વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણના

૧. સેય્યથિદન્તિ તં કતમં, તં કથન્તિ વા અત્થો. અનિયમનિદ્દેસવચનન્તિ નત્થિ એતસ્સ નિયમોતિ અનિયમો, નિદ્દિસીયતિ અત્થો એતેનાતિ નિદ્દેસો, વુચ્ચતિ એતેનાતિ વચનં, નિદ્દેસોયેવ વચનં નિદ્દેસવચનં, અનિયમસ્સ નિદ્દેસવચનં અનિયમનિદ્દેસવચનં, પઠમં અનિયમિતસ્સ સમયસ્સ નિદ્દેસવચનન્તિ અત્થો. ‘‘યેનાતિ અવત્વા તેનાતિ વુત્તત્તા અનિયમં કત્વા નિદ્દિટ્ઠવચનં અનિયમનિદ્દેસવચન’’ન્તિપિ વદન્તિ. યંતંસદ્દાનં નિચ્ચસમ્બન્ધભાવતો આહ ‘‘તસ્સ સરૂપેન અવુત્તેનપી’’તિઆદિ. તત્થ તસ્સાતિ ‘‘તેના’’તિ એતસ્સ. સરૂપેન અવુત્તેનપીતિ ‘‘યેના’’તિ એવં સરૂપતો પાળિયં અવુત્તેનપિ. અત્થતો સિદ્ધેનાતિ પરભાગે સારિપુત્તત્થેરસ્સ ઉપ્પજ્જનકપરિવિતક્કસઙ્ખાતઅત્થતો સિદ્ધેન. પરિવિતક્કે હિ સિદ્ધે યેન સમયેન પરિવિતક્કો ઉદપાદીતિ ઇદં અત્થતો સિદ્ધમેવ હોતિ. તેનેવાહ ‘‘અપરભાગે હિ વિનયપઞ્ઞત્તિયાચનહેતુભૂતો આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ પરિવિતક્કો સિદ્ધો’’તિઆદિ. ‘‘તેના’’તિ વત્વા તતો તદત્થમેવ ‘‘યેના’’તિ અત્થતો વુચ્ચમાનત્તા ‘‘યેના’’તિ અયં ‘‘તેના’’તિ એતસ્સ પટિનિદ્દેસો નામ જાતો. પટિનિદ્દેસોતિ ચ વિત્થારનિદ્દેસોતિ અત્થો.

અપરભાગે હીતિ એત્થ હિ-સદ્દો હેતુમ્હિ, યસ્માતિ અત્થો. વિનયપઞ્ઞત્તિયાચનહેતુભૂતોતિ ‘‘એતસ્સ ભગવા કાલો, એતસ્સ સુગત કાલો, યં ભગવા સાવકાનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેય્ય, ઉદ્દિસેય્ય પાતિમોક્ખં. યથયિદં બ્રહ્મચરિયં અદ્ધનિયં અસ્સ ચિરટ્ઠિતિક’’ન્તિ એવં પવત્તસ્સ વિનયપઞ્ઞત્તિયાચનસ્સ કારણભૂતોતિ અત્થો. પરિવિતક્કોતિ ‘‘કતમેસાનં ખો બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં બ્રહ્મચરિયં ન ચિરટ્ઠિતિકં અહોસિ, કતમેસાનં બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં બ્રહ્મચરિયં ચિરટ્ઠિતિકં અહોસી’’તિ એવં પવત્તો પરિવિતક્કો. યંતંસદ્દાનં નિચ્ચસમ્બન્ધોતિ આહ ‘‘તસ્મા યેન સમયેના’’તિઆદિ. પુબ્બે વા પચ્છા વા અત્થતો સિદ્ધેનાતિ પુબ્બે વા પચ્છા વા ઉપ્પન્નઅત્થતો સિદ્ધેન. પટિનિદ્દેસો કત્તબ્બોતિ એતસ્સ ‘‘યદિદ’’ન્તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. ‘‘પટિનિદ્દેસો કત્તબ્બો’’તિ યદિદં યં ઇદં વિધાનં, અયં સબ્બસ્મિં વિનયે યુત્તીતિ અત્થો. અથ વા ‘‘પટિનિદ્દેસો કત્તબ્બો’’તિ યદિદં યા અયં યુત્તિ, અયં સબ્બસ્મિં વિનયે યુત્તીતિ અત્થો.

તત્રિદં મુખમત્તનિદસ્સનન્તિ તસ્સા યથાવુત્તયુત્તિયા પરિદીપને ઇદં મુખમત્તનિદસ્સનં, ઉપાયમત્તનિદસ્સનન્તિ અત્થો. મુખં દ્વારં ઉપાયોતિ હિ અત્થતો એકં. ‘‘તેન હિ ભિક્ખવે ભિક્ખૂનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેસ્સામી’’તિ પાળિં દસ્સેત્વા તત્થ પટિનિદ્દેસમાહ ‘‘યેન સુદિન્નો’’તિઆદિના. તેનાતિ હેતુઅત્થે કરણવચનત્તા તસ્સ પટિનિદ્દેસોપિ તાદિસોયેવાતિ આહ ‘‘યસ્મા પટિસેવી’’તિ. પુબ્બે અત્થતો સિદ્ધેનાતિ પુબ્બે ઉપ્પન્નમેથુનધમ્મપટિસેવનસઙ્ખાતઅત્થતો સિદ્ધેન. પચ્છા અત્થતો સિદ્ધેનાતિ રઞ્ઞા અદિન્નં દારૂનં આદિયનસઙ્ખાતપચ્છાઉપ્પન્નઅત્થતો સિદ્ધેન. સમયસદ્દોતિ એતસ્સ ‘‘દિસ્સતી’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો.

સમવાયેતિ પચ્ચયસામગ્ગિયં, કારણસમવાયેતિ અત્થો. ખણેતિ ઓકાસે. અસ્સાતિ અસ્સ સમયસદ્દસ્સ સમવાયો અત્થોતિ સમ્બન્ધો. અપ્પેવ નામ સ્વેપિ ઉપસઙ્કમેય્યામ કાલઞ્ચ સમયઞ્ચ ઉપાદાયાતિ એત્થ કાલો નામ ઉપસઙ્કમનસ્સ યુત્તપયુત્તકાલો. સમયો નામ તસ્સેવ પચ્ચયસામગ્ગી, અત્થતો તદનુરૂપં સરીરબલઞ્ચેવ તપ્પચ્ચયપરિસ્સયાભાવો ચ. ઉપાદાનં નામ ઞાણેન તેસં ગહણં સલ્લક્ખણં, તસ્મા કાલઞ્ચ સમયઞ્ચ પઞ્ઞાય ગહેત્વા ઉપધારેત્વાતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – સચે અમ્હાકં સ્વે ગમનસ્સ યુત્તકાલો ભવિસ્સતિ, કાયે બલમત્તા ચેવ ફરિસ્સતિ, ગમનપચ્ચયા ચ અઞ્ઞો અફાસુવિહારો ન ભવિસ્સતિ, અથેતં કાલઞ્ચ ગમનકારણસમવાયસઙ્ખાતં સમયઞ્ચ ઉપધારેત્વા અપિ એવ નામ સ્વે આગચ્છેય્યામાતિ.

ખણોતિ ઓકાસો. તથાગતુપ્પાદાદિકો હિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ ઓકાસો તપ્પચ્ચયપટિલાભહેતુત્તા, ખણો એવ ચ સમયો. યો ખણોતિ ચ સમયોતિ ચ વુચ્ચતિ, સો એકોવાતિ હિ અત્થો. મહાસમયોતિ મહાસમૂહો. પવુદ્ધં વનં પવનં, તસ્મિં પવનસ્મિં, વનસણ્ડેતિ અત્થો. સમયોપિ ખો તે ભદ્દાલિ અપ્પટિવિદ્ધો અહોસીતિ એત્થ સમયોતિ સિક્ખાપદપૂરણસ્સ હેતુ. ભદ્દાલીતિ તસ્સ ભિક્ખુનો નામં. ઇદં વુત્તં હોતિ – ભદ્દાલિ તયા પટિવિજ્ઝિતબ્બયુત્તકં એતં કારણં અત્થિ, તમ્પિ તે ન પટિવિદ્ધં ન સલ્લક્ખિતન્તિ. કિં તં કારણન્તિ આહ ‘‘ભગવા ખો’’તિઆદિ.

ઉગ્ગાહમાનો તિઆદીસુ માનોતિ તસ્સ પરિબ્બાજકસ્સ પકતિનામં, કિઞ્ચિ કિઞ્ચિ પન ઉગ્ગહેતું સમત્થતાય ‘‘ઉગ્ગાહમાનો’’તિ નં સઞ્જાનન્તિ, તસ્મા ‘‘ઉગ્ગાહમાનો’’તિ વુચ્ચતિ. સમણમુણ્ડિકાય પુત્તો સમણમુણ્ડિકાપુત્તો. સો કિર દેવદત્તસ્સ ઉપટ્ઠાકો. સમયં દિટ્ઠિં પવદન્તિ એત્થાતિ સમયપ્પવાદકો, તસ્મિં સમયપ્પવાદકે, દિટ્ઠિપ્પવાદકેતિ અત્થો. તસ્મિં કિર ઠાને ચઙ્કીતારુક્ખપોક્ખરસાતિપભુતયો બ્રાહ્મણા નિગણ્ઠાચેલકપરિબ્બાજકાદયો ચ પરિબ્બાજકા સન્નિપતિત્વા અત્તનો અત્તનો સમયં દિટ્ઠિં પવદન્તિ કથેન્તિ દીપેન્તિ, તસ્મા સો આરામો ‘‘સમયપ્પવાદકો’’તિ વુચ્ચતિ, સ્વેવ તિન્દુકાચીરસઙ્ખાતાય તિમ્બરુરુક્ખપન્તિયા પરિક્ખિત્તત્તા ‘‘તિન્દુકાચીર’’ન્તિ વુચ્ચતિ. એકા સાલા એત્થાતિ એકસાલકો. યસ્મા પનેત્થ પઠમં એકા સાલા કતા અહોસિ, પચ્છા મહાપુઞ્ઞં પોટ્ઠપાદપરિબ્બાજકં નિસ્સાય બહૂ સાલા કતા, તસ્મા તમેવ એકં સાલમુપાદાય લદ્ધનામવસેન ‘‘એકસાલકો’’તિ વુચ્ચતિ. મલ્લિકાય પન પસેનદિરઞ્ઞો દેવિયા ઉય્યાનભૂતો સો પુપ્ફફલસઞ્છન્નો આરામોતિ કત્વા ‘‘મલ્લિકાય આરામો’’તિ સઙ્ખ્યં ગતો. તસ્મિં સમયપ્પવાદકે તિન્દુકાચીરે એકસાલકે મલ્લિકાય આરામે. પટિવસતીતિ તસ્મિં વાસફાસુતાય વસતિ.

દિટ્ઠે ધમ્મેતિ પચ્ચક્ખે અત્તભાવે. અત્થોતિ વુડ્ઢિ. સમ્પરાયિકોતિ કમ્મકિલેસવસેન સમ્પરેતબ્બતો સમ્પાપુણિતબ્બતો સમ્પરાયો, પરલોકો. તત્થ નિયુત્તો સમ્પરાયિકો, પરલોકત્થો. અત્થાભિસમયાતિ યથાવુત્તઉભયત્થસઙ્ખાતહિતપટિલાભા. સમ્પરાયિકોપિ હિ અત્થો કારણસ્સ નિપ્ફન્નત્તા પટિલદ્ધો નામ હોતીતિ તમત્થદ્વયં એકતો કત્વા ‘‘અત્થાભિસમયા’’તિ વુત્તં. ધિયા પઞ્ઞાય રાતિ ગણ્હાતીતિ ધીરો. અથ વા ધી પઞ્ઞા એતસ્સ અત્થીતિ ધીરો.

સમ્મા માનાભિસમયાતિ માનસ્સ સમ્મા પહાનેન. સમ્માતિ ઇમિના માનસ્સ અગ્ગમગ્ગઞાણેન સમુચ્છેદપ્પહાનં વુત્તં. દુક્ખસ્સ પીળનટ્ઠોતિઆદીસુ દુક્ખસચ્ચસ્સ પીળનં તંસમઙ્ગિનો હિંસનં અવિપ્ફારિકતાકરણં, પીળનમેવ અત્થો પીળનટ્ઠો, ત્થકારસ્સ ટ્ઠકારં કત્વા વુત્તં. એવં સેસેસુપિ. સમેચ્ચ પચ્ચયેહિ કતભાવો સઙ્ખતટ્ઠો. સન્તાપો દુક્ખદુક્ખતાદિવસેન સન્તાપનં પરિદહનં. વિપરિણામો જરાય મરણેન ચાતિ દ્વિધા વિપરિણામેતબ્બતા. અભિસમેતબ્બો પટિવિજ્ઝિતબ્બોતિ અભિસમયો, અભિસમયોવ અત્થો અભિસમયટ્ઠો, પીળનાદીનિ. તાનિ હિ અભિસમેતબ્બભાવેન એકીભાવં ઉપનેત્વા ‘‘અભિસમયટ્ઠો’’તિ વુત્તાનિ, અભિસમયસ્સ વા પટિવેધસ્સ વિસયભૂતો અત્થો અભિસમયટ્ઠોતિ તાનેવ પીળનાદીનિ અભિસમયસ્સ વિસયભાવૂપગમનસામઞ્ઞતો એકત્તેન વુત્તાનિ.

એત્થ ચ ઉપસગ્ગાનં જોતકમત્તત્તા તસ્સ તસ્સ અત્થસ્સ વાચકો સમયસદ્દો એવાતિ સમયસદ્દસ્સ અત્થુદ્ધારેપિ સઉપસગ્ગો અભિસમયસદ્દો વુત્તો. તત્થ સહકારીકારણસન્નિજ્ઝં સમેતિ સમવેતીતિ સમયો, સમવાયો. સમેતિ સમાગચ્છતિ મગ્ગબ્રહ્મચરિયં એત્થ તદાધારપુગ્ગલેહીતિ સમયો, ખણો. સમેન્તિ એત્થ, એતેન વા સંગચ્છન્તિ ધમ્મા સહજાતધમ્મેહિ ઉપ્પાદાદીહિ વાતિ સમયો, કાલો. ધમ્મપ્પવત્તિમત્તતાય અત્થતો અભૂતોપિ હિ કાલો ધમ્મપ્પવત્તિયા અધિકરણં કારણં વિય ચ પરિકપ્પનામત્તસિદ્ધેન રૂપેન વોહરીયતિ. સમં, સહ વા અવયવાનં અયનં પવત્તિ અવટ્ઠાનન્તિ સમયો, સમૂહો યથા ‘‘સમુદાયો’’તિ. અવયવેન સહાવટ્ઠાનમેવ હિ સમૂહો. પચ્ચયન્તરસમાગમે એતિ ફલં એતસ્મા ઉપ્પજ્જતિ પવત્તતિ ચાતિ સમયો, હેતુ યથા ‘‘સમુદયો’’તિ. સમેતિ સંયોજનભાવતો સમ્બન્ધો એતિ અત્તનો વિસયે પવત્તતિ, દળ્હગ્ગહણભાવતો વા તંસંયુત્તા અયન્તિ પવત્તન્તિ સત્તા યથાભિનિવેસં એતેનાતિ સમયો, દિટ્ઠિ. દિટ્ઠિસંયોજનેન હિ સત્તા અતિવિય બજ્ઝન્તિ. સમિતિ સઙ્ગતિ સમોધાનન્તિ સમયો, પટિલાભો. સમસ્સ નિરોધસ્સ યાનં, સમ્મા વા યાનં અપગમો અપ્પવત્તીતિ સમયો, પહાનં. ઞાણેન અભિમુખં સમ્મા એતબ્બો અધિગન્તબ્બોતિ અભિસમયો, ધમ્માનં અવિપરીતો સભાવો. અભિમુખભાવેન સમ્મા એતિ ગચ્છતિ બુજ્ઝતીતિ અભિસમયો, ધમ્માનં યથાભૂતસભાવાવબોધો. એવં તસ્મિં તસ્મિં અત્થે સમયસદ્દસ્સ પવત્તિ વેદિતબ્બા.

નનુ ચ અત્થમત્તં પટિચ્ચ સદ્દા અભિનિવિસન્તિ, ન એકેન સદ્દેન અનેકે અત્થા અભિધીયન્તીતિ? સચ્ચમેતં સદ્દવિસેસે અપેક્ખિતે. સદ્દવિસેસે હિ અપેક્ખિયમાને એકેન સદ્દેન અનેકત્થાભિધાનં ન સમ્ભવતિ. ન હિ યો કાલત્થો સમયસદ્દો, સોયેવ સમૂહાદિઅત્થં વદતિ. એત્થ પન તેસં તેસં અત્થાનં સમયસદ્દવચનીયતાસામઞ્ઞમુપાદાય અનેકત્થતા સમયસદ્દસ્સ વુત્તા. એવં સબ્બત્થ અત્થુદ્ધારે અધિપ્પાયો વેદિતબ્બો. ઇધ પનસ્સ કાલો અત્થોતિ અસ્સ સમયસદ્દસ્સ ઇધ કાલો અત્થો સમવાયાદીનં અત્થાનં ઇધ અસમ્ભવતો દેસદેસકાદીનં વિય નિદાનભાવેન કાલસ્સ અપદિસિતબ્બતો ચ.

ઉપયોગવચનેન ભુમ્મવચનેન ચ નિદ્દેસમકત્વા ઇધ કરણવચનેન નિદ્દેસે પયોજનં નિદ્ધારેતુકામો પરમ્મુખેન ચોદનં સમુટ્ઠાપેતિ ‘‘એત્થાહા’’તિઆદિ. એત્થ ‘‘તેન સમયેના’’તિ ઇમસ્મિં ઠાને વિતણ્ડવાદી આહાતિ અત્થો. અથાતિ ચોદનાય કત્તુકામતં દીપેતિ, નનૂતિ ઇમિના સમાનત્થો. કસ્મા કરણવચનેન નિદ્દેસો કતોતિ સમ્બન્ધો. ભુમ્મવચનેન નિદ્દેસો કતોતિ યોજેતબ્બં. એત્થાપિ ‘‘યથા’’તિ ઇદં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. તત્થાતિ તેસુ સુત્તાભિધમ્મેસુ. તથાતિ ઉપયોગભુમ્મવચનેહિ. ઇધાતિ ઇમસ્મિં વિનયે. અઞ્ઞથાતિ કરણવચનેન. અચ્ચન્તમેવાતિ આરમ્ભતો પટ્ઠાય યાવ દેસનાનિટ્ઠાનં, તાવ અચ્ચન્તમેવ, નિરન્તરમેવાતિ અત્થો. કરુણાવિહારેનાતિ પરહિતપટિપત્તિસઙ્ખાતેન કરુણાવિહારેન. તથા હિ કરુણાનિદાનત્તા દેસનાય ઇધ પરહિતપટિપત્તિ ‘‘કરુણાવિહારો’’તિ વુત્તા, ન પન કરુણાસમઆપત્તિવિહારો. ન હિ દેસનાકાલે દેસેતબ્બધમ્મવિસયસ્સ દેસનાઞાણસ્સ સત્તવિસયાય મહાકરુણાય સહુપ્પત્તિ સમ્ભવતિ ભિન્નવિસયત્તા, તસ્મા કરુણાવસેન પવત્તો પરહિતપઅપત્તિસઙ્ખાતો વિહારો ઇધ કરુણાવિહારોતિ વેદિતબ્બો. તદત્થજોતનત્થન્તિ અચ્ચન્તસંયોગત્થદીપનત્થં ઉપયોગનિદ્દેસો કતો યથા ‘‘માસં અજ્ઝેતી’’તિ.

અધિકરણત્થોતિ આધારત્થો. ભાવો નામ કિરિયા, કિરિયાય કિરિયન્તરલક્ખણં ભાવેનભાવલક્ખણં, સોયેવત્થો ભાવેનભાવલક્ખણત્થો. કથં પન અભિધમ્મે યથાવુત્તઅત્થદ્વયસમ્ભવોતિ આહ ‘‘અધિકરણઞ્હી’’તિઆદિ. તત્થ કાલસઙ્ખાતો અત્થો કાલત્થો, સમૂહસઙ્ખાતો અત્થો સમૂહત્થો. અથ વા કાલસદ્દસ્સ અત્થો કાલત્થો, સમૂહસદ્દસ્સ અત્થો સમૂહત્થો. કો સો? સમયો. ઇદં વુત્તં હોતિ – કાલત્થો સમૂહત્થો ચ સમયો તત્થ અભિધમ્મે વુત્તાનં ફસ્સાદિધમ્માનં અધિકરણં આધારોતિ યસ્મિં કાલે ધમ્મપુઞ્જે વા કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ, તસ્મિંયેવ કાલે પુઞ્જે ચ ફસ્સાદયોપિ હોન્તીતિ અયઞ્હિ તત્થ અત્થો.

નનુ ચાયં ઉપાદાય પઞ્ઞત્તો કાલો સમૂહો ચ વોહારમત્તકો, સો કથં આધારો તત્થ વુત્તધમ્માનન્તિ? નાયં દોસો. યથા હિ કાલો સભાવધમ્મપરિચ્છિન્નો સયં પરમત્થતો અવિજ્જમાનોપિ આધારભાવેન પઞ્ઞત્તો તઙ્ખણપ્પવત્તાનં તતો પુબ્બે પરતો ચ અભાવતો ‘‘પુબ્બણ્હે જાતો સાયન્હે ગચ્છતી’’તિઆદીસુ, સમૂહો ચ અવયવવિનિમુત્તો અવિજ્જમાનોપિ કપ્પનામત્તસિદ્ધો અવયવાનં આધારભાવેન પઞ્ઞપીયતિ ‘‘રુક્ખે સાખા, યવરાસિમ્હિ સમ્ભૂતો’’તિઆદીસુ, એવમિધાપીતિ દટ્ઠબ્બં.

અભિધમ્મે આધારત્થસમ્ભવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ભાવેનભાવલક્ખણત્થસમ્ભવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ખણસમવાયહેતુસઙ્ખાતસ્સા’’તિઆદિ. તત્થ ખણો નામ અટ્ઠક્ખણવિનિમુત્તો નવમો બુદ્ધુપ્પાદસઙ્ખાતો ખણો, યાનિ વા પનેતાનિ ‘‘ચત્તારિમાનિ, ભિક્ખવે, ચક્કાનિ યેહિ સમન્નાગતાનં દેવમનુસ્સાનં ચતુચક્કં પવત્તતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૩૧) એત્થ પતિરૂપદેસવાસો, સપ્પુરિસૂપનિસ્સયો, અત્તસમ્માપણિધિ, પુબ્બે ચ કતપુઞ્ઞતાતિ ચત્તારિ ચક્કાનિ વુત્તાનિ, તાનિ એકજ્ઝં કત્વા ઓકાસટ્ઠેન ખણોતિ વેદિતબ્બો. તાનિ હિ કુસલુપ્પત્તિયા ઓકાસભૂતાનિ. સમવાયો નામ ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૨૦૪; ૩.૪૨૧; સં. નિ. ૪.૬૦) એવમાદિના નિદ્દિટ્ઠા ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિસઙ્ખાતસાધારણફલનિપ્ફાદકત્તેન સણ્ઠિતા ચક્ખુરૂપાદિપચ્ચયસામગ્ગી. ચક્ખુરૂપાદીનઞ્હિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિસાધારણફલં. હેતૂતિ જનકહેતુ. યથાવુત્તખણસઙ્ખઆતસ્સ સમવાયસઙ્ખાતસ્સ હેતુસઙ્ખાતસ્સ ચ સમયસ્સ ભાવેન સત્તાય તેસં ફસ્સાદિધમ્માનં ભાવો સત્તા લક્ખીયતિ વિઞ્ઞાયતીતિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા ‘‘ગાવીસુ દુય્હમાનાસુ ગતો, દુદ્ધાસુ આગતો’’તિ દોહનકિરિયાય ગમનકિરિયા લક્ખીયતિ, એવમિધાપિ ‘‘યસ્મિં સમયે, તસ્મિં સમયે’’તિ ચ વુત્તે ‘‘સતી’’તિ અયમત્થો વિઞ્ઞાયમાનો એવ હોતિ અઞ્ઞકિરિયાય સમ્બન્ધાભાવે પદત્થસ્સ સત્તાવિરહાભાવતોતિ સમયસ્સ સત્તાકિરિયાય ચિત્તસ્સ ઉપ્પાદકિરિયા ફસ્સાદિભવનકિરિયા ચ લક્ખીયતીતિ. અયઞ્હિ તત્થ અત્થો યસ્મિં યથાવુત્તે ખણે પચ્ચયસમવાયે હેતુમ્હિ ચ સતિ કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતિ, તસ્મિંયેવ ખણે પચ્ચયસમવાયે હેતુમ્હિ ચ સતિ ફસ્સાદયોપિ હોન્તીતિ. તદત્થજોતનત્થન્તિ અધિકરણત્થસ્સ ભાવેનભાવલક્ખણત્થસ્સ ચ દીપનત્થં.

ઇધ પનાતિ ઇમસ્મિં વિનયે. હેતુઅત્થો કરણત્થો ચ સમ્ભવતીતિ ‘‘અન્નેન વસતિ, વિજ્જાય વસતી’’તિઆદીસુ વિય હેતુઅત્થો ‘‘ફરસુના છિન્દતિ, કુદાલેન ખણતી’’તિઆદીસુ વિય કરણત્થો ચ સમ્ભવતિ. કથં સમ્ભવતીતિ આહ ‘‘યો હિ સો’’તિઆદિ. તેન સમયેન હેતુભૂતેન કરણભૂતેનાતિ એત્થ પન તંતંવત્થુવીતિક્કમોવ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા હેતુ ચેવ કરણઞ્ચ. તથા હિ યદા ભગવા સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા પઠમમેવ તેસં તેસં તત્થ તત્થ તંતંસિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિહેતુભૂતં વીતિક્કમં અપેક્ખમાનો વિહરતિ, તદા તં તં વીતિક્કમં અપેક્ખિત્વા તદત્થં વસતીતિ સિદ્ધો વત્થુવીતિક્કમસ્સ હેતુભાવો ‘‘અન્નેન વસતિ, અન્નં અપેક્ખિત્વા તદત્થાય વસતી’’તિઆદીસુ વિય. સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિકાલે પન તેનેવ પુબ્બસિદ્ધેન વીતિક્કમેન સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેતીતિ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા સાધકતમત્તા કરણભાવોપિ વીતિક્કમસ્સેવ સિદ્ધો ‘‘અસિના છિન્દતી’’તિઆદીસુ વિય. વીતિક્કમં પન અપેક્ખમાનો તેનેવ સદ્ધિં તન્નિસ્સયકાલમ્પિ અપેક્ખિત્વા વિહરતીતિ કાલસ્સપિ ઇધ હેતુભાવો વુત્તો, સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેન્તો ચ તં તં વીતિક્કમકાલં અનતિક્કમિત્વા તેનેવ કાલેન સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેતીતિ વીતિક્કમનિસ્સયસ્સ કાલસ્સપિ કરણભાવો વુત્તો, તસ્મા ઇમિના પરિયાયેન કાલસ્સપિ હેતુભાવો કરણભાવો ચ લબ્ભતીતિ વુત્તં ‘‘તેન સમયેન હેતુભૂતેન કરણભૂતેના’’તિ. નિપ્પરિયાયતો પન વીતિક્કમોયેવ હેતુભૂતો કરણભૂતો ચ. સો હિ વીતિક્કમક્ખણે હેતુ હુત્વા પચ્છા સિક્ખાપદપઞ્ઞાપને કરણમ્પિ હોતીતિ.

સિક્ખાપદાનિ પઞ્ઞાપયન્તોતિ વીતિક્કમં પુચ્છિત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં સન્નિપાતાપેત્વા ઓતિણ્ણવત્થુકં પુગ્ગલં પટિપુચ્છિત્વા વિગરહિત્વા ચ તં તં વત્થું ઓતિણ્ણકાલં અનતિક્કમિત્વા તેનેવ કાલેન કરણભૂતેન સિક્ખાપદાનિ પઞ્ઞાપયન્તો. સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિહેતુઞ્ચ અપેક્ખમાનોતિ તતિયપારાજિકાદીસુ વિય સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા હેતુભૂતં તં તં વત્થું વીતિક્કમસમયં અપેક્ખમાનો તેન સમયેન હેતુભૂતેન ભગવા તત્થ તત્થ વિહાસીતિ અત્થો. ‘‘સિક્ખાપદાનિ પઞ્ઞાપયન્તો સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિહેતુઞ્ચ અપેક્ખમાનો’’તિ વચનતો ‘‘તેન સમયેન કરણભૂતેન હેતુભૂતેના’’તિ એવં વત્તબ્બેપિ પઠમં ‘‘હેતુભૂતેના’’તિ વચનં ઇધ હેતુઅત્થસ્સ અધિપ્પેતત્તા વુત્તં. ભગવા હિ વેરઞ્જાયં વિહરન્તો થેરસ્સ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયાચનહેતુભૂતં પરિવિતક્કસમયં અપેક્ખમાનો તેન સમયેન હેતુભૂતેન વિહાસીતિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. કિં પનેત્થ યુત્તિચિન્તાય, આચરિયસ્સ ઇધ કમવચનિચ્છા નત્થીતિ એવમેતં ગહેતબ્બં. તેનેવ દીઘનિકાયટ્ઠકથાયમ્પિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.પરિબ્બાજકકથાવણ્ણના) ‘‘તેન સમયેન હેતુભૂતેન કરણભૂતેના’’તિઆદિના અયમેવ અનુક્કમો વુત્તો. ન હિ તત્થ પઠમં ‘‘હેતુભૂતેના’’તિ વચનં ઇધ ‘‘તેન સમયેન વેરઞ્જાયં વિહરતી’’તિ એત્થ હેતુઅત્થસ્સ અધિપ્પેતભાવદીપનત્થં વુત્તં. ‘‘સિક્ખાપદાનિ પઞ્ઞાપયન્તો હેતુભૂતેન કરણભૂતેન સમયેન વિહાસિ, સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિહેતુઞ્ચ અપેક્ખમાનો હેતુભૂતેન સમયેન વિહાસીતિ એવમેત્થ સમ્બન્ધો કાતબ્બો’’તિપિ વદન્તિ. તદત્થજોતનત્થન્તિ હેતુઅત્થસ્સ કરણત્થસ્સ વા દીપનત્થં. ઇધાતિ ઇમસ્મિં વિનયે. હોતિ ચેત્થાતિ એત્થ ઇમસ્મિં પદેસે યથાવુત્તત્થસઙ્ગહવસેન અયં ગાથા હોતિ. અઞ્ઞત્રાતિ સુત્તાભિધમ્મેસુ.

પોરાણાતિ અટ્ઠકથાચરિયા. અભિલાપમત્તભેદોતિ વચનમત્તેન વિસેસો. તેન સુત્તવિનયેસુ વિભત્તિવિપરિણામો કતોતિ દસ્સેતિ. પરતો અત્થં વણ્ણયિસ્સામાતિ પરતો ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા’’તિઆદિના આગતટ્ઠાને વણ્ણયિસ્સામ. વેરઞ્જાયન્તિ એત્થ ‘‘બલિકરગ્ગહણેન જનસ્સ પીળાભાવતો નિદ્દોસત્તા વિગતો રજો અસ્સાતિ વેરઞ્જા, સેરિવાણિજજાતકે દેવદત્તસ્સ વેરુપ્પન્નપદેસે કતત્તા વેરં એત્થ જાતન્તિ વેરઞ્જા, પવિટ્ઠપવિટ્ઠે નટસમજ્જાદીહિ ખાદનીયભોજનીયાલઙ્કારાદીહિ ચ વિવિધેહિ ઉપકરણેહિ રઞ્જનતો વિવિધેહિ રઞ્જયતીતિ વેરઞ્જા, પટિપક્ખે અભિભવિત્વા કતભાવતો વેરં અભિભવિત્વા જાતાતિ વેરઞ્જા, વેરઞ્જસ્સ નામ ઇસિનો અસ્સમટ્ઠાને કતત્તા વેરઞ્જા’’તિ એવમાદિના કેચિ વણ્ણયન્તિ. કિં ઇમિના, નામમત્તમેતં તસ્સ નગરસ્સાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘વેરઞ્જાતિ અઞ્ઞતરસ્સ નગરસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ. સમીપત્થે ભુમ્મવચનન્તિ ‘‘ગઙ્ગાયં ગાવો ચરન્તિ, કૂપે ગગ્ગકુલ’’ન્તિઆદીસુ વિય. અવિસેસેનાતિ ‘‘પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતિ. પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતિ. સબ્બનિમિત્તાનં અમનસિકારા અનિમિત્તં ચેતોસમાધિં સમાપજ્જિત્વા વિહરતી’’તિઆદીસુ વિય સદ્દન્તરસન્નિધાનસિદ્ધેન વિસેસપરામસનેન વિના. અથ વા અવિસેસેનાતિ ન વિસેસેન, વિહારભાવસામઞ્ઞેનાતિ અત્થો.

ઇરિયાપથ…પે… વિહારેસૂતિ ઇરિયાપથવિહારો દિબ્બવિહારો બ્રહ્મવિહારો અરિયવિહારોતિ એતેસુ ચતૂસુ વિહારેસુ. તત્થ ઇરિયનં પવત્તનં ઇરિયા, કાયપ્પયોગો કાયિકકિરિયા. તસ્સા પવત્તનુપાયભાવતો ઇરિયાય પથોતિ ઇરિયાપથો, ઠાનનિસજ્જાદિ. ન હિ ઠાનનિસજ્જાદીહિ અવત્થાહિ વિના કઞ્ચિ કાયિકકિરિયં પવત્તેતું સક્કા. ઠાનસમઙ્ગી વા હિ કાયેન કિઞ્ચિ કરેય્ય ગમનાદીસુ અઞ્ઞતરસમઙ્ગી વાતિ. વિહરણં, વિહરતિ એતેનાતિ વા વિહારો, ઇરિયાપથોવ વિહારો ઇરિયાપથવિહારો, સો ચ અત્થતો ઠાનનિસજ્જાદિઆકારપ્પવત્તો ચતુસન્તતિરૂપપ્પબન્ધોવ. દિવિ ભવો દિબ્બો, તત્થ બહુલપ્પવત્તિયા બ્રહ્મપારિસજ્જાદિદેવલોકભવોતિ અત્થો. તત્થ યો દિબ્બાનુભાવો તદત્થાય સંવત્તતીતિ વા દિબ્બો, અભિઞ્ઞાભિનીહારવસેન મહાગતિકત્તા વા દિબ્બો, દિબ્બો ચ સો વિહારો ચાતિ દિબ્બવિહારો, દિબ્બભાવાવહો વા વિહારો દિબ્બવિહારો, મહગ્ગતજ્ઝાનાનિ. આરુપ્પસમાપત્તિયોપિ હિ એત્થેવ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. નેત્તિયં પન ‘‘ચતસ્સો આરુપ્પસમાપત્તિયો આનેઞ્જવિહારો’’તિ વુત્તં, તં મેત્તાઝાનાદીનં બ્રહ્મવિહારતા વિય તાસં ભાવનાવિસેસભાવં સન્ધાય વુત્તં. અટ્ઠકથાસુ પન દિબ્બભાવાવહસામઞ્ઞતો તાપિ ‘‘દિબ્બવિહારા’’ત્વેવ વુત્તા. બ્રહ્માનં વિહારા બ્રહ્મવિહારા, બ્રહ્માનો વા વિહારા બ્રહ્મવિહારા, હિતૂપસંહરાદિવસેન પવત્તિયા બ્રહ્મભૂતા સેટ્ઠભૂતા વિહારાતિ અત્થો, મેત્તાઝાનાદિકા ચતસ્સો અપ્પમઞ્ઞાયો. અરિયા ઉત્તમા વિહારાતિ અરિયવિહારા, અનઞ્ઞસાધારણત્તા અરિયાનં વા વિહારા અરિયવિહારા, ચતસ્સો ફલસમાપત્તિયો. વિસેસતો પન રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનં ચતસ્સો અપ્પમઞ્ઞાયો ચતુત્થજ્ઝાનિકફલસમાપત્તિ ચ ભગવતો દિબ્બબ્રહ્મઅરિયવિહારા.

અઞ્ઞતરવિહારસમઙ્ગીપરિદીપનન્તિ યથાવુત્તવિહારેસુ અઞ્ઞતરવિહારસમઙ્ગીભાવપરિદીપનં. ભગવા હિ લોભદોસમોહુસ્સન્નકાલે લોકે તસ્સ સકાય પટિપત્તિયા વિનયનત્થં દિબ્બબ્રહ્મઅઅયવિહારે ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ. તથા હિ યદા સત્તા કામેસુ વિપ્પટિપજ્જન્તિ, તદા કિર ભગવા દિબ્બેન વિહારેન વિહરતિ તેસં અલોભકુસલમૂલુપ્પાદનત્થં ‘‘અપ્પેવ નામ ઇમં પટિપત્તિં દિસ્વા એત્થ રુચિં ઉપ્પાદેન્તા કામેસુ વિરજ્જેય્યુ’’ન્તિ. યદા પન ઇસ્સરિયત્થં સત્તેસુ વિપ્પટિપજ્જન્તિ, તદા પન બ્રહ્મવિહારેન વિહરતિ તેસં અદોસકુસલમૂલુપ્પાદનત્થં ‘‘અપ્પેવ નામ ઇમં પટિપત્તિં દિસ્વા એત્થ રુચિં ઉપ્પાદેત્વા અદોસેન દોસં વૂપસમેય્યુ’’ન્તિ. યદા પન પબ્બજિતા ધમ્માધિકરણં વિવદન્તિ, તદા અરિયવિહારેન વિહરતિ તેસં અમોહકુસલમૂલુપ્પાદનત્થં ‘‘અપ્પેવ નામ ઇમં પટિપત્તિં દિસ્વા તત્થ રુચિં ઉપ્પાદેત્વા અમોહેન મોહં વૂપસમેય્યુ’’ન્તિ. એવઞ્ચ કત્વા ઇમેહિ દિબ્બબ્રહ્મઅરિયવિહારેહિ સત્તાનં વિવિધં હિતસુખં હરતિ ઉપહરતિ ઉપનેતિ જનેતિ ઉપ્પાદેતીતિ ‘‘વિહરતી’’તિ વુચ્ચતિ.

ઇરિયાપથવિહારેન પન ન કદાચિ ન વિહરતિ તં વિના અત્તભાવપરિહરણાભાવતો, તતોયેવ ચ દિબ્બવિહારાદીનમ્પિ સાધારણો ઇરિયાપથવિહારોતિ આહ ‘‘ઇધ પના’’તિઆદિ. ઇરિયાપથસમાયોગપરિદીપનન્તિ ઇતરવિહારસમાયોગપરિદીપનસ્સ વિસેસવચનસ્સ અભાવતો ઇરિયાપથસમાયોગપરિદીપનસ્સ ચ અત્થસિદ્ધત્તા વુત્તં. અસ્મિં પન પક્ખે વિહરતીતિ એત્થ વિ-સદ્દો વિચ્છેદત્થજોતનો, હરતીતિ નેતિ પવત્તેતીતિ અત્થો, વિચ્છિન્દિત્વા હરતીતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ કસ્સ કેન વિચ્છિન્દનં, કથં કસ્સ પવત્તનન્તિ અન્તોલીનચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘સો હી’’તિઆદિ. સોતિ ભગવા. યદિપિ ભગવા એકેનપિ ઇરિયાપથેન ચિરતરં કાલં અત્તભાવં પવત્તેતું સક્કોતિ, તથાપિ ઉપાદિન્નકસરીરસ્સ નામ અયં સભાવોતિ દસ્સેતું ‘‘એકં ઇરિયાપથબાધન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અપરિપતન્તન્તિ અપતન્તં. યસ્મા પન ભગવા યત્થ કત્થચિ વસન્તો વિનેય્યાનં ધમ્મં દેસેન્તો નાનાસમાપત્તીહિ ચ કાલં વીતિનામેન્તો વસતીતિ સત્તાનં અત્તનો ચ વિવિધં હિતસુખં હરતિ ઉપનેતિ, તસ્મા વિવિધં હરતીતિ વિહરતીતિ એવમ્પેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

નળેરુપુચિમન્દમૂલેતિ એત્થ વણ્ણયન્તિ – નળેરૂતિ તસ્મિં રુક્ખે અધિવત્થયક્ખસ્સેતં અધિવચનં, તસ્મા તેન અધિવત્થો પુચિમન્દો ‘‘નળેરુસ્સ પુચિમન્દો નળેરુપુચિમન્દો’’તિ વુચ્ચતિ. અથ વા નળે રુહત્તા જાતત્તા નળેરુ. સુસિરમેત્થ નળસદ્દેન વુચ્ચતિ, તસ્મા રુક્ખસુસિરે જાતત્તા નળેરુ ચ સો પુચિમન્દો ચાતિ નળેરુપુચિમન્દોતિ વુચ્ચતિ. નળવને રુહત્તા જાતત્તા વા નળેરુ. નળવને કિર સો પુચિમન્દરુક્ખો જાતો. ઉરુનળો પુચિમન્દો નળેરુપુચિમન્દો. ઉરુસદ્દો ચેત્થ મહન્તપરિયાયો, નળસદ્દો સુસિરપરિયાયો, તસ્મા મહન્તેન સુસિરેન સમન્નાગતો પુચિમન્દો નળેરુપુચિમન્દોતિ વુચ્ચતીતિ. આચરિયો પન કિમેત્થ બહુભાસિતેનાતિ એકમેવત્થં દસ્સેન્તો ‘‘નળેરુ નામ યક્ખો’’તિઆદિમાહ.

મૂલ-સદ્દો એત્થ સમીપવચનો અધિપ્પેતો, ન મૂલમૂલાદીસુ વત્તમાનોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘મૂલન્તિ સમીપ’’ન્તિઆદિ. નિપ્પરિયાયેન સાખાદિમતો સઙ્ઘાતસ્સ સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધને અવયવવિસેસે પવત્તમાનો મૂલસદ્દો યસ્મા તંસદિસેસુ તન્નિસ્સયે પદેસે ચ રુળ્હીવસેન પરિયાયતો પવત્તતિ, તસ્મા ‘‘મૂલાનિ ઉદ્ધરેય્યા’’તિ એત્થ નિપ્પરિયાયતો મૂલં અધિપ્પેતન્તિ એકેન મૂલસદ્દેન વિસેસેત્વા આહ ‘‘મૂલમૂલે દિસ્સતી’’તિ યથા ‘‘દુક્ખદુક્ખં, રૂપરૂપ’’ન્તિ ચ. અસાધારણહેતુમ્હીતિ અસાધારણકારણે. લોભો હિ લોભસહગતઅકુસલચિત્તુપ્પાદસ્સેવ હેતુત્તા અસાધારણો, તસ્મા લોભસહગતચિત્તુપ્પાદાનમેવ આવેણિકે નેસં સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધનતો મૂલટ્ઠેન ઉપકારકે પચ્ચયધમ્મવિસેસેતિ અત્થો. અથ વા યથા અલોભાદયો કુસલાબ્યાકતસાધારણા, લોભાદયો પન તથા ન હોન્તિ અકુસલસ્સેવ સાધારણત્તાતિ અસાધારણકારણં. અથ વા આદીસૂતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન અલોભાદીનમ્પિ કુસલાબ્યાકતમૂલાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. તેસુપિ હિ અલોભાદિકુસલમૂલં અકુસલાબ્યાકતેહિ અસાધારણત્તા અસાધારણકારણં, તથા અલોભાદિઅબ્યાકતમૂલમ્પિ ઇતરદ્વયેહિ અસાધારણત્તાતિ. નિવાતેતિ વાતરહિતે પદેસે, વાતસ્સ અભાવે વા. પતન્તીતિ નિપતન્તિ, અયમેવ વા પાઠો. રમણીયોતિ મનુઞ્ઞો. પાસાદિકોતિ પસાદાવહો, પસાદજનકોતિ અત્થો. આધિપચ્ચં કુરુમાનો વિયાતિ સમ્બન્ધો.

તત્થાતિ ‘‘તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા વેરઞ્જાયં વિહરતિ નળેરુપુચિમન્દમૂલે’’તિ યં વુત્તં, તત્થ. સિયાતિ કસ્સચિ એવં પરિવિતક્કો સિયા, વક્ખમાનાકારેન કદાચિ ચોદેય્ય વાતિ અત્થો. યદિ તાવ ભગવાતિઆદીસુ ચોદકસ્સાયમધિપ્પાયો – ‘‘પાટલિપુત્તે પાસાદે વસતી’’તિઆદીસુ વિય અધિકરણાધિકરણં યદિ ભવેય્ય, તદા ‘‘વેરઞ્જાયં વિહરતિ નળેરુપુચિમન્દમૂલે’’તિ અધિકરણદ્વયનિદ્દેસો યુત્તો સિયા, ઇમેસં પન ભિન્નદેસત્તા ન યુત્તો ઉભયનિદ્દેસોતિ. અથ તત્થ વિહરતીતિ યદિ નળેરુપુચિમન્દમૂલે વિહરતિ. ન વત્તબ્બન્તિ નાનાઠાનભૂતત્તા વેરઞ્જાનળેરુપુચિમન્દમૂલાનં ‘‘તેન સમયેના’’તિ ચ વુત્તત્તાતિ અધિપ્પાયો. ઇદાનિ ચોદકો તમેવ અત્તનો અધિપ્પાયં ‘‘ન હિ સક્કા’’તિઆદિના વિવરતિ. વેરઞ્જાનળેરુપુચિમન્દમૂલાનં ભૂમિભાગવસેન ભિન્નત્તાયેવ હિ ન સક્કા ઉભયત્થ તેનેવ સમયેન વિહરિતું, ‘‘ઉભયત્થ તેનેવ સમયેના’’તિ ચ વુત્તત્તા નાનાસમયે વિહારો અવારિતોતિ વેદિતબ્બો.

ઇતરો સબ્બમેતં અવિપરીતમત્થં અજાનન્તેન તયા વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘ન ખો પનેતં એવં દટ્ઠબ્બ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ એતન્તિ ‘‘વેરઞ્જાયં વિહરતિ નળેરુપુચિમન્દમૂલે’’તિ એતં વચનં. એવન્તિ ‘‘યદિ તાવ ભગવા’’તિઆદિના યં તં ભવતા ચોદિતં, તં અત્થતો એવં ન ખો પન દટ્ઠબ્બં, ન ઉભયત્થ અપુબ્બં અચરિમં વિહારદસ્સનત્થન્તિ અત્થો. ઇદાનિ અત્તના યથાધિપ્પેતં અવિપરીતમત્થં તસ્સ ચ પટિકચ્ચેવ વુત્તભાવં તેન ચ અપ્પટિવિદ્ધતં પકાસેન્તો ‘‘નનુ અવોચુમ્હ સમીપત્થે ભુમ્મવચન’’ન્તિઆદિમાહ. ગોયૂથાનીતિ ગોમણ્ડલાનિ. એવમ્પિ નળેરુપુચિમન્દમૂલે વિહરતિચ્ચેવ વત્તબ્બં, ન વેરઞ્જાયન્તિ, તસ્મા સમીપાધિકરણત્થવસેન ઉભયથા નિદાનકિત્તને કિં પયોજનન્તિ ચોદનં મનસિ નિધાયાહ ‘‘ગોચરગામનિદસ્સનત્થ’’ન્તિઆદિ. અસ્સાતિ ભગવતો.

અવસ્સઞ્ચેત્થ ગોચરગામકિત્તનં કત્તબ્બં. યથા હિ નળેરુપુચિમન્દમૂલકિત્તનં પબ્બજિતાનુગ્ગહકરણાદિઅનેકપ્પયોજનં, એવં ગોચરગામકિત્તનમ્પિ ગહટ્ઠાનુગ્ગહકરણાદિવિવિધપ્પયોજનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘વેરઞ્જાકિત્તનેના’’તિઆદિમાહ. તત્થ ગહટ્ઠાનુગ્ગહકરણન્તિ તેસં તત્થ પચ્ચયગ્ગહણેન ઉપસઙ્કમનપયિરુપાસનાદીનં ઓકાસદાનેન ધમ્મદેસનાય સરણેસુ સીલેસુ ચ પતિટ્ઠાપનેન યથૂપનિસ્સયં ઉપરિવિસેસાધિગમાવહનેન ચ ગહટ્ઠાનં અનુગ્ગહકરણં. પબ્બજિતાનુગ્ગહકરણન્તિ ઉગ્ગહપરિપુચ્છાનં કમ્મટ્ઠાનાનુયોગસ્સ ચ અનુરૂપવસનટ્ઠાનપરિગ્ગહેનેત્થ પબ્બજિતાનં અનુગ્ગહકરણં.

પચ્ચયગ્ગહણેનેવ પચ્ચયપરિભોગસિદ્ધિતો આહ ‘‘તથા પુરિમેન…પે… વિવજ્જનન્તિ. તત્થ પુરિમેનાતિ વેરઞ્જાવચનેન. આહિતો અહંમાનો એત્થાતિ અત્તા, અત્તભાવો. તસ્સ કિલમથો કિલન્તભાવો અત્તકિલમથો, અત્તપીળા અત્તદુક્ખન્તિ વુત્તં હોતિ, તસ્સ અનુયોગો કરણં અત્તકિલમથાનુયોગો, ઉપવાસકણ્ટકાપસ્સયસેય્યાદિના અત્તનો દુક્ખુપ્પાદનન્તિ વુત્તં હોતિ. તસ્સ વિવજ્જનં અત્તકિલમથાનુયોગવિવજ્જનં. અન્તોગામે વસન્તાનં અનિચ્છન્તાનમ્પિ વિસભાગરૂપાદિઆરમ્મણદસ્સનાદિસમ્ભવતો બહિગામે પતિરૂપટ્ઠાને વસન્તાનં તદભાવતો આહ ‘‘પચ્છિમેન વત્થુકામપ્પહાનતો’’તિઆદિ. તત્થ પચ્છિમેનાતિ નળેરુપુચિમન્દમૂલવચનેન. કિલેસકામસ્સ વત્થુભૂતત્તા રૂપાદયો પઞ્ચ કામગુણા વત્થુકામો, તસ્સ પહાનં વત્થુકામપ્પહાનં. કામસુખલ્લિકાનુયોગવિવજ્જનુપાયદસ્સનન્તિ વત્થુકામેસુ કિલેસકામસંયુત્તસ્સ સુખસ્સ યોગો અનુયોગો અનુભવો, તસ્સ પરિવજ્જને ઉપાયદસ્સનં.

સયમેવ ગોચરગામં ઉપસઙ્કમિત્વા અત્તનો ધમ્મસ્સવનાનુરૂપભબ્બપુગ્ગલાનં દસ્સનતો ધમ્મદેસનાય કાલો સમ્પત્તો નામ હોતીતિ ધમ્મદેસનાય અભિયોગો વિઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘પુરિમેન ચ ધમ્મદેસનાભિયોગ’’ન્તિ. ધમ્મદેસનાય સઉસ્સાહભાવો ધમ્મદેસનાભિયોગો. બહિગામે વિવિત્તોકાસે વસન્તસ્સ આકિણ્ણવિહારાભાવતો કાયવિવેકાદીસુ અધિમુત્તિ તપ્પોણતા વિઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘પચ્છિમેન વિવેકાધિમુત્તિ’’ન્તિ.

ધમ્મદેસનાભિયોગવિવેકાધિમુત્તીનં હેતુભૂતા એવ કરુણાપઞ્ઞા ધમ્મદેસનાય ઉપગમનસ્સ તતો અપગમનસ્સ કારણભૂતા હોન્તીતિ આહ ‘‘પુરિમેન કરુણાય ઉપગમન’’ન્તિઆદિ. કરુણાપઞ્ઞાયેવ હિ અનન્તરદુકસ્સ હેતૂ હોન્તિ. એતેન ચ કરુણાય ઉપગમનં ન લાભાદિનિમિત્તં, પઞ્ઞાય અપગમનં ન વિરોધાદિનિમિત્તન્તિ ઉપગમનાપગમનાનં નિરુપક્કિલેસતં વિભાવિભન્તિ દટ્ઠબ્બં. અધિમુત્તતન્તિ તન્નિન્નભાવં. નિરુપલેપનન્તિ અનુપલેપનં અનલ્લીયનં.

ધમ્મિકસુખાપરિચ્ચાગનિમિત્તન્તિ એત્થ ધમ્મિકસુખં નામ અનવજ્જસુખં. તઞ્હિ ધમ્મિકં લાભં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નત્તા ‘‘ધમ્મિકસુખ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ઉત્તરિમનુસ્સધમ્માભિયોગનિમિત્તં ફાસુવિહારન્તિ સમ્બન્ધો. મનુસ્સાનં ઉપકારબહુલતન્તિ પચ્ચયપટિગ્ગહણધમ્મદેસનાદિવસેન ઉપકારબહુલતં. દેવતાનં ઉપકારબહુલતં જનવિવિત્તતાય. પચુરજનવિવિત્તઞ્હિ ઠાનં દેવા ઉપસઙ્કમિતબ્બં મઞ્ઞન્તિ. લોકે સંવડ્ઢભાવન્તિ આમિસોપભોગેન સંવડ્ઢિતભાવં.

એકપુગ્ગલોતિ એત્થ (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧૭૦) એકોતિ દુતિયાદિપટિક્ખેપત્થો ગણનપરિચ્છેદો. પુગ્ગલોતિ સમ્મુતિકથા, ન પરમત્થકથા. બુદ્ધસ્સ હિ ભગવતો દુવિધા દેસના સમ્મુતિદેસના પરમત્થદેસના ચાતિ. અયમત્થો પન હેટ્ઠા વિત્થારિતોવાતિ ઇધ ન વુચ્ચતિ. એકો ચ સો પુગ્ગલો ચાતિ એકપુગ્ગલો. કેનટ્ઠેન એકપુગ્ગલો? અસદિસટ્ઠેન ગુણવિસિટ્ઠટ્ઠેન અસમસમટ્ઠેન. સો હિ દસન્નં પારમીનં પટિપાટિયા આવજ્જનં આદિં કત્વા બોધિસમ્ભારગુણેહિ ચેવ બુદ્ધગુણેહિ ચ સેસમહાજનેન અસદિસોતિ અસદિસટ્ઠેનપિ એકપુગ્ગલો. યે ચસ્સ તે ગુણા, તેપિ અઞ્ઞસત્તાનં ગુણેહિ વિસિટ્ઠાતિ ગુણવિસિટ્ઠટ્ઠેનપિ એકપુગ્ગલો. પુરિમકા સમ્માસમ્બુદ્ધા સબ્બસત્તેહિ અસમા, તેહિ સદ્ધિં અયમેવ એકો રૂપકાયગુણેહિ ચેવ નામકાયગુણેહિ ચ સમોતિ અસમસમટ્ઠેનપિ એકપુગ્ગલો. લોકેતિ સત્તલોકે.

ઉપ્પજ્જમાનો ઉપ્પજ્જતીતિ ઇદં પન ઉભયમ્પિ વિપ્પકતવચનમેવ. ઉપ્પજ્જન્તો બહુજનહિતત્થાય ઉપ્પજ્જતિ, ન અઞ્ઞેન કારણેનાતિ એવં પનેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. એવરૂપઞ્ચેત્થ લક્ખણં ન સક્કા એતં અઞ્ઞેન સદ્દલક્ખણેન પટિબાહિતું. અપિચ ઉપ્પજ્જમાનો નામ, ઉપ્પજ્જતિ નામ, ઉપ્પન્નો નામાતિ અયમેત્થ ભેદો વેદિતબ્બો. એસ હિ દીપઙ્કરપાદમૂલતો લદ્ધબ્યાકરણો બુદ્ધકારકધમ્મે પરિયેસન્તો દસ પારમિયો દિસ્વા ‘‘ઇમે ધમ્મા મયા પૂરેતબ્બા’’તિ કતસન્નિટ્ઠાનો દાનપારમિં પૂરેન્તોપિ ઉપ્પજ્જમાનો નામ. સીલપારમિં…પે… ઉપેક્ખાપારમિન્તિ ઇમા દસ પારમિયો પૂરેન્તોપિ, દસ ઉપપારમિયો પૂરેન્તોપિ ઉપ્પજ્જમાનો નામ. દસ પરમત્થપારમિયો પૂરેન્તોપિ ઉપ્પજ્જમાનો નામ. પઞ્ચ મહાપરિચ્ચાગે પરિચ્ચજન્તોપિ ઉપ્પજ્જમાનો નામ. ઞાતત્થચરિયં લોકત્થચરિયં બુદ્ધત્થચરિયં પૂરયમાનોપિ ઉપ્પજ્જમાનો નામ. કપ્પસતસહસ્સાધિકાનિ ચત્તારિ અસઙ્ખ્યેય્યાનિ બુદ્ધકારકે ધમ્મે મત્થકં પાપેન્તોપિ ઉપ્પજ્જમાનો નામ. વેસ્સન્તરત્તભાવં પહાય તુસિતપુરે પટિસન્ધિં ગહેત્વા સટ્ઠિવસ્સસતસહસ્સાધિકા સત્તપણ્ણાસ વસ્સકોટિયો તિટ્ઠન્તોપિ ઉપ્પજ્જમાનો નામ. દેવતાહિ યાચિતો પઞ્ચ મહાવિલોકનાનિ વિલોકેત્વા માયાદેવિયા કુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિં ગણ્હન્તોપિ, અનૂનાધિકે દસ માસે ગબ્ભવાસં વસન્તોપિ ઉપ્પજ્જમાનો નામ. એકૂનતિંસ વસ્સાનિ અગારમજ્ઝે તિટ્ઠન્તોપિ ઉપ્પજ્જમાનો નામ. કામેસુ આદીનવં નેક્ખમ્મે ચ આનિસંસં દિસ્વા રાહુલભદ્દસ્સ જાતદિવસે છન્નસહાયો કણ્ડકં અસ્સવરમારુય્હ નિક્ખમન્તોપિ ઉપ્પજ્જમાનો નામ. તીણિ રજ્જાનિ અતિક્કમન્તો અનોમનદિતીરે પબ્બજન્તોપિ ઉપ્પજ્જમાનો નામ. છબ્બસ્સાનિ મહાપધાનં કરોન્તોપિ ઉપ્પજ્જમાનો નામ. પરિપાકગતે ઞાણે ઓળારિકં આહારં આહરન્તોપિ ઉપ્પજ્જમાનો નામ. સાયન્હસમયે વિસાખપુણ્ણમાયં મહાબોધિમણ્ડં આરુય્હ મારબલં વિધમેત્વા પઠમયામે પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરિત્વા મજ્ઝિમયામે દિબ્બચક્ખું પરિસોધેત્વા પચ્છિમયામસમનન્તરે દ્વાદસઙ્ગં પટિચ્ચસમુપ્પાદં અનુલોમપટિલોમતો સમ્મસિત્વા સોતાપત્તિમગ્ગં પટિવિજ્ઝન્તોપિ ઉપ્પજ્જમાનો નામ. સોતાપત્તિફલક્ખણેપિ સકદાગામિફલક્ખણેપિ અનાગામિફલક્ખણેપિ ઉપ્પજ્જમાનો નામ. અરહત્તમગ્ગક્ખણે પન ઉપ્પજ્જતિ નામ. અરહત્તફલક્ખણે ઉપ્પન્નો નામ. બુદ્ધાનઞ્હિ સાવકાનં વિય ન પટિપાટિયા ઇદ્ધિવિધઞાણાદીનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, સહેવ પન અરહત્તમગ્ગેન સકલોપિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાદિ ગુણરાસિ આગતોવ નામ હોતિ, તસ્મા નિબ્બત્તસબ્બકિચ્ચત્તા અરહત્તફલક્ખણે ઉપ્પન્નો નામ હોતિ. ઇમસ્મિમ્પિ સુત્તે અરહત્તફલક્ખણંયેવ સન્ધાય ‘‘ઉપ્પજ્જતી’’તિ વુત્તં. ઉપ્પન્નો હોતીતિ અયઞ્હેત્થ અત્થો.

બહુજનહિતાયાતિ મહાજનસ્સ હિતત્થાય ઉપ્પજ્જતિ. બહુજનસુખાયાતિ મહાજનસ્સ સુખત્થાય ઉપ્પજ્જતિ. લોકાનુકમ્પાયાતિ સત્તલોકસ્સ અનુકમ્પં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જતિ. કતરસત્તલોકસ્સાતિ? યો તથાગતસ્સ ધમ્મદેસનં સુત્વા અમતપાનં પિવિ, ધમ્મં પટિવિજ્ઝિ, તસ્સ. ભગવતા હિ મહાબોધિમણ્ડે સત્તસત્તાહં વીતિનામેત્વા બોધિમણ્ડા ઇસિપતનં આગમ્મ ‘‘દ્વેમે, ભિક્ખવે, અન્તા પબ્બજિતેન ન સેવિતબ્બા’’તિ ધમ્મચક્કપ્પવત્તનસુત્તન્તે (સં. નિ. ૩.૫; મહાવ. ૧૩) દેસિતે આયસ્મતા અઞ્ઞાસિકોણ્ડઞ્ઞત્થેરેન સદ્ધિં અટ્ઠારસકોટિસઙ્ખા બ્રહ્માનો અમતપાનં પિવિંસુ, એતસ્સ સત્તલોકસ્સ અનુકમ્પાય ઉપ્પન્નો. પઞ્ચમદિવસે અનત્તલક્ખણસુત્તન્તપરિયોસાને પઞ્ચવગ્ગિયત્થેરા અરહત્તે પતિટ્ઠહિંસુ, એતસ્સપિ સત્તલોકસ્સ અનુકમ્પાય ઉપ્પન્નો. તતો યસદારકપ્પમુખે પઞ્ચપણ્ણાસ પુરિસે અરહત્તે પતિટ્ઠાપેસિ, તતો કપ્પાસિકવનસણ્ડે તિંસ ભદ્દવગ્ગિયે તયો મગ્ગે ચ ફલાનિ ચ સમ્પાપેસિ, એતસ્સપિ સત્તલોકસ્સ અનુકમ્પાય ઉપ્પન્નો. ગયાસીસે આદિત્તપરિયાયપરિયોસાને (સં. નિ. ૪.૨૮; મહાવ. ૫૪) જટિલસહસ્સં અરહત્તે પતિટ્ઠાપેસિ, તતો લટ્ઠિવને બિમ્બિસારપ્પમુખા એકાદસ નહુતા બ્રાહ્મણગહપતિકા સત્થુ ધમ્મદેસનં સુત્વા સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિંસુ, એકં નહુતં સરણેસુ પતિટ્ઠિતં. તિરોકુટ્ટઅનુમોદનાવસાને (ખુ. પા. ૭. ૧ આદયો) ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સેહિ અમતપાનં પીતં. સુમનમાલાકારસમાગમે ચતુરાસીતિયા, ધનપાલસમાગમે દસહિ પાણસહસ્સેહિ, ખદિરઙ્ગારજાતકસમાગમે ચતુરાસીતિયા પાણસહસ્સેહિ, જમ્બુકઆજીવકસમાગમે ચતુરાસીતિયાવ, આનન્દસેટ્ઠિસમાગમે ચતુરાસીતિયાવ પાણસહસ્સેહિ અમતપાનં પીતં. પાસાણકચેતિયે પારાયનસુત્તકથાદિવસે (સુ. નિ. ૯૮૨ આદયો) ચુદ્દસ કોટિયો અમતપાનં પિવિંસુ. યમકપાટિહારિયદિવસે વીસતિ પાણકોટિયો, તાવતિંસભવને પણ્ડુકમ્બલસિલાયં નિસીદિત્વા માતરં કાયસક્ખિં કત્વા સત્તપ્પકરણં અભિધમ્મં દેસેન્તસ્સ અસીતિ પાણકોટિયો, દેવોરોહણે તિંસ પાણકોટિયો, સક્કપઞ્હસુત્તન્તે (દી. નિ. ૨.૩૪૪ આદયો) અસીતિ દેવસહસ્સાનિ અમતપાનં પિવિંસુ. મહાસમયસુત્તન્તે (દી. નિ. ૨.૩૩૧ આદયો) મઙ્ગલસુત્તે (ખુ. પા. ૫.૧ આદયો; સુ. નિ. મઙ્ગલસુત્ત) ચૂળરાહુલોવાદે (મ. નિ. ૩.૪૧૬ આદયો) સમચિત્તપટિપદાયાતિ (અ. નિ. ૨.૩૩) ઇમેસુ ચતૂસુ ઠાનેસુ અભિસમયપ્પત્તસત્તાનં પરિચ્છેદો નત્થિ, એતસ્સપિ સત્તલોકસ્સ અનુકમ્પાય ઉપ્પન્નોતિ. યાવજ્જદિવસા ઇતો પરમ્પિ અનાગતે ઇમં સાસનં નિસ્સાય સગ્ગમોક્ખમગ્ગે પતિટ્ઠહન્તાનં વસેનપિ અયમત્થો વેદિતબ્બો.

દેવમનુસ્સાનન્તિ ન કેવલં દેવમનુસ્સાનંયેવ, અવસેસાનં નાગસુપણ્ણાદીનમ્પિ અત્થાય હિતાય સુખાયેવ ઉપ્પન્નો. સહેતુકપટિસન્ધિકે પન મગ્ગફલસચ્છિકિરિયાય ભબ્બે પુગ્ગલે દસ્સેતું એવં વુત્તં. તસ્મા એતેસમ્પિ અત્થત્થાય હિતત્થાય સુખત્થાયેવ ઉપ્પન્નોતિ વેદિતબ્બો.

કતમો એકપુગ્ગલોતિ કથેતુકમ્યતાપુચ્છા. ઇદાનિ તાય પુચ્છાય પુટ્ઠં એકપુગ્ગલં વિભાવેન્તો ‘‘તથાગતો અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ આહ. તદત્થપરિનિપ્ફાદનન્તિ લોકત્થનિપ્ફાદનં, બુદ્ધકિચ્ચસમ્પાદનન્તિ અત્થો. પઠમં લુમ્બિનીવને દુતિયં બોધિમણ્ડેતિ લુમ્બિનીવને રૂપકાયેન જાતો, બોધિમણ્ડે ધમ્મકાયેન. એવમાદિનાતિ આદિ-સદ્દેન વેરઞ્જાકિત્તનતો રૂપકાયસ્સ અનુગ્ગણ્હનં દસ્સેતિ, નળેરુપુચિમન્દમૂલકિત્તનતો ધમ્મકાયસ્સ. તથા પુરિમેન પરાધીનકિરિયાકરણં, દુતિયેન અત્તાધીનકિરિયાકરણં. પુરિમેન વા કરુણાકિચ્ચં, ઇતરેન પઞ્ઞાકિચ્ચં, પુરિમેન ચસ્સ પરમાય અનુકમ્પાય સમન્નાગમં, પચ્છિમેન પરમાય ઉપેક્ખાય સમન્નાગમન્તિ એવમાદિં સઙ્ગણ્હાતિ.

પચ્છિમકોતિ ગુણેન પચ્છિમકો. આનન્દત્થેરં સન્ધાયેતં વુત્તં. સઙ્ખ્યાયપીતિ ગણનતોપિ. દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞેન સંહતત્તા સઙ્ઘોતિ ઇમમત્થં વિભાવેન્તો આહ ‘‘દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞસઙ્ખાતસઙ્ઘાતેન સમણગણેના’’તિ. એત્થ પન ‘‘યાયં દિટ્ઠિ અરિયા નિય્યાનિકા નિય્યાતિ તક્કરસ્સ સમ્મા દુક્ખક્ખયાય, તથારૂપાય દિટ્ઠિયા દિટ્ઠિસામઞ્ઞગતો વિહરતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૨૪, ૩૫૬, મ. નિ. ૧.૪૯૨; ૩.૫૪) એવં વુત્તાય દિટ્ઠિયા, ‘‘યાનિ તાનિ સીલાનિ અખણ્ડાનિ અચ્છિદ્દાનિ અસબલાનિ અકમ્માસાનિ ભુજિસ્સાનિ વિઞ્ઞુપ્પસત્થાનિ અપરામટ્ઠાનિ સમાધિસંવત્તનિકાનિ, તથારૂપેસુ સીલેસુ સીલસામઞ્ઞગતો વિહરતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૨૪; ૩૫૬; મ. નિ. ૧.૪૯૨; ૩.૫૪) એવં વુત્તાનઞ્ચ સીલાનં સામઞ્ઞસઙ્ખાતેન સઙ્ઘતો સઙ્ઘટિતો સમેતોતિ દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞસઙ્ખાતસઙ્ઘાતો, સમણગણો. દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞેન સંહતોતિ વુત્તં હોતિ. તથા હિ ‘‘અટ્ઠાનમેતં, ભિક્ખવે, અનવકાસો, યં દિટ્ઠિસમ્પન્નો પુગ્ગલો સઞ્ચિચ્ચ પાણં જીવિતા વોરોપેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ આદિવચનતો દિટ્ઠિસીલાનં નિયતસભાવત્તા સોતાપન્નાપિ અઞ્ઞમઞ્ઞં દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞેન સંહતા, પગેવ સકદાગામિઆદયો. અરિયપુગ્ગલા હિ યત્થ કત્થચિ દૂરે ઠિતાપિ અત્તનો ગુણસામગ્ગિયા સંહતાયેવ. ‘‘તથારૂપાય દિટ્ઠિયા દિટ્ઠિસામઞ્ઞગતો વિહરતિ (દી. નિ. ૩.૩૨૪, ૩૫૬; મ. નિ. ૧.૪૯૨; ૩.૫૪), તથારૂપેસુ સીલેસુ સીલસામઞ્ઞગતો વિહરતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૨૪, ૩૫૬; મ. નિ. ૧.૪૯૨; ૩.૫૪) વચનતો પુથુજ્જનાનમ્પિ દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞેન સંહતભાવો લબ્ભતિયેવ, ઇધ પન અરિયસઙ્ઘોયેવ અધિપ્પેતો ‘‘યો તત્થ પચ્છિમકો, સો સોતાપન્નો’’તિ વચનતો. એતેનાતિ ‘‘પઞ્ચમત્તેહિ ભિક્ખુસતેહી’’તિ એતેન વચનેન. અસ્સાતિ પઞ્ચમત્તસ્સ ભિક્ખુસતસ્સ. નિરબ્બુદોતિઆદીનં વચનત્થો પરતો એવ આવિ ભવિસ્સતિ.

અસ્સોસીતિ એત્થ સવનમુપલબ્ભોતિ આહ ‘‘અસ્સોસીતિ સુણિ ઉપલભી’’તિ, અઞ્ઞાસીતિ અત્થો. સો ચાયમુપલબ્ભો સવનવસેનેવાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સોતદ્વારસમ્પત્તવચનનિગ્ઘોસાનુસારેન અઞ્ઞાસી’’તિ. અવધારણફલત્તા સદ્દપ્પયોગસ્સ સબ્બમ્પિ વાક્યં અન્તોગધાવધારણન્તિ આહ ‘‘ખોતિ પદપૂરણમત્તે નિપાતો’’તિ. અવધારણત્થેતિ પન ઇમિના અન્તોગધાવધારણેપિ સબ્બસ્મિં વાક્યે ઇટ્ઠતોવધારણત્થં ખોસદ્દગ્ગહણન્તિ દસ્સેતિ. તમેવ ઇટ્ઠતોવધારણં દસ્સેન્તો આહ ‘‘તત્થ અવધારણત્થેના’’તિઆદિ. અથ પદપૂરણત્થેન ખોસદ્દેન કિંપયોજનન્તિ આહ ‘‘પદપૂરણેન પન બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતામત્તમેવા’’તિ. ‘‘અસ્સોસી’’તિ હિ પદં ખોસદ્દે ગહિતે તેન ફુલ્લિતમણ્ડિતવિભૂસિતં વિય હોન્તં પૂરિતં નામ હોતિ, તેન ચ પુરિમપચ્છિમપદાનિ સિલિટ્ઠાનિ હોન્તિ, ન તસ્મિં અગ્ગહિતે, તસ્મા પદપૂરણેન બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતામત્તમેવ પયોજનં. મત્ત-સદ્દો ચેત્થ વિસેસનિવત્તિઅત્થો, તેનસ્સ અનત્થન્તરદીપનતં દસ્સેતિ, એવ-સદ્દેન પન બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતાય એકન્તિકતં.

વેરઞ્જોતિ એત્થ સદ્દલક્ખણાનુસારેન અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘વેરઞ્જાયં જાતો’’તિઆદિ. બ્રહ્મં અણતીતિ એત્થ બ્રહ્મન્તિ વેદો વુચ્ચતિ, સો પન મન્તબ્રહ્મકપ્પવસેન તિવિધો. તત્થ મન્તા પધાનમૂલભાવતોયેવ અટ્ઠકાદીહિ પવુત્તા, ઇતરે પન તન્નિસ્સયેન જાતા, તેન પધાનસ્સેવ ગહણં. મન્તે સજ્ઝાયતીતિ ઇરુવેદાદિકે મન્તસત્થે સજ્ઝાયતીતિ અત્થો. ઇરુવેદાદયો હિ ગુત્તભાસિતબ્બતાય ‘‘મન્તા’’તિ વુચ્ચન્તિ. ઇદમેવ હીતિ અવધારણેન બ્રહ્મતો જાતોતિઆદિકં નિરુત્તિં પટિક્ખિપતિ. જાતિબ્રાહ્મણાનન્તિ ઇમિના અઞ્ઞેપિ બ્રાહ્મણા અત્થીતિ દસ્સેતિ. દુવિધા હિ બ્રાહ્મણા જાતિબ્રાહ્મણા વિસુદ્ધિબ્રાહ્મણા ચાતિ. ઇદાનિ તત્થ વિસુદ્ધિબ્રાહ્મણાનં નિરુત્તિં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અરિયા પના’’તિઆદિ.

સમિતપાપત્તાતિ અચ્ચન્તં અનવસેસતો સવાસનં સમિતપાપત્તા. એવઞ્હિ બાહિરકઅવીતરાગસેક્ખાસેક્ખપાપસમણતો ભગવતો પાપસમણં વિસેસિતં હોતિ. વુત્તમેવત્થં ઉદાહરણેન વિભાવેન્તો આહ ‘‘વુત્તઞ્હેત’’ન્તિઆદિ. એત્થ પન ‘‘બાહિતપાપોતિ બ્રાહ્મણો, સમિતપાપત્તા સમણોતિ વુચ્ચતીતિ ઇદં ભિન્નગાથાસન્નિસ્સિતપદદ્વયં એકતો ગહેત્વા વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. વુત્તઞ્હેતં તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ ‘‘સમિતત્તા હિ પાપાનં, સમણોતિ પવુચ્ચતીતિ ઇદં વચનં ગહેત્વા ‘સમિતત્તા સમણોતિ વુચ્ચતી’તિ વુત્તં. બાહિતપાપોતિ બ્રાહ્મણોતિ ઇદં પન અઞ્ઞસ્મિં ગાથાબન્ધે વુત્તવચન’’ન્તિ. અનેકત્થત્તા નિપાતાનં ઇધ અનુસ્સવનત્થે અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘ખલૂતિ અનુસ્સવનત્થે નિપાતો’’તિ. જાતિસમુદાગતન્તિ જાતિયા આગતં, જાતિસિદ્ધન્તિ વુત્તં હોતિ. આલપનમત્તન્તિ પિયાલાપવચનમત્તં. પિયસમુદાહારા હેતે ભોતિ વા આવુસોતિ વા દેવાનમ્પિયાતિ વા. ભોવાદી નામ સો હોતીતિ યો આમન્તનાદીસુ ‘‘ભો ભો’’તિ વદન્તો વિચરતિ, સો ભોવાદી નામ હોતીતિ અત્થો. સકિઞ્ચનોતિ રાગાદીહિ કિઞ્ચનેહિ સકિઞ્ચનો. રાગાદયો હિ સત્તે કિઞ્ચેન્તિ મદ્દન્તિ પલિબુન્ધન્તીતિ ‘‘કિઞ્ચનાની’’તિ વુચ્ચન્તિ. મનુસ્સા કિર ગોણેહિ ખલં મદ્દાપેન્તા ‘‘કિઞ્ચેહિ કપિલ, કિઞ્ચેહિ કાળકા’’તિ વદન્તિ, તસ્મા મદ્દનટ્ઠો કિઞ્ચનટ્ઠોતિ વેદિતબ્બો.

ગોત્તવસેનાતિ એત્થ ગં તાયતીતિ ગોત્તં. ગોસદ્દેન ચેત્થ અભિધાનં બુદ્ધિ ચ વુચ્ચતિ, તસ્મા એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ગોતમોતિ પવત્તમાનં અભિધાનં બુદ્ધિઞ્ચ એકંસિકવિસયતાય તાયતિ રક્ખતીતિ ગોત્તં. યથા હિ બુદ્ધિ આરમ્મણભૂતેન અત્થેન વિના ન વત્તતિ, એવં અભિધાનં અભિધેય્યભૂતેન, તસ્મા સો ગોત્તસઙ્ખાતો અત્થો તાનિ બુદ્ધિઅભિધાનાનિ તાયતિ રક્ખતીતિ વુચ્ચતિ. સો પન અઞ્ઞકુલપરમ્પરાય અસાધારણં તસ્સ કુલસ્સ આદિપુરિસસમુદાગતં તંકુલપરિયાપન્નસાધારણં સામઞ્ઞરૂપન્તિ દટ્ઠબ્બં. એત્થ ચ સમણોતિ ઇમિના સરિક્ખકજનેહિ ભગવતો બહુમતભાવો દસ્સિતો સમિતપાપતાકિત્તનતો, ગોતમોતિ ઇમિના લોકિયજનેહિ ઉળારકુલસમ્ભૂતતાદીપનતો. સક્યસ્સ સુદ્ધોદનમહારાજસ્સ પુત્તો સક્યપુત્તો. ઇમિના ચ ઉદિતોદિતવિપુલખત્તિયકુલવિભાવનતો વુત્તં ‘‘ઇદં પન ભગવતો ઉચ્ચાકુલપઅદીપન’’ન્તિ. સબ્બખત્તિયાનઞ્હિ આદિભૂતમહાસમ્મતમહારાજતો પટ્ઠાય અસમ્ભિન્નં ઉળારતમં સક્યરાજકુલં. કેનચિ પારિજુઞ્ઞેન અનભિભૂતોતિ ઞાતિપારિજુઞ્ઞભોગપારિજુઞ્ઞાદિના કેનચિ પારિજુઞ્ઞેન પરિહાનિયા અનભિભૂતો અનજ્ઝોત્થટો. તથા હિ લોકનાથસ્સ અભિજાતિયં તસ્સ કુલસ્સ ન કિઞ્ચિ પારિજુઞ્ઞં, અથ ખો વડ્ઢિયેવ. અભિનિક્ખમને ચ તતો સમિદ્ધતમભાવો લોકે પાકટો પઞ્ઞાતો. તેન ‘‘સક્યકુલા પબ્બજિતો’’તિ ઇદં વચનં ભગવતો સદ્ધાપબ્બજિતભાવપરિદીપનત્થં વુત્તં મહન્તં ઞાતિપરિવટ્ટં મહન્તઞ્ચ ભોગક્ખન્ધં પહાય પબ્બજિતભાવસિદ્ધિતો. તતો પરન્તિ ‘‘વેરઞ્જાયં વિહરતી’’તિઆદિ.

ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થે ઉપયોગવચનન્તિ ઇત્થં ઇમં પકારં ભૂતો આપન્નોતિ ઇત્તમ્ભૂતો, તસ્સ આખ્યાનં ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનં, સોયેવ અત્થો ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થો. અથ વા ઇત્થં એવં પકારો ભૂતો જાતોતિ એવં કથનત્થો ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થો, તસ્મિં ઉપયોગવચનન્તિ અત્થો. એત્થ ચ અબ્ભુગ્ગતોતિ એત્થ અભિ-સદ્દો ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થજોતકો અભિભવિત્વા ઉગ્ગમનપ્પકારસ્સ દીપનતો. તેન યોગતો ‘‘તં ખો પન ભવન્તં ગોતમ’’ન્તિ ઇદં ઉપયોગવચનં સામિઅત્થેપિ સમાનં ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનદીપનતો ‘‘ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થે’’તિ વુત્તં. તેનેવાહ ‘‘તસ્સ ખો પન ભોતો ગોતમસ્સાતિ અત્થો’’તિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા ‘‘સાધુ દેવદત્તો માતરમભી’’તિ એત્થ અભિસદ્દયોગતો ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાને ઉપયોગવચનં કતં, એવમિધાપિ તં ખો પન ભવન્તં ગોતમં અભિ એવં કલ્યાણો કિત્તિસદ્દો ઉગ્ગતોતિ અભિસદ્દયોગતો ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાને ઉપયોગવચનન્તિ. ‘‘સાધુ દેવદત્તો માતરમભી’’તિ એત્થ હિ ‘‘દેવદત્તો માતરમભિ માતરિ વિસયે માતુયા વા સાધૂ’’તિ એવં અધિકરણત્થે સામિઅત્થે વા ભુમ્મવચનસ્સ વા સામિવચનસ્સ વા પસઙ્ગે ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થજોતકેન અભિસદ્દેન યોગે ઉપયોગવચનં કતં. યથા ચેત્થ ‘‘દેવદત્તો માતુ વિસયે માતુસમ્બન્ધી વા સાધુત્તપ્પકારપ્પત્તો’’તિ અયમત્થો વિઞ્ઞાયતિ, એવમિધાપિ ‘‘ભોતો ગોતમસ્સ સમ્બન્ધી કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગતો અભિભવિત્વા ઉગ્ગમનપ્પકારપ્પત્તો’’તિ અયમત્થો વિઞ્ઞાયતિ. તત્થ હિ દેવદત્તગ્ગહણં વિય ઇધ કિત્તિસદ્દગ્ગહણં, તથા તત્થ ‘‘માતર’’ન્તિ વચનં વિય ઇધ ‘‘તં ખો પન ભવન્તં ગોતમ’’ન્તિ વચનં, તત્થ સાધુસદ્દગ્ગહણં વિય ઇધ ઉગ્ગતસદ્દગ્ગહણં વેદિતબ્બં.

કલ્યાણોતિ ભદ્દકો. કલ્યાણભાવો ચસ્સ કલ્યાણગુણવિસયતાયાતિ આહ ‘‘કલ્યાણગુણસમન્નાગતો’’તિ, કલ્યાણેહિ ગુણેહિ સમન્નાગતો તંવિસયતાય યુત્તોતિ અત્થો. તંવિસયતા હેત્થ સમન્નાગમો કલ્યાણગુણવિસયતાય તન્નિસ્સિતોતિ અધિપ્પાયો. સેટ્ઠોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. સેટ્ઠગુણવિસયતાય એવ હિ કિત્તિસદ્દસ્સ સેટ્ઠતા ‘‘ભગવાતિ વચનં સેટ્ઠ’’ન્તિઆદીસુ વિય. ‘‘ભગવા અરહ’’ન્તિઆદિના ગુણાનં સંકિત્તનતો સદ્દનીયતો ચ કિત્તિસદ્દો વણ્ણોતિ આહ ‘‘કિત્તિસદ્દોતિ કિત્તિ એવા’’તિ. વણ્ણોયેવ હિ કિત્તેતબ્બતો કિત્તિસદ્દનીયતો સદ્દોતિ ચ વુચ્ચતિ. કિત્તિપરિયાયો હિ સદ્દસદ્દો યથા ‘‘ઉળારસદ્દા ઇસયો, ગુણવન્તો તપસ્સિનો’’તિ. અભિત્થવનવસેન પવત્તો સદ્દો થુતિઘોસો, અભિત્થવુદાહારો.

‘‘અબ્ભુગ્ગતો’’તિ પન એતસ્સ અત્થો અટ્ઠકથાયં ન દસ્સિતો, તસ્મા તસ્સત્થો એવં વેદિતબ્બો – અબ્ભુગ્ગતોતિ અભિભવિત્વા ઉગ્ગતો, અનઞ્ઞસાધારણગુણે આરબ્ભ પવત્તત્તા સદેવકં લોકં અજ્ઝોત્થરિત્વા પવત્તોતિ વુત્તં હોતિ. કિન્તિ સદ્દો અબ્ભુગ્ગતોતિ આહ ‘‘ઇતિપિ સો ભગવા’’તિઆદિ. ઇતો પરં પન ઈદિસેસુ ઠાનેસુ યત્થ યત્થ પાળિપાઠસ્સ અત્થો વત્તબ્બો સિયા, તત્થ તત્થ ‘‘પાળિયં પના’’તિ વત્વા અત્થં દસ્સયિસ્સામ, ઇદાનિ તત્થ પદયોજનાપુબ્બકં અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઇતિપિ સો ભગવાતિઆદીસુ પન અયં તાવ યોજના’’તિઆદિ. સો ભગવાતિ યો સો સમતિંસ પારમિયો પૂરેત્વા સબ્બકિલેસે ભઞ્જિત્વા અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો દેવાનં અતિદેવો સક્કાનં અતિસક્કો બ્રહ્માનં અતિબ્રહ્મા લોકનાથો ભાગ્યવન્તતાદીહિ કારણેહિ ભગવાતિ લદ્ધનામો, સો ભગવા. ભગવાતિ હિ ઇદં સત્થુ નામકિત્તનં. તેનાહ આયસ્મા ધમ્મસેનાપતિ ‘‘ભગવાતિ નેતં નામં માતરા કત’’ન્તિઆદિ (મહાનિ. ૮૪). પરતો પન ભગવાતિ ગુણકિત્તનમેવ. યથા કમ્મટ્ઠાનિકેન ‘‘અરહ’’ન્તિઆદીસુ નવસુ ઠાનેસુ પચ્ચેકં ઇતિપિસદ્દં યોજેત્વા બુદ્ધગુણા અનુસ્સરીયન્તિ, એવં બુદ્ધગુણસંકિત્તકેનપીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇતિપિ અરહં ઇતિપિ સમ્માસમ્બુદ્ધો…પે… ઇતિપિ ભગવા’’તિ આહ. એવઞ્હિ સતિ ‘‘અરહ’’ન્તિઆદીહિ નવહિ પદેહિ યે સદેવકે લોકે અતિવિય પાકટા પઞ્ઞાતા બુદ્ધગુણા, તે નાનપ્પકારતો વિભાવિતા હોન્તિ. ‘‘ઇતિપેતં ભૂતં, ઇતિપેતં તચ્છ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૬) વિય હિ ઇધ ઇતિ-સદ્દો આસન્નપચ્ચક્ખકારણત્થો, પિ-સદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો, તેન ચ તેસં ગુણાનં બહુભાવો દીપિતો, તાનિ ચ ગુણસલ્લક્ખણકારણાનિ સદ્ધાસમ્પન્નાનં વિઞ્ઞુજાતિકાનં પચ્ચક્ખાનિ હોન્તીતિ તાનિ સંકિત્તેન્તેન વિઞ્ઞુના ચિત્તસ્સ સમ્મુખીભૂતાનેવ કત્વા સંકિત્તેતબ્બાનીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇમિના ચ ઇમિના ચ કારણેનાતિ વુત્તં હોતી’’તિ આહ.

‘‘સુત્તન્તિકાનં વચનાનમત્થં, સુત્તાનુરૂપં પરિદીપયન્તી’’તિ હેટ્ઠા વુત્તત્તા વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૨૫-૧૨૮) સબ્બાકારતો સંવણ્ણિતમ્પિ અત્થં ઇધાપિ વિત્થારેત્વા દસ્સેતુકામો તત્થ પયોજનમાહ ‘‘ઇદાનિ વિનયધરાન’’ન્તિઆદિ. તત્થ ચિત્તસમ્પહંસનત્થન્તિ ચિત્તસન્તોસનત્થં, ચિત્તપ્પસાદજનનત્થન્તિ વુત્તં હોતિ. ‘‘આરકત્તા’’તિઆદીસુ આરકત્તાતિ સુવિદૂરત્તા. અરીનન્તિ કિલેસારીનં. અરાનન્તિ સંસારચક્કસ્સ અરાનં. હતત્તાતિ વિદ્ધંસિતત્તા. પચ્ચયાદીનન્તિ ચીવરાદિપચ્ચયાનઞ્ચેવ પૂજાવિસેસાનઞ્ચ.

ઇદાનિ યથાવુત્તમેવત્થં વિભાવેન્તો આહ ‘‘આરકા હિ સો’’તિઆદિ. દૂરતા નામ આસન્નતા વિય ઉપાદાયુપાદાય વુચ્ચતીતિ પરમુક્કંસગતં દૂરભાવં દસ્સેન્તો ‘‘સુવિદૂરવિદૂરે ઠિતો’’તિ આહ, સુટ્ઠુ વિદૂરભાવેનેવ વિદૂરે ઠિતોતિ અત્થો. સો પનસ્સ કિલેસેહિ દૂરે ઠિતભાવો, ન પદેસવસેન, અથ ખો તેસં સબ્બસો પહીનત્તાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘મગ્ગેન કિલેસાનં વિદ્ધંસિતત્તા’’તિ. નનુ અઞ્ઞેસમ્પિ ખીણાસવાનં તે પહીના એવાતિ અનુયોગં મનસિ કત્વા વુત્તં ‘‘સવાસનાન’’ન્તિ. ન હિ ઠપેત્વા ભગવન્તં અઞ્ઞે સહ વાસનાય કિલેસે પહાતું સક્કોન્તિ. એતેન અઞ્ઞેહિ અસાધારણં ભગવતો અરહત્તન્તિ દસ્સિતં હોતિ. કા પનાયં વાસના નામ? પહીનકિલેસસ્સપિ અપ્પહીનકિલેસસ્સ પયોગસદિસપયોગહેતુભૂતો કિલેસનિસ્સિતો સામત્થિયવિસેસો આયસ્મતો પિલિન્દવચ્છસ્સ વસલસમુદાચારનિમિત્તં વિય. કથં પન ‘‘આરકા’’તિ વુત્તે ‘‘કિલેસેહી’’તિ અયમત્થો લબ્ભતીતિ સામઞ્ઞચોદનાય વિસેસે અવટ્ઠાનતો વિસેસત્થિના ચ વિસેસસ્સ અનુપયુજ્જિતબ્બતો ‘‘આરકાસ્સ હોન્તિ પાપકા અકુસલા ધમ્મા’’તિઆદીનિ (મ. નિ. ૧.૪૩૪) સુત્તપદાનેત્થ ઉદાહરિતબ્બાનિ. આરકાતિ ચેત્થ આ-કારસ્સ રસ્સત્તં, ક-કારસ્સ ચ હકારં સાનુસારં કત્વા નિરુત્તિનયેન ‘‘અરહ’’ન્તિ પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. યથાવુત્તસ્સેવત્થસ્સ સુખગ્ગહણત્થં ઇદમેત્થ વુચ્ચતિ –

‘‘સો તતો આરકા નામ, યસ્સ યેનાસમઙ્ગિતા;

અસમઙ્ગી ચ દોસેહિ, નાથો તેનારહં મતો’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૨૫);

અનત્થચરણેન કિલેસા એવ અરયોતિ કિલેસારયો. અરીનં હતત્તા અરિહાતિ વત્તબ્બે નિરુત્તિનયેન ‘‘અરહ’’ન્તિ વુત્તં. એત્થાપિ યથાવુત્તસ્સત્થસ્સ સુખગ્ગહણત્થં ઇદં વેદિતબ્બં –

‘‘યસ્મા રાગાદિસઙ્ખાતા, સબ્બેપિ અરયો હતા;

પઞ્ઞાસત્થેન નાથેન, તસ્માપિ અરહં મતો’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૨૬);

યઞ્ચેતં સંસારચક્કન્તિ સમ્બન્ધો. રથચક્કસ્સ નાભિ વિય મૂલાવયવભૂતં અન્તો બહિ ચ સમવટ્ઠિતં અવિજ્જાભવતણ્હાદ્વયન્તિ વુત્તં ‘‘અવિજ્જાભવતણ્હામયનાભી’’તિ. નાભિયા નેમિયા ચ સમ્બદ્ધઅરસદિસા પચ્ચયફલભૂતેહિ અવિજ્જાતણ્હાજરામરણેહિ સમ્બદ્ધા પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારઅપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારઆનેઞ્જાભિસઙ્ખારાતિ વુત્તં ‘‘પુઞ્ઞાદિઅભિસઙ્ખારાર’’ન્તિ. તત્થ તત્થ ભવે પરિયન્તભાવેન પાકટં જરામરણન્તિ તં નેમિટ્ઠાનિયં કત્વા આહ ‘‘જરામરણનેમી’’તિ. યથા રથચક્કપ્પવત્તિયા પધાનકારણં અક્ખો, એવં સંસારચક્કપ્પવત્તિયા આસવસમુદયોતિ આહ ‘‘આસવસમુદયમયેન અક્ખેન વિજ્ઝિત્વા’’તિ. આસવા એવ અવિજ્જાદીનં કારણત્તા આસવસમુદયો. યથાહ ‘‘આસવસમુદયા અવિજ્જાસમુદયો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૦૩). વિપાકકટત્તારૂપપ્પભેદો કામભવાદિકો તિભવો એવ રથો, તસ્મિં તિભવરથે. અત્તનો પચ્ચયેહિ સમં, સબ્બસો વા આદિતો પટ્ઠાય યોજિતન્તિ સમાયોજિતં. આદિરહિતં કાલં પવત્તતીતિ કત્વા અનાદિકાલપ્પવત્તં.

‘‘ખન્ધાનઞ્ચ પટિપાટિ, ધાતુઆયતનાન ચ;

અબ્બોચ્છિન્નં વત્તમાના, સંસારોતિ પવુચ્ચતી’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૨.૬૧૯; દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૯૫ અપસાદનાવણ્ણના; સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨.૬૦; અ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૪.૧૯૯) –

એવં વુત્તસંસારોવ સંસારચક્કં. અનેનાતિ ભગવતા. બોધિમણ્ડેતિ બોધિસઙ્ખાતસ્સ ઞાણસ્સ મણ્ડભાવપ્પત્તે ઠાને કાલે વા. બોધીતિ પઞ્ઞા, સા એત્થ મણ્ડા પસન્ના જાતાતિ બોધિમણ્ડો. વીરિયપાદેહીતિ સંકિલેસવોદાનપક્ખિયેસુ સન્નિરુમ્ભનસન્નિક્ખિપનકિચ્ચતાય દ્વિધા પવત્તેતિ અત્તનો વીરિયસઙ્ખાતેહિ પાદેહિ. સીલપથવિયન્તિ પતિટ્ઠાનટ્ઠેન સીલમેવ પથવી, તસ્સં. પતિટ્ઠાયાતિ સમ્પાદનવસેન પતિટ્ઠહિત્વા. સદ્ધાહત્થેનાતિ અનવજ્જધમ્માદાનસાધનતો સદ્ધાવ હત્થો, તેન. કમ્મક્ખયકરન્તિ કાયકમ્માદિભેદસ્સ સબ્બસ્સપિ કમ્મસ્સ ખયકરણતો કમ્મક્ખયકરં. ઞાણફરસુન્તિ સમાધિસિલાયં સુનિસિતં મગ્ગઞાણફરસું ગહેત્વા.

એવં ‘‘અરાનં હતત્તા’’તિ એત્થ વુત્તં અરસઙ્ખાતં સંસારં ચક્કં વિય ચક્કન્તિ ગહેત્વા અત્થયોજનં કત્વા ઇદાનિ પટિચ્ચસમુપ્પાદદેસનાક્કમેનપિ તં દસ્સેતું ‘‘અથ વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અનમતગ્ગસંસારવટ્ટન્તિ અનુ અનુ અમતગ્ગં અવિઞ્ઞાતપુબ્બકોટિકં સંસારમણ્ડલં. સેસા દસ ધમ્માતિ સઙ્ખારાદયો જાતિપરિયોસાના દસ ધમ્મા. કથં તેસં સઙ્ખારાદીનં અરભાવોતિ આહ ‘‘અવિજ્જામૂલકત્તા જરામરણપરિયન્તત્તા ચા’’તિ. તત્થ અવિજ્જા મૂલં પધાનકારણં યેસં સઙ્ખારાદીનં તે અવિજ્જામૂલકા, તેસં ભાવો અવિજ્જામૂલકત્તં. જરામરણં પરિયન્તં પરિયોસાનભૂતં એતેસન્તિ જરામરણપરિયન્તા, સઙ્ખારાદયો દસ ધમ્મા. તેસં ભાવો જરામરણપરિયન્તત્તં. સઙ્ખારાદિજાતિપરિયોસાનાનં દસધમ્માનં અવિજ્જામૂલકત્તા જરામરણપરિયોસાનત્તા ચાતિ અત્થો, નાભિભૂતાય અવિજ્જાય મૂલતો નેમિભૂતેન જરામરણેન અન્તતો સઙ્ખારાદીનં સમ્બન્ધત્તાતિ અધિપ્પાયો.

દુક્ખાદીસૂતિ દુક્ખસમુદયનિરોધમગ્ગેસુ. અઞ્ઞાણન્તિ ઞાણપ્પટિપક્ખત્તા મોહો અઞ્ઞાણં, ન પન ઞાણતો અઞ્ઞં, નપિ ઞાણસ્સ અભાવમત્તં. તત્થ દુક્ખાદીસુ અઞ્ઞાણં યથાસભાવપ્પટિવેધાપ્પદાનતો તપ્પટિચ્છાદનવસેનેવ. એત્થ હિ કિઞ્ચાપિ ઠપેત્વા લોકુત્તરસચ્ચદ્વયં સેસટ્ઠાનેસુ આરમ્મણવસેનપિ અવિજ્જા ઉપ્પજ્જતિ, એવં સન્તેપિ પટિચ્છાદનવસેનેવ ઇધ અધિપ્પેતા. સા હિ ઉપ્પન્ના દુક્ખસચ્ચં પટિચ્છાદેત્વા તિટ્ઠતિ, યાથાવસરસલક્ખણં પટિવિજ્ઝિતું ન દેતિ, તથા સમુદયં નિરોધં મગ્ગન્તિ.

દુક્ખન્તિ ચેત્થ દુક્ખં અરિયસચ્ચં અધિપ્પેતન્તિ તં કામભવાદિવસેન તિધા ભિન્દિત્વા તથા તપ્પટિચ્છાદિકઞ્ચ અવિજ્જં તિધા કત્વા અવિજ્જાદિપચ્ચયે તીસુ ભવેસુ સઙ્ખારાદિકે પટિપાટિયા દસ્સેન્તો ‘‘કામભવે ચ અવિજ્જા’’તિઆદિમાહ. તત્થ કામભવે ચ અવિજ્જાતિ કામભવે આદીનવપટિચ્છાદિકા અવિજ્જા. રૂપભવે અવિજ્જા અરૂપભવે અવિજ્જાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. કામભવે સઙ્ખારાનન્તિ કામભૂમિપરિયાપન્નાનં પુઞ્ઞાપુઞ્ઞસઙ્ખારાનં, કામભવે વા નિપ્ફાદેતબ્બા યે પુઞ્ઞાપુઞ્ઞસઙ્ખારા, તેસં કામભવૂપપત્તિનિબ્બત્તકસઙ્ખારાનન્તિ અત્થો. સઙ્ખારાતિ ચેત્થ લોકિયકુસલાકુસલચેતના વેદિતબ્બા. પચ્ચયો હોતીતિ પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાનં તાવ આરમ્મણપચ્ચયેન ચેવ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન ચાતિ દ્વિધા પચ્ચયો હોતિ, અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારેસુ સહજાતસ્સ સહજાતાદિવસેન, અસહજાતસ્સ અનન્તરસમનન્તરાદિવસેન, અનાનન્તરસ્સ પન આરમ્મણવસેન ચેવ ઉપનિસ્સયવસેન ચ પચ્ચયો હોતિ. અરૂપભવે સઙ્ખારાનન્તિ આનેઞ્જાભિસઙ્ખારાનં. પચ્ચયો હોતીતિ ઉપનિસ્સયપચ્ચયવસેનેવ. ઇમસ્મિઞ્ચ પનત્થે એત્થ વિત્થારિયમાને અતિપ્પપઞ્ચો હોતિ, તસ્મા તં નયિધ વિત્થારયિસ્સામ. ઇતરેસૂતિ રૂપારૂપભવેસુ.

તિણ્ણં આયતનાનન્તિ ચક્ખુસોતમનાયતનાનં ઘાનાદિત્તયસ્સ તત્થ અસમ્ભવતો. એકસ્સાતિ મનાયતનસ્સ ઇતરેસં તત્થ અસમ્ભવતો. ઇમિના નયેન તિણ્ણં ફસ્સાનન્તિઆદીસુપિ અત્થો વેદિતબ્બો. છબ્બિધસ્સ ફસ્સસ્સાતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સસોતસમ્ફસ્સઘાનસમ્ફસ્સજિવ્હાસમ્ફસ્સકાયસમ્ફસ્સમનોસમ્ફસ્સાનં વસેન છબ્બિધસ્સ ફસ્સસ્સ. છન્નં વેદનાનન્તિ ચક્ખુસમ્ફસ્સજા વેદના, તથા સોતસમ્ફસ્સજા ઘાનસમ્ફસ્સજા જિવ્હાસમ્ફસ્સજા કાયસમ્ફસ્સજા મનોસમ્ફસ્સજા વેદનાતિ ઇમાસં છન્નં વેદનાનં. છન્નં તણ્હાકાયાનન્તિ રૂપતણ્હા સદ્દતણ્હા ગન્ધતણ્હા રસતણ્હા ફોટ્ઠબ્બતણ્હા ધમ્મતણ્હાતિ ઇમેસં છન્નં તણ્હાકાયાનં. તત્થ તત્થ સા સા તણ્હાતિ રૂપતણ્હાદિભેદા તત્થ તત્થ કામભવાદીસુ ઉપ્પજ્જનકતણ્હા.

સા તણ્હાદિમૂલિકા કથા અતિસંખિત્તાતિ તં ઉપાદાનભવે ચ વિભજિત્વા વિત્થારેત્વા દસ્સેતું ‘‘કથ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ કામે પરિભુઞ્જિસ્સામીતિ ઇમિના કામતણ્હાપવત્તિમાહ, તથા સગ્ગસમ્પત્તિં અનુભવિસ્સામીતિઆદીહિ. સા પન તણ્હા યસ્મા ભુસમાદાનવસેન પવત્તમાના કામુપાદાનં નામ હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘કામુપાદાનપચ્ચયા’’તિ. તથેવાતિ કામુપાદાનપચ્ચયા એવ. બ્રહ્મલોકસમ્પત્તિન્તિ રૂપીબ્રહ્મલોકે સમ્પત્તિં. ‘‘સબ્બેપિ તેભૂમકા ધમ્મા કામનીયટ્ઠેન કામા’’તિ વચનતો ભવરાગોપિ કામુપાદાનમેવાતિ કત્વા ‘‘કામુપાદાનપચ્ચયા એવ મેત્તં ભાવેતી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ મેત્તં ભાવેતીતિ મિજ્જતિ સિનિય્હતીતિ મેત્તા, તં ભાવેતિ વડ્ઢેતીતિ અત્થો. અથ વા મેત્તા એતસ્સ અત્થીતિ મેત્તં, ચિત્તં, તંસમ્પયુત્તં ઝાનં વા, તં ભાવેતિ વડ્ઢેતિ ઉપ્પાદેતિ વાતિ અત્થો. કરુણં ભાવેતીતિઆદીસુપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

સેસુપાદાનમૂલિકાસુપીતિ દિટ્ઠુપાદાનસીલબ્બતુપાદાનઅત્તવાદુપાદાનમૂલિકાસુપિ યોજનાસુ એસેવ નયોતિ અત્થો. તત્થાયં યોજના – ઇધેકચ્ચો ‘‘નત્થિ પરલોકો’’તિ નત્થિકદિટ્ઠિં ગણ્હાતિ, સો દિટ્ઠુપાદાનપચ્ચયા કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતીતિઆદિ વુત્તનયેન યોજેતબ્બં. અપરો ‘‘અસુકસ્મિં સમ્પત્તિભવે અત્તા ઉચ્છિજ્જતી’’તિ ઉચ્છેદદિટ્ઠિં ગણ્હાતિ, સો તત્રૂપપત્તિયા કાયેન સુચરિતં ચરતીતિઆદિ વુત્તનયેનેવ યોજેતબ્બં. અપરો ‘‘રૂપી મનોમયો હુત્વા અત્તા ઉચ્છિજ્જતી’’તિ રૂપૂપપત્તિયા મગ્ગં ભાવેતિ ભાવનાપારિપૂરિયાતિ સબ્બં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. અપરોપિ ‘‘અરૂપભવે ઉપ્પજ્જિત્વા અત્તા ઉચ્છિજ્જતી’’તિ અરૂપૂપપત્તિયા મગ્ગં ભાવેતિ ભાવનાપારિપૂરિયાતિ સબ્બં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. એતાહિયેવ અત્તવાદુપાદાનમૂલિકાપિ યોજના સંવણ્ણિતાતિ દટ્ઠબ્બં. એવં દિટ્ઠધમ્મનિબ્બાનવાદવસેનપિ યોજના વેદિતબ્બા. અપરો ‘‘સીલેન સુદ્ધિ, વતેન સુદ્ધી’’તિ અસુદ્ધિમગ્ગં ‘‘સુદ્ધિમગ્ગો’’તિ પરામસન્તો સીલબ્બતુપાદાનપચ્ચયા કાયેન દુચ્ચરિતં ચરતીતિઆદિ સબ્બં વુત્તનયેનેવ યોજેતબ્બં.

ઇદાનિ ય્વાયં સંસારચક્કં દસ્સેન્તેન ‘‘કામભવે અવિજ્જા કામભવે સઙ્ખારાનં પચ્ચયો હોતી’’તિઆદિના અવિજ્જાદીનં પચ્ચયભાવો સઙ્ખારાદીનં પચ્ચયુપ્પન્નભાવો ચ દસ્સિતો, તમેવ પટિસમ્ભિદામગ્ગપાળિં આનેત્વા નિગમનવસેન દસ્સેન્તો ‘‘એવમય’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ યથા સઙ્ખારા હેતુનિબ્બત્તા, એવં અવિજ્જાપિ કામાસવાદિના સહેતુકા એવાતિ આહ ‘‘ઉભોપેતે હેતુસમુપ્પન્ના’’તિ. પચ્ચયપરિગ્ગહેતિ નામરૂપસ્સ પચ્ચયાનં અવિજ્જાદીનં પરિચ્છિજ્જ ગહણે. નિપ્ફાદેતબ્બે ભુમ્મં. પઞ્ઞાતિ કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિસઙ્ખાતા પકારતો જાનના. ધમ્મટ્ઠિતિઞાણન્તિ તિટ્ઠન્તિ એત્થ ફલધમ્મા તદાયત્તવુત્તિતાયાતિ ઠિતિ, કારણં, ધમ્માનં ઠિતિ ધમ્મટ્ઠિતિ, ધમ્મટ્ઠિતિયા ઞાણં ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં, પચ્ચયઞાણન્તિ અત્થો, પટિચ્ચસમુપ્પાદાવબોધોતિ વુત્તં હોતિ. કામઞ્ચેત્થ પચ્ચયપરિગ્ગહે પઞ્ઞાયેવ ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં, સઙ્ખારેસુ પન અદિટ્ઠેસુ અવિજ્જાય સઙ્ખારાનં પચ્ચયભાવો ન સક્કા દટ્ઠુન્તિ ‘‘સઙ્ખારા હેતુસમુપ્પન્ના’’તિ પચ્ચયુપ્પન્નધમ્માનમ્પિ ગહણં કતન્તિ વેદિતબ્બં. ઉભોપેતે હેતુસમુપ્પન્નાતિ ઇદં પન ઉભિન્નમ્પિ પચ્ચયુપ્પન્નભાવં દસ્સેતુકામતાય વુત્તં. ઇદઞ્ચ ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં યસ્મા અદ્ધત્તયે કઙ્ખામલવિતરણવસેન પવત્તતિ, તસ્મા ‘‘અતીતમ્પિ અદ્ધાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. એતેન નયેન સબ્બપદાનિ વિત્થારેતબ્બાનીતિ એતેન નયેન ‘‘અવિજ્જા હેતૂ’’તિઆદિના અવિજ્જાયં વુત્તનયેન ‘‘સઙ્ખારા હેતુ, વિઞ્ઞાણં હેતુસમુપ્પન્ન’’ન્તિઆદિના સબ્બપદાનિ વિત્થારેતબ્બાનિ.

સંખિપ્પન્તિ એત્થ અવિજ્જાદયો વિઞ્ઞાણાદયો ચાતિ સઙ્ખેપો, હેતુ વિપાકો ચ. અથ વા હેતુવિપાકોતિ સંખિપ્પતીતિ સઙ્ખેપો, અવિજ્જાદયો વિઞ્ઞાણાદયો ચ. સઙ્ખેપભાવસામઞ્ઞેન પન એકવચનં કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. તે પન સઙ્ખેપા અતીતે હેતુ, એતરહિ વિપાકો, એતરહિ હેતુ, આયતિં વિપાકોતિ એવં કાલવિભાગેન ચત્તારો જાતા, તેનાહ ‘‘પુરિમસઙ્ખેપો ચેત્થ અતીતો અદ્ધા’’તિઆદિ. પચ્ચુપ્પન્નો અદ્ધાતિ સમ્બન્ધો. તણ્હુપાદાનભવા ગહિતાવ હોન્તીતિ એત્થ અવિજ્જાગહણેન કિલેસભાવસામઞ્ઞતો તણ્હુપાદાના ગહિતા, સઙ્ખારગ્ગહણેન કમ્મભાવસામઞ્ઞતો ભવો ગહિતો, અવિજ્જાસઙ્ખારાનં તેહિ વિના સકિચ્ચાકરણતો ચ તણ્હુપાદાનભવા ગહિતાવ હોન્તિ. અથ વા અવિદ્વા પરિતસ્સતિ, પરિતસિતો ઉપાદિયતિ, તસ્સુપાદાનપચ્ચયા ભવો, તસ્મા તણ્હુપાદાનભવાપિ ગહિતા હોન્તિ. તથા ચ વુત્તં –

‘‘પુરિમકમ્મભવસ્મિં મોહો અવિજ્જા, આયૂહના સઙ્ખારા. નિકન્તિ તણ્હા, ઉપગમનં ઉપાદાનં, ચેતના ભવો, ઇતિ ઇમે પઞ્ચ ધમ્મા પુરિમકમ્મભવસ્મિં ઇધ પટિસન્ધિયા પચ્ચયા’’તિ (પટિ. મ. ૧.૪૭).

તત્થ (વિભ. અટ્ઠ. ૨૪૨; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૧.૧.૪૭) પુરિમકમ્મભવસ્મિન્તિ પુરિમે કમ્મભવે, અતીતજાતિયં કમ્મભવે કરિયમાનેતિ અત્થો. મોહો અવિજ્જાતિ યો તદા દુક્ખાદીસુ મોહો યેન મૂળ્હો કમ્મં કરોતિ, સા અવિજ્જા. આયૂહના સઙ્ખારાતિ તં કમ્મં કરોતો યા પુરિમચેતનાયો, યથા ‘‘દાનં દસ્સામી’’તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા માસમ્પિ સંવચ્છરમ્પિ દાનૂપકરણાનિ સજ્જેન્તસ્સ ઉપ્પન્ના પુરિમચેતનાયો, પટિગ્ગાહકાનં પન હત્થે દક્ખિણં પતિટ્ઠાપયતો ચેતના ભવોતિ વુચ્ચતિ. એકાવજ્જનેસુ વા છસુ જવનેસુ ચેતના આયૂહનસઙ્ખારા નામ, સત્તમા ભવો. યા કાચિ વા પન ચેતના ભવો, સમ્પયુત્તા આયૂહનસઙ્ખારા નામ. નિકન્તિ તણ્હાતિ યા કમ્મં કરોન્તસ્સ તસ્સ ફલે ઉપપત્તિભવે નિકામના પત્થના, સા તણ્હા નામ. ઉપગમનં ઉપાદાનન્તિ યં કમ્મભવસ્સ પચ્ચયભૂતં ‘‘ઇદં કત્વા અસુકસ્મિં નામ ઠાને કામે સેવિસ્સામિ ઉચ્છિજ્જિસ્સામી’’તિઆદિના નયેન પવત્તં ઉપગમનં ગહણં પરામસનં, ઇદં ઉપાદાનં નામ. ચેતના ભવોતિ ‘‘તં કમ્મં કરોતો યા પુરિમા ચેતનાયો’’તિઆદિના હેટ્ઠા વુત્તેસુ તીસુ અત્થવિકપ્પેસુ યા ચેતના ભવોતિ વુત્તા, સા ચેતના ભવોતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો.

ઇદાનિ સબ્બેપેતે અવિજ્જાદયો ધમ્મે દ્વીહિ વટ્ટેહિ સઙ્ગહેત્વા દસ્સેતુકામો આહ ‘‘ઇમે પઞ્ચ ધમ્મા અતીતે કમ્મવટ્ટ’’ન્તિ. એત્થ ચ નિપ્પરિયાયતો સઙ્ખારા ભવો ચ કમ્મં, અવિજ્જાદયો પન કમ્મસહાયતાય કમ્મસરિક્ખકા તદુપકારકા ચાતિ કમ્મન્તિ વુત્તા. અવિજ્જાદયો હિ વિપાકધમ્મધમ્મતાય કમ્મસરિક્ખકા સહજાતકોટિયા ઉપનિસ્સયકોટિયા ચ કમ્મસ્સ ચ ઉપકારકા. કમ્મમેવ ચ અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્બન્ધં હુત્વા પુનપ્પુનં પરિવત્તનટ્ઠેન કમ્મવટ્ટં. વિઞ્ઞાણાદયો પઞ્ચાતિ વિઞ્ઞાણાદયો વેદનાપરિયન્તા પઞ્ચ એતરહિ ઇદાનિ ઇમસ્મિં અત્તભાવેતિ વુત્તં હોતિ. અવિજ્જાસઙ્ખારા ગહિતાવ હોન્તીતિ એત્થાપિ પુબ્બે વિય કિલેસકમ્મભાવસામઞ્ઞતો તણ્હુપાદાનગ્ગહણેન અવિજ્જા ગહિતા, ભવગ્ગહણેન સઙ્ખારા ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બં. અથ વા ભવે ગહિતે તસ્સ પુબ્બભાગા તંસમ્પયુત્તા વા સઙ્ખારા ગહિતાવ હોન્તિ, તણ્હુપાદાનગ્ગહણેન ચ તંસમ્પયુત્તા યાય વા મૂળ્હો કમ્મં કરોતિ, સા અવિજ્જાવ હોતીતિ તણ્હુપાદાનભવગ્ગહણેન અવિજ્જાસઙ્ખારા ગહિતાવ હોન્તિ. તેનેવ વુત્તં –

‘‘ઇધ પરિપક્કત્તા આયતનાનં મોહો અવિજ્જા, આયૂહના સઙ્ખારા, નિકન્તિ તણ્હા, ઉપગમનં ઉપાદાનં, ચેતના ભવો, ઇતિ ઇમે પઞ્ચ ધમ્મા ઇધ કમ્મભવસ્મિં આયતિં પટિસન્ધિયા પચ્ચયા’’તિ (પટિ. મ. ૧.૪૭).

તત્થ ઇધ પરિપક્કત્તા આયતનાનન્તિ પરિપક્કાયતનસ્સ કમ્મકરણકાલે સમ્મોહો દસ્સિતો. સેસં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ.

વિઞ્ઞાણનામરૂપસળાયતનફસ્સવેદનાનં જાતિજરાભઙ્ગાવત્થા જાતિજરામરણન્તિ વુત્તાતિ અવત્થાનં ગહણેન અવત્થાવન્તા ગહિતાવ હોન્તિ તદવિનાભાવતોતિ આહ ‘‘જાતિજરામરણાપદેસેન વિઞ્ઞાણાદીનં નિદ્દિટ્ઠત્તા’’તિ. અપદેસેનાતિ જાતિજરામરણાનં કથનેન. ઇમેતિ વિઞ્ઞાણાદયો. આયતિં વિપાકવટ્ટન્તિ પચ્ચુપ્પન્નહેતુતો ભાવીનં અનાગતાનં ગહિતત્તા. તેતિ અવિજ્જાદયો. આકારતોતિ સરૂપતો અવુત્તાપિ તસ્મિં તસ્મિં સઙ્ગહે આકિરીયન્તિ અવિજ્જાસઙ્ખારાદિગ્ગહણેહિ પકાસીયન્તીતિ આકારા, અતીતહેતુઆદીનં વા પકારા આકારા. તતો આકારતો. વીસતિવિધા હોન્તીતિ અતીતે હેતુપઞ્ચકાદિભેદતો વીસતિવિધા હોન્તિ.

સઙ્ખારવિઞ્ઞાણાનઞ્ચેત્થ અન્તરા એકો સન્ધીતિ હેતુતો ફલસ્સ અવિચ્છેદપ્પવત્તિભાવતો હેતુફલસ્સ સમ્બન્ધભૂતો એકો સન્ધિ, તથા ભવજાતીનમન્તરા. વેદનાતણ્હાનમન્તરા પન ફલતો હેતુનો અવિચ્છેદપ્પવત્તિભાવતો ફલહેતુસમ્બન્ધભૂતો એકો સન્ધિ. ફલભૂતોપિ હિ ધમ્મો અઞ્ઞસ્સ હેતુસભાવસ્સ ધમ્મસ્સ પચ્ચયો હોતીતિ.

ઇતીતિ વુત્તપ્પકારપરામસનં. તેનાહ ‘‘ચતુસઙ્ખેપ’’ન્તિઆદિ. સબ્બાકારતોતિ ઇધ વુત્તેહિ ચ અવુત્તેહિ ચ પટિચ્ચસમુપ્પાદવિભઙ્ગે અનન્તનયસમન્તપટ્ઠાનાદીસુ ચ આગતેહિ સબ્બેહિ આકારેહિ. જાનાતીતિ અવબુજ્ઝતિ. પસ્સતીતિ દસ્સનભૂતેન ઞાણચક્ખુના પચ્ચક્ખતો પસ્સતિ. અઞ્ઞાતિ પટિવિજ્ઝતીતિ તેસંયેવ વેવચનં. તન્તિ તં જાનનં. ઞાતટ્ઠેનાતિ યથાસભાવતો જાનનટ્ઠેન. પજાનનટ્ઠેનાતિ અનિચ્ચાદીહિ પકારેહિ પટિવિજ્ઝનટ્ઠેન.

ઇદાનિ યદત્થમિદં ભવચક્કં ઇધાનીતં, તં દસ્સેતું ‘‘ઇમિના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તે ધમ્મેતિ તે અવિજ્જાદિકે ધમ્મે. યથાભૂતં ઞત્વાતિ મહાવજિરઞાણેન યાથાવતો જાનિત્વા. નિબ્બિન્દન્તોતિ બલવવિપસ્સનાય નિબ્બિન્દન્તો. વિરજ્જન્તો વિમુચ્ચન્તોતિ અરિયમગ્ગેહિ વિરજ્જન્તો વિમુચ્ચન્તો. અરે હનીતિ સમ્બન્ધો. તત્થ યદા ભગવા વિરજ્જતિ વિમુચ્ચતિ, તદા અરે હનતિ નામ. તતો પરં પન અભિસમ્બુદ્ધક્ખણં ગહેત્વા વુત્તં ‘‘હનિ વિહનિ વિદ્ધંસેસી’’તિ. એવમ્પિ અરાનં હતત્તા અરહન્તિ એવં ઇમિનાપિ પકારેન યથાવુત્તસંસારચક્કસ્સ સઙ્ખારાદિઅરાનં હતત્તા અરહં. એત્થેદં વુચ્ચતિ –

‘‘અરા સંસારચક્કસ્સ, હતા ઞાણાસિના યતો;

લોકનાથેન તેનેસ, અરહન્તિ પવુચ્ચતી’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૨૮);

અગ્ગદક્ખિણેય્યત્તાતિ ઉત્તમદક્ખિણેય્યભાવતો. ચક્કવત્તિનો અચેતને ચક્કરતને ઉપ્પન્ને તત્થેવ લોકો પૂજં કરોતિ, અઞ્ઞત્થ પૂજાવિસેસા પચ્છિજ્જન્તિ, કિમઙ્ગં પન સમ્માસમ્બુદ્ધે ઉપ્પન્નેતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઉપ્પન્ને તથાગતે’’તિઆદિમાહ. ‘‘એકેકં ધમ્મક્ખન્ધં એકેકવિહારેન પૂજેસ્સામી’’તિ વુત્તેપિ સત્થારંયેવ ઉદ્દિસ્સ કતત્તા ‘‘ભગવન્તં ઉદ્દિસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. કો પન વાદો અઞ્ઞેસં પૂજાવિસેસાનન્તિ યથાવુત્તતો અઞ્ઞેસં અમહેસક્ખેહિ દેવમનુસ્સેહિ કરિયમાનાનં નાતિઉળારાનં પૂજાવિસેસાનં અરહભાવે કા નામ કથા. પચ્ચયાદીનં અરહત્તાપિ અરહન્તિ યથાવુત્તચીવરાદિપચ્ચયાનં પૂજાવિસેસસ્સ ચ અગ્ગદક્ખિણેય્યભાવેન અનુચ્છવિકત્તાપિ અરહં. ઇમસ્સપિ અત્થસ્સ સુખગ્ગહણત્થં ઇદં વુચ્ચતિ –

‘‘પૂજાવિસેસં સહ પચ્ચયેહિ,

યસ્મા અયં અરહતિ લોકનાથો;

અત્થાનુરૂપં અરહન્તિ લોકે,

તસ્મા જિનો અરહતિ નામમેત’’ન્તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૨૯);

અસિલોકભયેનાતિ અકિત્તિભયેન, અયસભયેન ગરહાભયેનાતિ વુત્તં હોતિ. રહો પાપં કરોન્તીતિ ‘‘મા નં કોચિ જઞ્ઞા’’તિ રહસિ પાપં કરોન્તિ. એવમેસ ન કદાચિ કરોતીતિ એસ ભગવા પાપહેતૂનં બોધિમણ્ડેયેવ સુપ્પહીનત્તા કદાચિપિ એવં ન કરોતિ. હોતિ ચેત્થ –

‘‘યસ્મા નત્થિ રહો નામ, પાપકમ્મેસુ તાદિનો;

રહાભાવેન તેનેસ, અરહં ઇતિ વિસ્સુતો’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૩૦);

ઇદાનિ સુખગ્ગહણત્થં યથાવુત્તમત્થં સબ્બમ્પિ સઙ્ગહેત્વા દસ્સેન્તો આહ ‘‘હોતિ ચેત્થા’’તિઆદિ. કિલેસારીન સો મુનીતિ એત્થ ગાથાબન્ધસુખત્થં નિગ્ગહીતલોપો દટ્ઠબ્બો, કિલેસારીનં હતત્તાતિ અત્થો. પચ્ચયાદીન ચારહોતિ એત્થાપિ નિગ્ગહીતલોપો વુત્તનયેનેવ દટ્ઠબ્બો.

અરહન્તિ એત્થ અયમપરોપિ નયો દટ્ઠબ્બો – આરકાતિ અરહં, સુવિદૂરભાવતો ઇચ્ચેવ અત્થો. કુતો પન સુવિદૂરભાવતોતિ? યે અભાવિતકાયા અભાવિતસીલા અભાવિતચિત્તા અભાવિતપઞ્ઞા, તતો એવ અપ્પહીનરાગદોસમોહા અરિયધમ્મસ્સ અકોવિદા અરિયધમ્મે અવિનીતા અરિયધમ્મસ્સ અદસ્સાવિનો અપ્પટિપન્ના મિચ્છાપટિપન્ના ચ, તતો સુવિદૂરભાવતો. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા –

‘‘સઙ્ઘાટિકણ્ણે ચેપિ મે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ગહેત્વા પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધો અસ્સ પાદે પાદં નિક્ખિપન્તો, સો ચ હોતિ અભિજ્ઝાલુ કામેસુ તિબ્બસારાગો બ્યાપન્નચિત્તો પદુટ્ઠમનસઙ્કપ્પો મુટ્ઠસ્સતિ અસમ્પજાનો અસમાહિતો વિબ્ભન્તચિત્તો પાકતિન્દ્રિયો, અથ ખો સો આરકાવ મય્હં, અહઞ્ચ તસ્સ. તં કિસ્સ હેતુ? ધમ્મઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ન પસ્સતિ, ધમ્મં અપસ્સન્તો ન મં પસ્સતી’’તિ (ઇતિવુ. ૯૨).

યથાવુત્તપુગ્ગલા હિ સચેપિ સાયંપાતં સત્થુ સન્તિકાવચરાવ સિયું, ન તે તાવતા ‘‘સત્થુ સન્તિકા’’તિ વત્તબ્બા, તથા સત્થાપિ નેસં. ઇતિ અસપ્પુરિસાનં આરકા દૂરેતિ અરહં. તેનેદં વુચ્ચતિ –

‘‘સમ્મા ન પટિપજ્જન્તિ, યે નિહીનાસયા નરા;

આરકા તેહિ ભગવા, દૂરે તેનારહં મતો’’તિ.

તથા આરકાતિ અરહં, આસન્નભાવતોતિ અત્થો. કુતો પન આસન્નભાવતોતિ? યે ભાવિતકાયા ભાવિતસીલા ભાવિતચિત્તા ભાવિતપઞ્ઞા, તતો એવ પહીનરાગદોસમોહા અરિયધમ્મસ્સ કોવિદા અરિયધમ્મે સુવિનીતા અરિયધમ્મસ્સ દસ્સાવિનો સમ્માપટિપન્ના, તતો આસન્નભાવતો. વુત્તમ્પિ ચેતં ભગવતા –

‘‘યોજનસતે ચેપિ મે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ વિહરેય્ય, સો ચ હોતિ અનભિજ્ઝાલુ કામેસુ ન તિબ્બસારાગો અબ્યાપન્નચિત્તો અપદુટ્ઠમનસઙ્કપ્પો ઉપટ્ઠિતસ્સતિ સમ્પજાનો સમાહિતો એકગ્ગચિત્તો સંવુતિન્દ્રિયો, અથ ખો સો સન્તિકેવ મય્હં, અહઞ્ચ તસ્સ. તં કિસ્સ હેતુ? ધમ્મઞ્હિ સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ પસ્સતિ, ધમ્મં પસ્સન્તો મં પસ્સતી’’તિ (ઇતિવુ. ૯૨).

તથારૂપા હિ પુગ્ગલા સત્થુ યોજનસતન્તરિકાપિ હોન્તિ, ન તાવતા તે ‘‘સત્થુ દૂરચારિનો’’તિ વત્તબ્બા, તથા સત્થાપિ નેસં. ઇતિ સપ્પુરિસાનં આરકા આસન્નેતિ અરહં. તેનેદં વુચ્ચતિ –

‘‘યે સમ્મા પટિપજ્જન્તિ, સુપ્પણીતાધિમુત્તિકા;

આરકા તેહિ આસન્ને, તેનાપિ અરહં જિનો’’તિ.

યે ઇમે રાગાદયો પાપધમ્મા યસ્મિં સન્તાને ઉપ્પજ્જન્તિ, તસ્સ દિટ્ઠધમ્મિકમ્પિ સમ્પરાયિકમ્પિ અનત્થં આવહન્તિ, નિબ્બાનગામિનિયા પટિપદાય એકંસેનેવ ઉજુવિપચ્ચનીકભૂતા ચ, તે અત્તહિતં પરહિતઞ્ચ પરિપૂરેતું સમ્મા પટિપજ્જન્તેહિ સાધૂહિ દૂરતો રહિતબ્બા પરિચ્ચજિતબ્બા પહાતબ્બાતિ રહા નામ, તે ચ યસ્મા ભગવતો બોધિમૂલેયેવ અરિયમગ્ગેન સબ્બસો પહીના સુસમુચ્છિન્ના. યથાહ –

‘‘તથાગતસ્સ ખો, બ્રાહ્મણ, રાગો પહીનો દોસો મોહો, સબ્બેપિ પાપકા અકુસલા ધમ્મા પહીના ઉચ્છિન્નમૂલા તાલાવત્થુકતા અનભાવંકતા આયતિં અનુપ્પાદધમ્મા’’તિ (પારા. ૯).

તસ્મા સબ્બસો ન સન્તિ એતસ્સ રહાતિ અરહોતિ વત્તબ્બે ઓકારસ્સ સાનુસારં અકારાદેસં કત્વા ‘‘અરહ’’ન્તિ વુત્તં. તેનેદં વુચ્ચતિ –

‘‘પાપધમ્મા રહા નામ, સાધૂહિ રહિતબ્બતો;

તેસં સુટ્ઠુ પહીનત્તા, ભગવા અરહં મતો’’તિ.

યે તે સબ્બસો પરિઞ્ઞાતક્ખન્ધા પહીનકિલેસા ભાવિતમગ્ગા સચ્છિકતનિરોધા અરહન્તો ખીણાસવા, યે ચ સેખા અપ્પત્તમાનસા અનુત્તરં યોગક્ખેમં પત્થયમાના વિહરન્તિ, યે ચ પરિસુદ્ધપ્પયોગા કલ્યાણજ્ઝાસયા સદ્ધાસીલસુતાદિગુણસમ્પન્ના પુગ્ગલા, તેહિ ન રહિતબ્બો ન પરિચ્ચજિતબ્બો, તે ચ ભગવતાતિ અરહં. તથા હિ અરિયપુગ્ગલા સત્થારા દિટ્ઠધમ્મસ્સ પચ્ચક્ખકરણતો સત્થુ ધમ્મસરીરેન અવિરહિતાવ હોન્તિ. યથાહ આયસ્મા પિઙ્ગિયો –

‘‘પસ્સામિ નં મનસા ચક્ખુનાવ,

રત્તિન્દિવં બ્રાહ્મણ અપ્પમત્તો;

નમસ્સમાનો વિવસેમિ રત્તિં,

તેનેવ મઞ્ઞામિ અવિપ્પવાસં.

‘‘સદ્ધા ચ પીતિ ચ મનો સતિ ચ,

નાપેન્તિમે ગોતમસાસનમ્હા;

યં યં દિસં વજતિ ભૂરિપઞ્ઞો,

સ તેન તેનેવ નતોહમસ્મી’’તિ. (સુ. નિ. ૧૧૪૮-૧૧૪૯);

તેનેવ ચ તે અઞ્ઞં સત્થારં ન ઉદ્દિસન્તિ. યથાહ –

‘‘અટ્ઠાનમેતં, ભિક્ખવે, અનવકાસો, યં દિટ્ઠિસમ્પન્નો પુગ્ગલો અઞ્ઞં સત્થારં ઉદ્દિસેય્ય, નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૨૮; અ. નિ. ૧.૨૭૬).

કલ્યાણપુથુજ્જનાપિ યેભુય્યેન સત્થરિ નિચ્ચલસદ્ધા એવ હોન્તિ. ઇતિ સુપ્પટિપન્નેહિ પુરિસવિસેસેહિ અવિરહિતબ્બતો તેસઞ્ચ અવિરહનતો ન સન્તિ એતસ્સ રહા પરિચ્ચજનકા, નત્થિ વા એતસ્સ રહા સાધૂહિ પરિચ્ચજિતબ્બતાતિ અરહં. તેનેદં વુચ્ચતિ –

‘‘યે સચ્છિકતસદ્ધમ્મા, અરિયા સુદ્ધગોચરા;

ન તેહિ રહિતો હોતિ, નાથો તેનારહં મતો’’તિ.

રહોતિ ચ ગમનં વુચ્ચતિ, ભગવતો ચ નાનાગતીસુ પરિબ્ભમનસઙ્ખાતં સંસારે ગમનં નત્થિ કમ્મક્ખયકરેન અરિયમગ્ગેન બોધિમૂલેયેવ સબ્બસો સસમ્ભારસ્સ કમ્મવટ્ટસ્સ વિદ્ધંસિતત્તા. યથાહ –

‘‘યેન દેવૂપપત્યસ્સ, ગન્ધબ્બો વા વિહઙ્ગમો;

યક્ખત્તં યેન ગચ્છેય્યં, મનુસ્સત્તઞ્ચ અબ્બજે;

તે મય્હં આસવા ખીણા, વિદ્ધસ્તા વિનળીકતા’’તિ. (અ. નિ. ૪.૩૬);

એવં નત્થિ એતસ્સ રહો ગમનં ગતીસુ પચ્ચાજાતીતિપિ અરહં. તેનેદં વુચ્ચતિ –

‘‘રહો વા ગમનં યસ્સ, સંસારે નત્થિ સબ્બસો;

પહીનજાતિમરણો, અરહં સુગતો મતો’’તિ.

પાસંસત્તા વા ભગવા અરહં. અક્ખરચિન્તકા હિ પસંસાયં અરહસદ્દં વણ્ણેન્તિ. પાસંસભાવો ચ ભગવતો અનઞ્ઞસાધારણતો યથાભુચ્ચગુણાધિગતો સદેવકે લોકે સુપ્પતિટ્ઠિતો. તથા હેસ અનુત્તરેન સીલેન અનુત્તરેન સમાધિના અનુત્તરાય પઞ્ઞાય અનુત્તરાય વિમુત્તિયા અસમો અસમસમો અપ્પટિમો અપ્પટિભાગો અપ્પટિપુગ્ગલોતિ એવં તસ્મિં તસ્મિં ગુણે વિભજિત્વા વુચ્ચમાને પણ્ડિતપુરિસેહિ દેવેહિ બ્રહ્મેહિ ભગવતા વા પન પરિયોસાપેતું અસક્કુણેય્યરૂપો. ઇતિ પાસંસત્તાપિ ભગવા અરહં. તેનેદં વુચ્ચતિ –

‘‘ગુણેહિ સદિસો નત્થિ, યસ્મા લોકે સદેવકે;

તસ્મા પાસંસિયત્તાપિ, અરહં દ્વિપદુત્તમો’’તિ.

સબ્બસઙ્ગહવસેન પન –

આરકા મન્દબુદ્ધીનં, આરકા ચ વિજાનતં;

રહાનં સુપ્પહીનત્તા, વિદૂનમરહેય્યતો;

ભવેસુ ચ રહાભાવા, પાસંસા અરહં જિનોતિ.

એત્તાવતા ચ ‘‘અરહ’’ન્તિ પદસ્સ સબ્બસો અત્થો વિભત્તો હોતિ.

ઇદાનિ સમ્માસમ્બુદ્ધોતિ ઇમસ્સ અત્થં વિભજિત્વા દસ્સેન્તો આહ ‘‘સમ્મા સામઞ્ચા’’તિઆદિ. તત્થ સમ્માતિ અવિપરીતં. સામન્તિ સયમેવ, અપરનેય્યો હુત્વાતિ અત્થો. સમ્બુદ્ધોતિ હિ એત્થ સં-સદ્દો સયન્તિ એતસ્સ અત્થસ્સ બોધકોતિ દટ્ઠબ્બો. સબ્બધમ્માનન્તિ અનવસેસાનં નેય્યધમ્માનં. કથં પનેત્થ સબ્બધમ્માનન્તિ અયં વિસેસો લબ્ભતીતિ? એકદેસસ્સ અગ્ગહણતો. પદેસગ્ગહણે હિ અસતિ ગહેતબ્બસ્સ નિપ્પદેસતાવ વિઞ્ઞાયતિ યથા ‘‘દિક્ખિતો ન દદાતી’’તિ. એવઞ્ચ કત્વા અત્થવિસેસનપેક્ખા કત્તરિ એવ બુદ્ધસદ્દસિદ્ધિ વેદિતબ્બા કમ્મવચનિચ્છાય અભાવતો. ‘‘સમ્મા સામઞ્ચ બુદ્ધત્તા સમ્માસમ્બુદ્ધો’’તિ એત્તકમેવ હિ ઇધ સદ્દતો લબ્ભતિ, ‘‘સબ્બધમ્માન’’ન્તિ ઇદં પન અત્થતો લબ્ભમાનં ગહેત્વા વુત્તં. ન હિ બુજ્ઝનકિરિયા અવિસયા યુજ્જતિ.

ઇદાનિ તસ્સા વિસયં ‘‘સબ્બધમ્મે’’તિ સામઞ્ઞતો વુત્તં વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘અભિઞ્ઞેય્યે ધમ્મે’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અભિઞ્ઞેય્યેતિ અનિચ્ચાદિતો લક્ખણરસાદિતો ચ અભિવિસિટ્ઠેન ઞાણેન જાનિતબ્બે ચતુસચ્ચધમ્મે. અભિઞ્ઞેય્યતો બુદ્ધોતિ અભિઞ્ઞેય્યભાવતો બુજ્ઝિ, પુબ્બભાગે વિપસ્સનાપઞ્ઞાદીહિ અધિગમક્ખણે મગ્ગપઞ્ઞાય અપરભાગે સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાદીહિ અઞ્ઞાસીતિ અત્થો. ઇતો પરેસુપિ એસેવ નયો. પરિઞ્ઞેય્યે ધમ્મેતિ અનિચ્ચાદિવસેન પરિજાનિતબ્બં દુક્ખં અરિયસચ્ચમાહ. પહાતબ્બેતિ સમુદયપક્ખિયે. સચ્છિકાતબ્બેતિ નિબ્બાનં સન્ધાયાહ. બહુવચનનિદ્દેસો પનેત્થ સોપાદિસેસાદિકં પરિયાયસિદ્ધં ભેદમપેક્ખિત્વા કતો, ઉદ્દેસો વા અયં ચતુસચ્ચધમ્માનમ્પિ. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘ચક્ખુ દુક્ખસચ્ચ’’ન્તિઆદિ. ઉદ્દેસો ચ અવિનિચ્છિતત્થપરિચ્છેદસ્સ ધમ્મસ્સ વસેન કરીયતિ. ઉદ્દેસેન હિ ઉદ્દિસિયમાનાનં અત્થિતામત્તં વુચ્ચતિ, ન પરિચ્છેદોતિ અપરિચ્છેદેન બહુવચનેન વુત્તં યથા ‘‘અપ્પચ્ચયા ધમ્મા, અસઙ્ખતા ધમ્મા’’તિ. સચ્છિકાતબ્બેતિ વા ફલવિમુત્તીનમ્પિ ગહણં, ન નિબ્બાનસ્સેવાતિ બહુવચનનિદ્દેસો કતો. એવઞ્ચ ભાવેતબ્બેતિ એત્થ ઝાનાનમ્પિ ગહણં દટ્ઠબ્બં. તેનેવ ચાહાતિ સેલબ્રાહ્મણસ્સ અત્તનો બુદ્ધભાવં સાધેન્તો એવમાહ.

કિં પન ભગવા સયમેવ અત્તનો સમ્માસમ્બુદ્ધભાવં સાધેતીતિ? સાધેતિ મહાકરુણાય અઞ્ઞેસં અવિસયતો. તત્થ ‘‘એકોમ્હિ સમ્માસમ્બુદ્ધો, સબ્બાભિભૂ સબ્બવિદૂહમસ્મી’’તિઆદીનિ (મ. નિ. ૨.૩૪૧; મહાવ. ૧૧) સુત્તપદાનિ, ઇદમેવ ચ ‘‘અભિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિઆદિ સુત્તપદં એતસ્સ અત્થસ્સ સાધકં. તત્થ અભિઞ્ઞેય્યન્તિ ઇમિના દુક્ખસચ્ચમાહ, ભાવેતબ્બન્તિ મગ્ગસચ્ચં. ચ-સદ્દો પનેત્થ અવુત્તસમુચ્ચયત્થો, તેન સચ્છિકાતબ્બસ્સ ગહણં વેદિતબ્બં. અથ વા અભિઞ્ઞેય્યન્તિ ઇમિનાવ પારિસેસઞાયેન પરિઞ્ઞેય્યધમ્મે સચ્છિકાતબ્બધમ્મે ચ દસ્સેતિ. તસ્મા બુદ્ધોસ્મીતિ યસ્મા ચત્તારિ સચ્ચાનિ મયા બુદ્ધાનિ, સચ્ચવિનિમુત્તઞ્ચ કિઞ્ચિ ઞેય્યં નત્થિ, તસ્મા સબ્બમ્પિ ઞેય્યં બુદ્ધોસ્મિ, અબ્ભઞ્ઞાસિન્તિ અત્થો. સેલસુત્તટ્ઠકથાયં પન ઇદં વુત્તં –

‘‘અભિઞ્ઞેય્યન્તિ વિજ્જા ચ વિમુત્તિ ચ. ભાવેતબ્બં મગ્ગસચ્ચં. પહાતબ્બં સમુદયસચ્ચં. હેતુવચનેન પન ફલસિદ્ધિતો તેસં ફલાનિ નિરોધસચ્ચદુક્ખસચ્ચાનિપિ વુત્તાનેવ હોન્તિ. એવં સચ્છિકાતબ્બં સચ્છિકતં, પરિઞ્ઞાતબ્બં પરિઞ્ઞાતન્તિ ઇદમ્પેત્થ સઙ્ગહિતમેવાતિ ચતુસચ્ચભાવનં ચતુસચ્ચભાવનાફલઞ્ચ વિમુત્તિં દસ્સેન્તો ‘બુજ્ઝિતબ્બં બુજ્ઝિત્વા બુદ્ધો જાતોસ્મી’તિ યુત્તહેતુના બુદ્ધભાવં સાધેતી’’તિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૯૯).

તત્થ વિજ્જાતિ મગ્ગવિજ્જા વુત્તા ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન. વિમુત્તીતિ ફલવિમુત્તિ. કામઞ્ચેત્થ મગ્ગવિજ્જાપિ ભાવેતબ્બભાવેન ગહિતા, સબ્બેપિ પન સભાવધમ્મા અભિઞ્ઞેય્યાતિ વિજ્જાય અભિઞ્ઞેય્યભાવો વુત્તો. ઇમિનાવ નયેન સબ્બેસમ્પિ અભિઞ્ઞેય્યભાવો વુત્તો એવાતિ દટ્ઠબ્બં. ફલેન વિના હેતુભાવસ્સેવ અભાવતો હેતુવચનેન ફલસિદ્ધિ વુત્તાતિ વેદિતબ્બં. નિરોધસ્સ હિ સમ્પાપનેન મગ્ગસ્સ હેતુભાવો, દુક્ખસ્સ નિબ્બત્તનેન તણ્હાય સમુદયભાવોતિ.

એવં સચ્ચવસેન સામઞ્ઞતો વુત્તમત્થં દ્વારારમ્મણેહિ સદ્ધિં દ્વારપ્પવત્તધમ્મેહિ ચેવ ખન્ધાદીહિ ચ સચ્ચવસેનેવ વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ આરદ્ધં. મૂલકારણભાવેનાતિ સન્તેસુપિ અવિજ્જાદીસુ અઞ્ઞેસુ કારણેસુ તેસમ્પિ મૂલભૂતકારણભાવેન. તણ્હા હિ કમ્મસ્સ વિચિત્તભાવહેતુતો સહાયભાવૂપગમનતો ચ દુક્ખવિચિત્તતાય પધાનકારણં. સમુટ્ઠાપિકાતિ ઉપ્પાદિકા. પુરિમતણ્હાતિ પુરિમભવસિદ્ધા તણ્હા. ઉભિન્નન્તિ ચક્ખુસ્સ તંસમુદયસ્સ ચ. અપ્પવત્તીતિ અપ્પવત્તિનિમિત્તં. નિરોધપ્પજાનનાતિ સચ્છિકિરિયાભિસમયવસેન નિરોધસ્સ પટિવિજ્ઝના. એકેકપદુદ્ધારેનાતિ ‘‘ચક્ખું ચક્ખુસમુદયો ચક્ખુનિરોધો’’તિઆદિના એકેકકોટ્ઠાસનિદ્ધારણેન. તણ્હાયપિ પરિઞ્ઞેય્યભાવસબ્ભાવતો ઉપાદાનક્ખન્ધોગધત્તા સઙ્ખારદુક્ખભાવતો ચ દુક્ખસચ્ચસઙ્ગહં દસ્સેતું ‘‘રૂપતણ્હાદયો છ તણ્હાકાયા’’તિ વુત્તં, તસ્મા વત્તમાનભવે તણ્હા ખન્ધપરિયાપન્નત્તા સઙ્ખારદુક્ખભાવતો ચ દુક્ખસચ્ચં. યસ્મિં પન અત્તભાવે સા ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ અત્તભાવસ્સ મૂલકારણભાવેન સમુટ્ઠાપિકા પુરિમભવસિદ્ધા તણ્હા સમુદયસચ્ચન્તિ ગહેતબ્બા.

કસિણાનીતિ કસિણારમ્મણિકજ્ઝાનાનિ. દ્વત્તિંસાકારાતિ દ્વત્તિંસ કોટ્ઠાસા તદારમ્મણજ્ઝાનાનિ ચ. નવ ભવાતિ કામભવો રૂપભવો અરૂપભવો સઞ્ઞીભવો અસઞ્ઞીભવો નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીભવો એકવોકારભવો ચતુવોકારભવો પઞ્ચવોકારભવોતિ નવ ભવા. તત્થ ભવતીતિ ભવો, કામરાગસઙ્ખાતેન કામેન યુત્તો ભવો, કામસઙ્ખાતો વા ભવો કામભવો, એકાદસ કામાવચરભૂમિયો. કામે પહાય રૂપરાગસઙ્ખાતેન રૂપેન યુત્તો ભવો, રૂપસઙ્ખાતો વા ભવો રૂપભવો, સોળસ રૂપાવચરભૂમિયો. કામઞ્ચ રૂપઞ્ચ પહાય અરૂપરાગસઙ્ખાતેન અરૂપેન યુત્તો ભવો, અરૂપસઙ્ખાતો વા ભવો અરૂપભવો, ચતસ્સો આરુપ્પભૂમિયો. સઞ્ઞાવતં ભવો સઞ્ઞીભવો, સઞ્ઞા વા એત્થ ભવે અત્થીતિ સઞ્ઞીભવો, સો કામભવો ચ અસઞ્ઞીભવમુત્તો રૂપભવો ચ નેવસઞ્ઞીનાસઞ્ઞીભવમુત્તો અરૂપભવો ચ હોતિ. ન સઞ્ઞીભવો અસઞ્ઞીભવો, સો રૂપભવેકદેસો. ઓળારિકત્તાભાવતો નેવસઞ્ઞા, સુખુમત્તસ્સ સબ્ભાવતો નાસઞ્ઞાતિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞા, તાય યુત્તો ભવો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાભવો. અથ વા ઓળારિકાય સઞ્ઞાય અભાવા સુખુમાય ચ ભાવા નેવસઞ્ઞા નાસઞ્ઞા અસ્મિં ભવેતિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાભવો, સો અરૂપભવેકદેસો. એકેન રૂપક્ખન્ધેન વોકિણ્ણો ભવો, એકેન વા વોકારો અસ્સ ભવસ્સાતિ એકવોકારભવો, સો અસઞ્ઞીભવો. ચતૂહિ અરૂપક્ખન્ધેહિ વોકિણ્ણો ભવો, ચતૂહિ વા વોકારો અસ્સ ભવસ્સાતિ ચતુવોકારભવો, સો અરૂપભવો એવ. પઞ્ચહિ ખન્ધેહિ વોકિણ્ણો ભવો, પઞ્ચહિ વા વોકારો અસ્સ ભવસ્સાતિ પઞ્ચવોકારભવો, સો કામભવો ચ રૂપભવેકદેસો ચ હોતિ. વોકારોતિ વા ખન્ધાનમેતમધિવચનં, તસ્મા એકો વોકારો અસ્સ ભવસ્સાતિ એકવોકારભવોતિ એવમાદિનાપેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. ચત્તારિ ઝાનાનીતિ અગ્ગહિતારમ્મણવિસેસાનિ ચત્તારિ રૂપાવચરજ્ઝાનાનિ. વિપાકજ્ઝાનાનં વા એતં ગહણં. એત્થ ચ કુસલધમ્માનં ઉપનિસ્સયભૂતા તણ્હાસમુટ્ઠાપિકા પુરિમતણ્હાતિ વેદિતબ્બા. કિરિયધમ્માનં પન યત્થ તે કિરિયધમ્મા ઉપ્પજ્જન્તિ, તસ્સ અત્તભાવસ્સ કારણભૂતા તણ્હા. અનુલોમતોતિ એત્થ ‘‘સઙ્ખારા દુક્ખસચ્ચં, અવિજ્જા સમુદયસચ્ચ’’ન્તિ ઇમિના અનુક્કમેન યોજેતબ્બં.

અનુબુદ્ધોતિ બુજ્ઝિતબ્બધમ્મસ્સ અનુરૂપતો બુદ્ધો. તેનાતિ યસ્મા સામઞ્ઞતો વિસેસતો ચ એકેકપદુદ્ધારેન સબ્બધમ્મે બુદ્ધો, તસ્મા વુત્તં. કિં વુત્તન્તિ આહ ‘‘સમ્મા સામઞ્ચ સબ્બધમ્માનં બુદ્ધત્તા’’તિ, સબ્બસ્સપિ ઞેય્યસ્સ સબ્બાકારતો અવિપરીતં સયમેવ અભિસમ્બુદ્ધત્તાતિ અત્થો. ઇમિનાસ્સ પરોપદેસરહિતસ્સ સબ્બાકારેન સબ્બધમ્માવબોધનસમત્થસ્સ આકઙ્ખપ્પટિબદ્ધવુત્તિનો અનાવરણઞાણસઙ્ખાતસ્સ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ અધિગમો દસ્સિતો.

નનુ ચ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણતો અઞ્ઞં અનાવરણઞાણં, અઞ્ઞથા ‘‘છ અસાધારણઞાણાનિ બુદ્ધઞાણાની’’તિ વચનં વિરુજ્ઝેય્યાતિ? ન વિરુજ્ઝતિ વિસયપ્પવત્તિભેદવસેન અઞ્ઞેહિ અસાધારણભાવદસ્સનત્થં એકસ્સેવ ઞાણસ્સ દ્વિધા વુત્તત્તા. એકમેવ હિ તં ઞાણં અનવસેસસઙ્ખતાસઙ્ખતસમ્મુતિધમ્મવિસયતાય સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં, તત્થ ચ આવરણાભાવતો નિસ્સઙ્ગચારમુપાદાય અનાવરણઞાણન્તિ વુત્તં. યથાહ પટિસમ્ભિદાયં (પટિ. મ. ૧.૧૧૯) ‘‘સબ્બં સઙ્ખતમસઙ્ખતં અનવસેસં જાનાતીતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં, તત્થ આવરણં નત્થીતિ અનાવરણઞાણ’’ન્તિઆદિ. તસ્મા નત્થિ નેસં અત્થતો ભેદો, એકન્તેન ચેતં એવમિચ્છિતબ્બં. અઞ્ઞથા સબ્બઞ્ઞુતાનાવરણઞાણાનં સાધારણતા અસબ્બધમ્મારમ્મણતા ચ આપજ્જેય્ય. ન હિ ભગવતો ઞાણસ્સ અણુમત્તમ્પિ આવરણં અત્થિ, અનાવરણઞાણસ્સ અસબ્બધમ્મારમ્મણભાવે યત્થ તં ન પવત્તતિ, તત્થાવરણસબ્ભાવતો અનાવરણભાવોયેવ ન સિયા. અથ વા પન હોતુ અઞ્ઞમેવ અનાવરણઞાણં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણતો, ઇધ પન સબ્બત્થ અપ્પટિહતવુત્તિતાય અનાવરણઞાણન્તિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમેવ અધિપ્પેતં, તસ્સ ચાધિગમનેન ભગવા સબ્બઞ્ઞૂ સબ્બવિદૂ સમ્માસમ્બુદ્ધોતિ ચ વુચ્ચતિ ન સકિંયેવ સબ્બધમ્માવબોધનતો. તથા ચ વુત્તં પટિસમ્ભિદાયં (પટિ. મ. ૧.૧૬૨) ‘‘વિમોક્ખન્તિકમેતં બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં બોધિયા મૂલે સહ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ પટિલાભા સચ્છિકા પઞ્ઞત્તિ યદિદં બુદ્ધો’’તિ. સબ્બધમ્માવબોધનસમત્થઞાણસમધિગમેન હિ ભગવતો સન્તાને અનવસેસધમ્મે પટિવિજ્ઝિતું સમત્થતા અહોસીતિ.

એત્થાહ – કિં પનિદં ઞાણં પવત્તમાનં સકિંયેવ સબ્બસ્મિં વિસયે પવત્તતિ, ઉદાહુ કમેનાતિ. કિઞ્ચેત્થ – યદિ તાવ સકિંયેવ સબ્બસ્મિં વિસયે પવત્તતિ, અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નઅજ્ઝત્તબહિદ્ધાદિભેદભિન્નાનં સઙ્ખતધમ્માનં અસઙ્ખતસમ્મુતિધમ્માનઞ્ચ એકજ્ઝં ઉપટ્ઠાને દૂરતો ચિત્તપટં પેક્ખન્તસ્સ વિય પટિવિભાગેનાવબોધો ન સિયા, તથા સતિ ‘‘સબ્બે ધમ્મા અનત્તા’’તિ વિપસ્સન્તાનં અનત્તાકારેન વિય સબ્બધમ્મા અનિરૂપિતરૂપેન ભગવતો ઞાણસ્સ વિસયા હોન્તીતિ આપજ્જતિ. યેપિ ‘‘સબ્બઞેય્યધમ્માનં ઠિતલક્ખણવિસયં વિકપ્પરહિતં સબ્બકાલં બુદ્ધાનં ઞાણં પવત્તતિ, તેન તે સબ્બવિદૂતિ વુચ્ચન્તિ, એવઞ્ચ કત્વા ‘ચરં સમાહિતો નાગો, તિટ્ઠન્તોપિ સમાહિતો’તિ ઇદમ્પિ વચનં સુવુત્તં હોતી’’તિ વદન્તિ, તેસમ્પિ વુત્તદોસા નાતિવત્તિ, ઠિતલક્ખણારમ્મણતાય ચ અતીતાનાગતસમ્મુતિધમ્માનં તદભાવતો એકદેસવિસયમેવ ભગવતો ઞાણં સિયા, તસ્મા સકિંયેવ ઞાણં પવત્તતીતિ ન યુજ્જતિ.

અથ કમેન સબ્બસ્મિં વિસયે ઞાણં પવત્તતીતિ. એવમ્પિ ન યુજ્જતિ. ન હિ જાતિભૂમિસભાવાદિવસેન દિસાદેસકાલાદિવસેન ચ અનેકભેદભિન્ને ઞેય્યે કમેન ગય્હમાને તસ્સ અનવસેસપ્પટિવેધો સમ્ભવતિ અપરિયન્તભાવતો ઞેય્યસ્સ. યે પન ‘‘અત્થસ્સ અવિસંવાદનતો ઞેય્યસ્સ એકદેસં પચ્ચક્ખં કત્વા સેસેપિ એવન્તિ અધિમુચ્ચિત્વા વવત્થાપનેન સબ્બઞ્ઞૂ ભગવા, તઞ્ચ ઞાણં ન અનુમાનઞાણં સંસયાભાવતો. સંસયાનુબદ્ધઞ્હિ લોકે અનુમાનઞાણ’’ન્તિ વદન્તિ, તેસમ્પિ તં ન યુત્તં. સબ્બસ્સ હિ અપ્પચ્ચક્ખભાવે અત્થાવિસંવાદનેન ઞેય્યસ્સ એકદેસં પચ્ચક્ખં કત્વા સેસેપિ એવન્તિ અધિમુચ્ચિત્વા વવત્થાપનસ્સ અસમ્ભવતો. યઞ્હિ તં સેસં, તં અપ્પચ્ચક્ખન્તિ.

અથ તમ્પિ પચ્ચક્ખં તસ્સ સેસભાવો એવ ન સિયાતિ? સબ્બમેતં અકારણં. કસ્મા? અવિસયવિચારણભાવતો. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા – ‘‘બુદ્ધવિસયો, ભિક્ખવે, અચિન્તેય્યો ન ચિન્તેતબ્બો, યો ચિન્તેય્ય, ઉમ્માદસ્સ વિઘાતસ્સ ભાગી અસ્સા’’તિ (અ. નિ. ૪.૭૭). ઇદં પનેત્થ સન્નિટ્ઠાનં – યં કિઞ્ચિ ભગવતા ઞાતું ઇચ્છિતં સકલં એકદેસો વા, તત્થ તત્થ અપ્પટિહતવુત્તિતાય પચ્ચક્ખતો ઞાણં પવત્તતિ નિચ્ચસમાધાનઞ્ચ વિક્ખેપાભાવતો. ઞાતું ઇચ્છિતસ્સ ચ સકલસ્સ અવિસયભાવે તસ્સ આકઙ્ખપ્પટિબદ્ધવુત્તિતા ન સિયા, એકન્તેનેવસ્સા ઇચ્છિતબ્બા ‘‘સબ્બે ધમ્મા બુદ્ધસ્સ ભગવતો આવજ્જનપ્પટિબદ્ધા આકઙ્ખપ્પટિબદ્ધા મનસિકારપ્પટિબદ્ધા ચિત્તુપ્પાદપ્પટિબદ્ધા’’તિ (મહાનિ. ૬૯; પટિ. મ. ૩.૫) વચનતો. અતીતાનાગતવિસયમ્પિ ભગવતો ઞાણં અનુમાનાગમતક્કગહણવિરહિતત્તા પચ્ચક્ખમેવ.

નનુ ચ એતસ્મિમ્પિ પક્ખે યદા સકલં ઞાતું ઇચ્છિતં, તદા સકિંયેવ સકલવિસયતાય અનિરૂપિતરૂપેન ભગવતો ઞાણં પવત્તેય્યાતિ વુત્તદોસા નાતિવત્તિયેવાતિ? ન, તસ્સ વિસોધિતત્તા. વિસોધિતો હિ સો બુદ્ધવિસયો અચિન્તેય્યોતિ. અઞ્ઞથા પચુરજનઞાણસમાનવુત્તિતાય બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં ઞાણસ્સ અચિન્તેય્યતા ન સિયા, તસ્મા સકલધમ્મારમ્મણમ્પિ તં એકધમ્મારમ્મણં વિય સુવવત્થાપિતેયેવ તે ધમ્મે કત્વા પવત્તતીતિ ઇદમેત્થ અચિન્તેય્યં, ‘‘યાવતકં ઞેય્યં, તાવતકં ઞાણં. યાવતકં ઞાણં, તાવતકં ઞેય્યં. ઞેય્યપરિયન્તિકં ઞાણં, ઞાણપરિયન્તિકં ઞેય્ય’’ન્તિ (પટિ. મ. ૩.૫) એવમેકજ્ઝં વિસું સકિં કમેન વા ઇચ્છાનુરૂપં સમ્મા સામં સબ્બધમ્માનં બુદ્ધત્તા સમ્માસમ્બુદ્ધો.

વિજ્જાહીતિ એત્થ વિન્દિયં વિન્દતીતિ વિજ્જા, યાથાવતો ઉપલબ્ભતીતિ અત્થો. અત્તનો વા પટિપક્ખસ્સ વિજ્ઝનટ્ઠેન વિજ્જા, તમોક્ખન્ધાદિકસ્સ પદાલનટ્ઠેનાતિ અત્થો. તતો એવ અત્તનો વિસયસ્સ વિદિતકરણટ્ઠેનપિ વિજ્જા. સમ્પન્નત્તાતિ સમન્નાગતત્તા પરિપુણ્ણત્તા વા, અવિકલત્તાતિ અત્થો. તત્રાતિ અમ્બટ્ઠસુત્તે. મનોમયિદ્ધિયાતિ એત્થ ‘‘ઇધ ભિક્ખુ ઇમમ્હા કાયા અઞ્ઞં કાયં અભિનિમ્મિનાતિ રૂપિં મનોમયં સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગં અહીનિન્દ્રિય’’ન્તિ (દી. નિ. ૧.૨૩૬) ઇમિના નયેન આગતા ઇદ્ધિ સરીરબ્ભન્તરે અઞ્ઞસ્સેવ ઝાનમનેન નિબ્બત્તત્તા મનોમયસ્સ સરીરસ્સ નિબ્બત્તિવસેન પવત્તા મનોમયિદ્ધિ નામ. છ અભિઞ્ઞાતિ આસવક્ખયઞાણેન સદ્ધિં ઇદ્ધિવિધાદિકા પઞ્ચાભિઞ્ઞાયો. તિસ્સન્નં અટ્ઠન્નઞ્ચ વિજ્જાનં તત્થ તત્થ સુત્તે ગહણં વેનેય્યજ્ઝાસયવસેનાતિ દટ્ઠબ્બં. સત્ત સદ્ધમ્મા નામ સદ્ધા હિરી ઓત્તપ્પં બાહુસચ્ચં વીરિયં સતિ પઞ્ઞા ચ. યે સન્ધાય વુત્તં ‘‘ઇધ ભિક્ખુ સદ્ધો હોતિ, હિરિમા, ઓત્તપ્પી, બહુસ્સુતો, આરદ્ધવીરિયો, ઉપટ્ઠિતસ્સતિ, પઞ્ઞવા હોતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૩૦). ચત્તારિ ઝાનાનીતિ યાનિ કાનિચિ ચત્તારિ રૂપાવચરજ્ઝાનાનિ.

કસ્મા પનેત્થ સીલાદયોયેવ પન્નરસ ‘‘ચરણ’’ન્તિ વુત્તાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘ઇમેયેવ હી’’તિઆદિ. તેન તેસં સિક્ખત્તયસઙ્ગહતો નિબ્બાનુપગમને એકંસતો સાધનભાવમાહ. ઇદાનિ તદત્થસાધનાય આગમં દસ્સેન્તો ‘‘યથાહા’’તિઆદિમાહ. ભગવાતિઆદિ વુત્તસ્સેવત્થસ્સ નિગમનવસેન વુત્તં. નનુ ચાયં વિજ્જાચરણસમ્પદા સાવકેસુપિ લબ્ભતીતિ? કિઞ્ચાપિ લબ્ભતિ, ન પન તથા, યથા ભગવતોતિ દસ્સેતું ‘‘તત્થ વિજ્જાસમ્પદા’’તિઆદિ વુત્તં. આસવક્ખયવિજ્જાય સબ્બઞ્ઞુભાવસિદ્ધિતો આહ ‘‘વિજ્જાસમ્પદા ભગવતો સબ્બઞ્ઞુતં પૂરેત્વા ઠિતા’’તિ. ચતૂસુ ઝાનેસુ અન્તોગધભાવેન ચરણધમ્મપરિયાપન્નત્તા કરુણાબ્રહ્મવિહારસ્સ યથારહં તસ્સ ચ મહાકરુણાસમાપત્તિવસેન અસાધારણસભાવસ્સ ભગવતિ ઉપલબ્ભનતો આહ ‘‘ચરણસમ્પદા મહાકારુણિકતં પૂરેત્વા ઠિતા’’તિ. યથા સત્તાનં અનત્થં પરિવજ્જેત્વા અત્થે નિયોજનં પઞ્ઞાય વિના ન હોતિ, એવં નેસં અત્થાનત્થજાનનં સત્થુ કરુણાય વિના ન હોતીતિ ઉભયમ્પિ ઉભયત્થ સકિચ્ચકમેવ સિયા. યત્થ પન યસ્સા પધાનભાવો, તં દસ્સેતું ‘‘સો સબ્બઞ્ઞુતાયા’’તિઆદિ વુત્તં. યથા તં વિજ્જાચરણસમ્પન્નોતિ એત્થ તન્તિ નિપાતમત્તં, યથા અઞ્ઞોપિ વિજ્જાચરણસમ્પન્નો નિયોજેતિ, તથા અયન્તિ અત્થો. તેન વિજ્જાચરણસમ્પન્નસ્સેવાયં આવેણિકા પટિપત્તીતિ દસ્સેતિ. સા પનાયં સત્થુ વિજ્જાચરણસમ્પદા સાસનસ્સ નિય્યાનિકતાય સાવકાનં સમ્માપટિપત્તિયા એકન્તકારણન્તિ દસ્સેતું ‘‘તેનસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અત્તન્તપાદયોતિ આદિ-સદ્દેન પરન્તપઉભયન્તપા ગહિતા. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

એત્થ ચ વિજ્જાસમ્પદાય સત્થુ પઞ્ઞામહત્તં પકાસિતં હોતિ, ચરણસમ્પદાય કરુણામહત્તં. તેસુ પઞ્ઞાય ભગવતો ધમ્મરજ્જપ્પત્તિ, કરુણાય ધમ્મસંવિભાગો. પઞ્ઞાય સંસારદુક્ખનિબ્બિદા, કરુણાય સંસારદુક્ખસહનં. પઞ્ઞાય પરદુક્ખપરિજાનનં, કરુણાય પરદુક્ખપતિકારારમ્ભો. પઞ્ઞાય પરિનિબ્બાનાભિમુખભાવો, કરુણાય તદધિગમો. પઞ્ઞાય સયં તરણં, કરુણાય પરેસં તારણં. પઞ્ઞાય બુદ્ધભાવસિદ્ધિ, કરુણાય બુદ્ધકિચ્ચસિદ્ધિ. કરુણાય વા બોધિસત્તભૂમિયં સંસારાભિમુખભાવો, પઞ્ઞાય તત્થ અનભિરતિ, તથા કરુણાય પરેસં અભિંસાપનં, પઞ્ઞાય સયં પરેહિ અભાયનં. કરુણાય પરં રક્ખન્તો અત્તાનં રક્ખતિ, પઞ્ઞાય અત્તાનં રક્ખન્તો પરં રક્ખતિ. તથા કરુણાય અપરન્તપો, પઞ્ઞાય અનત્તન્તપો, તેન અત્તહિતાય પટિપન્નાદીસુ ચતૂસુ પુગ્ગલેસુ ચતુત્થપુગ્ગલભાવો સિદ્ધો હોતિ. તથા કરુણાય લોકનાથતા, પઞ્ઞાય અત્તનાથતા. કરુણાય ચસ્સ નિન્નતાભાવો, પઞ્ઞાય ઉન્નમાભાવો. તથા કરુણાય સબ્બસત્તેસુ જનિતાનુગ્ગહો, પઞ્ઞાનુગતત્તા ન ચ ન સબ્બત્થ વિરત્તચિત્તો, પઞ્ઞાય સબ્બધમ્મેસુ વિરત્તચિત્તો, કરુણાનુગતત્તા ન ચ ન સબ્બસત્તાનુગ્ગહાય પવત્તો. યથા હિ કરુણા ભગવતો સિનેહસોકવિરહિતા, એવં પઞ્ઞા અહંકારમમંકારવિનિમુત્તાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞવિસોધિતા પરમવિસુદ્ધા ગુણવિસેસા વિજ્જાચરણસમ્પદાહિ પકાસિતાતિ દટ્ઠબ્બં.

ઇદાનિ સુગતોતિ ઇમસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સોભનગમનત્તા’’તિઆદિ. ‘‘ગતે ઠિતે’’તિઆદીસુ ગમનમ્પિ ગતન્તિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘ગમનમ્પિ હિ ગતન્તિ વુચ્ચતી’’તિ. સોભનન્તિ સુભં, સુભભાવો વિસુદ્ધતાય, વિસુદ્ધતા દોસવિગમેનાતિ આહ ‘‘પરિસુદ્ધમનવજ્જ’’ન્તિ. ગમનઞ્ચ નામ બહુવિધન્તિ ઇધાધિપ્પેતં ગમનં દસ્સેન્તો ‘‘અરિયમગ્ગો’’તિ આહ. સો હિ નિબ્બાનસ્સ ગતિ અધિગમોતિ ચ કત્વા ગતં ગમનન્તિ ચ વુચ્ચતિ. ઇદાનિ તસ્સેવ ગમને કારણં દસ્સેતું ‘‘તેન હેસા’’તિઆદિ વુત્તં. ખેમં દિસન્તિ નિબ્બાનં. અસજ્જમાનોતિ પરિપન્થાભાવેન સુગતિગમનેપિ અસજ્જન્તો સઙ્ગં અકરોન્તો, પગેવ ઇતરત્થ. અથ વા એકાસને નિસીદિત્વા ખિપ્પાભિઞ્ઞાવસેનેવ ચતુન્નમ્પિ મગ્ગાનં પટિલદ્ધભાવતો અસજ્જમાનો અબજ્ઝન્તો ગતો. યં ગમનં ગચ્છન્તો સબ્બગમનત્થં આવહતિ, સબ્બઞ્ચ અનુત્તરં સમ્પત્તિં આવહતિ, તદેવ સોભનં નામ, તેન ચ ભગવા ગતોતિ આહ ‘‘ઇતિ સોભનગમનત્તા સુગતો’’તિ સોભનત્થો સુસદ્દોતિ કત્વા.

અસુન્દરાનં દુક્ખાનં સઙ્ખારપ્પવત્તીનં અભાવતો અચ્ચન્તસુખત્તા એકન્તતો સુન્દરં નામ અસઙ્ખતા ધાતૂતિ આહ ‘‘સુન્દરઞ્ચેસ ઠાનં ગતો અમતં નિબ્બાન’’ન્તિ. તેનાહ ભગવા ‘‘નિબ્બાનં પરમં સુખ’’ન્તિ (મ. નિ. ૨.૨૧૫; ધ. પ. ૨૦૩-૨૦૪). સમ્માતિ સુટ્ઠુ. સુટ્ઠુ ગમનઞ્ચ નામ પટિપક્ખેન અનભિભૂતસ્સ ગમનન્તિ આહ ‘‘પહીને કિલેસે પુન અપચ્ચાગચ્છન્તો’’તિ, પહીનાનં પુન અસમુદાચારવસેન અપચ્ચાગચ્છન્તો. વુત્તમેવત્થં આગમં દસ્સેત્વા વિભાવેન્તો આહ ‘‘વુત્તઞ્ચેત’’ન્તિઆદિ. એતન્તિ તેન તેન મગ્ગેન પહીનકિલેસાનં પુન અપચ્ચાગમનં, ઇદઞ્ચ સિખાપ્પત્તં સમ્માગમનં, યાય આગમનીયપટિપદાય સિદ્ધં, સાપિ સમ્માગમનમેવાતિ એવમ્પિ ભગવા સુગતોતિ દસ્સેતું ‘‘સમ્મા વા આગતો’’તિઆદિ વુત્તં. સમ્માપટિપત્તિયાતિ સમ્માસમ્બોધિયા સમ્પાપને અવિપરીતપટિપત્તિયા. સબ્બલોકસ્સ હિતસુખમેવ કરોન્તાતિ એતેન મહાબોધિયા પટિપદા અવિભાગેન સબ્બસત્તાનં સબ્બદા હિતસુખાવહભાવેનેવ પવત્તતીતિ દસ્સેતિ. સસ્સતં ઉચ્છેદન્તિ ઇમે અન્તે અનુપગચ્છન્તો ગતોતિ એતેન પટિચ્ચસમુપ્પાદગતિં દસ્સેતિ. કામસુખં અત્તકિલમથન્તિ ઇમે અનુપગચ્છન્તો ગતોતિ એતેન અરિયમગ્ગગતિં દસ્સેતિ.

તત્રાતિ યુત્તટ્ઠાને યુત્તસ્સેવ ભાસને. નિપ્ફાદેતબ્બે સાધેતબ્બે ચેતં ભુમ્મં. અભૂતન્તિ અભૂતત્થં. અત્થમુખેન હિ વાચાય અભૂતતા ભૂતતા વા. અતચ્છન્તિ તસ્સેવ વેવચનં. અનત્થસંહિતન્તિ દિટ્ઠધમ્મિકેન સમ્પરાયિકેન વા અનત્થેન સંહિતં અનત્થસંહિતં, અનત્થાવહં. ન અત્થોતિ અનત્થો, અત્થસ્સ પટિપક્ખો અભાવો ચ, તેન સંહિતં, પિસુણવાચં સમ્ફપ્પલાપઞ્ચાતિ અત્થો. એવમેત્થ ચતુબ્બિધસ્સપિ વચીદુચ્ચરિતસ્સ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. એત્થ ચ પઠમા વાચા સીલવન્તં ‘‘દુસ્સીલો’’તિ, અચણ્ડાલાદિં ‘‘ચણ્ડાલો’’તિઆદિના ભાસમાનસ્સ દટ્ઠબ્બા. દુતિયા દુસ્સીલં ‘‘દુસ્સીલો’’તિ, ચણ્ડાલાદિમેવ ‘‘ચણ્ડાલો’’તિઆદિના અવિનયેન ભાસમાનસ્સ. તતિયા નેરયિકાદિકસ્સ નેરયિકાદિભાવવિભાવનીકથા યથા ‘‘આપાયિકો દેવદત્તો નેરયિકો’’તિઆદિકા. ચતુત્થી ‘‘વેદવિહિતેન યઞ્ઞવિધિના પાણાતિપાતાદિકતં સુગતિં આવહતી’’તિ લોકસ્સ બ્યામોહનકથા. પઞ્ચમી ભૂતેન પેસુઞ્ઞુપસંહારા કથા. છટ્ઠા યુત્તપત્તટ્ઠાને પવત્તિતા દાનસીલાદિકથા વેદિતબ્બા. એવં સમ્મા ગદત્તાતિ યથાવુત્તં અભૂતાદિં વજ્જેત્વા ભૂતં તચ્છં અત્થસંહિતં પિયં મનાપં તતો એવ સમ્મા સુટ્ઠુ ગદનતો સુગતો. આપાથગમનમત્તેન કસ્સચિ અપ્પિયમ્પિ હિ ભગવતો વચનં પિયં મનાપમેવ અત્થસિદ્ધિયા લોકસ્સ હિતસુખાવહત્તા. એત્થ પન દ-કારસ્સ ત-કારં કત્વા ‘‘સુગતો’’તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

અપરો નયો – સોભનં ગતં ગમનં એતસ્સાતિ સુગતો. ભગવતો હિ વેનેય્યજનુપસઙ્કમનં એકન્તેન તેસં હિતસુખનિપ્ફાદનતો સોભનં ભદ્દકં. તથા લક્ખણાનુબ્યઞ્જનપ્પટિમણ્ડિતરૂપકાયતાય દુતવિલમ્બિતખલિતાનુકડ્ઢનનિપ્પીળનુક્કુટિકકુટિલાકુલતાદિદોસવિરહિતં વિલાસિતરાજહંસવસભવારણમિગરાજગમનં કાયગમનં ઞાણગમનઞ્ચ વિપુલનિમ્મલકરુણાસતિવીરિયાદિગુણવિસેસહિતમભિનીહારતો યાવ મહાબોધિ અનવજ્જતાય સત્તાનં હિતસુખાવહતાય ચ સોભનમેવ. અથ વા સયમ્ભૂઞાણેન સકલમ્પિ લોકં પરિઞ્ઞાભિસમયવસેન પરિજાનન્તો સમ્મા ગતો અવગતોતિ સુગતો. તથા લોકસમુદયં પહાનાભિસમયવસેન પજહન્તો અનુપ્પત્તિધમ્મતં આપાદેન્તો સમ્મા ગતો અતીતોતિ સુગતો. લોકનિરોધં નિબ્બાનં સચ્છિકિરિયાભિસમયવસેન સમ્મા ગતો અધિગતોતિ સુગતો. લોકનિરોધગામિનિં પટિપદં ભાવનાભિસમયવસેન સમ્મા ગતો પટિપન્નોતિ સુગતો. તથા યં ઇમસ્સ સદેવકસ્સ લોકસ્સ દિટ્ઠં સુતં મુતં વિઞ્ઞાતં પત્તં પરિયેસિતં ઞાતં અનુવિચરિતં મનસા, સબ્બં તં હત્થતલે આમલકં વિય સમ્મા પચ્ચક્ખતો ગતો અબ્ભઞ્ઞાસીતિ સુગતો.

ઇદાનિ લોકવિદૂતિ ઇમસ્સ અત્થં પકાસેન્તો આહ ‘‘સબ્બથા વિદિતલોકત્તા’’તિઆદિ. તત્થ સબ્બથાતિ સબ્બપ્પકારેન, યો યો લોકો યેન યેન પકારેન વેદિતબ્બો, તેન તેન પકારેનાતિ અત્થો. તે પન પકારે દસ્સેતું ‘‘સભાવતો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સભાવતોતિ દુક્ખસભાવતો. સબ્બો હિ લોકો દુક્ખસભાવો. યથાહ ‘‘સંખિત્તેન પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા દુક્ખા’’તિ. સમુદયતોતિ યતો સમુદેતિ, તતો તણ્હાદિતો. નિરોધતોતિ યત્થ સો નિરુજ્ઝતિ, તતો વિસઙ્ખારતો. નિરોધૂપાયતોતિ યેન વિધિના સો નિરોધો પત્તબ્બો, તતો અરિયમગ્ગતો ઇતો અઞ્ઞસ્સ પકારસ્સ અભાવા. ઇતિ ‘‘સબ્બથા લોકં અવેદી’’તિ વત્વા તદત્થસાધકં સુત્તં દસ્સેન્તો ‘‘યત્થ ખો, આવુસો’’તિઆદિમાહ. ઇદઞ્ચ સુત્તં ‘‘યત્થ ખો, ભન્તે, ન જાયતિ…પે… ન ઉપપજ્જતિ, સક્કા નુ ખો સો, ભન્તે, ગમનેન લોકસ્સ અન્તો ઞાતું વા દટ્ઠું વા પાપુણિતું વા’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૦૭; અ. નિ. ૪.૪૫) ઓકાસલોકસ્સ ગતિં સન્ધાય રોહિતદેવપુત્તેન પુટ્ઠો ભગવા અભાસિ. તત્થ ન જાયતીતિઆદિના ઉજુકં જાતિઆદીનિ પટિક્ખિપિત્વા ન ચવતિ ન ઉપપજ્જતીતિ પદદ્વયેન અપરાપરં ચવનુપપતનાનિ પટિક્ખિપતિ. કેચિ પન ‘‘ન જાયતીતિઆદિ ગબ્ભસેય્યકાદિવસેન વુત્તં, ઇતરં ઓપપાતિકવસેના’’તિ વદન્તિ. તન્તિ જાતિઆદિરહિતં. ગમનેનાતિ પદસા ગમનેન. લોકસ્સન્તન્તિ સઙ્ખારલોકસ્સ અન્તભૂતં નિબ્બાનં. ઞાતેય્યન્તિ જાનિતબ્બં. દટ્ઠેય્યન્તિ દટ્ઠબ્બં. પત્તેય્યન્તિ પત્તબ્બં. ‘‘ઞાતાયં દિટ્ઠાયં પત્તાય’’ન્તિ વા પાઠો, તત્થ ગમનેન લોકસ્સન્તં ઞાતા અયં દિટ્ઠા અયં પત્તા અયન્તિ ન વદામીતિ અત્થો. અયન્તિ નિબ્બાનત્થિકો.

કામં પદસા ગમનેન ગન્ત્વા લોકસ્સન્તં ઞાતું દટ્ઠું પત્તું વા ન સક્કા, અપિ ચ પરિમિતપરિચ્છિન્નટ્ઠાને તં પઞ્ઞાપેત્વા દસ્સેમીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અપિ ચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ બ્યામમત્તે કળેવરેતિ બ્યામપ્પમાણે અત્તભાવે. ઇમિના રૂપક્ખન્ધં દસ્સેતિ. સસઞ્ઞિમ્હીતિ સઞ્ઞાય સહિતે. ઇમિના સઞ્ઞાસીસેન વેદનાદયો તયો ખન્ધે દસ્સેતિ સઞ્ઞાસહિતત્તા એવ. સમનકેતિ સવિઞ્ઞાણકેતિ અત્થો. ઇમિના વિઞ્ઞાણક્ખન્ધં દસ્સેતિ, અવિઞ્ઞાણકે પન ઉતુસમુટ્ઠાનરૂપસમુદાયમત્તે પઞ્ઞાપેતું ન સક્કાતિ અધિપ્પાયો. લોકન્તિ ખન્ધાદિલોકં. લોકનિરોધન્તિ તસ્સ લોકસ્સ નિરુજ્ઝનં નિબ્બાનમેવ વા. નિબ્બાનમ્પિ હિ ખન્ધે પટિચ્ચ પઞ્ઞાપનતો સરીરસ્મિંયેવ પઞ્ઞાપેતિ. અદેસમ્પિ હિ તં યેસં નિરોધો, તેસં વસેન દેસતોપિ ઉપચારવસેન નિદ્દિસીયતિ યથા ‘‘ચક્ખું લોકે પિયરૂપં સાતરૂપં, એત્થેસા તણ્હા પહીયમાના પહીયતિ, એત્થ નિરુજ્ઝમાના નિરુજ્ઝતી’’તિ (દી. નિ. ૨.૪૦૧; મ. નિ. ૧.૧૩૪; વિભ. ૨૦૪).

ગમનેનાતિ પાકતિકગમનેન. લોકસ્સન્તોતિ સઙ્ખારલોકસ્સ અન્તો અન્તકિરિયાય હેતુભૂતં નિબ્બાનં. કુદાચનન્તિ કદાચિપિ. અપ્પત્વાતિ અગ્ગમગ્ગેન અનધિગન્ત્વા. પમોચનન્તિ પમુત્તિ નિસ્સરણં. તસ્માતિ યસ્મા લોકન્તં અપ્પત્વા વટ્ટદુક્ખતો મુત્તિ નત્થિ, તસ્મા. હવેતિ નિપાતમત્તં. લોકવિદૂતિ સભાવાદિતો સબ્બં લોકં વિજાનન્તો. સુમેધોતિ સુન્દરપઞ્ઞો. લોકન્તગૂતિ પરિઞ્ઞાભિસમયેન લોકં વિદિત્વા પહાનાભિસમયેન લોકન્તગૂ. મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ પરિનિટ્ઠિતત્તા વુસિતબ્રહ્મચરિયો. સબ્બેસં કિલેસાનં સમિતત્તા ચતુસચ્ચધમ્માનં વા અભિસમિતત્તા સમિતાવી. નાસીસતીતિ ન પત્થેતિ, યથા ઇમં લોકં, એવં પરઞ્ચ લોકં નાસીસતિ અપ્પટિસન્ધિકત્તા.

એવં યદિપિ લોકવિદુતા અનવસેસતો દસ્સિતા સભાવાદિતો દસ્સિતત્તા, લોકો પન એકદેસેનેવ વુત્તોતિ તં અનવસેસતો દસ્સેતું ‘‘અપિ ચ તયો લોકા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઇન્દ્રિયબદ્ધાનં ખન્ધાનં સમૂહો સન્તાનો ચ સત્તલોકો. રૂપાદીસુ સત્તવિસત્તતાય સત્તો, લોકીયતિ એત્થ કુસલાકુસલં તબ્બિપાકો ચાતિ લોકો. અનિન્દ્રિયબદ્ધાનં રૂપાદીનં સમૂહો સન્તાનો ચ ઓકાસલોકો લોકીયન્તિ એત્થ જઙ્ગમા થાવરા ચ તેસઞ્ચ ઓકાસભૂતોતિ કત્વા. તદાધારતાય હેસ ‘‘ભાજનલોકો’’તિપિ વુચ્ચતિ. ઉભયેપિ ખન્ધા સઙ્ખારલોકો પચ્ચયેહિ સઙ્ખરીયન્તિ લુજ્જન્તિ પલુજ્જન્તિ ચાતિ. આહારટ્ઠિતિકાતિ પચ્ચયટ્ઠિતિકા, પચ્ચયાયત્તવુત્તિકાતિ અત્થો. પચ્ચયત્થો હેત્થ આહારસદ્દો ‘‘અયમાહારો અનુપ્પન્નસ્સ વા કામચ્છન્દસ્સ ઉપ્પાદાયા’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૫.૨૩૨) વિય. એવઞ્હિ ‘‘સબ્બે સત્તા’’તિ ઇમિના અસઞ્ઞસત્તાપિ પરિગ્ગહિતા હોન્તિ. સા પનાયં આહારટ્ઠિતિકતા નિપ્પરિયાયતો સઙ્ખારધમ્મો, ન સત્તધમ્મોતિ આહ ‘‘આહારટ્ઠિતિકાતિ આગતટ્ઠાને સઙ્ખારલોકો વેદિતબ્બો’’તિ.