસા જીવિતું અસક્કોન્તા ‘‘ઇમે નિસ્સાય જીવિસ્સામા’’તિ અકુલીનાનં ધીતરો દસ્સન્તિ, ઇતિ તાસં કુલધીતાનં અકુલીનેહિ સદ્ધિં સંવાસો જરસિઙ્ગાલસ્સ સુવણ્ણપાતિયં પસ્સાવકરણસદિસો ભવિસ્સતિ. અયં છટ્ઠસ્સ વિપાકો.

૭. ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે ઇત્થિયો પુરિસલોલા સુરાલોલા અલઙ્કારલોલા વિસિખાલોલા આમિસલોલા ભવિસ્સન્તિ દુસ્સીલા દુરાચારા. તા સામિકેહિ કસિગોરક્ખાદીનિ કમ્માનિ કત્વા કિચ્છેન કસિરેન સમ્ભતં ધનં જારેહિ સદ્ધિં સુરં પિવન્તિયો માલાગન્ધવિલેપનં ધારયમાના અન્તોગેહે અચ્ચાયિકમ્પિ કિચ્ચં અનોલોકેત્વા ગેહપરિક્ખેપસ્સ ઉપરિભાગેનપિ છિદ્દટ્ઠાનેહિપિ જારે ઉપધારયમાના સ્વે વપિતબ્બયુત્તકં બીજમ્પિ કોટ્ટેત્વા યાગુભત્તખજ્જકાનિ સજ્જેત્વા ખાદમાના વિલુમ્પિસ્સન્તિ હેટ્ઠાપીઠકનિપન્નકછાતકસિઙ્ગાલી વિય વટ્ટેત્વા વટ્ટેત્વા પાદમૂલે નિક્ખિત્તરજ્જું. અયં સત્તમસ્સ વિપાકો.

૮. ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે લોકો પરિહાયિસ્સતિ, રટ્ઠં નિરોજં ભવિસ્સતિ, રાજાનો દુગ્ગતા કપણા ભવિસ્સન્તિ. યો ઇસ્સરો ભવિસ્સતિ, તસ્સ ભણ્ડાગારે સતસહસ્સમત્તા કહાપણા ભવિસ્સન્તિ, તે એવં દુગ્ગતા સબ્બે જનપદે અત્તનો કમ્મં કારયિસ્સન્તિ, ઉપદ્દુતા મનુસ્સા સકે કમ્મન્તે છડ્ડેત્વા રાજૂનંયેવ અત્થાય પુબ્બણ્ણાપરણ્ણાનિ વપન્તા રક્ખન્તા લાયન્તા મદ્દન્તા પવેસેન્તા ઉચ્છુખેત્તાનિ કરોન્તા યન્તાનિ વાહેન્તા ફાણિતાદીનિ પચન્તા પુપ્ફારામે ફલારામે ચ કરોન્તા તત્થ તત્થ નિપ્ફન્નાનિ પુપ્ફફલાદીનિ આહરિત્વા રઞ્ઞો કોટ્ઠાગારમેવ પૂરેસ્સન્તિ, અત્તનો ગેહેસુ તુચ્છકોટ્ઠે ઓલોકેન્તાપિ ન ભવિસ્સન્તિ, તુચ્છતુચ્છકુમ્ભે અનોલોકેત્વા પૂરિતકુમ્ભપૂરણસદિસમેવ ભવિસ્સતિ. અયં અટ્ઠમસ્સ વિપાકો.

૯. ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે રાજાનો અધમ્મિકા ભવિસ્સન્તિ, છન્દાદિવસેન અગતિં ગચ્છન્તા રજ્જં કારેસ્સન્તિ, ધમ્મેન વિનિચ્છયં નામ ન દસ્સન્તિ, લઞ્જવિત્તકા ભવિસ્સન્તિ ધનલોલા, રટ્ઠવાસિકેસુ તેસં ખન્તિમેત્તાનુદ્દયં નામ ન ભવિસ્સતિ, કક્ખળા ફરુસા ઉચ્છુયન્તે ઉચ્છુગણ્ઠિકા વિય મનુસ્સે પીળેન્તા નાનપ્પકારં બલિં ઉપ્પાદેત્વા ધનં ગણ્હિસ્સન્તિ, મનુસ્સા બલિપીળિતા કિઞ્ચિ દાતું અસક્કોન્તા ગામનિગમાદયો છડ્ડેત્વા પચ્ચન્તં ગન્ત્વા વાસં કપ્પેસ્સન્તિ, મજ્ઝિમજનપદો સુઞ્ઞો ભવિસ્સતિ, પચ્ચન્તો ઘનવાસો સેય્યથાપિ પોક્ખરણિયા મજ્ઝે ઉદકં આવિલં પરિયન્તે વિપ્પસન્નં. અયં નવમસ્સ વિપાકો.

૧૦. ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે રાજાનો અધમ્મિકા ભવિસ્સન્તિ, તેસુ અધમ્મિકેસુ રાજયુત્તાપિ બ્રાહ્મણગહપતિકાપિ નેગમજાનપદાપીતિ સમણબ્રાહ્મણે ઉપાદાય સબ્બે મનુસ્સા અધમ્મિકા ભવિસ્સન્તિ, તતો તેસં આરક્ખદેવતા બલિપટિગ્ગાહિકદેવતા રુક્ખદેવતા આકાસટ્ઠકદેવતાતિ એવં દેવતાપિ અધમ્મિકા ભવિસ્સન્તિ, અધમ્મિકરાજૂનં રજ્જે વાતા વિસમા ખરા વાયિસ્સન્તિ, તે આકાસટ્ઠકવિમાનાનિ કમ્પેસ્સન્તિ, તેસુ કમ્પિતેસુ દેવતા કુપિતા દેવં વસ્સિતું ન દસ્સન્તિ, વસ્સમાનોપિ સકલરટ્ઠે એકપ્પહારેનેવ ન વસ્સિસ્સતિ, વસ્સમાનોપિ સબ્બત્થ કસિકમ્મસ્સ વા વપ્પકમ્મસ્સ વા ઉપકારો હુત્વા ન વસ્સિસ્સતિ. યથા ચ રટ્ઠે, એવં જનપદેપિ ગામેપિ એકતળાકસ્સરેપિ એકપ્પહારેનેવ ન વસ્સિસ્સતિ, તળાકસ્સ ઉપરિભાગે વસ્સન્તો હેટ્ઠાભાગે ન વસ્સિસ્સતિ, હેટ્ઠા વસ્સન્તો ઉપરિ ન વસ્સિસ્સતિ, એકસ્મિં ભાગે સસ્સં અતિવસ્સેન નસ્સિસ્સતિ, એકસ્મિં અવસ્સન્તો મિલાયિસ્સતિ, એકસ્મિં સમ્મા વસ્સમાનો સમ્પાદેસ્સતિ, એવં એકસ્સ રઞ્ઞો રજ્જે વુત્તા સસ્સા તિપ્પકારા ભવિસ્સન્તિ એકકુમ્ભિયા ઓદનો વિય. અયં દસમસ્સ વિપાકો.

૧૧. ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે સાસને પરિહાયન્તે પચ્ચયલોલા અલજ્જિકા બહૂ ભિક્ખૂ ભવિસ્સન્તિ, તે ભગવતા પચ્ચયલોલુપ્પં નિમ્મથેત્વા કથિતધમ્મદેસનં ચીવરાદિચતુપચ્ચયહેતુ પરેસં દેસેસ્સન્તિ, પચ્ચયેહિ મુચ્છિત્વા નિરત્થકપક્ખે ઠિતા નિબ્બાનાભિમુખં કત્વા દેસેતું ન સક્ખિસ્સન્તિ, કેવલં ‘‘પદબ્યઞ્જનસમ્પત્તિઞ્ચેવ મધુરસદ્દઞ્ચ સુત્વા મહગ્ઘાનિ ચીવરાનિ દસ્સન્તિ’’ઇચ્ચેવં દેસેસ્સન્તિ. અપરે અન્તરવીથિચતુક્કરાજદ્વારાદીસુ નિસીદિત્વા કહાપણઅડ્ઢકહાપણપાદમાસકરૂપાદીનિપિ નિસ્સાય દેસેસ્સન્તિ. ઇતિ ભગવતા નિબ્બાનગ્ઘનકં કત્વા દેસિતં ધમ્મં ચતુપચ્ચયત્થાય ચેવ કહાપણઅડ્ઢકહાપણાદિઅત્થાય ચ વિક્કિણિત્વા દેસેન્તા સતસહસ્સગ્ઘનકં ચન્દનસારં પૂતિતક્કેન વિક્કિણન્તા વિય ભવિસ્સન્તિ. અયં એકાદસમસ્સ વિપાકો.

૧૨. અધમ્મિકરાજકાલે લોકે વિપરિવત્તન્તેયેવ રાજાનો જાતિસમ્પન્નાનં કુલપુત્તાનં યસં ન દસ્સન્તિ, અકુલીનાનઞ્ઞેવ દસ્સન્તિ, તે ઇસ્સરા ભવિસ્સન્તિ, ઇતરે દલિદ્દા. રાજસમ્મુખેપિ રાજદ્વારેપિ અમચ્ચસમ્મુખેપિ વિનિચ્છયટ્ઠાનેપિ તુચ્છલાબુસદિસાનં અકુલીનાનંયેવ કથા ઓસીદિત્વા ઠિતા વિય નિચ્ચલા સુપ્પતિટ્ઠિતા ભવિસ્સતિ, સઙ્ઘસન્નિપાતેપિ સઙ્ઘકમ્મગણકમ્મટ્ઠાનેસુ ચેવ પત્તચીવરપરિવેણાદિવિનિચ્છયટ્ઠાનેસુ ચ દુસ્સીલાનં પાપપુગ્ગલાનંયેવ કથા નિય્યાનિકા ભવિસ્સતિ, ન લજ્જિભિક્ખૂનન્તિ એવં સબ્બથાપિ તુચ્છલાબૂનં સીદનકાલો વિય ભવિસ્સતિ. અયં દ્વાદસમસ્સ વિપાકો.

૧૩. તાદિસેયેવ કાલે અધમ્મિકરાજાનો અકુલીનાનં યસં દસ્સન્તિ, તે ઇસ્સરા ભવિસ્સન્તિ, કુલીના દુગ્ગતા. તેસુ ન કેચિ ગારવં કરિસ્સન્તિ, ઇતરેસુયેવ કરિસ્સન્તિ, રાજસમ્મુખે વા અમચ્ચસમ્મુખે વા વિનિચ્છયટ્ઠાને વા વિનિચ્છયકુસલાનં ઘનસિલાસદિસાનં કુલપુત્તાનં કથા ન ઓગાહિત્વા પતિટ્ઠહિસ્સતિ. તેસુ કથેન્તેસુ ‘‘કિં ઇમે કથેન્તી’’તિ ઇતરે પરિહાસમેવ કરિસ્સન્તિ, ભિક્ખુસન્નિપાતેપિ વુત્તપ્પકારેસુ ઠાનેસુ નેવ પેસલે ભિક્ખૂ ગરુકાતબ્બે મઞ્ઞિસ્સન્તિ, નાપિ નેસં કથા પરિયોગાહિત્વા પતિટ્ઠહિસ્સતિ, સિલાનં પ્લવકાલો વિય ભવિસ્સતિ. અયં તેરસમસ્સ વિપાકો.

૧૪. લોકે પરિહાયન્તેયેવ મનુસ્સા તિબ્બરાગાદિજાતિકા કિલેસાનુવત્તકા હુત્વા તરુણતરુણાનં અત્તનો ભરિયાનં વસે વત્તિસ્સન્તિ, ગેહે દાસકમ્મકરાદયોપિ ગોમહિંસાદયોપિ હિરઞ્ઞસુવણ્ણમ્પિ સબ્બં તાસંયેવ આયત્તં ભવિસ્સતિ, ‘‘અસુકહિરઞ્ઞસુવણ્ણં વા પરિચ્છેદાદિજાતં વા કહ’’ન્તિ વુત્તે ‘‘યત્થ વા તત્થ વા હોતુ, કિં તુય્હિમિના બ્યાપારેન, ત્વં મય્હં ઘરે સન્તં વા અસન્તં વા જાનિતુકામો જાતો’’તિ વત્વા નાનપ્પકારેહિ અક્કોસિત્વા મુખસત્તીહિ કોટ્ટેત્વા દાસચેટકં વિય વસે કત્વા અત્તનો ઇસ્સરિયં પવત્તેસ્સન્તિ, એવં મધુકપુપ્ફપ્પમાણમણ્ડૂકપોતિકાનં આસીવિસે કણ્હસપ્પે ગિલનકાલો વિય ભવિસ્સતિ. અયં ચુદ્દસમસ્સ વિપાકો.

૧૫. દુબ્બલરાજકાલે રાજાનો હત્થિસિપ્પાદીસુ અકુસલા યુદ્ધેસુ અવિસારદા ભવિસ્સન્તિ, તે અત્તનો રાજાધિપચ્ચં આસઙ્કમાના સમાનજાતિકાનં કુલપુત્તાનં ઇસ્સરિયં અદત્વા અત્તનો પાદમૂલિકન્હાપકકપ્પકાદીનં દસ્સન્તિ, જાતિગોત્તસમ્પન્ના કુલપુત્તા રાજકુલે પતિટ્ઠં અલભમાના જીવિકં કપ્પેતું અસમત્થા હુત્વા ઇસ્સરિયટ્ઠાને જાતિગોત્તહીને અકુલીને ઉપટ્ઠહન્તા વિચરિસ્સન્તિ, સુવણ્ણરાજહંસેહિ કાકસ્સ પરિવારિતકાલો વિય ભવિસ્સતિ. અયં પન્નરસમસ્સ વિપાકો.

૧૬. અધમ્મિકરાજકાલેયેવ ચ અકુલીનાવ રાજવલ્લભા ઇસ્સરા ભવિસ્સન્તિ, કુલીના અપ્પઞ્ઞાતા દુગ્ગતા. તે રાજવલ્લભા રાજાનં અત્તનો કથં ગાહાપેત્વા વિનિચ્છયટ્ઠાનાદીસુ બલવન્તો હુત્વા દુબ્બલાનં પવેણિઆગતાનિ ખેત્તવત્થુઆદીનિ ‘‘અમ્હાકં સન્તકાનિ એતાની’’તિ અભિયુઞ્જિત્વા તે ‘‘ન તુમ્હાકં, અમ્હાક’’ન્તિ આગન્ત્વા વિનિચ્છયટ્ઠાનાદીસુ વિવદન્તે વેત્તલતાદીહિ પહારાપેત્વા ગીવાયં ગહેત્વા અપકડ્ઢાપેત્વા ‘‘અત્તનો પમાણં ન જાનાથ, અમ્હેહિ સદ્ધિં વિવદથ, ઇદાનિ વો રઞ્ઞો કથેત્વા હત્થપાદચ્છેદાદીનિ કારેસ્સામા’’તિ સન્તજ્જેસ્સન્તિ, તે તેસં ભયેન અત્તનો સન્તકાનિ ખેત્તવત્થૂનિ ‘‘તુમ્હાકંયેવ તાનિ, ગણ્હથા’’તિ નિય્યાતેત્વા અત્તનો ગેહાનિ પવિસિત્વા ભીતા નિપજ્જિસ્સન્તિ. પાપભિક્ખૂપિ પેસલે ભિક્ખૂ યથારુચિ વિહેઠેસ્સન્તિ, પેસલા ભિક્ખૂ પટિસરણં અલભમાના અરઞ્ઞં પવિસિત્વા ગહનટ્ઠાનેસુ નિલીયિસ્સન્તિ, એવં હીનજચ્ચેહિ ચેવ પાપભિક્ખૂહિ ચ ઉપદ્દુતાનં જાતિમન્તકુલપુત્તાનઞ્ચેવ પેસલભિક્ખૂનઞ્ચ એળકાનં ભયેન તસવકાનં પલાયનકાલો વિય ભવિસ્સતિ. અયં સોળસમસ્સ વિપાકો. એવં તસ્સ તસ્સ અત્થસ્સ પુબ્બનિમિત્તભૂતે સોળસ સુપિને પસ્સિ. તેન વુત્તં – ‘‘કોસલરાજા વિય સોળસ સુપિને’’તિ. એત્થ ચ પુબ્બનિમિત્તતો અત્તનો અત્થાનત્થનિમિત્તં સુપિનં પસ્સન્તો અત્તનો કમ્માનુભાવેન પસ્સતિ, કોસલરાજા વિય લોકસ્સ અત્થાનત્થનિમિત્તં સુપિનં પસ્સન્તો પન સબ્બસત્તસાધારણકમ્માનુભાવેન પસ્સતીતિ વેદિતબ્બં.

કુદ્ધા હિ દેવતાતિ નાગમહાવિહારે મહાથેરસ્સ કુદ્ધા દેવતા વિય. રોહણે કિર નાગમહાવિહારે મહાથેરો ભિક્ખુસઙ્ઘં અનપલોકેત્વાવ એકં નાગરુક્ખં છિન્દાપેસિ. રુક્ખે અધિવત્થા દેવતા થેરસ્સ કુદ્ધા પઠમમેવ નં સચ્ચસુપિનેન પલોભેત્વા પચ્છા ‘‘ઇતો તે સત્તદિવસમત્થકે ઉપટ્ઠાકો રાજા મરિસ્સતી’’તિ સુપિને આરોચેસિ. થેરો તં કથં આહરિત્વા રાજોરોધાનં આચિક્ખિ. તા એકપ્પહારેનેવ મહાવિરવં વિરવિંસુ. રાજા ‘‘કિં એત’’ન્તિ પુચ્છિ. તા ‘એવં થેરેન વુત્ત’’ન્તિ આરોચયિંસુ. રાજા દિવસે ગણાપેત્વા સત્તાહે વીતિવત્તે થેરસ્સ હત્થપાદે છિન્દાપેસિ. એકન્તસચ્ચમેવ હોતીતિ ફલસ્સ સચ્ચભાવતો વુત્તં, દસ્સનં પન વિપલ્લત્થમેવ. તેનેવ પહીનવિપલ્લાસા પુબ્બનિમિત્તભૂતમ્પિ સુપિનં ન પસ્સન્તિ, દ્વીહિ તીહિ વા કારણેહિ કદાચિ સુપિનં પસ્સન્તીતિ આહ ‘‘સંસગ્ગભેદતો’’તિ. ‘‘અસેક્ખા ન પસ્સન્તિ પહીનવિપલ્લાસત્તા’’તિ વચનતો ચતુન્નમ્પિ કારણાનં વિપલ્લાસો એવ મૂલકારણન્તિ દટ્ઠબ્બં.

તન્તિ સુપિનકાલે પવત્તં ભવઙ્ગચિત્તં. રૂપનિમિત્તાદિઆરમ્મણન્તિ કમ્મનિમિત્તગતિનિમિત્તતો અઞ્ઞં રૂપનિમિત્તાદિઆરમ્મણં ન હોતિ. ઈદિસાનીતિ પચ્ચક્ખતો અનુભૂતપુબ્બપરિકપ્પિતરૂપાદિઆરમ્મણાનિ ચેવ રાગાદિસમ્પયુત્તાનિ ચ. સબ્બોહારિકચિત્તેનાતિ પકતિચિત્તેન. દ્વીહિ અન્તેહિ મુત્તોતિ કુસલાકુસલસઙ્ખાતેહિ દ્વીહિ અન્તેહિ મુત્તો. આવજ્જનતદારમ્મણક્ખણેતિ ઇદં યાવ તદારમ્મણુપ્પત્તિ, તાવ પવત્તં ચિત્તવારં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘સુપિનેનેવ દિટ્ઠં વિય મે, સુતં વિય મેતિ કથનકાલે પન અબ્યાકતોયેવ આવજ્જનમત્તસ્સેવ ઉપ્પજ્જનતો’’તિ વદન્તિ. એવં વદન્તેહિ પઞ્ચદ્વારે દુતિયમોઘવારે વિય મનોદ્વારેપિ આવજ્જનં દ્વત્તિક્ખત્તું ઉપ્પજ્જિત્વા જવનટ્ઠાને ઠત્વા ભવઙ્ગં ઓતરતીતિ અધિપ્પેતન્તિ દટ્ઠબ્બં એકચિત્તક્ખણિકસ્સ આવજ્જનસ્સ ઉપ્પત્તિયં ‘‘દિટ્ઠં વિય મે, સુતં વિય મે’’તિ કપ્પનાય અસમ્ભવતો.

એત્થ ચ ‘‘સુપિનન્તેપિ તદારમ્મણવચનતો પચ્ચુપ્પન્નવસેન વા અતીતવસેન વા સભાવધમ્માપિ સુપિનન્તે આરમ્મણં હોન્તી’’તિ વદન્તિ. ‘‘યદિપિ સુપિનન્તે વિભૂતં હુત્વા ઉપટ્ઠિતે રૂપાદિવત્થુમ્હિ તદારમ્મણં વુત્તં, તથાપિ સુપિનન્તે ઉપટ્ઠિતનિમિત્તસ્સ પરિકપ્પવસેન ગહેતબ્બતાય દુબ્બલભાવતો દુબ્બલવત્થુકત્તાતિ વુત્ત’’ન્તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. કેચિ પન ‘‘કરજકાયસ્સ નિરુસ્સાહસન્તભાવપ્પત્તિતો તન્નિસ્સિતં હદયવત્થુ ન સુપ્પસન્નં હોતિ, તતો તન્નિસ્સિતાપિ ચિત્તુપ્પત્તિ ન સુપ્પસન્ના અસુપ્પસન્નવટ્ટિનિસ્સિતદીપપ્પભા વિય, તસ્મા દુબ્બલવત્થુકત્તાતિ એત્થ દુબ્બલહદયવત્થુકત્તા’’તિ અત્થં વદન્તિ, વીમંસિત્વા યુત્તતરં ગહેતબ્બં.

સુપિનન્તચેતનાતિ મનોદ્વારિકજવનવસેન પવત્તા સુપિનન્તે ચેતના. સુપિનઞ્હિ પસ્સન્તો મનોદ્વારિકેનેવ જવનેન પસ્સતિ, ન પઞ્ચદ્વારિકેન. પટિબુજ્ઝન્તો ચ મનોદ્વારિકેનેવ પટિબુજ્ઝતિ, ન પઞ્ચદ્વારિકેન. નિદ્દાયન્તસ્સ હિ મહાવટ્ટિં જાલેત્વા દીપે ચક્ખુસમીપં ઉપનીતે પઠમં ચક્ખુદ્વારિકં આવજ્જનં ભવઙ્ગં ન આવટ્ટેતિ, મનોદ્વારિકમેવ આવટ્ટેતિ, અથ જવનં જવિત્વા ભવઙ્ગં ઓતરતિ. દુતિયવારે ચક્ખુદ્વારિકં આવજ્જનં ભવઙ્ગં આવટ્ટેતિ, તતો ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ જવનપરિયોસાનાનિ પવત્તન્તિ, તદનન્તરં ભવઙ્ગં પવત્તતિ. તતિયવારે મનોદ્વારિકઆવજ્જનેન ભવઙ્ગે આવટ્ટિતે મનોદ્વારિકજવનં જવતિ, તેન ચિત્તેન ‘‘કિં અયં ઇમસ્મિં ઠાને આલોકો’’તિ જાનાતિ. તથા નિદ્દાયન્તસ્સ કણ્ણસમીપે તૂરિયેસુ પગ્ગહિતેસુ ઘાનસમીપે સુગન્ધેસુ વા દુગ્ગન્ધેસુ વા પુપ્ફેસુ ઉપનીતેસુ મુખે સપ્પિમ્હિ વા ફાણિતે વા પક્ખિત્તે પિટ્ઠિયં પાણિના પહારે દિન્ને પઠમં સોતદ્વારિકાદીનિ આવજ્જનાનિ ભવઙ્ગં ન આવટ્ટેન્તિ, મનોદ્વારિકમેવ આવટ્ટેતિ, અથ જવનં જવિત્વા ભવઙ્ગં ઓતરતિ. દુતિયવારે સોતદ્વારિકાદીનિ આવજ્જનાનિ ભવઙ્ગં આવટ્ટેન્તિ, તતો સોતઘાનજિવ્હાકાયવિઞ્ઞાણાદીનિ જવનપરિયોસાનાનિ પવત્તન્તિ, તદનન્તરં ભવઙ્ગં પવત્તતિ. તતિયવારે મનોદ્વારિકઆવજ્જનેન ભવઙ્ગે આવટ્ટિતે મનોદ્વારિકજવનં જવતિ, તેન ચિત્તેન ઞત્વા ‘‘કિં અયં ઇમસ્મિં ઠાને સદ્દો, સઙ્ખસદ્દો ભેરિસદ્દો’’તિ વા ‘‘કિં અયં ઇમસ્મિં ઠાને ગન્ધો, મૂલગન્ધો સારગન્ધો’’તિ વા ‘‘કિં ઇદં મય્હં મુખે પક્ખિત્તં, સપ્પિ ફાણિત’’ન્તિ વા ‘‘કેનમ્હિ પિટ્ઠિયં પહટો, અતિથદ્ધો મે પહારો’’તિ વા વત્તા હોતિ, એવં મનોદ્વારિકજવનેનેવ પટિબુજ્ઝતિ, ન પઞ્ચદ્વારિકેન. સુપિનમ્પિ તેનેવ પસ્સતિ, ન પઞ્ચદ્વારિકેન.

અસ્સાતિ અસ્સ આપત્તિનિકાયસ્સ. નનુ ચ અયુત્તોયં નિદ્દેસો ‘‘સઙ્ઘો આદિમ્હિ ચેવ સેસે ચ ઇચ્છિતબ્બો અસ્સા’’તિ. ન હિ આપત્તિનિકાયસ્સ આદિમ્હિ ચેવ સેસે ચ સઙ્ઘો ઇચ્છિતો, કિઞ્ચરહિ વુટ્ઠાનસ્સાતિ ઇમં ચોદનં મનસિ સન્નિધાય યથા ન વિરુજ્ઝતિ, તથા અધિપ્પાયં વિવરન્તો ‘‘કિં વુત્તં હોતી’’તિઆદિમાહ. આપત્તિતો વુટ્ઠાનસ્સ આદિમ્હિ ચેવ સેસે ચ ઇચ્છિતો સઙ્ઘો આપત્તિયાવ ઇચ્છિતો નામ હોતીતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો. આપત્તિવુટ્ઠાનન્તિ આપત્તિતો વુટ્ઠાનં, અનાપત્તિકભાવૂપગમનન્તિ અત્થો. વચનકારણન્તિ ‘‘સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ એવં વચને કારણં. સમુદાયે નિરુળ્હો નિકાય-સદ્દો તદેકદેસે પવત્તમાનોપિ તાય એવ રુળ્હિયા પવત્તતીતિ આહ રુળીસદ્દેનાતિ. અથ વા કિઞ્ચિ નિમિત્તં ગહેત્વા સતિપિ અઞ્ઞસ્મિં તંનિમિત્તયુત્તે કિસ્મિઞ્ચિદેવ વિસયે સમ્મુતિયા ચિરકાલતાવસેન નિમિત્તવિરહેપિ પવત્તનિરુળ્હો રુળ્હી નામ. યથા મહિયં સેતીતિ મહિંસો, ગચ્છતીતિ ગોતિ, એવં નિકાય-સદ્દસ્સપિ રુળ્હિભાવો વેદિતબ્બો. એકસ્મિમ્પિ વિસિટ્ઠે સતિપિ સામઞ્ઞા વિય સમુદાયે પવત્તવોહારો અવયવેપિ પવત્તતીતિ આહ અવયવે સમૂહવોહારેન વાતિ. નવમસ્સ અધિપ્પાયસ્સાતિ વીમંસાધિપ્પાયસ્સ.

૨૩૮-૨૩૯. લોમા એતેસં સન્તીતિ લોમસા, બહુલોમાતિ વુત્તં હોતિ. અરોગો ભવિસ્સામીતિ રાગપરિળાહવૂપસમતો નિરોગો ભવિસ્સામિ. મોચનેનાતિ મોચનત્થાય ઉપક્કમકરણેન. ઉપક્કમકરણઞ્હેત્થ મોચનન્તિ અધિપ્પેતં મોચેતિ એતેનાતિ કત્વા. બીજં ભવિસ્સતીતિ ચોળગ્ગહણાદિકમ્મં સન્ધાય વુત્તં.

૨૪૦. દ્વે આપત્તિસહસ્સાનીતિ ખણ્ડચક્કાદિભેદં અનામસિત્વા વુત્તં, ઇચ્છન્તેન પન ખણ્ડચક્કાદિભેદેનપિ આપત્તિગણના કાતબ્બા. મિસ્સકચક્કન્તિ ઉભતોવડ્ઢનકં સન્ધાય વુત્તં. એત્થ ચ નીલઞ્ચ પીતકઞ્ચાતિઆદિના એકક્ખણે અનેકવણ્ણાનં મોચનાધિપ્પાયવચનં યથાધિપ્પાયેન મોચનં ભવતુ વા મા વા, ઇમિનાપિ અધિપ્પાયેન ઉપક્કમિત્વા મોચેન્તસ્સ આપત્તિ હોતીતિ દસ્સનત્થં. ન હિ એકસ્મિં ખણે નીલાદીનં સબ્બેસમ્પિ મુત્તિ સમ્ભવતિ. અઞ્ઞં વદતીતિ અત્તનો દોસં ઉજું વત્તું અસક્કોન્તો પુન પુટ્ઠો અઞ્ઞં ભણતિ.

મોચનસ્સાદોતિ મોચનસ્સ પુબ્બભાગે પવત્તઅસ્સાદો. તેનેવ ‘‘મોચેતું અસ્સાદો મોચનસ્સાદો’’તિ વુત્તં. ગેહસ્સિતપેમન્તિ એત્થ ગેહ-સદ્દેન ગેહે ઠિતા માતુભગિનીઆદયો અજ્ઝત્તિકઞાતકા ગહિતા. તેસુ માતુપેમાદિવસેન ઉપ્પન્નો સિનેહો ગેહસ્સિતપેમં, અઞ્ઞત્થ પન ગેહસ્સિતપેમન્તિ પઞ્ચકામગુણિકરાગો વુચ્ચતિ. સમ્પયુત્તઅસ્સાદસીસેનાતિ રાગસમ્પયુત્તસુખવેદનામુખેન. એકેન પદેનાતિ ગેહસ્સિતપેમ-પદેન.

તથેવાતિ મોચનસ્સાદચેતનાય એવ. પુબ્બભાગે મોચનસ્સાદવસેન કતપ્પયોગં અવિજહિત્વાવ સયિતત્તા ‘‘સચે પન…પે… સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ વુત્તં. પુન સુદ્ધચિત્તે ઉપ્પન્ને તસ્સ પયોગસ્સ પટિપ્પસ્સદ્ધત્તા ‘‘સુદ્ધચિત્તો…પે… અનાપત્તી’’તિ વુત્તં. જગ્ગનત્થાયાતિ ધોવનત્થાય. અનોકાસન્તિ અઙ્ગજાતપ્પદેસં.

૨૬૩-૨૬૪. ગેહસ્સિતકામવિતક્કન્તિ પઞ્ચકામગુણસન્નિસ્સિતં કામવિતક્કં. વત્થિં દળ્હં ગહેત્વાતિ અઙ્ગજાતસ્સ અગ્ગે પસ્સાવનિગ્ગમનટ્ઠાને ચમ્મં દળ્હં ગહેત્વા. નિમિત્તે ઉપક્કમાભાવતો ‘‘મોચનસ્સાદાધિપ્પાયસ્સપિ મુત્તે અનાપત્તી’’તિ વુત્તં.

૨૬૫. ‘‘એહિ મે ત્વં, આવુસો, સામણેરાતિ આણત્તિયા અઞ્ઞેન કતોપિ પયોગો અત્તનાવ કતો નામ હોતીતિ કત્વા આપત્તિ વુત્તા. યદિ પન અનાણત્તો સયમેવ કરોતિ, અઙ્ગપારિપૂરિયા અભાવતો અનાપત્તી’’તિ વદન્તિ. સુત્તસામણેરવત્થુસ્મિં અસુચિમ્હિ મુત્તેપિ અઙ્ગજાતસ્સ ગહણપચ્ચયા દુક્કટં વુત્તં, ન પન મુત્તપચ્ચયા.

૨૬૬. કાયત્થમ્ભનવત્થુસ્મિં ચલનવસેન યથા અઙ્ગજાતેપિ ઉપક્કમો સમ્ભવતિ, તથાપિ વિજમ્ભિતત્તા આપત્તિ વુત્તા. ‘‘પચ્છતો વા’’તિ વચનતો ઉભોસુ પસ્સેસુ કટિયં ઊરુપ્પદેસોપિ ગહિતોયેવાતિ દટ્ઠબ્બં, તસ્મા ઉભોસુપિ પસ્સેસુ ઠત્વા ઇમસ્મિં ઓકાસે નિમિત્તન્તિ ઉપનિજ્ઝાયન્તસ્સપિ આપત્તિયેવ. ‘‘અઙ્ગજાત’’ન્તિ વચનતો નિમિત્તન્તિ પસ્સાવમગ્ગોવ વુત્તો. ઉમ્મીલનનિમીલનવસેન પન ન કારેતબ્બોતિ ઉમ્મીલનનિમીલનપ્પયોગવસએન આપત્તિભેદો ન કારેતબ્બોતિ અત્થો. અનેકક્ખત્તુમ્પિ ઉમ્મીલેત્વા નિમીલેત્વા ઉપનિજ્ઝાયન્તસ્સ એકમેવ દુક્કટન્તિ વુત્તં હોતિ. અક્ખીનિ અવિપ્ફન્દેત્વા અભિમુખં સમ્પત્તસ્સ માતુગામસ્સ નિમિત્તોલોકનેપિ આપત્તિયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘દારુધીતલિકલેપચિત્તાનં અઙ્ગજાતુપનિજ્ઝાનેપિ દુક્કટ’’ન્તિ વદન્તિ.

૨૬૭. પુપ્ફાવલીતિ કીળાવિસેસસ્સાધિવચનં. તં કીળન્તા નદીઆદીસુ છિન્નતટં ઉદકેન ચિક્ખલ્લં કત્વા તત્થ ઉભો પાદે પસારેત્વા નિસિન્ના પપતન્તિ. ‘‘પુપ્ફાવલિય’’ન્તિપિ પાઠો. પવેસેન્તસ્સાતિ દ્વિકમ્મકત્તા વાલિકં અઙ્ગજાતન્તિ ઉભયત્થાપિ ઉપયોગવચનં કતં. વાલિકન્તિ વાલિકાયાતિ અત્થો. ચેતના, ઉપક્કમો, મુચ્ચનન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ વેદિતબ્બાનિ.

સુક્કવિસ્સટ્ઠિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.