બાહિરનિદાનકથા

ઇદાનિ ‘‘તં વણ્ણયિસ્સં વિનય’’ન્તિ પટિઞ્ઞાતત્તા યથાપટિઞ્ઞાતવિનયસંવણ્ણનં કત્તુકામો સંવરવિનયપહાનવિનયાદિવસેન વિનયસ્સ બહુવિધત્તા ઇધ સંવણ્ણેતબ્બભાવેન અધિપ્પેતો તાવ વિનયો વવત્થપેતબ્બોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. તત્થ તત્થાતિ તાસુ ગાથાસુ. તાવ-સદ્દો પઠમન્તિ ઇમસ્મિં અત્થે દટ્ઠબ્બો. તેન પઠમં વિનયં વવત્થપેત્વા પચ્છા તસ્સ વણ્ણનં કરિસ્સામીતિ દીપેતિ. વવત્થપેતબ્બોતિ નિયમેતબ્બો. તેનેતં વુચ્ચતીતિ યસ્મા વવત્થપેતબ્બો, તેન હેતુના એતં ‘‘વિનયો નામા’’તિઆદિકં નિયામકવચનં વુચ્ચતીતિ અત્થો. અસ્સાતિ વિનયસ્સ. માતિકાતિ ઉદ્દેસો. સો હિ નિદ્દેસપદાનં જનનીઠાને ઠિતત્તા માતા વિયાતિ માતિકાતિ વુચ્ચતિ.

ઇદાનિ વણ્ણેતબ્બમત્થં માતિકં ઠપેત્વા દસ્સેન્તો આહ ‘‘વુત્તં યેના’’તિઆદિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – એતં ‘‘તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા વેરઞ્જાયં વિહરતી’’તિઆદિનિદાનવચનપટિમણ્ડિતં વિનયપિટકં યેન પુગ્ગલેન વુત્તં, યસ્મિં કાલે વુત્તં, યસ્મા કારણા વુત્તં, યેન ધારિતં, યેન ચ આભતં, યેસુ પતિટ્ઠિતં, એતં યથાવુત્તવિધાનં વત્વા તતો ‘‘તેન સમયેના’’તિઆદિપાઠસ્સ અત્થં અનેકપ્પકારતો દસ્સયન્તો વિનયસ્સ અત્થવણ્ણનં કરિસ્સામીતિ. એત્થ ચ ‘‘વુત્તં યેન યદા યસ્મા’’તિ ઇદં વચનં ‘‘તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા’’તિઆદિનિદાનવચનમત્તં અપેક્ખિત્વા વત્તુકામોપિ વિસું અવત્વા ‘‘નિદાનેન આદિકલ્યાણં, ‘ઇદમવોચા’તિ નિગમનેન પરિયોસાનકલ્યાણ’’ન્તિ ચ વચનતો નિદાનનિગમનાનિપિ સત્થુદેસનાય અનુવિધાનત્તા તદન્તોગધાનેવાતિ નિદાનસ્સપિ વિનયપાળિયંયેવ અન્તોગધત્તા ‘‘વુત્તં યેન યદા યસ્મા’’તિ ઇદમ્પિ વિનયપિટકસમ્બન્ધંયેવ કત્વા માતિકં ઠપેસિ. માતિકાય હિ ‘‘એત’’ન્તિ વુત્તં વિનયપિટકંયેવ સામઞ્ઞતો સબ્બત્થ સમ્બન્ધમુપગચ્છતિ.

ઇદાનિ પન તં વિસું નીહરિત્વા દસ્સેન્તો ‘‘તત્થ વુત્તં યેના’’તિઆદિમાહ. તત્થ તત્થાતિ તેસુ માતિકાપદેસુ. અથ કસ્મા ઇદમેવ વચનં સન્ધાય વુત્તન્તિ આહ ‘‘ઇદઞ્હી’’તિઆદિ. ઇદન્તિ ‘‘તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા’’તિઆદિવચનં. હિ-સદ્દો યસ્માતિ અત્થે દટ્ઠબ્બો, યસ્મા બુદ્ધસ્સ ભગવતો અત્તપચ્ચક્ખવચનં ન હોતિ, તસ્માતિ વુત્તં હોતિ. અત્તપચ્ચક્ખવચનં ન હોતીતિ અત્તનો પચ્ચક્ખં કત્વા વુત્તવચનં ન હોતિ, ભગવતા વુત્તવચનં ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘અત્તપચ્ચક્ખવચનં ન હોતીતિ આહચ્ચ ભાસિતં ન હોતીતિ અધિપ્પાયો’’તિ કેનચિ વુત્તં. ગણ્ઠિપદે પન ‘‘અત્તપચ્ચક્ખવચનં ન હોતીતિ અત્તનો ધરમાનકાલે વુત્તવચનં ન હોતી’’તિ લિખિતં. તદુભયમ્પિ અત્થતો સમાનમેવ. ઇદાનિ પઞ્હકરણં વત્વા અનુક્કમેન યથાવુત્તપઞ્હવિસ્સજ્જનં કરોન્તો ‘‘આયસ્મતા’’તિઆદિમાહ. ઇમિના પુગ્ગલં નિયમેતિ, ‘‘તઞ્ચા’’તિઆદિના કાલં નિયમેતિ. તઞ્ચ ઉપાલિત્થેરેન વુત્તવચનં કાલતો પઠમમહાસઙ્ગીતિકાલે વુત્તન્તિ અત્થો.

પઠમમહાસઙ્ગીતિકથાવણ્ણના

ઇદાનિ તં પઠમમહાસઙ્ગીતિં દસ્સેતુકામો તસ્સા તન્તિઆરુળ્હાય ઇધ વચને કારણં દસ્સેન્તો ‘‘પઠમમહાસઙ્ગીતિ નામ ચેસા…પે… વેદિતબ્બા’’તિ આહ. પઠમમહાસઙ્ગીતિ નામ ચેસાતિ ચ-સદ્દો ઈદિસેસુ ઠાનેસુ વત્તબ્બસમ્પિણ્ડનત્થો, તઞ્ચ પઠમમહાસઙ્ગીતિકાલે વુત્તં, એસા ચ પઠમમહાસઙ્ગીતિ એવં વેદિતબ્બાતિ વુત્તં હોતિ. ઉપઞ્ઞાસત્થો વા ચ-સદ્દો. ઉપઞ્ઞાસોતિ ચ વાક્યારમ્ભો વુચ્ચતિ. એસા હિ ગન્થકારાનં પકતિ, યદિદં કિઞ્ચિ વત્વા પુન પરં વત્તુમારભન્તાનં ચસદ્દપ્પયોગો. યં પન કેનચિ વુત્તં ‘‘પઠમમહાસઙ્ગીતિ નામ ચાતિ એત્થ ચ-સદ્દો અતિરેકત્થો, તેન અઞ્ઞાપિ અત્થીતિ દીપેતી’’તિ. તદેવ તસ્સ ગન્થક્કમે અકોવિદતં દસ્સેતિ. ન હેત્થ ચસદ્દેન અતિરેકત્થો વિઞ્ઞાયતિ. યદિ ચેત્થ એતદત્થોયેવ ચ-કારો અધિપ્પેતો સિયા, એવં સતિ ન કત્તબ્બોયેવ પઠમસદ્દેનેવ અઞ્ઞાસં દુતિયાદિસઙ્ગીતીનમ્પિ અત્થિભાવસ્સ દીપિતત્તા. દુતિયાદિં ઉપાદાય હિ પઠમસદ્દપ્પયોગો દીઘાદિં ઉપાદાય રસ્સાદિસદ્દપ્પયોગો વિય. યથાપચ્ચયં તત્થ તત્થ દેસિતત્તા પઞ્ઞત્તત્તા ચ વિપ્પકિણ્ણાનં ધમ્મવિનયાનં સઙ્ગહેત્વા ગાયનં કથનં સઙ્ગીતિ. એતેન તંતંસિક્ખાપદાનં સુત્તાનઞ્ચ આદિપરિયોસાનેસુ અન્તરન્તરા ચ સમ્બન્ધવસેન ઠપિતં સઙ્ગીતિકારવચનં સઙ્ગહિતં હોતિ. મહાવિસયત્તા પૂજનીયત્તા ચ મહતી સઙ્ગીતિ મહાસઙ્ગીતિ, પઠમા મહાસઙ્ગીતિ પઠમમહાસઙ્ગીતિ. નિદાનકોસલ્લત્થન્તિ નિદદાતિ દેસનં દેસકાલાદિવસેન અવિદિતં વિદિતં કત્વા નિદસ્સેતીતિ નિદાનં, તત્થ કોસલ્લં નિદાનકોસલ્લં, તદત્થન્તિ અત્થો.

સત્તાનં દસ્સનાનુત્તરિયસરણાદિપટિલાભહેતુભૂતાસુ વિજ્જમાનાસુપિ અઞ્ઞાસુ ભગવતો કિરિયાસુ ‘‘બુદ્ધો બોધેય્ય’’ન્તિ પટિઞ્ઞાય અનુલોમનતો વેનેય્યાનં મગ્ગફલુપ્પત્તિહેતુભૂતા કિરિયા નિપ્પરિયાયેન બુદ્ધકિચ્ચન્તિ આહ ‘‘ધમ્મચક્કપ્પવત્તનઞ્હિ આદિં કત્વા’’તિ. તત્થ સદ્ધિન્દ્રિયાદિધમ્મોયેવ પવત્તનટ્ઠેન ચક્કન્તિ ધમ્મચક્કં. અથ વા ચક્કન્તિ આણા, ધમ્મતો અનપેતત્તા ધમ્મઞ્ચ તં ચક્કઞ્ચાતિ ધમ્મચક્કં, ધમ્મેન ઞાયેન ચક્કન્તિપિ ધમ્મચક્કં. યથાહ –

‘‘ધમ્મઞ્ચ પવત્તેતિ ચક્કઞ્ચાતિ ધમ્મચક્કં, ચક્કઞ્ચ પવત્તેતિ ધમ્મઞ્ચાતિ ધમ્મચક્કં, ધમ્મેન પવત્તેતીતિ ધમ્મચક્કં, ધમ્મચરિયાય પવત્તેતીતિ ધમ્મચક્ક’’ન્તિઆદિ (પટિ. મ. ૨.૪૦).

કતબુદ્ધકિચ્ચેતિ કતં પરિનિટ્ઠાપિતં બુદ્ધકિચ્ચં યેન, તસ્મિં કતબુદ્ધકિચ્ચે ભગવતિ લોકનાથેતિ સમ્બન્ધો. એતેન બુદ્ધકત્તબ્બસ્સ કસ્સચિપિ અસેસિતભાવં દસ્સેતિ. તતોયેવ હિ સો ભગવા પરિનિબ્બુતોતિ. નનુ ચ સાવકેહિ વિનીતાપિ વિનેય્યા ભગવતાયેવ વિનીતા હોન્તિ, તથા હિ સાવકભાસિતં સુત્તં બુદ્ધવચનન્તિ વુચ્ચતિ, સાવકવિનેય્યા ચ ન તાવ વિનીતાતિ? નાયં દોસો તેસં વિનયનૂપાયસ્સ સાવકેસુ ઠપિતત્તા. તેનેવાહ –

‘‘ન તાવાહં પાપિમ પરિનિબ્બાયિસ્સામિ, યાવ ન ભિક્ખૂ વિયત્તા વિનીતા વિસારદા બહુસ્સુતા આગતાગમા ધમ્મધરા વિનયધરા માતિકાધરા ઉપ્પન્નં પરપ્પવાદં સહધમ્મેન સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગહેત્વા સપ્પાટિહારિયં ધમ્મં દેસેસ્સન્તી’’તિઆદિ (દી. નિ. ૨.૧૬૮).

‘‘કુસિનારાય’’ન્તિઆદિના ભગવતો પરિનિબ્બુતદેસકાલવિસેસદસ્સનં, ‘‘અપરિનિબ્બુતો ભગવા’’તિ ગાહસ્સ મિચ્છાભાવદસ્સનત્થં લોકે જાતસંવડ્ઢભાવદસ્સનત્થઞ્ચ. તથા હિ મનુસ્સભાવસ્સ સુપાકટકરણત્થં મહાબોધિસત્તા ચરિમભવે દારપરિગ્ગહાદીનિપિ કરોન્તીતિ. કુસિનારાયન્તિ એવંનામકે નગરે. સમીપત્થે ચેતં ભુમ્મવચનં. ઉપવત્તને મલ્લાનં સાલવનેતિ તસ્સ નગરસ્સ ઉપવત્તનભૂતં મલ્લરાજૂનં સાલવનુય્યાનં દસ્સેતિ. તત્થ નગરં પવિસિતુકામા ઉય્યાનતો ઉપેચ્ચ વત્તન્તિ ગચ્છન્તિ એતેનાતિ ઉપવત્તનન્તિ સાલવનં વુચ્ચતિ. યથા હિ અનુરાધપુરસ્સ થૂપારામો દક્ખિણપચ્છિમદિસાયં, એવં તં ઉય્યાનં કુસિનારાય દક્ખિણપચ્છિમદિસાય હોતિ. યથા ચ થૂપારામતો દક્ખિણદ્વારેન નગરં પવિસનમગ્ગો પાચીનમુખો ગન્ત્વા ઉત્તરેન નિવત્તતિ, એવં ઉય્યાનતો સાલપન્તિ પાચીનમુખા ગન્ત્વા ઉત્તરેન નિવત્તા, તસ્મા તં ‘‘ઉપવત્તન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. યમકસાલાનમન્તરેતિ યમકસાલાનં વેમજ્ઝે. તત્થ કિર ભગવતો પઞ્ઞત્તસ્સ પરિનિબ્બાનમઞ્ચસ્સ એકા સાલપન્તિ સીસભાગે હોતિ, એકા પાદભાગે, તત્રાપિ એકો તરુણસાલો સીસભાગસ્સ આસન્નો હોતિ, એકો પાદભાગસ્સ, તસ્મા ‘‘યમકસાલાનમન્તરે’’તિ વુત્તં. અપિ ચ ‘‘યમકસાલા નામ મૂલક્ખન્ધવિટપપત્તેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સંસિબ્બેત્વા ઠિતસાલા’’તિપિ મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તં.

અનુપાદિસેસાય નિબ્બાનધાતુયાતિ ઉપાદીયતે કમ્મકિલેસેહીતિ ઉપાદિ, વિપાકક્ખન્ધા કટત્તા ચ રૂપં. સો પન ઉપાદિ કિલેસાભિસઙ્ખારમારનિમ્મથનેન નિબ્બાનપ્પત્તિયં અનોસ્સટ્ઠો, ઇધ ખન્ધમચ્ચુમારનિમ્મથનેન ઓસ્સટ્ઠો નિસેસિતોતિ અયં અનુપાદિસેસા નિબ્બાનધાતુ નત્થિ એતિસ્સા ઉપાદિસેસોતિ કત્વા. નિબ્બાનધાતૂતિ ચેત્થ નિબ્બુતિમત્તં અધિપ્પેતં, ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે ચાયં કરણનિદ્દેસો. પરિનિબ્બાનેતિ પરિનિબ્બાનટ્ઠાને, નિમિત્તત્થે વા ભુમ્મવચનં, પરિનિબ્બાનહેતુ સન્નિપતિતાનન્તિ અત્થો. સઙ્ઘસ્સ થેરો સઙ્ઘત્થેરો. સો પન સઙ્ઘો કિંપરિમાણોતિ આહ ‘‘સત્તન્નં ભિક્ખુસતસહસ્સાન’’ન્તિ. નિચ્ચસાપેક્ખત્તા હિ ઈદિસેસુ સમાસો હોતિયેવ યથા ‘‘દેવદત્તસ્સ ગરુકુલ’’ન્તિ. સત્તન્નં ભિક્ખુસતસહસ્સાનન્તિ ચ સઙ્ઘત્થેરાનંયેવ સત્તન્નં ભિક્ખુસતસહસ્સાનં. તદા હિ ‘‘સન્નિપતિતા ભિક્ખૂ એત્તકા’’તિ પમાણરહિતા. તથા હિ વેળુવગામે વેદનાવિક્ખમ્ભનતો પટ્ઠાય ‘‘ન ચિરેન ભગવા પરિનિબ્બાયિસ્સતી’’તિ સુત્વા તતો તતો આગતેસુ ભિક્ખૂસુ એકભિક્ખુપિ પક્કન્તો નામ નત્થિ, તસ્મા ગણનં વીતિવત્તો સઙ્ઘો અહોસિ. આયસ્મા મહાકસ્સપો ધમ્મવિનયસઙ્ગાયનત્થં ભિક્ખૂનં ઉસ્સાહં જનેસીતિ સમ્બન્ધો.

તત્થ મહાકસ્સપોતિ મહન્તેહિ સીલક્ખન્ધાદીહિ સમન્નાગતત્તા મહન્તો કસ્સપોતિ મહાકસ્સપો, અપિચ કુમારકસ્સપત્થેરં ઉપાદાય અયં મહાથેરો ‘‘મહાકસ્સપો’’તિ વુચ્ચતિ. અથ કિમત્થં આયસ્મા મહાકસ્સપો ધમ્મવિનયસઙ્ગાયનત્થં ઉસ્સાહં જનેસીતિ આહ ‘‘સત્તાહપરિનિબ્બુતે’’તિઆદિ. સત્ત અહાનિ સમાહટાનિ સત્તાહં, સત્તાહં પરિનિબ્બુતસ્સ અસ્સાતિ સત્તાહપરિનિબ્બુતો, ભગવા, તસ્મિં સત્તાહપરિનિબ્બુતે ભગવતિ, ભગવતો પરિનિબ્બાનદિવસતો પટ્ઠાય સત્તાહે વીતિવત્તેતિ વુત્તં હોતિ. સુભદ્દેન વુડ્ઢપબ્બજિતેન વુત્તવચનં સમનુસ્સરન્તોતિ સમ્બન્ધો. તત્થ સુભદ્દોતિ તસ્સ નામં, વુડ્ઢકાલે પન પબ્બજિતત્તા વુડ્ઢપબ્બજિતોતિ વુચ્ચતિ. ‘‘અલં આવુસો’’તિઆદિના તેન વુત્તવચનં નિદસ્સેતિ. સો હિ સત્તાહપરિનિબ્બુતે ભગવતિ આયસ્મતા મહાકસ્સપત્થેરેન સદ્ધિં પાવાય કુસિનારં અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નેસુ પઞ્ચમત્તેસુ ભિક્ખુસતેસુ અવીતરાગે ભિક્ખૂ અન્તરામગ્ગે દિટ્ઠઆજીવકસ્સ સન્તિકા ભગવતો પરિનિબ્બાનં સુત્વા પત્તચીવરાનિ છડ્ડેત્વા બાહા પગ્ગય્હ નાનપ્પકારં પરિદેવન્તે દિસ્વા એવમાહ.

કસ્મા પન સો એવમાહ? ભગવતિ આઘાતેન. અયં કિર સો ખન્ધકે (મહાવ. ૩૦૩) આગતે આતુમાવત્થુસ્મિં નહાપિતપુબ્બકો વુડ્ઢપબ્બજિતો ભગવતિ કુસિનારતો નિક્ખમિત્વા અડ્ઢતેળસેહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં આતુમં ગચ્છન્તે ‘‘ભગવા આગચ્છતી’’તિ સુત્વા આગતકાલે ‘‘યાગુદાનં કરિસ્સામી’’તિ સામણેરભૂમિયં ઠિતે દ્વે પુત્તે એતદવોચ ‘‘ભગવા કિર તાતા આતુમં આગચ્છતિ મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં અડ્ઢતેળસેહિ ભિક્ખુસતેહિ, ગચ્છથ તુમ્હે તાતા ખુરભણ્ડં આદાય નાળિયાવાપકેન અનુઘરકં અનુઘરકં આહિણ્ડથ, લોણમ્પિ તેલમ્પિ તણ્ડુલમ્પિ ખાદનીયમ્પિ સંહરથ, ભગવતો આગતસ્સ યાગુદાનં કરિસ્સામી’’તિ. તે તથા અકંસુ. અથ ભગવતિ આતુમં આગન્ત્વા ભુસાગારકં પવિટ્ઠે સુભદ્દો સાયન્હસમયં ગામદ્વારં ગન્ત્વા મનુસ્સે આમન્તેત્વા ‘‘હત્થકમ્મમત્તં મે દેથા’’તિ હત્થકમ્મં યાચિત્વા ‘‘કિં ભન્તે કરોમા’’તિ વુત્તે ‘‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ ગણ્હથા’’તિ સબ્બૂપકરણાનિ ગાહાપેત્વા વિહારે ઉદ્ધનાનિ કારેત્વા એકં કાળકં કાસાવં નિવાસેત્વા તાદિસમેવ પારુપિત્વા ‘‘ઇદં કરોથ, ઇદં કરોથા’’તિ સબ્બરત્તિં વિચારેન્તો સતસહસ્સં વિસ્સજ્જેત્વા ભોજ્જયાગુઞ્ચ મધુગોળકઞ્ચ પટિયાદાપેસિ. ભોજ્જયાગુ નામ ભુઞ્જિત્વા પાતબ્બયાગુ, તત્થ સપ્પિમધુફાણિતમચ્છમંસપુપ્ફફલરસાદિ યં કિઞ્ચિ ખાદનીયં નામ અત્થિ, તં સબ્બં પવિસતિ, કીળિતુકામાનં સીસમક્ખનયોગ્ગા હોતિ સુગન્ધગન્ધા.

અથ ભગવા કાલસ્સેવ સરીરપટિજગ્ગનં કત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો પિણ્ડાય ચરિતું આતુમાભિમુખો પાયાસિ. મનુસ્સા તસ્સ આરોચેસું ‘‘ભગવા પિણ્ડાય ગામં પવિસતિ, તયા કસ્સ યાગુ પટિયાદિતા’’તિ. સો યથાનિવત્થપારુતેહેવ તેહિ કાળકકાસાવેહિ એકેન હત્થેન દબ્બિઞ્ચ કટચ્છુઞ્ચ ગહેત્વા બ્રહ્મા વિય દક્ખિણજાણુમણ્ડલં ભૂમિયં પતિટ્ઠાપેત્વા વન્દિત્વા ‘‘પટિગ્ગણ્હતુ મે ભન્તે ભગવા યાગુ’’ન્તિ આહ. તતો ‘‘જાનન્તાપિ તથાગતા પુચ્છન્તી’’તિ ખન્ધકે (મહાવ. ૩૦૩) આગતનયેન ભગવા પુચ્છિત્વા ચ સુત્વા ચ તં વુડ્ઢપબ્બજિતં વિગરહિત્વા તસ્મિં વત્થુસ્મિં અકપ્પિયસમાદાપનસિક્ખાપદં ખુરભણ્ડપરિહરણસિક્ખાપદઞ્ચાતિ દ્વે સિક્ખાપદાનિ પઞ્ઞપેત્વા ‘‘ભિક્ખવે અનેકકપ્પકોટિયો ભોજનં પરિયેસન્તેહેવ વીતિનામિતા, ઇદં પન તુમ્હાકં અકપ્પિયં, અધમ્મેન ઉપ્પન્નભોજનં ઇમં પરિભુઞ્જિત્વા અનેકાનિ અત્તભાવસહસ્સાનિ અપાયેસ્વેવ નિબ્બત્તિસ્સન્તિ, અપેથ મા ગણ્હથા’’તિ ભિક્ખાચારાભિમુખો અગમાસિ, એકભિક્ખુનાપિ ન કિઞ્ચિ ગહિતં.

સુભદ્દો અનત્તમનો હુત્વા ‘‘અયં ‘સબ્બં જાનામી’તિ આહિણ્ડતિ, સચે ન ગહેતુકામો પેસેત્વા આરોચેતબ્બં અસ્સ, પક્કાહારો નામ સબ્બચિરં તિટ્ઠન્તો સત્તાહમત્તં તિટ્ઠેય્ય, ઇદઞ્ચ મમ યાવજીવં પરિયત્તં અસ્સ, સબ્બં તેન નાસિતં, અહિતકામો અયં મય્હ’’ન્તિ ભગવતિ આઘાતં બન્ધિત્વા દસબલે ધરમાને કિઞ્ચિ વત્તું નાસક્ખિ. એવં કિરસ્સ અહોસિ ‘‘અયં ઉચ્ચકુલા પબ્બજિતો મહાપુરિસો, સચે કિઞ્ચિ વક્ખામિ, મમંયેવ સન્તજ્જેસ્સતી’’તિ. સ્વાયં અજ્જ મહાકસ્સપત્થેરેન સદ્ધિં આગચ્છન્તો ‘‘પરિનિબ્બુતો ભગવા’’તિ સુત્વા લદ્ધસ્સાસો વિય હટ્ઠતુટ્ઠો એવમાહ. થેરો પન તં સુત્વા હદયે પહારં વિય મત્થકે પતિતસુક્કાસનિં વિય મઞ્ઞિ, ધમ્મસંવેગો ચસ્સ ઉપ્પજ્જિ ‘‘સત્તાહમત્તપરિનિબ્બુતો ભગવા, અજ્જાપિસ્સ સુવણ્ણવણ્ણં સરીરં ધરતિયેવ, દુક્ખેન ભગવતા આરાધિતસાસને નામ એવં લહું મહન્તં પાપકસટં કણ્ટકો ઉપ્પન્નો, અલં ખો પનેસ પાપો વડ્ઢમાનો અઞ્ઞેપિ એવરૂપે સહાયે લભિત્વા સાસનં ઓસક્કાપેતુ’’ન્તિ.

તતો થેરો ચિન્તેસિ ‘‘સચે ખો પનાહં ઇમં મહલ્લકં ઇધેવ પિલોતિકં નિવાસેત્વા છારિકાય ઓકિરાપેત્વા નીહરાપેસ્સામિ, મનુસ્સા ‘સમણસ્સ ગોતમસ્સ સરીરે ધરમાનેયેવ સાવકા વિવદન્તી’તિ અમ્હાકં દોસં દસ્સેસ્સન્તિ, અધિવાસેમિ તાવ. ભગવતા હિ દેસિતધમ્મો અસઙ્ગહિતપુપ્ફરાસિસદિસો, તત્થ યથા વાતેન પહટપુપ્ફાનિ યતો વા તતો વા ગચ્છન્તિ, એવમેવ એવરૂપાનં વસેન ગચ્છન્તે ગચ્છન્તે કાલે વિનયે એકં દ્વે સિક્ખાપદાનિ નસ્સિસ્સન્તિ વિનસ્સિસ્સન્તિ, સુત્તે એકો દ્વે પઞ્હવારા નસ્સિસ્સન્તિ, અભિધમ્મે એકં દ્વે ભૂમન્તરાનિ નસ્સિસ્સન્તિ, એવં અનુક્કમેન મૂલે નટ્ઠે પિસાચસદિસા ભવિસ્સામ, તસ્મા ધમ્મવિનયસઙ્ગહં કરિસ્સામિ, એવં સતિ દળ્હસુત્તેન સઙ્ગહિતપુપ્ફાનિ વિય અયં ધમ્મવિનયો નિચ્ચલો ભવિસ્સતિ. એતદત્થઞ્હિ ભગવા મય્હં તીણિ ગાવુતાનિ પચ્ચુગ્ગમનં અકાસિ, તીહિ ઓવાદેહિ ઉપસમ્પદં અકાસિ, કાયતો ચીવરપરિવત્તનં અકાસિ, આકાસે પાણિં ચાલેત્વા ચન્દોપમપટિપદં કથેન્તો મઞ્ઞેવ સક્ખિં કત્વા કથેસિ, તિક્ખત્તું સકલસાસનરતનં પટિચ્છાપેસિ, માદિસે ભિક્ખુમ્હિ તિટ્ઠમાને અયં પાપો સાસને વડ્ઢિં મા અલત્થુ, યાવ અધમ્મો ન દિપ્પતિ, ધમ્મો ન પટિબાહીયતિ, અવિનયો ન દિપ્પતિ, વિનયો ન પટિબાહીયતિ, અધમ્મવાદિનો ન બલવન્તો હોન્તિ, ધમ્મવાદિનો ન દુબ્બલા હોન્તિ, અવિનયવાદિનો ન બલવન્તો હોન્તિ, વિનયવાદિનો ન દુબ્બલા હોન્તિ, તાવ ધમ્મઞ્ચ વિનયઞ્ચ સઙ્ગાયિસ્સામિ, તતો ભિક્ખૂ અત્તનો અત્તનો પહોનકં ગહેત્વા કપ્પિયાકપ્પિયે કથેસ્સન્તિ, અથાયં પાપો સયમેવ નિગ્ગહં પાપુણિસ્સતિ, પુન સીસં ઉક્ખિપિતું ન સક્ખિસ્સતિ, સાસનં ઇદ્ધઞ્ચેવ ફીતઞ્ચ ભવિસ્સતી’’તિ. ચિન્તેત્વા સો ‘‘એવં નામ મય્હં ચિત્તં ઉપ્પન્ન’’ન્તિ કસ્સચિ અનારોચેત્વા ભિક્ખુસઙ્ઘં સમસ્સાસેત્વા અથ પચ્છા ધાતુભાજનદિવસે ધમ્મવિનયસઙ્ગાયનત્થં ભિક્ખૂનં ઉસ્સાહં જનેસિ. તેન વુત્તં ‘‘આયસ્મા મહાકસ્સપો સત્તાહપરિનિબ્બુતે…પે… ધમ્મવિનયસઙ્ગાયનત્થં ભિક્ખૂનં ઉસ્સાહં જનેસી’’તિ.

તત્થ અલન્તિ પટિક્ખેપવચનં. આવુસોતિ પરિદેવન્તે ભિક્ખૂ આલપતિ. મા સોચિત્થાતિ ચિત્તે ઉપ્પન્નબલવસોકેન મા સોચિત્થ. મા પરિદેવિત્થાતિ વાચાય મા પરિદેવિત્થ ‘‘પરિદેવનં વિલાપો’’તિ વચનતો. ઇદાનિ અસોચનાદીસુ કારણં દસ્સેન્તો ‘‘સુમુત્તા મય’’ન્તિઆદિમાહ. તેન મહાસમણેનાતિ નિસ્સક્કે કરણવચનં, તતો મહાસમણતો સુટ્ઠુ મુત્તા મયન્તિ અત્થો, ઉપદ્દુતા ચ હોમ તદાતિ અધિપ્પાયો. હોમાતિ વા અતીતત્થે વત્તમાનવચનં, અહુમ્હાતિ અત્થો, અનુસ્સરન્તો ધમ્મસંવેગવસેનાતિ અધિપ્પાયો. ધમ્મસભાવચિન્તાવસેન પવત્તં સહોત્તપ્પઞાણં ધમ્મસંવેગો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘સબ્બસઙ્ખતધમ્મેસુ, ઓત્તપ્પાકારસણ્ઠિતં;

ઞાણમોહિતભારાનં, ધમ્મસંવેગસઞ્ઞિત’’ન્તિ.

ઠાનં ખો પનેતં વિજ્જતીતિ તિટ્ઠતિ એત્થ ફલં તદાયત્તવુત્તિતાયાતિ ઠાનં, હેતુ. ખોતિ અવધારણે, એતં કારણં વિજ્જતેવ, નો ન વિજ્જતીતિ અત્થો. કિં તં કારણન્તિ આહ ‘‘યં પાપભિક્ખૂ’’તિઆદિ. એત્થ યન્તિ નિપાતમત્તં, કારણનિદ્દેસો વા, યેન કારણેન અન્તરધાપેય્યું, તદેતં કારણં વિજ્જતીતિ અત્થો. પાપભિક્ખૂતિ પાપિકાય લામિકાય ઇચ્છાય સમન્નાગતા ભિક્ખૂ. અતીતો અતિક્કન્તો સત્થા એત્થ, એતસ્સાતિ વા અતીતસત્થુકં, પાવચનં. પધાનં વચનં પાવચનં, ધમ્મવિનયન્તિ વુત્તં હોતિ. પક્ખં લભિત્વાતિ અલજ્જીપક્ખં લભિત્વા. ન ચિરસ્સેવાતિ ન ચિરેનેવ. યાવ ચ ધમ્મવિનયો તિટ્ઠતીતિ યત્તકં કાલં ધમ્મો ચ વિનયો ચ લજ્જીપુગ્ગલેસુ તિટ્ઠતિ.

વુત્તઞ્હેતં ભગવતાતિ પરિનિબ્બાનમઞ્ચકે નિપન્નેન ભગવતા ભિક્ખૂ ઓવદન્તેન એતં વુત્તન્તિ અત્થો. દેસિતો પઞ્ઞત્તોતિ ધમ્મોપિ દેસિતો ચેવ પઞ્ઞત્તો ચ. સુત્તાભિધમ્મસઙ્ગહિતસ્સ હિ ધમ્મસ્સ અભિસજ્જનં પબોધનં દેસના, તસ્સેવ પકારતો ઞાપનં વિનેય્યસન્તાને ઠપનં પઞ્ઞાપનં, તસ્મા ધમ્મોપિ દેસિતો ચેવ પઞ્ઞત્તો ચાતિ વુત્તો. પઞ્ઞત્તોતિ ચ ઠપિતોતિ અત્થો. વિનયોપિ દેસિતો ચેવ પઞ્ઞત્તો ચ. વિનયતન્તિસઙ્ગહિતસ્સ હિ અત્થસ્સ કાયવાચાનં વિનયનતો વિનયોતિ લદ્ધાધિવચનસ્સ અતિસજ્જનં પબોધનં દેસના, તસ્સેવ પકારતો ઞાપનં અસઙ્કરતો ઠપનં પઞ્ઞાપનં, તસ્મા વિનયોપિ દેસિતો ચેવ પઞ્ઞત્તો ચાતિ વુચ્ચતિ.

સો વો મમચ્ચયેનાતિ સો ધમ્મવિનયો તુમ્હાકં મમચ્ચયેન સત્થા. ઇદં વુત્તં હોતિ – મયા વો ઠિતેનેવ ‘‘ઇદં લહુકં, ઇદં ગરુકં, ઇદં સતેકિચ્છં, ઇદં અતેકિચ્છં, ઇદં લોકવજ્જં, ઇદં પણ્ણત્તિવજ્જં. અયં આપત્તિ પુગ્ગલસ્સ સન્તિકે વુટ્ઠાતિ, અયં ગણસ્સ, અયં સઙ્ઘસ્સ સન્તિકે વુટ્ઠાતી’’તિ સત્તન્નં આપત્તિક્ખન્ધાનં અવીતિક્કમનીયતાવસેન ઓતિણ્ણવત્થુસ્મિં સખન્ધકપરિવારો ઉભતોવિભઙ્ગો મહાવિનયો નામ દેસિતો, તં સકલમ્પિ વિનયપિટકં મયિ પરિનિબ્બુતે તુમ્હાકં સત્થુકિચ્ચં સાધેસ્સતિ ‘‘ઇદં વો કત્તબ્બં, ઇદં વો ન કત્તબ્બ’’ન્તિ કત્તબ્બાકત્તબ્બસ્સ વિભાગેન અનુસાસનતો. ઠિતેનેવ ચ મયા ‘‘ઇમે ચત્તારો સતિપટ્ઠાના, ચત્તારો સમ્મપ્પધાના, ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા, પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ, પઞ્ચ બલાનિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગાનિ, અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો’’તિ તેન તેન વિનેય્યાનં અજ્ઝાસયાનુરૂપેન પકારેન ઇમે સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયધમ્મે વિભજિત્વા સુત્તન્તપિટકં દેસિતં, તં સકલમ્પિ સુત્તન્તપિટકં મયિ પરિનિબ્બુતે તુમ્હાકં સત્થુકિચ્ચં સાધેસ્સતિ તંતંચરિયાનુરૂપં સમ્માપટિપત્તિયા અનુસાસનતો. ઠિતેનેવ ચ મયા ‘‘પઞ્ચક્ખન્ધા, દ્વાદસાયતનાનિ, અટ્ઠારસ ધાતુયો, ચત્તારિ સચ્ચાનિ, બાવીસતિન્દ્રિયાનિ, નવ હેતૂ, ચત્તારો આહારા, સત્ત ફસ્સા, સત્ત વેદના, સત્ત સઞ્ઞા, સત્ત ચેતના, સત્ત ચિત્તાનિ, તત્રાપિ એત્તકા ધમ્મા કામાવચરા, એત્તકા રૂપાવચરા, એત્તકા અરૂપાવચરા, એત્તકા પરિયાપન્ના, એત્તકા અપરિયાપન્ના, એત્તકા લોકિયા, એત્તકા લોકુત્તરા’’તિ ઇમે ધમ્મે વિભજિત્વા અભિધમ્મપિટકં દેસિતં, તં સકલમ્પિ અભિધમ્મપિટકં મયિ પરિનિબ્બુતે તુમ્હાકં સત્થુકિચ્ચં સાધેસ્સતિ, ખન્ધાદિવિભાગેન ઞાયમાનં ચતુસચ્ચસમ્બોધાવહત્તા સત્થારા સમ્માસમ્બુદ્ધેન કત્તબ્બકિચ્ચં નિપ્ફાદેસ્સતિ. ઇતિ સબ્બમ્પેતં અભિસમ્બોધિતો યાવ પરિનિબ્બાના પઞ્ચચત્તાલીસ વસ્સાનિ ભાસિતં લપિતં, તીણિ પિટકાનિ, પઞ્ચ નિકાયા, નવઙ્ગાનિ, ચતુરાસીતિ ધમ્મક્ખન્ધસહસ્સાનીતિ એવં મહપ્પભેદં હોતિ. ઇતિ ઇમાનિ ચતુરાસીતિ ધમ્મક્ખન્ધસહસ્સાનિ તિટ્ઠન્તિ, અહં એકોવ પરિનિબ્બાયામિ, અહઞ્ચ પનિદાનિ એકોવ ઓવદામિ અનુસાસામિ, મયિ પરિનિબ્બુતે ઇમાનિ ચતુરાસીતિ બુદ્ધસહસ્સાનિ તુમ્હે ઓવદિસ્સન્તિ અનુસાસિસ્સન્તિ ઓવાદાનુસાસનીકિચ્ચસ્સ નિપ્ફાદનતોતિ.

સાસનન્તિ પરિયત્તિપટિપત્તિપટિવેધવસેન તિવિધં સાસનં, નિપ્પરિયાયતો પન સત્તતિંસ બોધિપક્ખિયધમ્મા. અદ્ધનિયન્તિ અદ્ધાનમગ્ગગામીતિ અદ્ધનિયં, અદ્ધાનક્ખમન્તિ અત્થો. ચિરટ્ઠિતિકન્તિ ચિરં ઠિતિ એતસ્સાતિ ચિરટ્ઠિતિકં, સાસનં, અસ્સ ભવેય્યાતિ સમ્બન્ધો. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા યેન પકારેન ઇદં સાસનં દીઘમદ્ધાનં પવત્તિતું સમત્થં, તતોયેવ ચિરટ્ઠિતિકં અસ્સ, તથા તેન પકારેન ધમ્મઞ્ચ વિનયઞ્ચ સઙ્ગાયેય્યન્તિ.

ઇદાનિ સમ્માસમ્બુદ્ધેન અત્તનો કતં અનુગ્ગહવિસેસં વિભાવેન્તો આહ ‘‘યઞ્ચાહં ભગવતા’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘યઞ્ચાહ’’ન્તિ એતસ્સ ‘‘અનુગ્ગહિતો’’તિ એતેન સમ્બન્ધો. તત્થ યન્તિ યસ્મા, યેન કારણેનાતિ વુત્તં હોતિ. કિરિયાપરામસનં વા એતં, તેન ‘‘અનુગ્ગહિતો’’તિ એત્થ અનુગ્ગણ્હનં પરામસતિ. ધારેસ્સસીતિઆદિકં પન ભગવા અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે મહાકસ્સપત્થેરેન પઞ્ઞત્તસઙ્ઘાટિયં નિસિન્નો તં ચીવરં વિકસિતપદુમપુપ્ફવણ્ણેન પાણિના અન્તરે પરામસન્તો આહ. વુત્તઞ્હેતં કસ્સપસંયુત્તે (સં. નિ. ૨.૧૫૪) મહાકસ્સપત્થેરેનેવ આનન્દત્થેરં આમન્તેત્વા કથેન્તેન –

‘‘અથ ખો, આવુસો, ભગવા મગ્ગા ઓક્કમ્મ યેન અઞ્ઞતરં રુક્ખમૂલં તેનુપસઙ્કમિ, અથ ખ્વાહં, આવુસો, પટપિલોતિકાનં સઙ્ઘાટિં ચતુગ્ગુણં પઞ્ઞાપેત્વા ભગવન્તં એતદવોચં ‘ઇધ, ભન્તે, ભગવા નિસીદતુ, યં મમસ્સ દીઘરત્તં હિતાય સુખાયા’તિ. નિસીદિ ખો, આવુસો, ભગવા પઞ્ઞત્તે આસને, નિસજ્જ ખો મં, આવુસો, ભગવા એતદવોચ ‘મુદુકા ખો ત્યાયં કસ્સપ પટપિલોતિકાનં સઙ્ઘાટી’તિ. ‘પટિગ્ગણ્હાતુ મે, ભન્તે, ભગવા પટપિલોતિકાનં સઙ્ઘાટિં અનુકમ્પં ઉપાદાયા’તિ. ‘ધારેસ્સસિ પન મે ત્વં કસ્સપ સાણાનિ પંસુકૂલાનિ નિબ્બસનાની’તિ. ‘ધારેસ્સામહં, ભન્તે, ભગવતો સાણાનિ પંસુકૂલાનિ નિબ્બસનાની’તિ. સો ખ્વાહં, આવુસો, પટપિલોતિકાનં સઙ્ઘાટિં ભગવતો પાદાસિં, અહં પન ભગવતો સાણાનિ પંસુકૂલાનિ નિબ્બસનાનિ પટિપજ્જિ’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૧૫૪).

તત્થ (સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨.૧૫૪) મુદુકા ખો ત્યાયન્તિ મુદુકા ખો તે અયં. કસ્મા ભગવા એવમાહાતિ? થેરેન સહ ચીવરં પરિવત્તેતુકામતાય. કસ્મા પરિવત્તેતુકામો જાતોતિ? થેરં અત્તનો ઠાને ઠપેતુકામતાય. કિં સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાના નત્થીતિ? અત્થિ, એવં પનસ્સ અહોસિ ‘‘ઇમે ન ચિરં ઠસ્સન્તિ, કસ્સપો પન વીસવસ્સસતાયુકો, ‘સો મયિ પરિનિબ્બુતે સત્તપણ્ણિગુહાયં વસિત્વા ધમ્મવિનયસઙ્ગહં કત્વા મમ સાસનં પઞ્ચવસ્સસહસ્સપરિમાણં કાલં પવત્તનકં કરિસ્સતી’તિ અત્તનો નં ઠાને ઠપેમિ, એવં ભિક્ખૂ કસ્સપસ્સ સુસ્સૂસિતબ્બં મઞ્ઞિસ્સન્તી’’તિ, તસ્મા એવમાહ. થેરો પન યસ્મા ચીવરસ્સ વા પત્તસ્સ વા વણ્ણે કથિતે ‘‘ઇમં તુમ્હાકં ગણ્હથા’’તિ ચારિત્તમેવ, તસ્મા ‘‘પટિગ્ગણ્હાતુ મે ભન્તે ભગવા’’તિ આહ. ધારેસ્સસિ પન મે ત્વં કસ્સપાતિ કસ્સપ ત્વં ઇમાનિ પરિભોગજિણ્ણાનિ પંસુકૂલાનિ પારુપિતું સક્ખિસ્સસીતિ વદતિ. તઞ્ચ ખો ન કાયબલં સન્ધાય, પટિપત્તિપૂરણં પન સન્ધાય એવમાહ. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – અહં ઇમં ચીવરં પુણ્ણં નામ દાસિં પારુપિત્વા આમકસુસાને છડ્ડિતં તુમ્બમત્તેહિ પાણકેહિ સમ્પરિકિણ્ણં તે પાણકે વિધુનિત્વા મહાઅરિયવંસે ઠત્વા અગ્ગહેસિં, તસ્સ મે ઇમં ચીવરં ગહિતદિવસે દસસહસ્સચક્કવાળે મહાપથવી મહારવં વિરવમાના કમ્પિત્થ, આકાસં તટતટાયિ, ચક્કવાળદેવતા સાધુકારં અદંસુ ‘‘ઇમં ચીવરં ગણ્હન્તેન ભિક્ખુના જાતિપંસુકૂલિકેન જાતિઆરઞ્ઞિકેન જાતિએકાસનિકેન જાતિસપદાનચારિકેન ભવિતું વટ્ટતિ, ત્વં ઇમસ્સ ચીવરસ્સ અનુચ્છવિકં કાતું સક્ખિસ્સસી’’તિ. થેરોપિ અત્તના પઞ્ચન્નં હત્થીનં બલં ધારેતિ. સો તં અતક્કયિત્વા ‘‘અહમેતં પટિપત્તિં પૂરેસ્સામી’’તિ ઉસ્સાહેન સુગતચીવરસ્સ અનુચ્છવિકં કાતુકામો ‘‘ધારેસ્સામહં ભન્તે’’તિ આહ. પટિપજ્જિન્તિ પટિપન્નોસિં. એવં પન ચીવરપરિવત્તનં કત્વા થેરેન પારુતચીવરં ભગવા પારુપિ, સત્થુ ચીવરં થેરો. તસ્મિં સમયે મહાપથવી ઉદકપરિયન્તં કત્વા ઉન્નદન્તી કમ્પિત્થ.

સાણાનિ પંસુકૂલાનીતિ મતકળેવરં પરિવેઠેત્વા છડ્ડિતાનિ તુમ્બમત્તે કિમી પપ્ફોટેત્વા ગહિતાનિ સાણવાકમયાનિ પંસુકૂલચીવરાનિ. રથિકસુસાનસઙ્કારકૂટાદીનં યત્થ કત્થચિ પંસૂનં ઉપરિ ઠિતત્તા અબ્ભુગ્ગતટ્ઠેન તેસુ પંસુકૂલમિવાતિ પંસુકૂલં. અથ વા પંસુ વિય કુચ્છિતભાવં ઉલતિ ગચ્છતીતિ પંસુકૂલન્તિ પંસુકૂલસદ્દસ્સ અત્થો દટ્ઠબ્બો. નિબ્બસનાનીતિ નિટ્ઠિતવસનકિચ્ચાનિ, પરિભોગજિણ્ણાનીતિ અત્થો. એત્થ ‘‘કિઞ્ચાપિ એકમેવ તં ચીવરં, અનેકાવયવત્તા પન બહુવચનં કત’’ન્તિ મજ્ઝિમગણ્ઠિપદે વુત્તં. ચીવરે સાધારણપરિભોગેનાતિ એત્થ અત્તના સાધારણપરિભોગેનાતિ વિઞ્ઞાયમાનત્તા વિઞ્ઞાયમાનત્થસ્સ ચ-સદ્દસ્સ પયોગે કામાચારત્તા ‘‘અત્તના’’તિ ન વુત્તં. ‘‘ધારેસ્સસિ પન મે ત્વં, કસ્સપ, સાણાનિ પંસુકૂલાની’’તિ હિ વુત્તત્તા અત્તનાવ સાધારણપરિભોગો વિઞ્ઞાયતિ, નાઞ્ઞેન. ન હિ કેવલં સદ્દતોયેવ સબ્બત્થ અત્થનિચ્છયો ભવિસ્સતિ અત્થપકરણાદિનાપિ યેભુય્યેન અત્થસ્સ નિયમેતબ્બત્તા. આચરિયધમ્મપાલત્થેરેન પનેત્થ ઇદં વુત્તં ‘‘ચીવરે સાધારણપરિભોગેનાતિ એત્થ અત્તના સમસમટ્ઠપનેનાતિ ઇધ અત્તનાસદ્દં આનેત્વા ચીવરે અત્તના સાધારણપરિભોગેના’’તિ યોજેતબ્બં.

‘‘યસ્સ યેન હિ સમ્બન્ધો, દૂરટ્ઠમ્પિ ચ તસ્સ તં;

અત્થતો હ્યસમાનાનં, આસન્નત્તમકારણ’’ન્તિ.

અથ વા ભગવતા ચીવરે સાધારણપરિભોગેન ભગવતા અનુગ્ગહિતોતિ યોજનીયં એકસ્સપિ કરણનિદ્દેસસ્સ સહયોગકત્તુત્થજોતકત્તસમ્ભવતોતિ. સબ્બત્થ ‘‘આચરિયધમ્મપાલત્થેરેના’’તિ વુત્તે સુત્તન્તટીકાકારેનાતિ ગહેતબ્બં. સમાનં ધારણમેતસ્સાતિ સાધારણો, પરિભોગો. સાધારણપરિભોગેન ચેવ સમસમટ્ઠપનેન ચ અનુગ્ગહિતોતિ સમ્બન્ધો.

ઇદાનિ (સં. નિ. ૨.૧૫૨) –

‘‘અહં, ભિક્ખવે, યાવદે આકઙ્ખામિ વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરામિ. કસ્સપોપિ, ભિક્ખવે, યાવદે આકઙ્ખતિ વિવિચ્ચેવ કામેહિ વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચારં વિવેકજં પીતિસુખં પઠમં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ.

‘‘અહં, ભિક્ખવે, યાવદે આકઙ્ખામિ વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા અજ્ઝત્તં સમ્પસાદનં ચેતસો એકોદિભાવં અવિતક્કં અવિચારં સમાધિજં પીતિસુખં દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરામિ. કસ્સપોપિ, ભિક્ખવે, યાવદે આકઙ્ખતિ વિતક્કવિચારાનં વૂપસમા…પે… દુતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ.

‘‘અહં, ભિક્ખવે, યાવદે આકઙ્ખામિ પીતિયા ચ વિરાગા ઉપેક્ખકો ચ વિહરામિ, સતો ચ સમ્પજાનો સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદેમિ, યં તં અરિયા આચિક્ખન્તિ ‘ઉપેક્ખકો સતિમા સુખવિહારી’તિ, તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરામિ. કસ્સપોપિ, ભિક્ખવે, યાવદે આકઙ્ખતિ પીતિયા ચ વિરાગા ઉપેક્ખકો ચ વિહરતિ…પે… તતિયં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ.

‘‘અહં, ભિક્ખવે, યાવદે આકઙ્ખામિ સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના પુબ્બેવ સોમનસ્સદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમા અદુક્ખમસુખં ઉપેક્ખાસતિપારિસુદ્ધિં ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરામિ. કસ્સપોપિ, ભિક્ખવે, યાવદે આકઙ્ખતિ સુખસ્સ ચ પહાના દુક્ખસ્સ ચ પહાના પુબ્બેવ…પે… ચતુત્થં ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ.

‘‘અહં, ભિક્ખવે, યાવદે આકઙ્ખામિ સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા પટિઘસઞ્ઞાનં અત્થઙ્ગમા નાનત્તસઞ્ઞાનં અમનસિકારા ‘અનન્તો આકાસો’તિ આકાસાનઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરામિ. કસ્સપોપિ, ભિક્ખવે, યાવદે આકઙ્ખતિ સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા…પે… આકાસાનઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ.

‘‘અહં, ભિક્ખવે, યાવદે આકઙ્ખામિ સબ્બસો આકાસાનઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ ‘અનન્તં વિઞ્ઞાણ’ન્તિ વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરામિ. કસ્સપોપિ, ભિક્ખવે, યાવદે આકઙ્ખતિ સબ્બસો આકાસાનઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ…પે… વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ.

‘‘અહં, ભિક્ખવે, યાવદે આકઙ્ખામિ સબ્બસો વિઞ્ઞાણઞ્ચાયતનં સમતિક્કમ્મ ‘નત્થિ કિઞ્ચી’તિ આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરામિ. કસ્સપોપિ, ભિક્ખવે, યાવદે આકઙ્ખતિ…પે… આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ.

‘‘અહં, ભિક્ખવે, યાવદે આકઙ્ખામિ સબ્બસો આકિઞ્ચઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરામિ. કસ્સપોપિ, ભિક્ખવે, યાવદે આકઙ્ખતિ…પે… નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ.

‘‘અહં, ભિક્ખવે, યાવદે આકઙ્ખામિ સબ્બસો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં ઉપસમ્પજ્જ વિહરામિ. કસ્સપોપિ…પે… સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ.

‘‘અહં, ભિક્ખવે, યાવદે આકઙ્ખામિ અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોમિ, એકોપિ હુત્વા બહુધા હોમિ, બહુધાપિ હુત્વા એકો હોમિ, આવિભાવં તિરોભાવં તિરોકુટ્ટં તિરોપાકારં તિરોપબ્બતં અસજ્જમાનો ગચ્છામિ સેય્યથાપિ આકાસે, પથવિયાપિ ઉમ્મુજ્જનિમુજ્જં કરોમિ સેય્યથાપિ ઉદકે, ઉદકેપિ અભિજ્જમાને ગચ્છામિ સેય્યથાપિ પથવિયં, આકાસેપિ પલ્લઙ્કેન કમામિ સેય્યથાપિ પક્ખી સકુણો, ઇમેપિ ચન્દિમસૂરિયે એવંમહિદ્ધિકે એવંમહાનુભાવે પાણિના પરિમસામિ પરિમજ્જામિ, યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેમિ. કસ્સપોપિ ભિક્ખવે યાવદે આકઙ્ખતિ અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધં પચ્ચનુભોતિ…પે… યાવ બ્રહ્મલોકાપિ કાયેન વસં વત્તેતિ.

‘‘અહં, ભિક્ખવે, યાવદે આકઙ્ખામિ દિબ્બાય સોતધાતુયા વિસુદ્ધાય અતિક્કન્તમાનુસિકાય ઉભો સદ્દે સુણામિ દિબ્બે ચ માનુસે ચ યે દૂરે સન્તિકે ચ. કસ્સપોપિ, ભિક્ખવે, યાવદે આકઙ્ખતિ દિબ્બાય સોતધાતુયા…પે… યે દૂરે સન્તિકે ચ.

‘‘અહં, ભિક્ખવે, યાવદે આકઙ્ખામિ પરસત્તાનં પરપુગ્ગલાનં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનામિ, સરાગં વા ચિત્તં ‘સરાગં ચિત્ત’ન્તિ પજાનામિ, વીતરાગં વા ચિત્તં ‘વીતરાગં ચિત્ત’ન્તિ પજાનામિ, સદોસં વા ચિત્તં…પે… વીતદોસં વા ચિત્તં…પે… સમોહં વા ચિત્તં…પે… વીતમોહં વા ચિત્તં…પે… સંખિત્તં વા ચિત્તં…પે… વિક્ખિત્તં વા ચિત્તં…પે… મહગ્ગતં વા ચિત્તં…પે… અમહગ્ગતં વા ચિત્તં…પે… સઉત્તરં વા ચિત્તં…પે… અનુત્તરં વા ચિત્તં…પે… સમાહિતં વા ચિત્તં…પે… અસમાહિતં વા ચિત્તં…પે… વિમુત્તં વા ચિત્તં…પે… અવિમુત્તં વા ચિત્તં ‘અવિમુત્તં ચિત્ત’ન્તિ પજાનામિ. કસ્સપોપિ, ભિક્ખવે, યાવદે આકઙ્ખતિ પરસત્તાનં પરપુગ્ગલાનં ચેતસા ચેતો પરિચ્ચ પજાનાતિ, સરાગં વા ચિત્તં ‘સરાગં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ…પે… અવિમુત્તં વા ચિત્તં ‘અવિમુત્તં ચિત્ત’ન્તિ પજાનાતિ.

‘‘અહં, ભિક્ખવે, યાવદે આકઙ્ખામિ અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરામિ. સેય્યથિદં – એકમ્પિ જાતિં દ્વેપિ જાતિયો તિસ્સોપિ જાતિયો ચતસ્સોપિ જાતિયો પઞ્ચપિ જાતિયો દસપિ જાતિયો વીસમ્પિ જાતિયો તિંસમ્પિ જાતિયો ચત્તાલીસમ્પિ જાતિયો પઞ્ઞાસમ્પિ જાતિયો જાતિસતમ્પિ જાતિસહસ્સમ્પિ જાતિસતસહસ્સમ્પિ અનેકેપિ સંવટ્ટકપ્પે અનેકેપિ વિવટ્ટકપ્પે અનેકેપિ સંવટ્ટવિવટ્ટકપ્પે ‘અમુત્રાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો, સો તતો ચુતો અમુત્ર ઉદપાદિં, તત્રાપાસિં એવંનામો એવંગોત્તો એવંવણ્ણો એવમાહારો એવંસુખદુક્ખપ્પટિસંવેદી એવમાયુપરિયન્તો, સો તતો ચુતો ઇધૂપપન્નો’તિ. ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરામિ. કસ્સપોપિ, ભિક્ખવે, યાવદે આકઙ્ખતિ અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ. સેય્યથિદં – એકમ્પિ જાતિં…પે… ઇતિ સાકારં સઉદ્દેસં અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ.

‘‘અહં, ભિક્ખવે, યાવદે આકઙ્ખામિ દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સામિ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે સુગતે દુગ્ગતે, યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનામિ ‘ઇમે વત ભોન્તો સત્તા કાયદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા વચીદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા મનોદુચ્ચરિતેન સમન્નાગતા અરિયાનં ઉપવાદકા મિચ્છાદિટ્ઠિકા મિચ્છાદિટ્ઠિકમ્મસમાદાના, તે કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા અપાયં દુગ્ગતિં વિનિપાતં નિરયં ઉપપન્ના. ઇમે વા પન ભોન્તો સત્તા કાયસુચરિતેન સમન્નાગતા વચીસુચરિતેન સમન્નાગતા મનોસુચરિતેન સમન્નાગતા અરિયાનં અનુપવાદકા સમ્માદિટ્ઠિકા સમ્માદિટ્ઠિકમ્મસમાદાના, તે કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગં લોકં ઉપપન્ના’તિ. ઇતિ દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સામિ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે સુગતે દુગ્ગતે, યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનામિ. કસ્સપોપિ, ભિક્ખવે, યાવદે આકઙ્ખતિ દિબ્બેન ચક્ખુના વિસુદ્ધેન અતિક્કન્તમાનુસકેન સત્તે પસ્સતિ ચવમાને ઉપપજ્જમાને હીને પણીતે સુવણ્ણે દુબ્બણ્ણે સુગતે દુગ્ગતે, યથાકમ્મૂપગે સત્તે પજાનાતિ.

‘‘અહં, ભિક્ખવે, આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરામિ. કસ્સપોપિ, ભિક્ખવે, આસવાનં ખયા અનાસવં ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિં દિટ્ઠેવ ધમ્મે સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૫૨) –

એવં નવાનુપુબ્બવિહારછળભિઞ્ઞાપ્પભેદે ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મે અત્તના સમસમટ્ઠપનત્થાય ભગવતા વુત્તં કસ્સપસંયુત્તે આગતં પાળિમિમં પેય્યાલમુખેન આદિગ્ગહણેન ચ સઙ્ખિપિત્વા દસ્સેન્તો આહ ‘‘અહં ભિક્ખવે’’તિઆદિ.

તત્થ યાવદે આકઙ્ખામીતિ યાવદેવ ઇચ્છામીતિ અત્થો. તતોયેવ હિ મજ્ઝિમગણ્ઠિપદે ચૂળગણ્ઠિપદે ચ ‘‘યાવદેતિ યાવદેવાતિ વુત્તં હોતી’’તિ લિખિતં. સંયુત્તનિકાયટ્ઠકથાયમ્પિ ‘‘યાવદે આકઙ્ખામીતિ યાવદેવ ઇચ્છામી’’તિ અત્થો વુત્તો. તથા હિ તત્થ લીનત્થપકાસનિયં આચરિયધમ્મપાલત્થેરેનેવ વુત્તં ‘‘યાવદેવાતિ ઇમિના સમાનત્થં યાવદેતિ ઇદં પદ’’ન્તિ. પોત્થકેસુ પન કત્થચિ ‘‘યાવદેવા’’તિ અયમેવ પાઠો દિસ્સતિ. યાનિ પન ઇતો પરં ‘‘વિવિચ્ચેવ કામેહી’’તિઆદિના નયેન ચત્તારિ રૂપાવચરકિરિયઝાનાનિ, ‘‘સબ્બસો રૂપસઞ્ઞાનં સમતિક્કમા’’તિઆદિના નયેન ચતસ્સો અરૂપસમાપત્તિયો, ‘‘સબ્બસો નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં સમતિક્કમ્મ સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધ’’ન્તિઆદિના નયેન નિરોધસમાપત્તિ, ‘‘અનેકવિહિતં ઇદ્ધિવિધ’’ન્તિઆદિના નયેન અભિઞ્ઞા ચ વુત્તા. તત્થ યં વત્તબ્બં સિયા, તં અનુપદવણ્ણનાય ચેવ ભાવનાવિધાનેન ચ સદ્ધિં વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૬૯-૭૦) સબ્બસો વિત્થારિતં. ઇધાપિ ચ વેરઞ્જકણ્ડે ચત્તારિ રૂપાવચરઝાનાનિ તિસ્સો ચ વિજ્જા આવિ ભવિસ્સન્તિ, તસ્મા તત્થ યં વત્તબ્બં, તં તત્થેવ વણ્ણયિસ્સામ.

નવાનુપુબ્બવિહારછળભિઞ્ઞાપ્પભેદેતિ એત્થ નવાનુપુબ્બવિહારા નામ અનુપટિપાટિયા સમાપજ્જિતબ્બભાવતો એવંસઞ્ઞિતા નિરોધસમાપત્તિયા સહ અટ્ઠ સમાપત્તિયો. છળભિઞ્ઞા નામ આસવક્ખયઞાણેન સદ્ધિં પઞ્ચાભિઞ્ઞાયોતિ એવં લોકિયલોકુત્તરભેદા સબ્બા અભિઞ્ઞાયો. ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મેતિ ઉત્તરિમનુસ્સાનં ઝાયીનઞ્ચેવ અરિયાનઞ્ચ ધમ્મો ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મો. અથ વા ઉત્તરિ મનુસ્સધમ્માતિ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મો, મનુસ્સધમ્મો નામ દસકુસલકમ્મપથધમ્મો. સો હિ વિના ભાવનામનસિકારેન પકતિયાવ મનુસ્સેહિ નિબ્બત્તેતબ્બતો મનુસ્સત્તભાવાવહતો વા ‘‘મનુસ્સધમ્મો’’તિ વુચ્ચતિ, તતો ઉત્તરિ પન ઝાનાદીનિ ‘‘ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મો’’તિ વેદિતબ્બાનિ. અત્તના સમસમટ્ઠપનેનાતિ અહં યત્તકં કાલં યત્તકે વા સમાપત્તિવિહારે અભિઞ્ઞાયો ચ વળઞ્જેમિ, તથા કસ્સપોપીતિ એવં યથાવુત્તઉત્તરિમનુસ્સધમ્મે અત્તના સમસમં કત્વા ઠપનેન. ઇદઞ્ચ નવાનુપુબ્બવિહારછળભિઞ્ઞાદિભાવસામઞ્ઞેન પસંસામત્તં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. ન હિ આયસ્મા મહાકસ્સપો ભગવા વિય દેવસિકં ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સસઙ્ખા સમાપત્તિયો સમાપજ્જતિ, યમકપાટિહારિયાદિવસેન વા અભિઞ્ઞાયો વળઞ્જેતિ. એત્થ ચ ‘‘ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મે અત્તના સમસમટ્ઠપનેના’’તિ ઇદં નિદસ્સનમત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તથા હિ –

‘‘ઓવદ કસ્સપ ભિક્ખૂ, કરોહિ કસ્સપ ભિક્ખૂનં ધમ્મિં કથં, અહં વા કસ્સપ ભિક્ખૂ ઓવદેય્યં ત્વં વા, અહં વા કસ્સપ ભિક્ખૂનં ધમ્મિં કથં કરેય્યં ત્વં વા’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૪૯).

એવમ્પિ અત્તના સમસમટ્ઠાને ઠપેતિયેવ, તસ્સ કિમઞ્ઞં આણણ્યં ભવિસ્સતિ અઞ્ઞત્ર ધમ્મવિનયસઙ્ગાયનાતિ અધિપ્પાયો. તત્થ ‘‘તસ્સાતિ તસ્સ અનુગ્ગહસ્સા’’તિ મજ્ઝિમગણ્ઠિપદે વુત્તં. તસ્સ મેતિ વા અત્થો ગહેતબ્બો. પોત્થકેસુ હિ કત્થચિ ‘‘તસ્સ મે’’તિ પાઠોયેવ દિસ્સતિ, ધમ્મવિનયસઙ્ગાયનં ઠપેત્વા અઞ્ઞં કિં નામ તસ્સ મે આણણ્યં અણણભાવો ભવિસ્સતીતિ અત્થો. ‘‘નનુ મં ભગવા’’તિઆદિના વુત્તમેવત્થં ઉપમાવસેન વિભાવેતિ. સકકવચઇસ્સરિયાનુપ્પદાનેનાતિ એત્થ ચીવરસ્સ નિદસ્સનવસેન કવચસ્સ ગહણં કતં, સમાપત્તિયા નિદસ્સનવસેન ઇસ્સરિયં ગહિતં. કુલવંસપ્પતિટ્ઠાપકન્તિ કુલવંસસ્સ કુલપ્પવેણિયા પતિટ્ઠાપકં. ‘‘મે સદ્ધમ્મવંસપ્પતિટ્ઠાપકો’’તિ નિચ્ચસાપેક્ખત્તા સમાસો દટ્ઠબ્બો, મે સદ્ધમ્મવંસસ્સ પતિટ્ઠાપકો પવત્તકોતિ વુત્તં હોતિ. વુત્તવચનમનુસ્સરન્તો અનુગ્ગહેસીતિ ચિન્તયન્તો ધમ્મવિનયસઙ્ગાયનત્થં ભિક્ખૂનં ઉસ્સાહં જનેસીતિ સમ્બન્ધો, ધાતુભાજનદિવસે તત્થ સન્નિપતિતાનં ભિક્ખૂનં ઉસ્સાહં જનેસીતિ અત્થો.

ઇદાનિ યથાવુત્તમત્થં પાળિયા વિભાવેન્તો આહ ‘‘યથાહા’’તિઆદિ. તત્થ એકમિદાહન્તિ એત્થ ઇદન્તિ નિપાતમત્તં. એકં સમયન્તિ ચ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનં, એકસ્મિં સમયેતિ વુત્તં હોતિ. પાવાયાતિ પાવાનગરતો, તત્થ પિણ્ડાય ચરિત્વા કુસિનારં ગમિસ્સામીતિ અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નોતિ વુત્તં હોતિ. અદ્ધાનમગ્ગોતિ ચ દીઘમગ્ગો વુચ્ચતિ. દીઘપરિયાયો હેત્થ અદ્ધાનસદ્દો. મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિન્તિ ગુણમહત્તેનપિ સઙ્ખ્યામહત્તેનપિ મહતા. ભિક્ખૂનં સઙ્ઘેન ભિક્ખુસઙ્ઘેન, સમણગણેન સદ્ધિં એકતોતિ અત્થો. ‘‘પઞ્ચમત્તેહી’’તિઆદિના સઙ્ખ્યામહત્તં વિભાવેતિ. મત્ત-સદ્દો ચેત્થ પમાણવચનો ‘‘ભોજને મત્તઞ્ઞુતા’’તિઆદીસુ વિય. સબ્બં સુભદ્દકણ્ડં વિત્થારતો વેદિતબ્બન્તિ સબ્બં સુભદ્દકણ્ડં ઇધ આનેત્વા વિત્થારતો દસ્સેતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો.

‘‘તતો પરન્તિ તતો ભિક્ખૂનં ઉસ્સાહજનનતો પર’’ન્તિ આચરિયધમ્મપાલત્થેરેન વુત્તં. મહાગણ્ઠિપદે પન ‘‘તતો પરન્તિ સુભદ્દકણ્ડતો પર’’ન્તિ વુત્તં. ઇદમેવેત્થ સારતો પચ્ચેતબ્બન્તિ નો તક્કો. અયમેવ હિ ઉસ્સાહજનનપ્પકારો, યદિદં ‘‘હન્દ મયં, આવુસો, ધમ્મઞ્ચ વિનયઞ્ચ સઙ્ગાયેય્યામ, પુરે અધમ્મો દિપ્પતી’’તિઆદિ, તસ્મા ઉસ્સાહજનનતો પરન્તિ ન વત્તબ્બં હેટ્ઠા ઉસ્સાહજનનપ્પકારસ્સ પાળિયં અવુત્તત્તા. અયઞ્હેત્થ પાળિક્કમો –

‘‘અથ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ, એકમિદાહં, આવુસો, સમયં પાવાય કુસિનારં અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નો મહતા ભિક્ખુસઙ્ઘેન સદ્ધિં પઞ્ચમત્તેહિ ભિક્ખુસતેહિ. અથ ખ્વાહં, આવુસો, મગ્ગા ઓક્કમ્મ અઞ્ઞતરસ્મિં રુક્ખમૂલે નિસીદિં.

‘‘તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરો આજીવકો કુસિનારાય મન્દારવપુપ્ફં ગહેત્વા પાવં અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નો હોતિ. અદ્દસં ખો અહં, આવુસો, તં આજીવકં દૂરતોવ આગચ્છન્તં, દિસ્વાન તં આજીવકં એતદવોચં ‘અપાવુસો, અમ્હાકં સત્થારં જાનાસી’તિ? ‘આમ, આવુસો, જાનામિ. અજ્જ સત્તાહપરિનિબ્બુતો સમણો ગોતમો, તતો મે ઇદં મન્દારવપુપ્ફં ગહિતન્તિ. તત્રાવુસો, યે તે ભિક્ખૂ અવીતરાગા, અપ્પેકચ્ચે બાહા પગ્ગય્હ કન્દન્તિ, છિન્નપાતં પપતન્તિ આવટ્ટન્તિ વિવટ્ટન્તિ, ‘અતિખિપ્પં ભગવા પરિનિબ્બુતો, અતિખિપ્પં સુગતો પરિનિબ્બુતો, અતિખિપ્પં ચક્ખું લોકે અન્તરહિત’ન્તિ. યે પન તે ભિક્ખૂ વીતરાગા, તે સતા સમ્પજાના અધિવાસેન્તિ ‘અનિચ્ચા સઙ્ખારા, તં કુતેત્થ લબ્ભા’’’તિ.

‘‘અથ ખ્વાહં, આવુસો, તે ભિક્ખૂ એતદવોચં – ‘અલં, આવુસો, મા સોચિત્થ મા પરિદેવિત્થ, નન્વેતં, આવુસો, ભગવતા પટિકચ્ચેવ અક્ખાતં ‘સબ્બેહેવ પિયેહિ મનાપેહિ નાનાભાવો વિનાભાવો અઞ્ઞથાભાવો. તં કુતેત્થ, આવુસો, લબ્ભા, યં તં જાતં ભૂતં સઙ્ખતં પલોકધમ્મં, તં વત મા પલુજ્જી’તિ નેતં ઠાનં વિજ્જતી’’તિ.

‘‘તેન ખો પન સમયેન, આવુસો, સુભદ્દો નામ વુડ્ઢપબ્બજિતો તસ્સં પરિસાયં નિસિન્નો હોતિ. અથ ખો આવુસો સુભદ્દો વુડ્ઢપબ્બજિતો તે ભિક્ખૂ એતદવોચ ‘અલં, આવુસો, મા સોચિત્થ મા પરિદેવિત્થ, સુમુત્તા મયં તેન મહાસમણેન, ઉપદ્દુતા ચ મયં હોમ’ ‘ઇદં વો કપ્પતિ, ઇદં વો ન કપ્પતી’તિ, ‘ઇદાનિ પન મયં યં ઇચ્છિસ્સામ, તં કરિસ્સામ, યં ન ઇચ્છિસ્સામ, ન તં કરિસ્સામા’તિ. હન્દ મયં આવુસો ધમ્મઞ્ચ વિનયઞ્ચ સઙ્ગાયેય્યામ, પુરે અધમ્મો દિપ્પતિ, ધમ્મો પટિબાહીયતિ, અવિનયો પુરે દિપ્પતિ, વિનયો પટિબાહીયતિ, પુરે અધમ્મવાદિનો બલવન્તો હોન્તિ, ધમ્મવાદિનો દુબ્બલા હોન્તિ, પુરે અવિનયવાદિનો બલવન્તો હોન્તિ, વિનયવાદિનો દુબ્બલા હોન્તી’’તિ.

‘‘‘તેન હિ, ભન્તે, થેરો ભિક્ખૂ ઉચ્ચિનતૂ’તિ. અથ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપો એકેનૂનપઞ્ચઅરહન્તસતાનિ ઉચ્ચિનિ. ભિક્ખૂ આયસ્મન્તં મહાકસ્સપં એતદવોચું ‘અયં, ભન્તે, આયસ્મા આનન્દો કિઞ્ચાપિ સેક્ખો, અભબ્બો છન્દા દોસા મોહા ભયા અગતિં ગન્તું, બહુ ચાનેન ભગવતો સન્તિકે ધમ્મો ચ વિનયો ચ પરિયત્તો. તેન હિ, ભન્તે, થેરો આયસ્મન્તમ્પિ આનન્દં ઉચ્ચિનતૂ’’’તિઆદિ (ચૂળવ. ૪૩૭).

તસ્મા તતો પરન્તિ એત્થ સુભદ્દકણ્ડતો પરન્તિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. ‘‘સબ્બં સુભદ્દકણ્ડં વિત્થારતો વેદિતબ્બ’’ન્તિ હિ ઇમિના ‘‘યં ન ઇચ્છિસ્સામ, ન તં કરિસ્સામા’’તિ એતં પરિયન્તં સુભદ્દકણ્ડપાળિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અવસેસં ઉસ્સાહજનનપ્પકારપ્પવત્તં પાળિમેવ દસ્સેન્તો ‘‘હન્દ મયં આવુસો’’તિઆદિમાહ.

તત્થ પુરે અધમ્મો દિપ્પતીતિ એત્થ અધમ્મો નામ દસકુસલકમ્મપથધમ્મપટિપક્ખભૂતો અધમ્મો. પુરે દિપ્પતીતિ અપિ નામ દિપ્પતિ. અથ વા યાવ અધમ્મો ધમ્મં પટિબાહિતું સમત્થો હોતિ, તતો પુરેતરમેવાતિ અત્થો. આસન્ને હિ અનાગતે અયં પુરેસદ્દો. દિપ્પતીતિ દિપ્પિસ્સતિ. પુરે-સદ્દયોગેન હિ અનાગતત્થે અયં વત્તમાનપયોગો યથા ‘‘પુરા વસ્સતિ દેવો’’તિ. કેચિ પનેત્થ એવં વણ્ણયન્તિ ‘‘પુરેતિ પચ્છા અનાગતે યથા અદ્ધાનં ગચ્છન્તસ્સ ગન્તબ્બમગ્ગો ‘પુરે’તિ વુચ્ચતિ, તથા ઇધ દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ. અવિનયોતિ પહાનવિનયસંવરવિનયાનં પટિપક્ખભૂતો અવિનયો. ‘‘વિનયવાદિનો દુબ્બલા હોન્તી’’તિ એવં ઇતિ-સદ્દોપિ એત્થ દટ્ઠબ્બો, ‘‘તતો પરં આહા’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. પોત્થકેસુ પન કત્થચિ ઇતિ-સદ્દો ન દિસ્સતિ, પાળિયં પન દીઘનિકાયટ્ઠકથાયઞ્ચ અત્થેવ ઇતિ-સદ્દો.

તેન હીતિ ઉય્યોજનત્થે નિપાતો. ઉચ્ચિનને ઉય્યોજેન્તા હિ તં મહાકસ્સપત્થેરં એવમાહંસુ. ભિક્ખૂ ઉચ્ચિનતૂતિ સઙ્ગીતિયા અનુરૂપે ભિક્ખૂ ઉચ્ચિનિત્વા ગણ્હાતૂતિ અત્થો. ‘‘સકલનવઙ્ગ…પે… પરિગ્ગહેસી’’તિ એતેન સુક્ખવિપસ્સકખીણાસવપરિયન્તાનં યથાવુત્તપુગ્ગલાનં સતિપિ આગમાધિગમસબ્ભાવે સહ પટિસમ્ભિદાહિ તેવિજ્જાદિગુણયુત્તાનં આગમાધિગમસમ્પત્તિયા ઉક્કંસગતત્તા સઙ્ગીતિયા બહૂપકારતં દસ્સેતિ. તત્થ સકલનવઙ્ગસત્થુસાસનપરિયત્તિધરેતિ સકલં સુત્તગેય્યાદિ નવઙ્ગં એત્થ, એતસ્સ વા અત્થીતિ સકલનવઙ્ગં, સત્થુસાસનં. અત્થકામેન પરિયાપુણિતબ્બતો દિટ્ઠધમ્મિકાદિપુરિસત્તપરિયત્તભાવતો ચ પરિયત્તીતિ તીણિ પિટકાનિ વુચ્ચન્તિ, તં સકલનવઙ્ગસત્થુસાસનસઙ્ખાતં પરિયત્તિં ધારેન્તીતિ સકલનવઙ્ગસત્થુસાસનપરિયત્તિધરા, તાદિસેતિ અત્થો. બહૂનં નાનપ્પકારાનં કિલેસાનં સક્કાયદિટ્ઠિયા ચ અવિહતત્તા તા જનેન્તિ, તાહિ વા જનિતાતિ પુથુજ્જના. દુવિધા પુથુજ્જના અન્ધપુથુજ્જના કલ્યાણપુથુજ્જનાતિ. તત્થ યેસં ખન્ધધાતુઆયતનાદીસુ ઉગ્ગહપરિપુચ્છાસવનધારણપચ્ચવેક્ખણાનિ નત્થિ, તે અન્ધપુથુજ્જના. યેસં તાનિ અત્થિ, તે કલ્યાણપુથુજ્જના. તે ઇધ ‘‘પુથુજ્જના’’તિ અધિપ્પેતા. સમથભાવનાસિનેહાભાવેન સુક્ખા લૂખા અસિનિદ્ધા વિપસ્સના એતેસન્તિ સુક્ખવિપસ્સકા.

તિપિટકસબ્બપરિયત્તિપ્પભેદધરેતિ તિણ્ણં પિટકાનં સમાહારો તિપિટકં, તિપિટકસઙ્ખાતં નવઙ્ગાદિવસેન અનેકધા ભિન્નં સબ્બપરિયત્તિપ્પભેદં ધારેન્તીતિ તિપિટકસબ્બપરિયત્તિપ્પભેદધરા, તાદિસેતિ અત્થો. અનુ અનુ તંસમઙ્ગીનં ભાવેતિ વડ્ઢેતીતિ અનુભાવો, અનુભાવો એવ આનુભાવો, પભાવો. મહન્તો આનુભાવો યેસં તે મહાનુભાવા. તેવિજ્જાદિભેદેતિ તિસ્સો વિજ્જાયેવ તેવિજ્જા, તા આદિ યેસં છળભિઞ્ઞાદીનં તે તેવિજ્જાદયો, તે ભેદા અનેકપ્પકારા ભિન્ના એતેસન્તિ તેવિજ્જાદિભેદા, ખીણાસવા, તાદિસેતિ અત્થો. અથ વા તિસ્સો વિજ્જા એતસ્સ અત્થીતિ તેવિજ્જો, સો આદિ યેસં છળભિઞ્ઞાદીનં તે તેવિજ્જાદયો, તે ભેદા યેસં ખીણાસવાનં તે તેવિજ્જાદિભેદા, તાદિસેતિ અત્થો. યે સન્ધાય ઇદં વુત્તન્તિ યે ભિક્ખૂ સન્ધાય ઇદં ‘‘અથ ખો આયસ્મા’’તિઆદિવચનં સઙ્ગીતિક્ખન્ધકે (ચૂળવ. ૪૩૭) વુત્તન્તિ અત્થો.

કિસ્સ પનાતિ કસ્મા પન. સિક્ખતીતિ સેક્ખો, અથ વા સિક્ખનં સિક્ખા, સાયેવ તસ્સ સીલન્તિ સેક્ખો. સો હિ અપરિયોસિતસિક્ખત્તા ચ તદધિમુત્તત્તા ચ એકન્તેન સિક્ખનસીલો ન અસેક્ખો વિય પરિનિટ્ઠિતસિક્ખો તત્થ પટિપસ્સદ્ધુસ્સાહો, નાપિ વિસ્સટ્ઠસિક્ખો પચુરજનો વિય તત્થ અનધિમુત્તો. અથ વા અરિયાય જાતિયા તીસુ સિક્ખાસુ જાતો, તત્થ વા ભવોતિ સેક્ખો. અથ વા ઇક્ખતિ એતાયાતિ ઇક્ખા, મગ્ગફલસમ્માદિટ્ઠિ. સહ ઇક્ખાયાતિ સેક્ખો. ઉપરિમગ્ગત્તયકિચ્ચસ્સ અપરિયોસિતત્તા સહ કરણીયેનાતિ સકરણીયો. અસ્સાતિ અનેન. અસમ્મુખા પટિગ્ગહિતં નામ નત્થીતિ નનુ ચ –

‘‘દ્વાસીતિ બુદ્ધતો ગણ્હિં, દ્વે સહસ્સાનિ ભિક્ખુતો;

ચતુરાસીતિ સહસ્સાનિ, યે મે ધમ્મા પવત્તિનો’’તિ. (થેરગા. ૧૦૨૭) –

વુત્તત્તા કથમેતં યુજ્જતીતિ? દ્વે સહસ્સાનિ ભિક્ખુતોતિ વુત્તમ્પિ ભગવતો સન્તિકે પટિગ્ગહિતમેવાતિ કત્વા વુત્તન્તિ નાયં વિરોધો. બહુકારત્તાતિ બહુઉપકારત્તા. ઉપકારવચનો હેત્થ કારસદ્દો. અસ્સાતિ ભવેય્ય.

અતિવિય વિસ્સત્થોતિ અતિવિય વિસ્સાસિકો. નન્તિ આનન્દત્થેરં, ‘‘ઓવદતી’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. આનન્દત્થેરસ્સ યેભુય્યેન નવકાય પરિસાય વિબ્ભમનેન મહાકસ્સપત્થેરો એવમાહ ‘‘ન વાયં કુમારકો મત્તમઞ્ઞાસી’’તિ. તથા હિ પરિનિબ્બુતે સત્થરિ મહાકસ્સપત્થેરો સત્થુપરિનિબ્બાને સન્નિપતિતસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મજ્ઝે નિસીદિત્વા ધમ્મવિનયસઙ્ગાયનત્થં પઞ્ચસતે ભિક્ખૂ ઉચ્ચિનિત્વા ‘‘આવુસો, રાજગહે વસ્સં વસન્તા ધમ્મવિનયં સઙ્ગાયેય્યામ, તુમ્હે પુરે વસ્સૂપનાયિકાય અત્તનો અત્તનો પલિબોધં પચ્છિન્દિત્વા રાજગહે સન્નિપતથા’’તિ વત્વા અત્તના રાજગહં ગતો. આનન્દત્થેરોપિ ભગવતો પત્તચીવરમાદાય મહાજનં સઞ્ઞાપેન્તો સાવત્થિં ગન્ત્વા તતો નિક્ખમ્મ રાજગહં ગચ્છન્તો દક્ખિણગિરિસ્મિં ચારિકં ચરિ. તસ્મિં સમયે આનન્દત્થેરસ્સ તિંસમત્તા સદ્ધિવિહારિકા યેભુય્યેન કુમારભૂતા એકવસ્સિકદુવસ્સિકભિક્ખૂ ચેવ અનુપસમ્પન્ના ચ વિબ્ભમિંસુ. કસ્મા પનેતે પબ્બજિતા, કસ્મા વિબ્ભમિંસૂતિ? તેસં કિર માતાપિતરો ચિન્તેસું ‘‘આનન્દત્થેરો સત્થુવિસ્સાસિકો અટ્ઠ વરે યાચિત્વા ઉપટ્ઠહતિ, ઇચ્છિતિચ્છિતટ્ઠાનં સત્થારં ગહેત્વા ગન્તું સક્કોતિ, અમ્હાકં દારકે એતસ્સ સન્તિકે પબ્બાજેસ્સામ, સો સત્થારં ગહેત્વા આગમિસ્સતિ, તસ્મિં આગતે મયં મહાસક્કારં કાતું લભિસ્સામા’’તિ ઇમિના તાવ કારણેન નેસં ઞાતકા તે પબ્બાજેસું. સત્થરિ પન પરિનિબ્બુતે તેસં સા પત્થના ઉપચ્છિન્ના, અથ ને એકદિવસેનેવ ઉપ્પબ્બાજેસું.

અથ આનન્દત્થેરં દક્ખિણગિરિસ્મિં ચારિકં ચરિત્વા રાજગહમાગતં દિસ્વા મહાકસ્સપત્થેરો એવમાહ ‘‘ન વાયં કુમારકો મત્તમઞ્ઞાસી’’તિ. વુત્તઞ્હેતં કસ્સપસંયુત્તે –

‘‘અથ કિઞ્ચરહિ ત્વં, આવુસો આનન્દ, ઇમેહિ નવેહિ ભિક્ખૂહિ ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારેહિ ભોજને અમત્તઞ્ઞૂહિ જાગરિયં અનનુયુત્તેહિ સદ્ધિં ચારિકં ચરસિ, સસ્સઘાતં મઞ્ઞે ચરસિ, કુલૂપઘાતં મઞ્ઞે ચરસિ, ઓલુજ્જતિ ખો તે, આવુસો આનન્દ, પરિસા, પલુજ્જન્તિ ખો તે આવુસો નવપ્પાયા, ન વાયં કુમારકો મત્તમઞ્ઞાસીતિ.

‘‘અપિ મે ભન્તે કસ્સપ સિરસ્મિં પલિતાનિ જાતાનિ, અથ ચ પન મયં અજ્જાપિ આયસ્મતો મહાકસ્સપસ્સ કુમારકવાદા ન મુચ્ચામાતિ. તથા હિ પન ત્વં, આવુસો આનન્દ, ઇમેહિ નવેહિ ભિક્ખૂહિ ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારેહિ ભોજને અમત્તઞ્ઞૂહિ જાગરિયં અનનુયુત્તેહિ સદ્ધિં ચારિકં ચરસિ, સસ્સઘાતં મઞ્ઞે ચરસિ, કુલૂપઘાતં મઞ્ઞે ચરસિ, ઓલુજ્જતિ ખો તે, આવુસો આનન્દ, પરિસા, પલુજ્જન્તિ ખો તે આવુસો નવપ્પાયા, ન વાયં કુમારકો મત્તમઞ્ઞાસી’’તિ (સં. નિ. ૨.૧૫૪).

તત્થ (સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨.૧૫૪) સસ્સઘાતં મઞ્ઞેચરસીતિ સસ્સં ઘાતેન્તો વિય આહિણ્ડસિ. કુલૂપઘાતં મઞ્ઞે ચરસીતિ કુલાનિ ઉપઘાતેન્તો વિય હનન્તો વિય આહનન્તો વિય આહિણ્ડસિ. ઓલુજ્જતીતિ પલુજ્જતિ ભિજ્જતિ. પલુજ્જન્તિ ખો તે આવુસો નવપ્પાયાતિ, આવુસો, એવં એતે તુય્હં પાયેન યેભુય્યેન નવકા એકવસ્સિકદુવસ્સિકદહરા ચેવ સામણેરા ચ પલુજ્જન્તિ. ન વાયં કુમારકો મત્તમઞ્ઞાસીતિ અયં કુમારકો અત્તનો પમાણં ન વત જાનાતીતિ થેરં તજ્જેન્તો આહ. કુમારકવાદા ન મુચ્ચામાતિ કુમારકવાદતો ન મુચ્ચામ. તથા હિ પન ત્વન્તિ ઇદમસ્સ એવં વત્તબ્બતાય કારણદસ્સનત્થં વુત્તં. અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો – યસ્મા ત્વં ઇમેહિ નવકેહિ ભિક્ખૂહિ ઇન્દ્રિયસંવરરહિતેહિ સદ્ધિં વિચરસિ, તસ્મા કુમારકેહિ સદ્ધિં ચરન્તો ‘‘કુમારકો’’તિ વત્તબ્બતં અરહસીતિ.

‘‘ન વાયં કુમારકો મત્તમઞ્ઞાસી’’તિ એત્થ વા-સદ્દો પદપૂરણે. વા-સદ્દો હિ ઉપમાનસમુચ્ચયસંસયવવસ્સગ્ગપદપૂરણવિકપ્પાદીસુ બહૂસુ અત્થેસુ દિસ્સતિ. તથા હેસ ‘‘પણ્ડિતો વાપિ તેન સો’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૬૩) ઉપમાને દિસ્સતિ, સદિસભાવેતિ અત્થો. ‘‘તં વાપિ ધીરા મુનિ વેદયન્તી’’તિઆદીસુ (સુ. નિ. ૨૧૩) સમુચ્ચયે. ‘‘કે વા ઇમે કસ્સ વા’’તિઆદીસુ (પારા. ૨૯૬) સંસયે. ‘‘અયં વા ઇમેસં સમણબ્રાહ્મણાનં સબ્બબાલો સબ્બમૂળ્હો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૧૮૧) વવસ્સગ્ગે. ‘‘યે હિ કેચિ, ભિક્ખવે, સમણા વા બ્રાહ્મણા વા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૭૦; સં. નિ. ૨.૧૩) વિકપ્પેતિ. ઇધ પન પદપૂરણે દટ્ઠબ્બો. તેનેવ ચ આચરિયધમ્મપાલત્થેરેન વુત્તં ‘‘વાસદ્દસ્સ અત્થુદ્ધારં કરોન્તેન ‘ન વાયં કુમારકો મત્તમઞ્ઞાસી’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૨.૧૫૪) પદપૂરણે’’તિ. અટ્ઠકથાયમ્પિ (સં. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨.૧૫૪) એત્તકમેવ વુત્તં ‘‘ન વાયં કુમારકો મત્તમઞ્ઞાસીતિ અયં કુમારકો અત્તનો પમાણં ન વત જાનાતીતિ થેરં તજ્જેન્તો આહા’’તિ. એત્થાપિ વતાતિ વચનસિલિટ્ઠતાય વુત્તં. યં પનેત્થ કેનચિ વુત્તં ‘‘ન વાયન્તિ એત્થ વાતિ વિભાસા, અઞ્ઞાસિપિ ન અઞ્ઞાસિપીતિ અત્થો’’તિ. તં તસ્સ મતિમત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. ન હેત્થ અયમત્થો સમ્ભવતિ, તસ્મા અત્તનો પમાણં નાઞ્ઞાસીતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો. તત્રાતિ એવં સતિ. છન્દાગમનં વિયાતિ એત્થ છન્દા આગમનં વિયાતિ પદચ્છેદો કાતબ્બો, છન્દેન આગમનં પવત્તનં વિયાતિ અત્થો, છન્દેન અકત્તબ્બકરણં વિયાતિ વુત્તં હોતિ. છન્દં વા આગચ્છતિ સમ્પયોગવસેનાતિ છન્દાગમનં, તથા પવત્તો અપાયગમનીયો અકુસલચિત્તુપ્પાદો. અથ વા અનનુરૂપં ગમનં અગમનં, છન્દેન અગમનં છન્દાગમનં, છન્દેન સિનેહેન અનનુરૂપં ગમનં પવત્તનં અકત્તબ્બકરણં વિયાતિ વુત્તં હોતિ. અસેક્ખપટિસમ્ભિદાપ્પત્તેતિ અસેક્ખભૂતા પટિસમ્ભિદા અસેક્ખપટિસમ્ભિદા, તં પત્તે, પટિલદ્ધઅસેક્ખપટિસમ્ભિદેતિ અત્થો. અનુમતિયાતિ અનુઞ્ઞાય, યાચનાયાતિ વુત્તં હોતિ.

‘‘કિઞ્ચાપિ સેક્ખો’’તિ ઇદં ન સેક્ખાનં અગતિગમનસબ્ભાવેન વુત્તં, અસેક્ખાનંયેવ પન ઉચ્ચિનિતત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. પઠમમગ્ગેનેવ હિ ચત્તારિ અગતિગમનાનિ પહીયન્તિ, તસ્મા કિઞ્ચાપિ સેક્ખો, તથાપિ થેરો આયસ્મન્તમ્પિ આનન્દં ઉચ્ચિનતૂતિ એવમેત્થ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. ન પન કિઞ્ચાપિ સેક્ખો, તથાપિ અભબ્બો અગતિં ગન્તુન્તિ યોજેતબ્બં. ‘‘અભબ્બો’’તિઆદિના પન ધમ્મસઙ્ગીતિયા તસ્સ અરહભાવં દસ્સેન્તા વિજ્જમાને ગુણે કથેન્તિ. તત્થ છન્દાતિ છન્દેન, સિનેહેનાતિ અત્થો. અગતિં ગન્તુન્તિ અગન્તબ્બં ગન્તું, અકત્તબ્બં કાતુન્તિ વુત્તં હોતિ. ઇમાનિ પન ચત્તારિ અગતિગમનાનિ ભણ્ડભાજનીયે ચ વિનિચ્છયટ્ઠાને ચ લબ્ભન્તિ. તત્થ ભણ્ડભાજનીયે તાવ અત્તનો ભારભૂતાનં ભિક્ખૂનં અમનાપે ભણ્ડે સમ્પત્તે તં પરિવત્તિત્વા મનાપં દેન્તો છન્દાગતિં ગચ્છતિ નામ. અત્તનો પન અભારભૂતાનં મનાપે ભણ્ડે સમ્પત્તે તં પરિવત્તિત્વા અમનાપં દેન્તો દોસાગતિં ગચ્છતિ નામ. ભણ્ડેસુ ભાજનીયવત્થુઞ્ચ ઠિતિકઞ્ચ અજાનન્તો મોહાગતિં ગચ્છતિ નામ. મુખરાનં વા રાજાદિનિસ્સિતાનં વા ‘‘ઇમે મે અમનાપે ભણ્ડે દિન્ને અનત્થં કરેય્યુ’’ન્તિ ભયેન પરિવત્તિત્વા મનાપં દેન્તો ભયાગતિં ગચ્છતિ નામ. યો પન એવં ન ગચ્છતિ, સબ્બેસં તુલાભૂતો પમાણભૂતો મજ્ઝત્તોવ હુત્વા યં યસ્સ પાપુણાતિ, તદેવ તસ્સ દેતિ, અયં ચતુબ્બિધમ્પિ અગતિં ન ગચ્છતિ નામ. વિનિચ્છયટ્ઠાને પન અત્તનો ભારભૂતસ્સ ગરુકાપત્તિં લહુકાપત્તિં કત્વા કથેન્તો છન્દાગતિં ગચ્છતિ નામ. ઇતરસ્સ લહુકાપત્તિં ગરુકાપત્તિં કત્વા કથેન્તો દોસાગતિં ગચ્છતિ નામ. આપત્તિવુટ્ઠાનં પન સમુચ્ચયક્ખન્ધકઞ્ચ અજાનન્તો મોહાગતિં ગચ્છતિ નામ. મુખરસ્સ વા રાજપૂજિતસ્સ વા ‘‘અયં મે ગરુકં કત્વા આપત્તિં કથેન્તસ્સ અનત્થમ્પિ કરેય્યા’’તિ ગરુકમેવ લહુકાપત્તિં કથેન્તો ભયાગતિં ગચ્છતિ નામ. યો પન સબ્બેસં યથાભૂતમેવ કથેસિ, અયં ચતુબ્બિધમ્પિ અગતિગમનં ન ગચ્છતિ નામ. થેરોપિ તાદિસો ચતુન્નમ્પિ અગતિગમનાનં પઠમમગ્ગેનેવ પહીનત્તા, તસ્મા સઙ્ગાયનવસેન ધમ્મવિનયવિનિચ્છયે સમ્પત્તે છન્દાદિવસેન અઞ્ઞથા અકથેત્વા યથાભૂતમેવ કથેતીતિ વુત્તં ‘‘અભબ્બો…પે… અગતિં ગન્તુ’’ન્તિ. પરિયત્તોતિ અધીતો, ઉગ્ગહિતોતિ અત્થો.

ઉચ્ચિનિતેનાતિ ઉચ્ચિનિત્વા ગહિતેન. એતદહોસીતિ એતં પરિવિતક્કનં અહોસિ. રાજગહં ખો મહાગોચરન્તિ એત્થ ‘‘રાજગહન્તિ રાજગહસામન્તં ગહેત્વા વુત્ત’’ન્તિ ચૂળગણ્ઠિપદે મજ્ઝિમગણ્ઠિપદે ચ વુત્તં. ગાવો ચરન્તિ એત્થાતિ ગોચરો, ગોચરો વિય ગોચરો, ભિક્ખાચરણટ્ઠાનં. સો મહન્તો અસ્સ, એત્થાતિ વા મહાગોચરં, રાજગહં. થાવરકમ્મન્તિ ચિરટ્ઠાયિકમ્મં. વિસભાગપુગ્ગલો સુભદ્દસદિસો. ઉક્કોટેય્યાતિ નિવારેય્યાતિ અત્થો. ઞત્તિદુતિયેન કમ્મેન સાવેસીતિ –

‘‘સુણાતુ મે, આવુસો, સઙ્ઘો, યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો ઇમાનિ પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ સમ્મન્નેય્ય ‘રાજગહે વસ્સં વસન્તાનિ ધમ્મઞ્ચ વિનયઞ્ચ સઙ્ગાયિતું, ન અઞ્ઞેહિ ભિક્ખૂહિ રાજગહે વસ્સં વસિતબ્બ’ન્તિ, એસા ઞત્તિ.

‘‘સુણાતુ મે, આવુસો, સઙ્ઘો, સઙ્ઘો ઇમાનિ પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ સમ્મન્નતિ ‘રાજગહે વસ્સં વસન્તાનિ ધમ્મઞ્ચ વિનયઞ્ચ સઙ્ગાયિતું, ન અઞ્ઞેહિ ભિક્ખૂહિ રાજગહે વસ્સં વસિતબ્બ’ન્તિ, યસ્સાયસ્મતો ખમતિ ઇમેસં પઞ્ચન્નં ભિક્ખુસતાનં સમ્મુતિ ‘રાજગહે વસ્સં વસન્તાનં ધમ્મઞ્ચ વિનયઞ્ચ સઙ્ગાયિતું, ન અઞ્ઞેહિ ભિક્ખૂહિ રાજગહે વસ્સં વસિતબ્બ’ન્તિ, સો તુણ્હસ્સ. યસ્સ નક્ખમતિ, સો ભાસેય્ય.

‘‘સમ્મતાનિ સઙ્ઘેન ઇમાનિ પઞ્ચ ભિક્ખુસતાનિ ‘રાજગહે વસ્સં વસન્તાનિ ધમ્મઞ્ચ વિનયઞ્ચ સઙ્ગાયિતું, ન અઞ્ઞેહિ ભિક્ખૂહિ રાજગહે વસ્સં વસિતબ્બ’ન્તિ, ખમતિ સઙ્ઘસ્સ, તસ્મા તુણ્હી, એવમેતં ધારયામી’’તિ (ચૂળવ. ૪૩૭) –

એવં ઞત્તિદુતિયેન કમ્મેન સાવેસિ. ઇદં સન્ધાય વુત્તં ‘‘તં સઙ્ગીતિક્ખન્ધકે વુત્તનયેનેવ ઞાતબ્બ’’ન્તિ.

અયં પન કમ્મવાચા તથાગતસ્સ પરિનિબ્બાનતો એકવીસતિમે દિવસે કતા. વુત્તઞ્હેતં દીઘનિકાયટ્ઠકથાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.પઠમસઙ્ગીતિકથા) ‘‘અયં પન કમ્મવાચા તથાગતસ્સ પરિનિબ્બાનતો એકવીસતિમે દિવસે કતા. ભગવા હિ વિસાખપુણ્ણમાયં પચ્ચૂસસમયે પરિનિબ્બુતો, અથસ્સ સત્તાહં સુવણ્ણવણ્ણં સરીરં ગન્ધમાલાદીહિ પૂજયિંસુ. એવં સત્તાહં સાધુકીળનદિવસા નામ અહેસું. તતો સત્તાહં ચિતકાય અગ્ગિના ઝાયિ, સત્તાહં સત્તિપઞ્જરં કત્વા સન્થાગારસાલાયં ધાતુપૂજં કરિંસૂતિ એકવીસતિ દિવસા ગતા. જેટ્ઠમૂલસુક્કપક્ખપઞ્ચમિયં પન ધાતુયો ભાજયિંસુ. એતસ્મિં ધાતુભાજનદિવસે સન્નિપતિતસ્સ મહાભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ સુભદ્દેન વુડ્ઢપબ્બજિતેન કતં અનાચારં આરોચેત્વા વુત્તનયેનેવ ભિક્ખૂ ઉચ્ચિનિત્વા અયં કમ્મવાચા કતા. ઇમઞ્ચ પન કમ્મવાચં કત્વા થેરો ભિક્ખૂ આમન્તેસિ ‘આવુસો ઇદાનિ તુમ્હાકં ચત્તાલીસદિવસા ઓકાસો, તતો પરં અયં નામ નો પલિબોધો અત્થીતિ વત્તું ન લબ્ભા, તસ્મા એત્થન્તરે યસ્સ રોગપલિબોધો વા આચરિયુપજ્ઝાયપલિબોધો વા માતાપિતુપલિબોધો વા અત્થિ, પત્તં વા પન પચિતબ્બં ચીવરં વા કાતબ્બં, સો તં પલિબોધં છિન્દિત્વા કરણીયં કરોતૂ’તિ. એવઞ્ચ પન વત્વા થેરો અત્તનો પઞ્ચસતાય પરિસાય પરિવુતો રાજગહં ગતો, અઞ્ઞેપિ મહાથેરા અત્તનો અત્તનો પરિવારં ગહેત્વા સોકસલ્લસમપ્પિતં મહાજનં અસ્સાસેતુકામા તં તં દિસં પક્કન્તા. પુણ્ણત્થેરો પન સત્તસતભિક્ખુપરિવારો ‘તથાગતસ્સ પરિનિબ્બાનટ્ઠાનં આગતાગતં મહાજનં અસ્સાસેસ્સામી’તિ કુસિનારાયમેવ અટ્ઠાસિ. આયસ્મા આનન્દો યથા પુબ્બે અપરિનિબ્બુતસ્સ, એવં પરિનિબ્બુતસ્સપિ ભગવતો સયમેવ પત્તચીવરમાદાય પઞ્ચહિ ભિક્ખુસતેહિ સદ્ધિં યેન સાવત્થિ તેન ચારિકં પક્કામિ. ગચ્છતો પનસ્સ પરિવારા ભિક્ખૂ ગણનપથં વીતિવત્તા’’તિ. તસ્મા તથાગતસ્સ પરિનિબ્બાનતો તીસુ સત્તાહેસુ અતિક્કન્તેસુ એકવીસતિમે દિવસે ઇમં કમ્મવાચં સાવેત્વા થેરો રાજગહં પક્કન્તોતિ વેદિતબ્બં.

યદિ એવં કસ્મા પન ઇધ મઙ્ગલસુત્તટ્ઠકથાયઞ્ચ (ખુ. પા. અટ્ઠ. ૫.પઠમમહાસઙ્ગીતિકથા) ‘‘સત્તસુ સાધુકીળનદિવસેસુ સત્તસુ ચ ધાતુપૂજાદિવસેસુ વીતિવત્તેસૂ’’તિ વુત્તં? સત્તસુ ધાતુપૂજાદિવસેસુ ગહિતેસુ તદવિનાભાવતો મજ્ઝે ચિતકાય ઝાપનસત્તાહમ્પિ ગહિતમેવાતિ કત્વા વિસું ન વુત્તં વિય દિસ્સતિ. યદિ એવં અથ કસ્મા ‘‘અડ્ઢમાસો અતિક્કન્તો, દિયડ્ઢમાસો સેસો’’તિ ચ વુત્તન્તિ? નાયં દોસો. અપ્પકઞ્હિ ઊનમધિકં વા ગણનૂપગં ન હોતિ, તસ્મા સમુદાયો અપ્પકેન અધિકોપિ અનધિકો વિય હોતીતિ કત્વા અડ્ઢમાસતો અધિકેપિ પઞ્ચ દિવસે ‘‘અડ્ઢમાસો અતિક્કન્તો’’તિ વુત્તં ‘‘દ્વાસીતિખન્ધકવત્તાનં કત્થચિ અસીતિખન્ધકવત્તાની’’તિ વચનં વિય. તથા અપ્પકેન ઊનોપિ ચ સમુદાયો અનૂનો વિય હોતીતિ કત્વા ‘‘દિયડ્ઢમાસતો ઊનેપિ પઞ્ચ દિવસે દિયડ્ઢમાસો સેસો’’તિ ચ વુત્તં. સતિપટ્ઠાનવિભઙ્ગટ્ઠકથાયઞ્હિ (વિભ. અટ્ઠ. ૩૫૬) છમાસતો ઊનેપિ અડ્ઢમાસે ‘‘છ માસે સજ્ઝાયો કાતબ્બો’’તિ વુત્તવચનં વિય. તત્થ હિ તચપઞ્ચકાદીસુ ચતૂસુ પઞ્ચકેસુ દ્વીસુ ચ છક્કેસુ એકેકસ્મિં અનુલોમતો પઞ્ચાહં, પટિલોમતો પઞ્ચાહં, અનુલોમપટિલોમતો પઞ્ચાહં, તથા પુરિમપુરિમેહિ પઞ્ચકછક્કેહિ સદ્ધિં અનુલોમતો પઞ્ચાહં, પટિલોમતો પઞ્ચાહં, અનુલોમપટિલોમતો પઞ્ચાહન્તિ એવં વિસું તિપઞ્ચાહં એકતો તિપઞ્ચાહઞ્ચ સજ્ઝાયં કત્વા છમાસં સજ્ઝાયો કાતબ્બોતિ વચનં વિય. તત્થ હિ વક્કપઞ્ચકાદીસુ તીસુ પઞ્ચકેસુ દ્વીસુ ચ છક્કેસુ વિસું હેટ્ઠિમેહિ એકતો ચ સજ્ઝાયે પઞ્ચન્નં પઞ્ચન્નં પઞ્ચકાનં વસેન પઞ્ચમાસપરિપુણ્ણા લબ્ભન્તિ, તચપઞ્ચકે પન વિસું તિપઞ્ચાહમેવાતિ અડ્ઢમાસોયેવેકો લબ્ભતીતિ અડ્ઢમાસાધિકપઞ્ચમાસા લબ્ભન્તિ.

એવં સતિ યથા તત્થ અડ્ઢમાસે ઊનેપિ માસપરિચ્છેદેન પરિચ્છિજ્જમાને સજ્ઝાયે છ માસા પરિચ્છેદકા હોન્તીતિ પરિચ્છિજ્જમાનસ્સ સજ્ઝાયસ્સ સત્તમાસાદિમાસન્તરગમનનિવારણત્થં છમાસગ્ગહણં કતં, ન સકલછમાસે સજ્ઝાયપ્પવત્તિદસ્સનત્થં, એવમિધાપિ માસવસેન કાલે પરિચ્છિજ્જમાને ઊનેપિ પઞ્ચદિવસે દિયડ્ઢમાસો પરિચ્છેદકો હોતીતિ પરિચ્છિજ્જમાનસ્સ કાલસ્સ દ્વિમાસાદિમાસન્તરગમનનિવારણત્થં ‘‘દિયડ્ઢમાસો સેસો’’તિ દિયડ્ઢમાસગ્ગહણં કતન્તિ એવમેત્થ અત્થો ગહેતબ્બો. અઞ્ઞથા ચ અટ્ઠકથાવચનાનં અઞ્ઞમઞ્ઞવિરોધો આપજ્જતિ. એકાહમેવ વા ભગવતો સરીરં ચિતકાય ઝાયીતિ ખુદ્દકભાણકાનં અધિપ્પાયોતિ ગહેતબ્બં. એવઞ્હિ સતિ પરિનિબ્બાનતો સત્તસુ સાધુકીળનદિવસેસુ વીતિવત્તેસુ અટ્ઠમિયં ચિતકાય ભગવતો સરીરં ઝાપેત્વા તતો પરં સત્તસુ દિવસેસુ ધાતુપૂજં અકંસૂતિ અડ્ઢમાસો અતિક્કન્તો, ગિમ્હાનં દિયડ્ઢો ચ માસો સેસો હોતિ. પરિનિબ્બાનસુત્તન્તપાળિયમ્પિ હિ ચિતકાય ઝાપનસત્તાહં ન આગતં, દ્વેયેવ સત્તાહાનિ આગતાનિ, ઉપપરિક્ખિત્વા પન યં રુચ્ચતિ, તં ગહેતબ્બં. ઇતો અઞ્ઞેન વા પકારેન યથા ન વિરુજ્ઝતિ, તથા કારણં પરિયેસિતબ્બં. યં પનેત્થ કેનચિ વુત્તં ‘‘અડ્ઢમાસો અતિક્કન્તોતિ એત્થ એકો દિવસો નટ્ઠો. સો પાટિપદદિવસો કોલાહલદિવસો નામ, તસ્મા ઇધ ન ગહિતો’’તિ. તં ન સુન્દરં પરિનિબ્બાનસુત્તન્તપાળિયં પાટિપદદિવસતોયેવ પટ્ઠાય સત્તાહસ્સ વુત્તત્તા અટ્ઠકથાયઞ્ચ પરિનિબ્બાનદિવસેનપિ સદ્ધિં તિણ્ણં સત્તાહાનં ગહિતત્તા. તથા હિ પરિનિબ્બાનદિવસેન સદ્ધિં તિણ્ણં સત્તાહાનં ગહિતત્તા જેટ્ઠમૂલસુક્કપઞ્ચમી એકવીસતિમો દિવસો હોતિ.

સત્તસુ સાધુકીળનદિવસેસૂતિ એત્થ સાધુકીળનં નામ સંવેગવત્થું કિત્તેત્વા કિત્તેત્વા અનિચ્ચતાપટિસંયુત્તાનિ ગીતાનિ ગાયિત્વા પૂજાવસેન કીળનતો સુન્દરં કીળનન્તિ સાધુકીળનં. અથ વા સપરહિતસાધનટ્ઠેન સાધુ, તેસં સંવેગવત્થું કિત્તેત્વા કિત્તેત્વા કીળનં સાધુકીળનં, ઉળારપુઞ્ઞપસવનતો સમ્પરાયિકત્થાવિરોધિકીળાવિહારોતિ અત્થો. એત્થ ચ પુરિમસ્મિં સત્તાહે સાધુકીળાય એકદેસેન કતત્તા સાધુકીળનદિવસા નામ તે જાતા. વિસેસતો પન ધાતુપૂજાદિવસેસુયેવ સાધુકીળનં અકંસુ. તતોયેવ ચ મહાપરિનિબ્બાનસુત્તન્તપાળિયં –

‘‘અથ ખો કોસિનારકા મલ્લા ભગવતો સરીરાનિ સત્તાહં સન્થાગારે સત્તિપઞ્જરં કરિત્વા ધનુપાકારં પરિક્ખિપાપેત્વા નચ્ચેહિ ગીતેહિ વાદિતેહિ માલેહિ ગન્ધેહિ સક્કરિંસુ ગરું કરિંસુ માનેસું પૂજેસુ’’ન્તિ (દી. નિ. ૨.૨૩૫).

એતસ્સ અટ્ઠકથાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨૩૫) વુત્તં –

‘‘કસ્મા પનેતે એવમકંસૂતિ? ઇતો પુરિમેસુ દ્વીસુ સત્તાહેસુ તે ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ઠાનનિસજ્જોકાસં કરોન્તા ખાદનીયભોજનીયાદીનિ સંવિદહન્તા સાધુકીળિકાય ઓકાસં ન લભિંસુ. તતો નેસં અહોસિ ‘ઇમં સત્તાહં સાધુકીળિતં કીળિસ્સામ, ઠાનં ખો પનેતં વિજ્જતિ, યં અમ્હાકં પમત્તભાવં ઞત્વા કોચિદેવ આગન્ત્વા ધાતુયો ગણ્હેય્ય, તસ્મા આરક્ખં ઠપેત્વા કીળિસ્સામા’તિ, તેન તે એવમકંસૂ’’તિ.

તસ્મા વિસેસતો સાધુકીળિકા ધાતુપૂજાદિવસેસુયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. તે પન ધાતુપૂજાય કતત્તા ‘‘ધાતુપૂજાદિવસા’’તિ પાકટા જાતાતિ આહ ‘‘સત્તસુ ચ ધાતુપૂજાદિવસેસૂ’’તિ. ઉપકટ્ઠાતિ આસન્ના. વસ્સં ઉપનેન્તિ ઉપગચ્છન્તિ એત્થાતિ વસ્સૂપનાયિકા. એકં મગ્ગં ગતોતિ ચારિકં ચરિત્વા મહાજનં અસ્સાસેતું એકેન મગ્ગેન ગતો. એવં અનુરુદ્ધત્થેરાદયોપિ તેસુ તેસુ જનપદેસુ ચારિકં ચરિત્વા મહાજનં અસ્સાસેન્તા ગતાતિ દટ્ઠબ્બં. યેન સાવત્થિ, તેન ચારિકં પક્કામીતિ યત્થ સાવત્થિ, તત્થ ચારિકં પક્કામિ, યેન વા દિસાભાગેન સાવત્થિ પક્કમિતબ્બા હોતિ, તેન દિસાભાગેન ચારિકં પક્કામીતિ અત્થો.

તત્રાતિ તસ્સં સાવત્થિયં. સુદન્તિ નિપાતમત્તં. અનિચ્ચતાદિપટિસંયુત્તાયાતિ ‘‘સબ્બે સઙ્ખારા અનિચ્ચા’’તિઆદિનયપ્પવત્તાય. અસમુચ્છિન્નતણ્હાનુસયત્તા અવિજ્જાતણ્હાભિસઙ્ખતેન કમ્મુના ભવયોનિગતિઠિતિસત્તાવાસેસુ ખન્ધપઞ્ચકસઙ્ખાતં અત્તભાવં જનેતિ અભિનિબ્બત્તેતીતિ જનો, કિલેસે જનેતિ, અજનિ, જનિસ્સતીતિ વા જનો, મહન્તો જનોતિ મહાજનો, તં મહાજનં, બહુજનન્તિ અત્થો. સઞ્ઞાપેત્વાતિ સમસ્સાસેત્વા. ગન્ધકુટિયા દ્વારં વિવરિત્વાતિ પરિભોગચેતિયભાવતો ગન્ધકુટિં વન્દિત્વા ગન્ધકુટિયા દ્વારં વિવરીતિ વેદિતબ્બં. તેનેવ દીઘનિકાયટ્ઠકથાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.પઠમમહાસઙ્ગીતિકથા) ‘‘ગન્ધકુટિં વન્દિત્વા’’તિ વુત્તં. મિલાતં માલાકચવરં મિલાતમાલાકચવરં. યથાઠાને ઠપેત્વાતિ પઠમઠિતટ્ઠાનં અનતિક્કમિત્વા યથાઠિતટ્ઠાનેયેવ ઠપેત્વાતિ અત્થો. ભગવતો ઠિતકાલે કરણીયં વત્તં સબ્બમકાસીતિ સેનાસને કત્તબ્બવત્તં સન્ધાય વુત્તં. કરોન્તો ચ ન્હાનકોટ્ઠકે સમ્મજ્જનઉદકૂપટ્ઠાનાદિકાલેસુ ગન્ધકુટિં ગન્ત્વા ‘‘નનુ ભગવા અયં તુમ્હાકં ન્હાનકાલો, અયં ધમ્મદેસનાકાલો, અયં ભિક્ખૂનં ઓવાદદાનકાલો, અયં સીહસેય્યં કપ્પનકાલો, અયં મુખધોવનકાલો’’તિઆદિના નયેન પરિદેવમાનોવ અકાસિ. તમેનં અઞ્ઞતરા દેવતા ‘‘ભન્તે આનન્દ, તુમ્હે એવં પરિદેવમાના કથં અઞ્ઞે અસ્સાસયિસ્સથા’’તિ સંવેજેસિ. સો તસ્સા વચનેન સંવિગ્ગહદયો સન્થમ્ભિત્વા તથાગતસ્સ પરિનિબ્બાનતો પભુતિ ઠાનનિસજ્જબહુલતાય ઉસ્સન્નધાતુકં કાયં સમસ્સાસેતું ખીરવિરેચનં પિવિ. ઇદાનિ તં દસ્સેન્તો ‘‘અથ થેરો’’તિઆદિમાહ.

ઉસ્સન્નધાતુકન્તિ ઉપચિતસેમ્હાદિધાતુકં કાયં. સમસ્સાસેતુન્તિ સન્તપ્પેતું. દુતિયદિવસેતિ દેવતાય સંવેજિતદિવસતો. ‘‘જેતવનવિહારં પવિટ્ઠદિવસતો વા દુતિયદિવસે’’તિ વદન્તિ. વિરિચ્ચતિ એતેનાતિ વિરેચનં, ઓસધપરિભાવિતં ખીરમેવ વિરેચનન્તિ ખીરવિરેચનં. યં સન્ધાયાતિ યં ભેસજ્જપાનં સન્ધાય. અઙ્ગસુભતાય સુભોતિ એવં લદ્ધનામત્તા સુભેન માણવેન. પહિતં માણવકન્તિ ‘‘સત્થા પરિનિબ્બુતો આનન્દત્થેરો કિરસ્સ પત્તચીવરં ગહેત્વા આગતો, મહાજનો ચ તં દસ્સનાય ઉપસઙ્કમતી’’તિ સુત્વા ‘‘વિહારં ખો પન ગન્ત્વા મહાજનમજ્ઝે ન સક્કા સુખેન પટિસન્થારં વા કાતું ધમ્મકથં વા સોતું, ગેહં આગતંયેવ નં દિસ્વા સુખેન પટિસન્થારં કરિસ્સામિ, એકા ચ મે કઙ્ખા અત્થિ, તમ્પિ નં પુચ્છિસ્સામી’’તિ ચિન્તેત્વા સુભેન માણવેન પેસિતં માણવકં. એતદવોચાતિ એતં ‘‘અકાલો ખો’’તિઆદિકં આનન્દત્થેરો અવોચ. અકાલો ખોતિ અજ્જ ગન્તું યુત્તકાલો ન હોતિ. કસ્માતિ ચે આહ ‘‘અત્થિ મે અજ્જા’’તિઆદિ. ભેસજ્જમત્તાતિ અપ્પમત્તકં ભેસજ્જં. અપ્પત્થો હિ અયં મત્તાસદ્દો ‘‘મત્તા સુખપરિચ્ચાગા’’તિઆદીસુ વિય.

દુતિયદિવસેતિ ખીરવિરેચનં પીતદિવસતો દુતિયદિવસે. ચેતકત્થેરેનાતિ ચેતિયરટ્ઠે જાતત્તા ‘‘ચેતકો’’તિ એવંલદ્ધનામેન. સુભેન માણવેન પુટ્ઠોતિ ‘‘યેસુ ધમ્મેસુ ભવં ગોતમો ઇમં લોકં પતિટ્ઠાપેસિ, તે તસ્સ અચ્ચયેન નટ્ઠા નુ ખો, ધરન્તિ, સચે ધરન્તિ, આનન્દો જાનિસ્સતિ, હન્દ નં પુચ્છામી’’તિ એવં ચિન્તેત્વા ‘‘યેસં સો ભવં ગોતમો ધમ્માનં વણ્ણવાદી અહોસિ, યત્થ ચ ઇમં જનતં સમાદપેસિ નિવેસેસિ પતિટ્ઠાપેસિ, કતમેસાનં ખો ભો આનન્દ ધમ્માનં સો ભવં ગોતમો વણ્ણવાદી અહોસી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૪૪૮) સુભેન માણવેન પુટ્ઠો. અથસ્સ થેરો તીણિ પિટકાનિ સીલક્ખન્ધાદીહિ તીહિ ખન્ધેહિ સઙ્ગહેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘તિણ્ણં ખો, માણવ, ખન્ધાનં સો ભગવા વણ્ણવાદી’’તિઆદિના સુભસુત્તમભાસિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘દીઘનિકાયે સુભસુત્તં નામ દસમં સુત્તમભાસી’’તિ.

ખણ્ડફુલ્લપટિસઙ્ખરણન્તિ એત્થ ખણ્ડન્તિ છિન્નં. ફુલ્લન્તિ ભિન્નં. તેસં પટિસઙ્ખરણં પુન સમ્મા પાકતિકકરણં, અભિનવકરણન્તિ વુત્તં હોતિ. રાજગહન્તિ એવંનામકં નગરં. તઞ્હિ મન્ધતુમહાગોવિન્દાદીહિ પરિગ્ગહિતત્તા ‘‘રાજગહ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. છડ્ડિતપતિતઉક્લાપાતિ છડ્ડિતા ચ પતિતા ચ ઉક્લાપા ચ અહેસુન્તિ અત્થો. ઇદં વુત્તં હોતિ – ભગવતો પરિનિબ્બાનટ્ઠાનં ગચ્છન્તેહિ ભિક્ખૂહિ છડ્ડિતા વિસ્સટ્ઠા, તતોયેવ ચ ઉપચિકાદીહિ ખાદિતત્તા ઇતો ચિતો ચ પતિતા, સમ્મજ્જનાભાવેન આકિણ્ણકચવરત્તા ઉક્લાપા ચ અહેસુન્તિ. ઇમમેવત્થં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ભગવતો હી’’તિઆદિ. પરિચ્છેદવસેન વેણિયતિ દિસ્સતીતિ પરિવેણં. તત્થાતિ તેસુ વિહારેસુ. ખણ્ડફુલ્લપટિસઙ્ખરણન્તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. પઠમં માસન્તિ વસ્સાનસ્સ પઠમં માસં, અચ્ચન્તસંયોગે ચેતં ઉપયોગવચનં. સેનાસનવત્તાનં પઞ્ઞત્તત્તા સેનાસનક્ખન્ધકે ચ સેનાસનપટિબદ્ધાનં બહૂનં વચનતો ‘‘ભગવતા…પે… વણ્ણિત’’ન્તિ વુત્તં.

દુતિયદિવસેતિ ‘‘ખણ્ડફુલ્લપટિસઙ્ખરણં કરોમા’’તિ ચિન્તિતદિવસતો દુતિયદિવસે. સો ચ વસ્સૂપનાયિકદિવસતો દુતિયદિવસોતિ વેદિતબ્બો. તે હિ થેરા આસાળ્હીપુણ્ણમાય ઉપોસથં કત્વા પાટિપદે સન્નિપતિત્વા વસ્સં ઉપગન્ત્વા એવં ચિન્તેસું. અજાતસત્તુ રાજાતિ અજાતો હુત્વા પિતુનો પચ્ચત્થિકો જાતોતિ ‘‘અજાતસત્તૂ’’તિ લદ્ધવોહારો રાજા. તસ્મિં કિર કુચ્છિગતે દેવિયા એવરૂપો દોહળો ઉપ્પજ્જિ ‘‘અહો વતાહં રઞ્ઞો દક્ખિણબાહુતો લોહિતં પિવેય્ય’’ન્તિ. અથ તસ્સા કથેતું અસક્કોન્તિયા કિસભાવં દુબ્બણ્ણભાવઞ્ચ દિસ્વા રાજા સયમેવ પુચ્છિત્વા ઞત્વા ચ વેજ્જે પક્કોસાપેત્વા સુવણ્ણસત્થકેન બાહું ફાલેત્વા સુવણ્ણસરકેન લોહિતં ગહેત્વા ઉદકેન સમ્ભિન્દિત્વા પાયેસિ. નેમિત્તકા તં સુત્વા ‘‘એસ ગબ્ભો રઞ્ઞો સત્તુ ભવિસ્સતિ, ઇમિના રાજા હઞ્ઞિસ્સતી’’તિ બ્યાકરિંસુ, તસ્મા ‘‘અજાતોયેવ રઞ્ઞો સત્તુ ભવિસ્સતી’’તિ નેમિત્તકેહિ નિદ્દિટ્ઠત્તા અજાતસત્તુ નામ જાતો. કિન્તિ કારણપુચ્છનત્થે નિપાતો, કસ્માતિ અત્થો. પટિવેદેસુન્તિ નિવેદેસું, જાનાપેસુન્તિ અત્થો. વિસ્સત્થાતિ નિરાસઙ્કચિત્તા. આણાચક્કન્તિ આણાયેવ અપ્પટિહતવુત્તિયા પવત્તનટ્ઠેન ચક્કન્તિ આણાચક્કં. સન્નિસજ્જટ્ઠાનન્તિ સન્નિપતિત્વા નિસીદનટ્ઠાનં.

રાજભવનવિભૂતિન્તિ રાજભવનસમ્પત્તિં. અવહસન્તમિવાતિ અવહાસં કુરુમાનં વિય. સિરિયા નિકેતમિવાતિ સિરિયા વસનટ્ઠાનમિવ. એકનિપાતતિત્થમિવ ચ દેવમનુસ્સનયનવિહઙ્ગાનન્તિ એકસ્મિં પાનીયતિત્થે સન્નિપતન્તા પક્ખિનો વિય સબ્બેસં જનાનં ચક્ખૂનિ મણ્ડપેયેવ નિપતન્તીતિ દેવમનુસ્સાનં નયનસઙ્ખાતવિહઙ્ગાનં એકનિપાતતિત્થમિવ ચ. લોકરામણેય્યકમિવ સમ્પિણ્ડિતન્તિ એકત્થ સમ્પિણ્ડિતં રાસિકતં લોકે રમણીયભાવં વિય. યદિ લોકે વિજ્જમાનં રમણીયત્તં સબ્બમેવ આનેત્વા એકત્થ સમ્પિણ્ડિતં સિયા, તં વિયાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘દટ્ઠબ્બસારમણ્ડન્તિ ફેગ્ગુરહિતસારં વિય કસટવિનિમુત્તં પસન્નભૂતં વિય ચ દટ્ઠબ્બેસુ દટ્ઠું અરહરૂપેસુ સારભૂતં પસન્નભૂતઞ્ચા’’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. દટ્ઠબ્બો દસ્સનીયો સારભૂતો વિસિટ્ઠતરો મણ્ડો મણ્ડનં અલઙ્કારો એતસ્સાતિ દટ્ઠબ્બસારમણ્ડો, મણ્ડપોતિ એવમેત્થ અત્થો ગહેતબ્બોતિ અમ્હાકં ખન્તિ, ઉપપરિક્ખિત્વા યુત્તતરં ગહેતબ્બં. મણ્ડં સૂરિયરસ્મિં પાતિ નિવારેતીતિ મણ્ડપો. વિવિધ…પે… ચારુવિતાનન્તિ એત્થ કુસુમદામાનિ ચ તાનિ ઓલમ્બકાનિ ચાતિ કુસુમદામઓલમ્બકાનિ. એત્થ ચ વિસેસનસ્સ પરનિપાતો દટ્ઠબ્બો, ઓલમ્બકકુસુમદામાનીતિ અત્થો. તાનિ વિવિધાનિ અનેકપ્પકારાનિ વિનિગ્ગલન્તં વમેન્તં નિક્ખામેન્તમિવ ચારુ સોભનં વિતાનં એત્થાતિ વિવિધકુસુમદામઓલમ્બકવિનિગ્ગલન્તચારુવિતાનો, મણ્ડપો, તં અલઙ્કરિત્વાતિ યોજેતબ્બં. રતનવિચિત્રમણિકઓટ્ટિમતલમિવાતિ નાનાપુપ્ફૂપહારવિચિત્તસુપરિનિટ્ઠિતભૂમિકમ્મત્તાયેવ નાનારતનેહિ વિચિત્તભૂતમણિકોટ્ટિમતલમિવાતિ અત્થો. એત્થ ચ રતનવિચિત્તગ્ગહણં નાનાપુપ્ફૂપહારવિચિત્તતાય નિદસ્સનં, મણિકોટ્ટિમતલગ્ગહણં સુપરિનિટ્ઠિતભૂમિપરિકમ્મતાયાતિ વેદિતબ્બં. મણિયો કોટ્ટેત્વા કતતલત્તા મણિકોટ્ટનેન નિબ્બત્તતલન્તિ મણિકોટ્ટિમતલં. નન્તિ મણ્ડપં. પુપ્ફૂપહારો પુપ્ફપૂજા. ઉત્તરાભિમુખન્તિ ઉત્તરદિસાભિમુખં. આસનારહન્તિ નિસીદનારહં. દન્તખચિતન્તિ દન્તેહિ રચિતં, દન્તેહિ કતન્તિ વુત્તં હોતિ. એત્થાતિ આસને. નિટ્ઠિતં ભન્તે મમ કિચ્ચન્તિ મયા કત્તબ્બકિચ્ચં નિટ્ઠિતન્તિ અત્થો.

તસ્મિં પન દિવસે એકચ્ચે ભિક્ખૂ આયસ્મન્તં આનન્દં સન્ધાય એવમાહંસુ ‘‘ઇમસ્મિં ભિક્ખુસઙ્ઘે એકો ભિક્ખુ વિસ્સગન્ધં વાયન્તો વિચરતી’’તિ. થેરો તં સુત્વા ‘‘ઇમસ્મિં ભિક્ખુસઙ્ઘે અઞ્ઞો વિસ્સગન્ધં વાયન્તો વિચરણકભિક્ખુ નામ નત્થિ, અદ્ધા એતે મં સન્ધાય વદન્તી’’તિ સંવેગં આપજ્જિ. એકચ્ચે નં આહંસુયેવ ‘‘સ્વે, આવુસો, સન્નિપાતો’’તિઆદિ. ઇદાનિ તં દસ્સેન્તો આહ ‘‘ભિક્ખૂ આયસ્મન્તં આનન્દં આહંસૂ’’તિઆદિ. તેનાતિ તસ્મા. આવજ્જેસીતિ ઉપનામેસિ. અનુપાદાયાતિ તણ્હાદિટ્ઠિવસેન કઞ્ચિ ધમ્મં અગહેત્વા, યેહિ વા કિલેસેહિ સબ્બેહિ વિમુચ્ચતિ, તેસં લેસમત્તમ્પિ અગહેત્વાતિ અત્થો. આસવેહીતિ ભવતો આભવગ્ગં ધમ્મતો વા આગોત્રભું સવનતો પવત્તનતો આસવસઞ્ઞિતેહિ કિલેસેહિ. લક્ખણવચનઞ્ચેતં આસવેહીતિ, તદેકટ્ઠતાય પન સબ્બેહિપિ કિલેસેહિ, સબ્બેહિપિ પાપધમ્મેહિ ચિત્તં વિમુચ્ચતિયેવ. ચિત્તં વિમુચ્ચીતિ ચિત્તં અરહત્તમગ્ગક્ખણે આસવેહિ વિમુચ્ચમાનં કત્વા અરહત્તફલક્ખણે વિમુચ્ચીતિ અત્થો. ચઙ્કમેનાતિ ચઙ્કમનકિરિયાય. વિવટ્ટૂપનિસ્સયભૂતં કતં ઉપચિતં પુઞ્ઞં એતેનાતિ કતપુઞ્ઞો, અરહત્તાધિગમાય કતાધિકારોતિ અત્થો. પધાનમનુયુઞ્જાતિ વીરિયં અનુયુઞ્જ, અરહત્તાધિગમાય અનુયોગં કરોહીતિ અત્થો. કથાદોસો નામ નત્થીતિ કથાય અપરજ્ઝં નામ નત્થિ. અચ્ચારદ્ધં વીરિયન્તિ અતિવિય આરદ્ધં વીરિયં. ઉદ્ધચ્ચાયાતિ ઉદ્ધતભાવાય. વીરિયસમતં યોજેમીતિ ચઙ્કમનવીરિયસ્સ અધિમત્તત્તા તસ્સ પહાનવસેન સમાધિના સમરસતાપાદનેન વીરિયસમતં યોજેમિ.

દુતિયદિવસેતિ થેરેન અરહત્તપ્પત્તદિવસતો દુતિયદિવસે. ધમ્મસભાયં સન્નિપતિતાતિ પક્ખસ્સ પઞ્ચમિયં સન્નિપતિંસુ. અત્તનો અરહત્તપ્પત્તિં ઞાપેતુકામોતિ ‘‘સેક્ખતાય ધમ્મસઙ્ગીતિયા ગહેતું અયુત્તમ્પિ બહુસ્સુતત્તા ગણ્હિસ્સામા’’તિ ચિન્તેત્વા નિસિન્નાનં થેરાનં ‘‘ઇદાનિ અરહત્તપ્પત્તો’’તિ સોમનસ્સુપ્પાદનત્થં ‘‘અપ્પમત્તો હોહી’’તિ દિન્નઓવાદસ્સ સફલતાદીપનત્થં અત્તુપનાયિકં અકત્વા અઞ્ઞબ્યાકરણસ્સ ભગવતા સંવણ્ણિતત્તા ચ થેરો અત્તનો અરહત્તપ્પત્તિં ઞાપેતુકામો અહોસીતિ વેદિતબ્બં. યથાવુડ્ઢન્તિ વુડ્ઢપટિપાટિં અનતિક્કમિત્વા. એકેતિ મજ્ઝિમભાણકાનંયેવ એકે. પુબ્બે વુત્તમ્પિ હિ સબ્બં મજ્ઝિમભાણકા વદન્તિયેવાતિ વેદિતબ્બં. દીઘભાણકા (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.પઠમમહાસઙ્ગીતિકથા) પનેત્થ એવં વદન્તિ –

‘‘અથ ખો આયસ્મા આનન્દો અરહા સમાનો સન્નિપાતં અગમાસિ. કથં અગમાસિ? ‘ઇદાનિમ્હિ સન્નિપાતમજ્ઝં પવિસનારહો’તિ હટ્ઠતુટ્ઠચિત્તો એકંસં ચીવરં કત્વા બન્ધના મુત્તતાલપક્કં વિય પણ્ડુકમ્બલે નિક્ખિત્તજાતિમણિ વિય વિગતવલાહકે નભે સમુગ્ગતપુણ્ણચન્દો વિય બાલાતપસમ્ફસ્સવિકસિતરેણુપિઞ્જરગબ્ભં પદુમં વિય ચ પરિસુદ્ધેન પરિયોદાતેન સપ્પભેન સસ્સિરિકેન મુખવરેન અત્તનો અરહત્તપ્પત્તિં આરોચયમાનો વિય ચ અગમાસિ. અથ નં દિસ્વા આયસ્મતો મહાકસ્સપસ્સ એતદહોસિ ‘સોભતિ વત ભો અરહત્તપ્પત્તો આનન્દો, સચે સત્થા ધરેય્ય, અદ્ધા અજ્જ આનન્દસ્સ સાધુકારં દદેય્ય, હન્દ ઇમસ્સાહં ઇદાનિ સત્થારા દાતબ્બં સાધુકારં દદામી’તિ તિક્ખત્તું સાધુકારમદાસી’’તિ.

આકાસેન આગન્ત્વા નિસીદીતિપિ એકેતિ એત્થ પન તેસં તેસં તથા તથા ગહેત્વા આગતમત્તં ઠપેત્વા વિસું વિસું વચને અઞ્ઞં વિસેસકારણં નત્થીતિ વદન્તિ. ઉપતિસ્સત્થેરો પનાહ ‘‘સત્તમાસં કતાય ધમ્મસઙ્ગીતિયા કદાચિ પથવિયં નિમુજ્જિત્વા આગતત્તા તં ગહેત્વા એકે વદન્તિ. કદાચિ આકાસેન આગતત્તા તં ગહેત્વા એકે વદન્તી’’તિ.

ભિક્ખૂ આમન્તેસીતિ ભિક્ખૂ આલપિ અભાસિ સમ્બોધેસીતિ અયમેત્થ અત્થો. અઞ્ઞત્ર પન ઞાપનેપિ હોતિ. યથાહ – ‘‘આમન્તયામિ વો, ભિક્ખવે, (દી. નિ. ૨.૨૧૮) પટિવેદયામિ વો, ભિક્ખવે’’તિ (અ. નિ. ૭.૭૨). પક્કોસનેપિ દિસ્સતિ. યથાહ ‘‘એહિ ત્વં, ભિક્ખુ, મમ વચનેન સારિપુત્તં આમન્તેહી’’તિ (અ. નિ. ૯.૧૧). આવુસોતિ આમન્તનાકારદીપનં. કં ધુરં કત્વાતિ કં જેટ્ઠકં કત્વા. કિં આનન્દો નપ્પહોતીતિ અટ્ઠકથાચરિયેહિ ઠપિતપુચ્છા. નપ્પહોતીતિ ન સક્કોતિ. એતદગ્ગન્તિ એસો અગ્ગો. લિઙ્ગવિપલ્લાસેન હિ અયં નિદ્દેસો. યદિદન્તિ ચ યો અયન્તિ અત્થો, યદિદં ખન્ધપઞ્ચકન્તિ વા યોજેતબ્બં. સમ્મન્નીતિ સમ્મતં અકાસિ. ઉપાલિં વિનયં પુચ્છેય્યન્તિ પુચ્છધાતુસ્સ દ્વિકમ્મકત્તા વુત્તં. બીજનિં ગહેત્વાતિ એત્થ બીજનીગહણં ધમ્મકથિકાનં ધમ્મતાતિ વેદિતબ્બં. ભગવાપિ હિ ધમ્મકથિકાનં ધમ્મતાદસ્સનત્થમેવ વિચિત્તબીજનિં ગણ્હાતિ. ન હિ અઞ્ઞથા સબ્બસ્સપિ લોકસ્સ અલઙ્કારભૂતં પરમુક્કંસગતસિક્ખાસંયમાનં બુદ્ધાનં મુખચન્દમણ્ડલં પટિચ્છાદેતબ્બં હોતિ. ‘‘પઠમં, આવુસો ઉપાલિ, પારાજિકં કત્થ પઞ્ઞત્ત’’ન્તિ કસ્મા વુત્તં, નનુ તસ્સ સઙ્ગીતિયા પુરિમકાલે પઠમભાવો ન યુત્તોતિ? નો ન યુત્તો ભગવતા પઞ્ઞત્તાનુક્કમેન પાતિમોક્ખુદ્દેસાનુક્કમેન ચ પઠમભાવસ્સ સિદ્ધત્તા. યેભુય્યેન હિ તીણિ પિટકાનિ ભગવતો ધરમાનકાલે ઠિતાનુક્કમેનેવ સઙ્ગીતાનિ, વિસેસતો વિનયાભિધમ્મપિટકાનીતિ દટ્ઠબ્બં. કિસ્મિં વત્થુસ્મિં મેથુનધમ્મેતિ ચ નિમિત્તત્થે ભુમ્મવચનં.

વત્થુમ્પિ પુચ્છીતિઆદિ ‘‘કત્થ પઞ્ઞત્ત’’ન્તિઆદિના દસ્સિતેન સહ તતો અવસિટ્ઠમ્પિ સઙ્ગહેત્વા દસ્સનવસેન વુત્તં. કિં પનેત્થ પઠમપારાજિકપાળિયં કિઞ્ચિ અપનેતબ્બં વા પક્ખિપિતબ્બં વા આસિ નાસીતિ? બુદ્ધસ્સ ભગવતો ભાસિતે અપનેતબ્બં નામ નત્થિ. ન હિ તથાગતા એકબ્યઞ્જનમ્પિ નિરત્થકં વદન્તિ, સાવકાનં પન દેવતાનં વા ભાસિતે અપનેતબ્બમ્પિ હોતિ, તં ધમ્મસઙ્ગાહકત્થેરા અપનયિંસુ, પક્ખિપિતબ્બં પન સબ્બત્થાપિ અત્થિ, તસ્મા યં યત્થ પક્ખિપિતું યુત્તં, તં તત્થ પક્ખિપિંસુયેવ. કિં પન તન્તિ ચે? ‘‘તેન સમયેના’’તિ વા ‘‘તેન ખો પન સમયેના’’તિ વા ‘‘અથ ખો’’ઇતિ વા ‘‘એવં વુત્તે’’તિ વા ‘‘એતદવોચા’’તિ વા એવમાદિકં સમ્બન્ધવચનમત્તં. એવં પક્ખિપિતબ્બયુત્તં પક્ખિપિત્વા પન ઇદં પઠમપારાજિકન્તિ ઠપેસું. પઠમપારાજિકે સઙ્ગહમારુળ્હે પઞ્ચ અરહન્તસતાનિ સઙ્ગહં આરોપિતનયેનેવ ગણસજ્ઝાયમકંસુ. ‘‘તેન સમયેન બુદ્ધો ભગવા વેરઞ્જાયં વિહરતી’’તિ ચ નેસં સજ્ઝાયારમ્ભકાલેયેવ સાધુકારં દદમાના વિય મહાપથવી ઉદકપરિયન્તં કત્વા કમ્પિત્થ. તે એતેનેવ નયેન સેસપારાજિકાનિપિ સઙ્ગહં આરોપેત્વા ‘‘ઇદં પારાજિકકણ્ડ’’ન્તિ ઠપેસું. એવં તેરસ સઙ્ઘાદિસેસાનિ ‘‘તેરસક’’ન્તિઆદીનિ વત્વા વીસાધિકાનિ દ્વે સિક્ખાપદસતાનિ ‘‘મહાવિભઙ્ગો’’તિ કિત્તેત્વા ઠપેસું. મહાવિભઙ્ગાવસાનેપિ પુરિમનયેનેવ મહાપથવી અકમ્પિત્થ. તતો ભિક્ખુનિવિભઙ્ગે અટ્ઠ સિક્ખાપદાનિ ‘‘પારાજિકકણ્ડં નામા’’તિઆદીનિ વત્વા તીણિ સિક્ખાપદસતાનિ ચત્તારિ ચ સિક્ખાપદાનિ ‘‘ભિક્ખુનિવિભઙ્ગો’’તિ કિત્તેત્વા ‘‘અયં ઉભતોવિભઙ્ગો નામ ચતુસટ્ઠિભાણવારો’’તિ ઠપેસું. ઉભતોવિભઙ્ગાવસાનેપિ વુત્તનયેનેવ પથવી અકમ્પિત્થ. એતેનેવુપાયેન અસીતિભાણવારપરિમાણં ખન્ધકં પઞ્ચવીસતિભાણવારપરિમાણં પરિવારઞ્ચ સઙ્ગહં આરોપેત્વા ‘‘ઇદં વિનયપિટકં નામા’’તિ ઠપેસું. વિનયપિટકાવસાનેપિ વુત્તનયેનેવ પથવીકમ્પો અહોસિ. તં આયસ્મન્તં ઉપાલિત્થેરં પટિચ્છાપેસું ‘‘આવુસો, ઇદં તુય્હં નિસ્સિતકે વાચેહી’’તિ એવમેત્થ અવુત્તોપિ વિસેસો વેદિતબ્બો.

એવં વિનયપિટકં સઙ્ગહમારોપેત્વા સુત્તન્તપિટકં સઙ્ગાયિંસુ. ઇદાનિ તં દસ્સેન્તો આહ ‘‘વિનયં સઙ્ગાયિત્વા’’તિઆદિ. મહાકસ્સપત્થેરો આનન્દત્થેરં ધમ્મં પુચ્છીતિ એત્થ અયમનુક્કમો વેદિતબ્બો – આનન્દત્થેરે દન્તખચિતં બીજનિં ગહેત્વા ધમ્માસને નિસિન્ને આયસ્મા મહાકસ્સપત્થેરો ભિક્ખૂ પુચ્છિ ‘‘કતરં, આવુસો, પિટકં પઠમં સઙ્ગાયામા’’તિ? ‘‘સુત્તન્તપિટકં, ભન્તેતિ. સુત્તન્તપિટકે ચતસ્સો સઙ્ગીતિયો, તાસુ પઠમં કતરં સઙ્ગીતિન્તિ? દીઘસઙ્ગીતિં, ભન્તેતિ. દીઘસઙ્ગીતિયં ચતુત્તિંસ સુત્તાનિ, તયો ચ વગ્ગા, તેસુ પઠમં કતરં વગ્ગન્તિ. સીલક્ખન્ધવગ્ગં, ભન્તેતિ. સીલક્ખન્ધવગ્ગે તેરસ સુત્તન્તા, તેસુ પઠમં કતરં સુત્તન્તિ? બ્રહ્મજાલસુત્તં નામ ભન્તે તિવિધસીલાલઙ્કતં નાનાવિધમિચ્છાજીવકુહનલપનાદિવિદ્ધંસનં દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિજાલવિનિવેઠનં દસસહસ્સિલોકધાતુપકમ્પનં, તં પઠમં સઙ્ગાયામા’’તિ. અથ ખો આયસ્મા મહાકસ્સપો આયસ્મન્તં આનન્દં એતદવોચ ‘‘બ્રહ્મજાલં, આવુસો આનન્દ, કત્થ ભાસિત’’ન્તિ?

અન્તરા ચ ભન્તે રાજગહં અન્તરા ચ નાળન્દન્તિ એત્થ અન્તરા-સદ્દો કારણખણચિત્તવેમજ્ઝવિવરાદીસુ દિસ્સતિ. તથા હિ ‘‘તદન્તરં કો જાનેય્ય અઞ્ઞત્ર તથાગતા’’તિ (અ. નિ. ૬.૪૪; ૧૦.૭૫) ચ, ‘‘જના સઙ્ગમ્મ મન્તેન્તિ, મઞ્ચ તઞ્ચ કિમન્તર’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૨૮) ચ આદીસુ કારણે અન્તરાસદ્દો વત્તતિ. ‘‘અદ્દસ મં ભન્તે અઞ્ઞતરા ઇત્થી વિજ્જન્તરિકાય ભાજનં ધોવન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૪૯) ખણે. ‘‘યસ્સન્તરતો ન સન્તિ કોપા’’તિઆદીસુ (ઉદા. ૨૦) ચિત્તે. ‘‘અન્તરા વોસાનમાપાદી’’તિઆદીસુ વેમજ્ઝે. ‘‘અપિ ચાયં તપોદા દ્વિન્નં મહાનિરયાનં અન્તરિકાય આગચ્છતી’’તિઆદીસુ (પારા. ૨૩૧) વિવરે. સ્વાયમિધ વિવરે વત્તતિ, તસ્મા રાજગહસ્સ ચ નાળન્દાય ચ વિવરેતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો, અન્તરાસદ્દેન પન યુત્તત્તા ઉપયોગવચનં કતં. ઈદિસેસુ ચ ઠાનેસુ અક્ખરચિન્તકા ‘‘અન્તરા ગામઞ્ચ નદિઞ્ચ યાતી’’તિ એવં એકમેવ અન્તરાસદ્દં પયુજ્જન્તિ, સો દુતિયપદેનપિ યોજેતબ્બો હોતિ. અયોજિયમાને ઉપયોગવચનં ન પાપુણાતિ સામિવચનપ્પસઙ્ગે અન્તરાસદ્દયોગેન ઉપયોગવચનસ્સ ઇચ્છિતત્તા. ઇધ પન યોજેત્વા એવં વુત્તો. રાજાગારકેતિ તત્થ રઞ્ઞો કીળનત્થં પટિભાનચિત્તવિચિત્રં અગારં અકંસુ, તં રાજાગારકન્તિ પવુચ્ચતિ, તસ્મિં. અમ્બલટ્ઠિકાતિ રઞ્ઞો ઉય્યાનં. તસ્સ કિર દ્વારસમીપે તરુણો અમ્બરુક્ખો અત્થિ, તં અમ્બલટ્ઠિકાતિ વદન્તિ. તસ્સ અવિદૂરભવત્તા ઉય્યાનમ્પિ અમ્બલટ્ઠિકાત્વેવ સઙ્ખ્યં ગતં ‘‘વરુણાનગર’’ન્તિઆદીસુ વિય.

સુપ્પિયઞ્ચ પરિબ્બાજકન્તિ એત્થ સુપ્પિયોતિ તસ્સ નામં, પરિબ્બાજકોતિ સઞ્જયસ્સ અન્તેવાસી છન્નપરિબ્બાજકો. બ્રહ્મદત્તઞ્ચ માણવકન્તિ એત્થ બ્રહ્મદત્તોતિ તસ્સ નામં. માણવોતિ સત્તોપિ ચોરોપિ તરુણોપિ વુચ્ચતિ. તથા હિ –

‘‘ચોદિતા દેવદૂતેહિ, યે પમજ્જન્તિ માણવા;

તે દીઘરત્તં સોચન્તિ, હીનકાયૂપગા નરા’’તિ. (મ. નિ. ૩.૨૭૧; અ. નિ. ૩.૩૬) –

આદીસુ સત્તો માણવોતિ વુત્તો. ‘‘માણવેહિપિ સમાગચ્છન્તિ કતકમ્મેહિપિ અકતકમ્મેહિપી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૪૯) ચોરો. ‘‘અમ્બટ્ઠમાણવો અઙ્ગકો માણવો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૫૮-૨૬૧, ૩૧૬) તરુણો માણવોતિ વુત્તો. ઇધાપિ અયમેવ અધિપ્પેતો. ઇદં વુત્તં હોતિ ‘‘બ્રહ્મદત્તં નામ તરુણપુરિસં આરબ્ભા’’તિ. જીવકમ્બવનેતિ જીવકસ્સ કોમારભચ્ચસ્સ અમ્બવને. અથ ‘‘કં આરબ્ભા’’તિ અવત્વા ‘‘કેનસદ્ધિ’’ન્તિ કસ્મા વુત્તં? ન એતં સુત્તં ભગવતા એવ વુત્તં, રઞ્ઞાપિ ‘‘યથા નુ ખો ઇમાનિ પુથુસિપ્પાયતનાની’’તિઆદિના કિઞ્ચિ કિઞ્ચિ વુત્તં અત્થિ, તસ્મા એવં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. વેદેહિપુત્તેનાતિ અયં કોસલરઞ્ઞો ધીતાય પુત્તો, ન વિદેહરઞ્ઞો, ‘‘વેદેહી’’તિ પન પણ્ડિતાધિવચનમેતં. વિદન્તિ એતેનાતિ વેદો, ઞાણસ્સેતં અધિવચનં. વેદેન ઈહતિ ઘટતિ વાયમતીતિ વેદેહી, વેદેહિયા પુત્તો વેદેહિપુત્તો, તેન.

એતેનેવુપાયેન પઞ્ચ નિકાયે પુચ્છીતિ એત્થ અયમનુક્કમો વેદિતબ્બો. વુત્તનયેન બ્રહ્મજાલસ્સ પુચ્છાવિસજ્જનાવસાને પઞ્ચ અરહન્તસતાનિ સજ્ઝાયમકંસુ. વુત્તનયેનેવ ચ પથવીકમ્પો અહોસિ. એવં બ્રહ્મજાલં સઙ્ગાયિત્વા તતો પરં ‘‘સામઞ્ઞફલં પનાવુસો આનન્દ, કત્થ ભાસિત’’ન્તિઆદિના પુચ્છાવિસજ્જનાનુક્કમેન સદ્ધિં બ્રહ્મજાલેન તેરસસુત્તન્તં સઙ્ગાયિત્વા ‘‘અયં સીલક્ખન્ધવગ્ગો નામા’’તિ કિત્તેત્વા ઠપેસું. તદનન્તરં મહાવગ્ગં, તદનન્તરં પાથિકવગ્ગન્તિ એવં તિવગ્ગસઙ્ગહં ચતુત્તિંસસુત્તન્તપટિમણ્ડિતં ચતુસટ્ઠિભાણવારપરિમાણં તન્તિં સઙ્ગાયિત્વા ‘‘અયં દીઘનિકાયો નામા’’તિ વત્વા આયસ્મન્તં આનન્દત્થેરં પટિચ્છાપેસું ‘‘આવુસો, ઇમં તુય્હં નિસ્સિતકે વાચેહી’’તિ. તતો અનન્તરં અસીતિભાણવારપરિમાણં મજ્ઝિમનિકાયં સઙ્ગાયિત્વા ધમ્મસેનાપતિસારિપુત્તત્થેરસ્સ નિસ્સિતકે પટિચ્છાપેસું ‘‘ઇમં તુમ્હે પરિહરથા’’તિ. તદનન્તરં ભાણવારસતપરિમાણં સંયુત્તનિકાયં સઙ્ગાયિત્વા મહાકસ્સપત્થેરં પટિચ્છાપેસું ‘‘ભન્તે, ઇમં તુમ્હાકં નિસ્સિતકે વાચેથા’’તિ. તદનન્તરં વીસતિભાણવારસતપઅમાણં અઙ્ગુત્તરનિકાયં સઙ્ગાયિત્વા અનુરુદ્ધત્થેરં પટિચ્છાપેસું ‘‘ઇમં તુમ્હાકં નિસ્સિતકે વાચેથા’’તિ.

તદનન્તરં –

‘‘ધમ્મસઙ્ગણિં વિભઙ્ગઞ્ચ, કથાવત્થુઞ્ચ પુગ્ગલં;

ધાતુયમકં પટ્ઠાનં, અભિધમ્મોતિ વુચ્ચતી’’તિ. –

એવં સંવણ્ણિતં સુખુમઞાણગોચરં તન્તિં સઙ્ગાયિત્વા ‘‘ઇદં અભિધમ્મપિટકં નામા’’તિ વત્વા પઞ્ચ અરહન્તસતાનિ સજ્ઝાયમકંસુ. વુત્તનયેનેવ પથવીકમ્પો અહોસિ. તતો પરં જાતકં મહાનિદ્દેસો પટિસમ્ભિદામગ્ગો અપદાનં સુત્તનિપાતો ખુદ્દકપાઠો ધમ્મપદં ઉદાનં ઇતિવુત્તકં વિમાનવત્થુ પેતવત્થુ થેરગાથા થેરીગાથાતિ ઇમં તન્તિં સઙ્ગાયિત્વા ‘‘ખુદ્દકગન્થો નામ અય’’ન્તિ ચ વત્વા અભિધમ્મપિટકસ્મિંયેવ સઙ્ગહં આરોપયિંસૂતિ દીઘભાણકા વદન્તિ. મજ્ઝિમભાણકા પન ‘‘ચરિયાપિટકબુદ્ધવંસેહિ સદ્ધિં સબ્બમ્પિ તં ખુદ્દકગન્થં સુત્તન્તપિટકે પરિયાપન્ન’’ન્તિ વદન્તિ. અયમેત્થ અધિપ્પાયો – જાતકાદિકે ખુદ્દકનિકાયપરિયાપન્ને યેભુય્યેન ચ ધમ્મનિદ્દેસભૂતે તાદિસે અભિધમ્મપિટકે સઙ્ગણ્હિતું યુત્તં, ન પન દીઘનિકાયાદિપ્પકારે સુત્તન્તપિટકે, નાપિ પઞ્ઞત્તિનિદ્દેસભૂતે વિનયપિટકેતિ. દીઘભાણકા ‘‘જાતકાદીનં અભિધમ્મપિટકે સઙ્ગહો’’તિ વદન્તિ. ચરિયાપિટકબુદ્ધવંસાનઞ્ચેત્થ અગ્ગહણં જાતકગતિકત્તા. મજ્ઝિમભાણકા પન અટ્ઠુપ્પત્તિવસેન દેસિતાનં જાતકાદીનં યથાનુલોમદેસનાભાવતો તાદિસે સુત્તન્તપિટકે સઙ્ગહો યુત્તો, ન પન સભાવધમ્મનિદ્દેસભૂતે યથાધમ્મસાસને અભિધમ્મપિટકેતિ જાતકાદીનં સુત્તપરિયાપન્નતં વદન્તિ. તત્થ યુત્તં વિચારેત્વા ગહેતબ્બં. ખુદ્દકનિકાયસ્સ સેસનિકાયાનં વિય અપાકટત્તા સેસે ઠપેત્વા ખુદ્દકનિકાયં પાકટં કત્વા દસ્સેન્તો ‘‘તત્થ ખુદ્દકનિકાયો નામા’’તિઆદિમાહ. તત્થાતિ તેસુ નિકાયેસુ. તત્થાતિ ખુદ્દકનિકાયે.

એવં નિમિત્તપયોજનકાલદેસકારકકરણપ્પકારેહિ પઠમમહાસઙ્ગીતિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તત્થ વવત્થાપિતેસુ ધમ્મવિનયેસુ નાનપ્પકારકોસલ્લત્થં એકવિધાદિભેદે દસ્સેતું ‘‘તદેતં સબ્બમ્પી’’તિઆદિમાહ. તત્થ અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિન્તિ એત્થ અનાવરણઞાણપદટ્ઠાનં મગ્ગઞાણં મગ્ગઞાણપદટ્ઠાનઞ્ચ અનાવરણઞાણં ‘‘સમ્માસમ્બોધી’’તિ વુચ્ચતિ. પચ્ચવેક્ખન્તેન વાતિ ઉદાનાદિવસેન પવત્તધમ્મં સન્ધાયાહ. વિમુત્તિરસન્તિ અરહત્તફલસ્સાદં વિમુત્તિસમ્પત્તિકં વા અગ્ગફલનિપ્ફાદનતો, વિમુત્તિકિચ્ચં વા કિલેસાનં અચ્ચન્તવિમુત્તિસમ્પાદનતો.

કિઞ્ચાપિ અવિસેસેન સબ્બમ્પિ બુદ્ધવચનં કિલેસવિનયનેન વિનયો, યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જમાને અપાયપતનાદિતો ધારણેન ધમ્મો ચ હોતિ, ઇધાધિપ્પેતે પન ધમ્મવિનયે નિદ્ધારેતું ‘‘તત્થ વિનયપિટક’’ન્તિઆદિમાહ. ખન્ધાદિવસેન સભાવધમ્મદેસનાબાહુલ્લતો આહ ‘‘અવસેસં બુદ્ધવચનં ધમ્મો’’તિ. અથ વા યદિપિ ધમ્મોયેવ વિનયો પરિયત્તિઆદિભાવતો, તથાપિ વિનયસદ્દસન્નિધાનો અભિન્નાધિકરણભાવેન પયુત્તો ધમ્મસદ્દો વિનયતન્તિવિપરીતં તન્તિં દીપેતિ યથા ‘‘પુઞ્ઞઞાણસમ્ભારો, ગોબલીબદ્દ’’ન્તિઆદિ.

અનેકજાતિસંસારન્તિ અયં ગાથા ભગવતા અત્તનો સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપદટ્ઠાનં અરહત્તપ્પત્તિં પચ્ચવેક્ખન્તેન એકૂનવીસતિમસ્સ પચ્ચવેક્ખણઞાણસ્સ અનન્તરં ભાસિતા. તેનાહ ‘‘ઇદં પઠમબુદ્ધવચન’’ન્તિ. ઇદં કિર સબ્બબુદ્ધેહિ અવિજહિતઉદાનં. અયમસ્સ સઙ્ખેપત્થો (ધ. પ. અટ્ઠ. ૨.૧૫૪) – અહં ઇમસ્સ અત્તભાવગેહસ્સ કારકં તણ્હાવડ્ઢકિં ગવેસન્તો યેન ઞાણેન તં દટ્ઠું સક્કા, તસ્સ બોધિઞાણસ્સત્થાય દીપઙ્કરપાદમૂલે કતાભિનીહારો એત્તકં કાલં અનેકજાતિસંસારં અનેકજાતિસતસહસ્સસઙ્ખ્યં સંસારવટ્ટં અનિબ્બિસં અનિબ્બિસન્તો તં ઞાણં અવિન્દન્તો અલભન્તોયેવ સન્ધાવિસ્સં સંસરિં. યસ્મા જરાબ્યાધિમરણમિસ્સતાય જાતિ નામેસા પુનપ્પુનં ઉપગન્તું દુક્ખા, ન ચ સા તસ્મિં અદિટ્ઠે નિવત્તતિ, તસ્મા તં ગવેસન્તો સન્ધાવિસ્સન્તિ અત્થો.

દિટ્ઠોસીતિ ઇદાનિ મયા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પટિવિજ્ઝન્તેન દિટ્ઠો અસિ. પુન ગેહન્તિ પુન ઇમં અત્તભાવસઙ્ખાતં મમ ગેહં ન કાહસિ ન કરિસ્સસિ. તવ સબ્બા અનવસેસા કિલેસફાસુકા મયા ભગ્ગા. ઇમસ્સ તયા કતસ્સ અત્તભાવગેહસ્સ કૂટં અવિજ્જાસઙ્ખાતં કણ્ણિકમણ્ડલં વિસઙ્ખતં વિદ્ધંસિતં. વિસઙ્ખારં નિબ્બાનં આરમ્મણકરણવસેન ગતં અનુપવિટ્ઠં ઇદાનિ મમ ચિત્તં, અહઞ્ચ તણ્હાનં ખયસઙ્ખાતં અરહત્તમગ્ગં અરહત્તફલં વા અજ્ઝગા અધિગતો પત્તોસ્મીતિ અત્થો. ગણ્ઠિપદેસુ પન ‘‘વિસઙ્ખારગતન્તિ ચિત્તમેવ તણ્હાનં ખયસઙ્ખાતં અરહત્તમગ્ગં અરહત્તફલં વા અજ્ઝગા અધિગતો પત્તો’’તિ એવમ્પિ અત્થો વુત્તો. અયં મનસા પવત્તિતધમ્માનં આદિ. ‘‘યદા હવે પાતુભવન્તિ ધમ્માતિ અયં પન વાચાય પવત્તિતધમ્માનં આદી’’તિ વદન્તિ. અન્તોજપ્પનવસેન કિર ભગવા ‘‘અનેકજાતિસંસાર’’ન્તિઆદિમાહ.

કેચીતિ ખન્ધકભાણકા. પઠમં વુત્તો પન ધમ્મપદભાણકાનં અધિપ્પાયોતિ વેદિતબ્બો. એત્થ ચ ખન્ધકભાણકા વદન્તિ ‘‘ધમ્મપદભાણકાનં ગાથા મનસા દેસિતત્તા તદા મહતો જનસ્સ ઉપકારાય ન હોતિ, અમ્હાકં પન ગાથા વચીભેદં કત્વા દેસિતત્તા તદા સુણન્તાનં દેવબ્રહ્માનં ઉપકારાય અહોસિ, તસ્મા ઇદમેવ પઠમબુદ્ધવચન’’ન્તિ. ધમ્મપદભાણકા પન ‘‘દેસનાય જનસ્સ ઉપકારાનુપકારભાવો લક્ખણં ન હોતિ, ભગવતા મનસા દેસિતત્તાયેવ ઇદં પઠમબુદ્ધવચન’’ન્તિ વદન્તિ, તસ્મા ઉભયમ્પિ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિરુદ્ધં ન હોતીતિ વેદિતબ્બં. નનુ ચ યદિ ‘‘અનેકજાતિસંસાર’’ન્તિ મનસા દેસિતં, અથ કસ્મા ધમ્મપદઅટ્ઠકથાયં (ધ. પ. અટ્ઠ. ૨.૧૫૩-૧૫૪) ‘‘અનેકજાતિસંસારન્તિ ઇમં ધમ્મદેસનં સત્થા બોધિરુક્ખમૂલે નિસિન્નો ઉદાનવસેન ઉદાનેત્વા અપરભાગે આનન્દત્થેરેન પુટ્ઠો કથેસી’’તિ વુત્તન્તિ? તત્થાપિ મનસા ઉદાનેત્વાતિ એવમત્થો ગહેતબ્બો. અથ વા મનસાવ દેસિતન્તિ એવં ગહણે કિં કારણન્તિ ચે? યદિ વચીભેદં કત્વા દેસિતં સિયા, ઉદાનપાળિયં આરુળ્હં ભવેય્ય, તસ્મા ઉદાનપાળિયં અનારુળ્હભાવોયેવ વચીભેદં અકત્વા મનસા દેસિતભાવે કારણન્તિ વદન્તિ.

યદા હવે પાતુભવન્તિ ધમ્માતિ એત્થ ઇતિસદ્દો આદિઅત્થો. તેન ‘‘આતાપિનો ઝાયતો બ્રાહ્મણસ્સ, અથસ્સ કઙ્ખા વપયન્તિ સબ્બા. યતો પજાનાતિ સહેતુધમ્મ’’ન્તિ આદિગાથાત્તયં સઙ્ગણ્હાતિ. ઉદાનગાથન્તિ પન જાતિયા એકવચનં, તત્થાપિ પઠમગાથંયેવ વા ગહેત્વા વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. એત્થ પન યં વત્તબ્બં, તં ખન્ધકે આવિ ભવિસ્સતિ. પાટિપદદિવસેતિ ઇદં ‘‘સબ્બઞ્ઞુભાવપ્પત્તસ્સા’’તિ ન એતેન સમ્બન્ધિતબ્બં, ‘‘પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ ઉપ્પન્ના’’તિ એતેન પન સમ્બન્ધિતબ્બં. વિસાખપુણ્ણમાયમેવ હિ ભગવા પચ્ચૂસસમયે સબ્બઞ્ઞુતં પત્તોતિ. સોમનસ્સમયઞાણેનાતિ સોમનસ્સસમ્પયુત્તઞાણેન. આમન્તયામીતિ નિવેદયામિ, બોધેમીતિ અત્થો. વયધમ્માતિ અનિચ્ચલક્ખણમુખેન દુક્ખાનત્તલક્ખણમ્પિ સઙ્ખારાનં વિભાવેતિ ‘‘યદનિચ્ચં તં દુક્ખં, યં દુક્ખં તદનત્તા’’તિ (સં. નિ. ૩.૧૫) વચનતો. લક્ખણત્તયવિભાવનનયેનેવ તદારમ્મણં વિપસ્સનં દસ્સેન્તો સબ્બતિત્થિયાનં અવિસયભૂતં બુદ્ધાવેણિકં ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનાધિટ્ઠાનં અવિપરીતં નિબ્બાનગામિનિં પટિપદં પકાસેતીતિ દટ્ઠબ્બં. ઇદાનિ તત્થ સમ્માપટિપત્તિયં નિયોજેતિ ‘‘અપ્પમાદેન સમ્પાદેથા’’તિ. અથ વા ‘‘વયધમ્મા સઙ્ખારા’’તિ એતેન સઙ્ખેપેન સંવેજેત્વા ‘‘અપ્પમાદેન સમ્પાદેથા’’તિ સઙ્ખેપેનેવ નિરવસેસં સમ્માપટિપત્તિં દસ્સેતિ. અપ્પમાદપદઞ્હિ સિક્ખત્તયસઙ્ગહિતં કેવલપરિપુણ્ણં સાસનં પરિયાદિયિત્વા તિટ્ઠતીતિ. અન્તરેતિ અન્તરાળે, વેમજ્ઝેતિ અત્થો.

સુત્તન્તપિટકન્તિ એત્થ યથા કમ્મમેવ કમ્મન્તં, એવં સુત્તમેવ સુત્તન્તન્તિ વેદિતબ્બં. અસઙ્ગીતન્તિ સઙ્ગીતિક્ખન્ધકકથાવત્થુપ્પકરણાદિ. કેચિ પન ‘‘સુભસુત્તમ્પિ પઠમસઙ્ગીતિયં અસઙ્ગીત’’ન્તિ વદન્તિ, તં ન યુજ્જતિ. ‘‘પઠમસઙ્ગીતિતો પુરેતરમેવ હિ આયસ્મતા આનન્દત્થેરેન જેતવને વિહરન્તેન સુભસ્સ માણવસ્સ દેસિત’’ન્તિ આચરિયધમ્મપાલત્થેરેન વુત્તં. સુભસુત્તં પન ‘‘એવં મે સુતં – એકં સમયં આયસ્મા આનન્દો સાવત્થિયં વિહરતિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે અચિરપરિનિબ્બુતે ભગવતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૪૪૪) આગતં. તત્થ ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિઆદિવચનં પઠમસઙ્ગીતિયં આયસ્મતા આનન્દત્થેરેનેવ વત્તું યુત્તરૂપં ન હોતિ. ન હિ આનન્દત્થેરો સયમેવ સુભસુત્તં દેસેત્વા ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિઆદીનિ વદતિ. એવં પન વત્તબ્બં સિયા ‘‘એકમિદાહં, ભન્તે, સમયં સાવત્થિયં વિહરામિ જેતવને અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામે’’તિ, તસ્મા દુતિયતતિયસઙ્ગીતિકારકેહિ ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિઆદિના સુભસુત્તં સઙ્ગીતિમારોપિતં વિય દિસ્સતિ. અથ આચરિયધમ્મપાલત્થેરસ્સ એવમધિપ્પાયો સિયા ‘‘આનન્દત્થેરેનેવ વુત્તમ્પિ સુભસુત્તં પઠમસઙ્ગીતિં આરોપેત્વા તન્તિં ઠપેતુકામેહિ મહાકસ્સપત્થેરાદીહિ અઞ્ઞેસુ સુત્તેસુ આગતનયેનેવ ‘એવં મે સુત’ન્તિઆદિના તન્તિ ઠપિતા’’તિ, એવં સતિ યુજ્જેય્ય. અથ વા આયસ્મા આનન્દત્થેરો સુભસુત્તં સયં દેસેન્તોપિ સામઞ્ઞફલાદીસુ ભગવતા દેસિતનયેનેવ દેસેસીતિ ભગવતો સમ્મુખા લદ્ધનયે ઠત્વા દેસિતત્તા ભગવતા દેસિતં ધમ્મં અત્તનિ અદહન્તો ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિઆદિમાહાતિ એવમધિપ્પાયો વેદિતબ્બો.

ઉભયાનિ પાતિમોક્ખાનીતિ ભિક્ખુભિક્ખુનીપાતિમોક્ખવસેન. દ્વે વિભઙ્ગાનીતિ ભિક્ખુભિક્ખુનીવિભઙ્ગવસેનેવ દ્વે વિભઙ્ગાનિ. દ્વાવીસતિ ખન્ધકાનીતિ મહાવગ્ગચૂળવગ્ગેસુ આગતાનિ દ્વાવીસતિ ખન્ધકાનિ. સોળસપરિવારાતિ સોળસહિ પરિવારેહિ ઉપલક્ખિતત્તા સોળસપરિવારાતિ વુત્તં. તથા હિ પરિવારપાળિયં ‘‘યં તેન ભગવતા જાનતા પસ્સતા અરહતા સમ્માસમ્બુદ્ધેન પઠમં પારાજિકં કત્થ પઞ્ઞત્ત’’ન્તિઆદિના (પરિ. ૧) પઞ્ઞત્તિવારો, તતો પરં ‘‘મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તો કતિ આપત્તિયો આપજ્જતી’’તિઆદિના (પરિ. ૧૫૭) કતાપત્તિવારો, ‘‘મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તસ્સ આપત્તિયો ચતુન્નં વિપત્તીનં કતિ વિપત્તિયો ભજન્તી’’તિઆદિપ્પભેદો (પરિ. ૧૮૨) વિપત્તિવારો, ‘‘મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તસ્સ આપત્તિયો સત્તન્નં આપત્તિક્ખન્ધાનં કતિહિ આપત્તિક્ખન્ધેહિ સઙ્ગહિતા’’તિઆદિપ્પભેદો (પરિ. ૧૮૩) સઙ્ગહવારો, ‘‘મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તસ્સ આપત્તિયો છન્નં આપત્તિસમુટ્ઠાનાનં કતિહિ સમુટ્ઠાનેહિ સમુટ્ઠન્તી’’તિઆદિના (પરિ. ૧૮૪) સમુટ્ઠાનવારો, ‘‘મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તસ્સ આપત્તિયો ચતુન્નં અધિકરણાનં કતમં અધિકરણ’’ન્તિઆદિના (પરિ. ૧૮૫) અધિકરણવારો, ‘‘મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તસ્સ આપત્તિયો સત્તન્નં સમથાનં કતિહિ સમથેહિ સમ્મન્તી’’તિઆદિપ્પભેદો (પરિ. ૧૮૬) સમથવારો, તદનન્તરં સમુચ્ચયવારો ચાતિ અટ્ઠ વારા વુત્તા. તતો પરં ‘‘મેથુનં ધમ્મં પટિસેવનપચ્ચયા પારાજિકં કત્થ પઞ્ઞત્ત’’ન્તિઆદિના (પરિ. ૧૮૮) નયેન પુન પચ્ચયવસેન એકો પઞ્ઞત્તિવારો, તસ્સ વસેન પુરિમસદિસા એવ કતાપત્તિવારાદયો સત્ત વારાતિ એવં અપરેપિ અટ્ઠ વારા વુત્તા. ઇતિ ઇમાનિ અટ્ઠ, પુરિમાનિપિ અટ્ઠાતિ મહાવિભઙ્ગે સોળસ વારા દસ્સિતા. તતો પરં તેનેવ નયેન ભિક્ખુનિવિભઙ્ગેપિ સોળસ વારા આગતાતિ ઇમેહિ સોળસહિ વારેહિ ઉપલક્ખિતત્તા સોળસપરિવારાતિ વુચ્ચતિ. પોત્થકેસુ પન કત્થચિ ‘‘પરિવારો’’તિ એત્તકમેવ દિસ્સતિ, બહૂસુ પન પોત્થકેસુ દીઘનિકાયટ્ઠકથાયં અભિધમ્મટ્ઠકથાયઞ્ચ ‘‘સોળસપરિવારા’’તિ એવમેવ વુત્તત્તા અયમ્પિ પાઠો ન સક્કા પટિબાહિતુન્તિ તસ્સેવત્થો વુત્તો.

બ્રહ્મજાલાદિચતુત્તિંસસુત્તસઙ્ગહોતિ બ્રહ્મજાલસુત્તાદીનિ ચતુત્તિંસ સુત્તાનિ સઙ્ગય્હન્તિ એત્થ, એતેનાતિ વા બ્રહ્મજાલાદિચતુત્તિંસસુત્તસઙ્ગહો. વુત્તપ્પમાણાનં વા સુત્તાનં સઙ્ગહો એતસ્સાતિ બ્રહ્મજાલાદિચતુત્તિંસસુત્તસઙ્ગહોતિ. એવં સેસેસુપિ વેદિતબ્બં.

વિવિધવિસેસનયત્તાતિ ઇમિસ્સા ગાથાય અત્થં વિભાવેન્તો આહ ‘‘વિવિધા હી’’તિઆદિ. દળ્હીકમ્મસિથિલકરણપ્પયોજનાતિ યથાક્કમં લોકવજ્જેસુ સિક્ખાપદેસુ દળ્હીકમ્મપ્પયોજના, પણ્ણત્તિવજ્જેસુ સિથિલકરણપ્પયોજનાતિ વેદિતબ્બં. અજ્ઝાચારનિસેધનતોતિ સઞ્ઞમવેલં અતિભવિત્વા પવત્તો આચારો અજ્ઝાચારો, વીતિક્કમો, તસ્સ નિસેધનતોતિ અત્થો. તેનાતિ વિવિધનયત્તાદિહેતુના. એતન્તિ ‘‘વિવિધવિસેસનયત્તા’’તિઆદિગાથાવચનં. એતસ્સાતિ વિનયસ્સ. ઇતરં પનાતિ સુત્તં.

ઇદાનિ અત્થાનં સૂચનતોતિઆદિગાથાય અત્થં પકાસેન્તો આહ ‘‘તઞ્હી’’તિઆદિ. અત્તત્થપરત્થાદિભેદેતિ યો તં સુત્તં સજ્ઝાયતિ સુણાતિ વાચેતિ ચિન્તેતિ દેસેતિ ચ, સુત્તેન સઙ્ગહિતો સીલાદિઅત્થો તસ્સપિ હોતિ, તેન પરસ્સ સાધેતબ્બતો પરસ્સપિ હોતીતિ તદુભયં તં સુત્તં સૂચેતિ દીપેતિ. તથા દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકત્થે લોકિયલોકુત્તરત્થે ચાતિ એવમાદિભેદે અત્થે આદિસદ્દેન સઙ્ગણ્હાતિ. અત્થસદ્દો ચાયં હિતપરિયાયવચનો, ન ભાસિતત્થવચનો. યદિ સિયા, સુત્તં અત્તનોપિ ભાસિતત્થં સૂચેતિ પરસ્સપીતિ અયમત્થો વુત્તો સિયા, સુત્તેન ચ યો અત્થો પકાસિતો, સો તસ્સેવ હોતિ, ન તેન પરત્થો સૂચિતો હોતીતિ. તેન સૂચેતબ્બસ્સ પરત્થસ્સ નિવત્તેતબ્બસ્સ અભાવા અત્તગ્ગહણઞ્ચ ન કત્તબ્બં. અત્તત્થપરત્થવિનિમુત્તસ્સ ભાસિતત્થસ્સ અભાવા આદિગ્ગહણઞ્ચ ન કત્તબ્બં, તસ્મા યથાવુત્તસ્સ હિતપરિયાયસ્સ અત્થસ્સ સુત્તે અસમ્ભવતો સુત્તાધારસ્સ પુગ્ગલસ્સ વસેન અત્તત્થપરત્થા વુત્તા.

અથ વા સુત્તં અનપેક્ખિત્વા યે અત્તત્થાદયો અત્થપ્પભેદા ‘‘ન હઞ્ઞદત્થત્થિ પસંસલાભા’’તિ એતસ્સ પદસ્સ નિદ્દેસે (મહાનિ. ૬૩) વુત્તા અત્તત્થો, પરત્થો, ઉભયત્થો, દિટ્ઠધમ્મિકો અત્થો, સમ્પરાયિકો અત્થો, ઉત્તાનો અત્થો, ગમ્ભીરો અત્થો, ગુળ્હો અત્થો, પટિચ્છન્નો અત્થો, નેય્યો અત્થો, નીતો અત્થો, અનવજ્જો અત્થો, નિક્કિલેસો અત્થો, વોદાનો અત્થો, પરમત્થોતિ, તે અત્થે સુત્તં સૂચેતીતિ અત્થો ગહેતબ્બો. તથા હિ કિઞ્ચાપિ સુત્તનિરપેક્ખં અત્તત્થાદયો વુત્તા સુત્તત્થભાવેન અનિદ્દિટ્ઠત્તા, તેસુ પન એકોપિ અત્થપ્પભેદો સુત્તેન દીપેતબ્બતં નાતિક્કમતિ, તસ્મા તે અત્થે સુત્તં સૂચેતીતિ વુચ્ચતિ. ઇમસ્મિઞ્ચ અત્થવિકપ્પે અત્થ-સદ્દોયં ભાસિતત્થપરિયાયોપિ હોતિ. એત્થ હિ પુરિમકા પઞ્ચ અત્થપ્પભેદા હિતપરિયાયા, તતો પરે છ ભાસિતત્થભેદા, પચ્છિમકા પન ઉભયસભાવા. તત્થ દુરધિગમતાય વિભાવને અગાધભાવો ગમ્ભીરો, ન વિવટો ગુળ્હો, મૂલુદકાદયો વિય પંસુના અક્ખરસન્નિવેસાદિના તિરોહિતો પટિચ્છન્નો. નિદ્ધારેત્વા ઞાપેતબ્બો નેય્યો, યથારુતવસેન વેદિતબ્બો નીતો. અનવજ્જનિક્કિલેસવોદાના પરિયાયવસેન વુત્તા, કુસલવિપાકકિરિયધમ્મવસેન વા. પરમત્થો નિબ્બાનં, ધમ્માનં અવિપરીતસભાવો એવ વા.

અથ વા અત્તના ચ અપ્પિચ્છો હોતીતિ અત્તત્થં, અપ્પિચ્છાકથઞ્ચ પરેસં કત્તા હોતીતિ પરત્થં સૂચેતિ. એવં ‘‘અત્તના ચ પાણાતિપાતા પટિવિરતો હોતી’’તિઆદીનિ (અ. નિ. ૪.૯૯) સુત્તાનિ યોજેતબ્બાનિ. વિનયાભિધમ્મેહિ ચ વિસેસેત્વા સુત્તસદ્દસ્સ અત્થો વત્તબ્બો, તસ્મા વેનેય્યજ્ઝાસયવસપ્પવત્તાય દેસનાય અત્તહિતપરહિતાદીનિ સાતિસયં પકાસિતાનિ હોન્તિ તપ્પધાનભાવતો, ન આણાધમ્મસભાવવસપ્પવત્તાયાતિ ઇદમેવ અત્થાનં સૂચનતો સુત્તન્તિ વુત્તં. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘એત્તકં તસ્સ ભગવતો સુત્તાગતં સુત્તપરિયાપન્ન’’ન્તિ (પાચિ. ૬૫૫) ચ ‘‘સકવાદે પઞ્ચ સુત્તસતાની’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા) ચ એવમાદીસુ સુત્તસદ્દો ઉપચરિતોતિ ગહેતબ્બો.

સુત્તેસુ આણાધમ્મસભાવા ચ વેનેય્યજ્ઝાસયં અનુવત્તન્તિ, ન વિનયાભિધમ્મેસુ વિય વેનેય્યજ્ઝાસયો આણાધમ્મસભાવે, તસ્મા વેનેય્યાનં એકન્તહિતપટિલાભસંવત્તનિકા સુત્તન્તદેસના હોતીતિ ‘‘સુવુત્તા ચેત્થ અત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘એકન્તહિતપટિલાભસંવત્તનિકા સુત્તન્તદેસના’’તિ ઇદમ્પિ વેનેય્યાનં હિતસમ્પાપને સુત્તન્તદેસનાય તપ્પરભાવંયેવ સન્ધાય વુત્તં. તપ્પરભાવો ચ વેનેય્યજ્ઝાસયાનુલોમતો દટ્ઠબ્બો. તેનેવાહ ‘‘વેનેય્યજ્ઝાસયાનુલોમેન વુત્તત્તા’’તિ. વિનયદેસનં વિય ઇસ્સરભાવતો આણાપતિટ્ઠાપનવસેન અદેસેત્વા વેનેય્યાનં અજ્ઝાસયાનુલોમેન ચરિયાનુરૂપં વુત્તત્તા દેસિતત્તાતિ અત્થો.

અનુપુબ્બસિક્ખાદિવસેન કાલન્તરે અભિનિપ્ફત્તિં દસ્સેન્તો આહ ‘‘સસ્સમિવ ફલ’’ન્તિ. પસવતીતિ ફલતિ, નિપ્ફાદેતીતિ અત્થો. ઉપાયસમઙ્ગીનંયેવ નિપ્ફજ્જનભાવં દસ્સેન્તો ‘‘ધેનુ વિય ખીર’’ન્તિ આહ. ધેનુતોપિ હિ ઉપાયવન્તાનંયેવ ખીરપટિલાભો હોતિ. અનુપાયેન હિ અકાલે અજાતવચ્છં ધેનું દોહન્તો કાલેપિ વા વિસાણં ગહેત્વા દોહન્તો નેવ ખીરં પટિલભતિ. ‘‘સુત્તાણા’’તિ એતસ્સ અત્થં પકાસેતું ‘‘સુટ્ઠુ ચ ને તાયતી’’તિ વુત્તં.

સુત્તસભાગન્તિ સુત્તસદિસં. સુત્તસભાગતંયેવ દસ્સેન્તો આહ ‘‘યથા હી’’તિઆદિ. તચ્છકાનં સુત્તન્તિ વડ્ઢકીનં કાળસુત્તં. પમાણં હોતીતિ તદનુસારેન તચ્છનતો. એવમેતમ્પિ વિઞ્ઞૂનન્તિ યથા કાળસુત્તં પસારેત્વા સઞ્ઞાણે કતે ગહેતબ્બં વિસ્સજ્જેતબ્બઞ્ચ પઞ્ઞાયતિ, એવં વિવાદેસુ ઉપ્પન્નેસુ સુત્તે આનીતમત્તે ‘‘ઇદં ગહેતબ્બં, ઇદં વિસ્સજ્જેતબ્બ’’ન્તિ વિઞ્ઞૂનં પાકટત્તા વિવાદો વૂપસમ્મતીતિ એતમ્પિ સુત્તં વિઞ્ઞૂનં પમાણં હોતીતિ અત્થો. ઇદાનિ અઞ્ઞથાપિ સુત્તસભાગતં દસ્સેન્તો આહ ‘‘યથા ચા’’તિઆદિ. સુત્તં વિય પમાણત્તા સઙ્ગાહકત્તા ચ સુત્તમિવ સુત્તન્તિ વુત્તં હોતિ. એત્થ ચ અત્તત્થાદિવિધાને સુત્તસ્સ પમાણભાવો અત્તત્થાદીનંયેવ ચ સઙ્ગાહકત્તં યોજેતબ્બં તદત્થપ્પકાસનપધાનત્તા સુત્તસ્સ. વિનયાભિધમ્મેહિ વિસેસત્તઞ્ચ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ યોજેતબ્બં. એતન્તિ ‘‘અત્થાનં સૂચનતો’’તિઆદિકં અત્થવચનં. એતસ્સાતિ સુત્તસ્સ.

યન્તિ યસ્મા. એત્થાતિ અભિધમ્મે. અભિક્કમન્તીતિ એત્થ અભિ-સદ્દો કમનકિરિયાય વુડ્ઢિભાવં અતિરેકતં દીપેતીતિ આહ ‘‘અભિક્કમન્તીતિઆદીસુ વુડ્ઢિયં આગતો’’તિ. અભિઞ્ઞાતાતિ અડ્ઢચન્દાદિના કેનચિ સઞ્ઞાણેન ઞાતા પઞ્ઞાતા પાકટાતિ અત્થો. અડ્ઢચન્દાદિભાવો હિ રત્તિયા ઉપલક્ખણવસેન સઞ્ઞાણં હોતિ, યસ્મા અડ્ઢો ચન્દો, તસ્મા અટ્ઠમી, યસ્મા ઊનો, તસ્મા ચાતુદ્દસી, યસ્મા પુણ્ણો, તસ્મા પન્નરસીતિ. અભિલક્ખિતાતિ એત્થાપિ અયમેવત્થો વેદિતબ્બો. અભિલક્ખિતસદ્દપરિયાયો અભિઞ્ઞાતસદ્દોતિ આહ ‘‘અભિઞ્ઞાતા અભિલક્ખિતાતિઆદીસુ લક્ખણે’’તિ. એત્થ ચ વાચકસદ્દન્તરસન્નિધાનેન નિપાતાનં તદત્થજોતકમત્તત્તા લક્ખિતસદ્દત્થજોતકો અભિસદ્દો લક્ખણે વત્તતીતિ વુત્તો. રાજાભિરાજાતિ રાજૂહિ પૂજેતું અરહો રાજા. પૂજિતેતિ પૂજારહે.

અભિધમ્મેતિ ‘‘સુપિનન્તેન સુક્કવિસ્સટ્ઠિયા અનાપત્તિભાવેપિ અકુસલચેતના ઉપલબ્ભતી’’તિઆદિના વિનયપઞ્ઞત્તિયા સઙ્કરવિરહિતે ધમ્મે. ‘‘પુબ્બાપરવિરોધાભાવતો ધમ્માનંયેવ ચ અઞ્ઞમઞ્ઞસઙ્કરવિરહિતે ધમ્મે’’તિપિ વદન્તિ. ‘‘પાણાતિપાતો અકુસલ’’ન્તિ એવમાદીસુ ચ મરણાધિપ્પાયસ્સ જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદકપયોગસમુટ્ઠાપિકા ચેતના અકુસલં, ન પાણસઙ્ખાતજીવિતિન્દ્રિયસ્સ ઉપચ્છેદસઙ્ખાતો અતિપાતો, તથા અદિન્નસ્સ પરસન્તકસ્સ આદાનસઙ્ખાતા વિઞ્ઞત્તિ અબ્યાકતો ધમ્મો, તંવિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપિકા થેય્યચેતના અકુસલો ધમ્મોતિ એવમાદિનાપિ અઞ્ઞમઞ્ઞસઙ્કરવિરહિતે ધમ્મેતિ અત્થો વેદિતબ્બો. અભિવિનયેતિ એત્થ ‘‘જાતરૂપરજતં ન પટિગ્ગહેતબ્બ’’ન્તિ વદન્તો વિનયે વિનેતિ નામ. એત્થ ‘‘એવં પટિગ્ગણ્હતો પાચિત્તિયં, એવં દુક્કટન્તિ વદન્તો ચ અભિવિનયે વિનેતિ નામા’’તિ વદન્તિ. તસ્મા જાતરૂપરજતં થેય્યચિત્તેન પરસન્તકં ગણ્હન્તસ્સ યથાવત્થુ પારાજિકથુલ્લચ્ચયદુક્કટેસુ અઞ્ઞતરં, ભણ્ડાગારિકસીસેન ગણ્હન્તસ્સ પાચિત્તિયં, અત્તત્થાય ગણ્હન્તસ્સ નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં. કેવલં લોલતાય ગણ્હન્તસ્સ અનામાસદુક્કટં, રૂપિયછડ્ડકસ્સ સમ્મતસ્સ અનાપત્તીતિ એવં અઞ્ઞમઞ્ઞસઙ્કરવિરહિતે વિનયે પટિબલો વિનેતુન્તિ અત્થો વેદિતબ્બો. અભિક્કન્તેનાતિ એત્થ કન્તિયા અધિકત્તં અભિસદ્દો દીપેતીતિ આહ ‘‘અધિકે’’તિ.

નનુ ચ ‘‘અભિક્કમન્તી’’તિ એત્થ અભિસદ્દો કમનકિરિયાય વુડ્ઢિભાવં અતિરેકતં દીપેતિ, ‘‘અભિઞ્ઞાતા અભિલક્ખિતા’’તિ એત્થ ઞાણલક્ખણકિરિયાનં સુપાકટત્તા વિસેસં, ‘‘અભિક્કન્તેના’’તિ એત્થ કન્તિયા અધિકત્તં વિસિટ્ઠતં દીપેતીતિ ઇદં તાવ યુત્તં કિરિયાવિસેસકત્તા ઉપસગ્ગસ્સ, ‘‘અભિરાજા અભિવિનયો’’તિ પન પૂજિતપરિચ્છિન્નેસુ રાજવિનયેસુ અભિસદ્દો વત્તતીતિ કથમેતં યુજ્જેય્યાતિ ચે? ઇધાપિ નત્થિ દોસો પૂજનપરિચ્છેદનકિરિયાદીપનતો, તાહિ ચ કિરિયાહિ રાજવિનયાનં યુત્તત્તા, તસ્મા એત્થ અતિમાલાદીસુ અતિસદ્દો વિય અભિસદ્દો સહ સાધનેન કિરિયં વદતીતિ અભિરાજઅભિવિનયસદ્દા સિદ્ધા, એવં અભિધમ્મસદ્દે અભિસદ્દો સહ સાધનેન વુડ્ઢિયાદિકિરિયં દીપેતીતિ અયમત્થો દસ્સિતોતિ દટ્ઠબ્બં.

એત્થ ચાતિ અભિધમ્મે. ભાવેતીતિ ચિત્તસ્સ વડ્ઢનં વુત્તં. ફરિત્વાતિ આરમ્મણસ્સ વડ્ઢનં વુત્તં. વુડ્ઢિમન્તોતિ ભાવનાફરણવુડ્ઢીહિ વુડ્ઢિમન્તોપિ ધમ્મા વુત્તાતિ અત્થો. આરમ્મણાદીહીતિ આરમ્મણસમ્પયુત્તકમ્મદ્વારપટિપદાદીહિ. લક્ખણીયત્તાતિ સઞ્જાનિતબ્બત્તા. એકન્તતો લોકુત્તરધમ્માનંયેવ પૂજારહત્તા ‘‘સેક્ખા ધમ્મા’’તિઆદિના લોકુત્તરાયેવ પૂજિતાતિ દસ્સિતા. સભાવપરિચ્છિન્નત્તાતિ ફુસનાદિસભાવેન પરિચ્છિન્નત્તા. અધિકાપિ ધમ્મા વુત્તાતિ એત્થ કામાવચરેહિ મહન્તભાવતો મહગ્ગતા ધમ્માપિ અધિકા નામ હોન્તીતિ તેહિ સદ્ધિં અધિકા ધમ્મા વુત્તા.

યં પનેત્થ અવિસિટ્ઠન્તિ એત્થ વિનયાદીસુ તીસુ અઞ્ઞમઞ્ઞવિસિટ્ઠેસુ યં અવિસિટ્ઠં સમાનં, તં પિટકસદ્દન્તિ અત્થો. વિનયાદયો હિ તયો સદ્દા અઞ્ઞમઞ્ઞં અસાધારણત્તા વિસિટ્ઠા નામ, પિટકસદ્દો પન તેહિ તીહિપિ સાધારણત્તા અવિસિટ્ઠોતિ વુચ્ચતિ. મા પિટકસમ્પદાનેનાતિ પાળિસમ્પદાનવસેન મા ગણ્હથાતિ વુત્તં હોતિ. કુદાલઞ્ચ પિટકઞ્ચ કુદાલપિટકં. તત્થ કુ વુચ્ચતિ પથવી, તસ્સા દાલનતો વિદાલનતો અયોમયો ઉપકરણવિસેસો કુદાલં નામ, તાલપણ્ણવેત્તલતાદીહિ કતો ભાજનવિસેસો પિટકં નામ, તં આદાય ગહેત્વાતિ અત્થો. યથાવુત્તેનાતિ ‘‘એવં દુવિધત્થેના’’તિઆદિના વુત્તપ્પકારેન.

દેસનાસાસનકથાભેદન્તિ એત્થ કથેતબ્બાનં અત્થાનં દેસકાયત્તેન આણાદિવિધિના અભિસજ્જનં પબોધનં દેસના. સાસિતબ્બપુગ્ગલગતેન યથાપરાધાદિના સાસિતબ્બભાવેન અનુસાસનં વિનયનં સાસનં. કથેતબ્બસ્સ સંવરાસંવરાદિનો અત્થસ્સ કથનં વચનપટિબદ્ધતાકરણં કથાતિ વુચ્ચતિ. તસ્મા દેસિતારં ભગવન્તમપેક્ખિત્વા દેસના, સાસિતબ્બપુગ્ગલવસેન સાસનં, કથેતબ્બસ્સ અત્થસ્સ વસેન કથાતિ એવમેત્થ દેસનાદીનં નાનાકરણં વેદિતબ્બં. એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ દેસનાદયો દેસેતબ્બાદિનિરપેક્ખા ન હોન્તિ, આણાદયો પન વિસેસતો દેસકાદિઅધીનાતિ તંતંવિસેસયોગવસેન દેસનાદીનં ભેદો વુત્તો. તથા હિ આણાવિધાનં વિસેસતો આણારહાધીનં તત્થ કોસલ્લયોગતો. એવં વોહારપરમત્થવિધાનાનિ ચ વિધાયકાધીનાનીતિ આણાદિવિધિનો દેસકાયત્તતા વુત્તા. અપરાધજ્ઝાસયાનુરૂપં વિય ધમ્માનુરૂપમ્પિ સાસનં વિસેસતો, તથા વિનેતબ્બપુગ્ગલાપેક્ખન્તિ સાસિતબ્બપુગ્ગલવસેન સાસનં વુત્તં. સંવરાસંવરનામરૂપાનં વિય વિનિવેઠેતબ્બાય દિટ્ઠિયાપિ કથનં સતિ વાચાવત્થુસ્મિં નાસતીતિ વિસેસતો તદધીનન્તિ કથેતબ્બસ્સ અત્થસ્સ વસેન કથા વુત્તા. ભેદસદ્દો વિસું વિસું યોજેતબ્બો ‘‘દેસનાભેદં સાસનભેદં કથાભેદઞ્ચ યથારહં પરિદીપયે’’તિ. ભેદન્તિ ચ નાનત્તન્તિ અત્થો. તેસુ પિટકેસુ સિક્ખા ચ પહાનાનિ ચ ગમ્ભીરભાવો ચ સિક્ખાપહાનગમ્ભીરભાવં, તઞ્ચ યથારહં પરિદીપયેતિ અત્થો. પરિયત્તિભેદઞ્ચ વિભાવયેતિ સમ્બન્ધો.

પરિયત્તિભેદન્તિ ચ પરિયાપુણનભેદન્તિ અત્થો. યહિન્તિ યસ્મિં વિનયાદિકે પિટકે. યં સમ્પત્તિઞ્ચ વિપત્તિઞ્ચ યથા પાપુણાતિ, તમ્પિ સબ્બં વિભાવયેતિ સમ્બન્ધો. અથ વા યં પરિયત્તિભેદં સમ્પત્તિઞ્ચ વિપત્તિઞ્ચાપિ યહિં યથા પાપુણાતિ, તમ્પિ સબ્બં વિભાવયેતિ યોજેતબ્બં. એત્થ યથાતિ યેહિ ઉપારમ્ભાદિહેતુપરિયાપુણનાદિપ્પકારેહિ ઉપારમ્ભનિસ્સરણધમ્મકોસકરક્ખણહેતુપરિયાપુણનં સુપ્પટિપત્તિ દુપ્પટિપત્તીતિ એતેહિ પકારેહીતિ વુત્તં હોતિ.

પરિદીપના વિભાવના ચાતિ હેટ્ઠા વુત્તસ્સ અનુરૂપતો વુત્તં, અત્થતો પન એકમેવ. આણારહેનાતિ આણં ઠપેતું અરહતીતિ આણારહો, ભગવા. સો હિ સમ્માસમ્બુદ્ધતાય મહાકારુણિકતાય ચ અવિપરીતહિતોપદેસકભાવેન પમાણવચનત્તા આણં પણેતું અરહતિ, વોહારપરમત્થાનમ્પિ સમ્ભવતો આહ ‘‘આણાબાહુલ્લતો’’તિ. ઇતો પરેસુપિ એસેવ નયો.

પઠમન્તિ વિનયપિટકં. પચુરાપરાધા સેય્યસકત્થેરાદયો. તે હિ દોસબાહુલ્લતો ‘‘પચુરાપરાધા’’તિ વુત્તા. પચુરો બહુકો બહુલો અપરાધો દોસો વીતિક્કમો યેસં તે પચુરાપરાધા. અનેકજ્ઝાસયાતિઆદીસુ આસયોવ અજ્ઝાસયો. સો ચ અત્થતો દિટ્ઠિ ઞાણઞ્ચ, પભેદતો પન ચતુબ્બિધં હોતિ. તથા હિ પુબ્બચરિયવસેન આયતિં સતિ પચ્ચયે ઉપ્પજ્જમાનારહા સસ્સતુચ્છેદસઙ્ખાતા મિચ્છાદિટ્ઠિ સચ્ચાનુલોમિકઞાણકમ્મસ્સકતઞ્ઞાણસઙ્ખાતા સમ્માદિટ્ઠિ ચ ‘‘આસયો’’તિ વુચ્ચતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘સસ્સતુચ્છેદદિટ્ઠિ ચ, ખન્તિ ચેવાનુલોમિકા;

યથાભૂતઞ્ચ યં ઞાણં, એતં આસયસઞ્ઞિત’’ન્તિ.

ઇદઞ્ચ ચતુબ્બિધં આસયન્તિ એત્થ સત્તા નિવસન્તીતિ આસયોતિ વુચ્ચતિ. અનુસયા કામરાગભવરાગદિટ્ઠિપટિઘવિચિકિચ્છામાનાવિજ્જાવસેન સત્ત. મૂસિકવિસં વિય કારણલાભે ઉપ્પજ્જનારહા અનાગતા કિલેસા, અતીતા પચ્ચુપ્પન્ના ચ તથેવ વુચ્ચન્તિ. ન હિ કાલભેદેન ધમ્માનં સભાવભેદો અત્થીતિ. ચરિયાતિ રાગચરિયાદિકા છ મૂલચરિયા, અન્તરભેદેન અનેકવિધા, સંસગ્ગવસેન પન તેસટ્ઠિ હોન્તિ. અથ વા ચરિયાતિ ચરિતં, તં સુચરિતદુચ્ચરિતવસેન દુવિધં. ‘‘અધિમુત્તિ નામ ‘અજ્જેવ પબ્બજિસ્સામિ, અજ્જેવ અરહત્તં ગણ્હિસ્સામી’તિઆદિના તન્નિન્નભાવેન પવત્તમાનં સન્નિટ્ઠાન’’ન્તિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. આચરિયધમ્મપાલત્થેરેન પન ‘‘સત્તાનં પુબ્બચરિયવસેન અભિરુચી’’તિ વુત્તં. સા દુવિધા હીનપણીતભેદેન. યથાનુલોમન્તિ અજ્ઝાસયાદીનં અનુરૂપં. અહં મમાતિ સઞ્ઞિનોતિ દિટ્ઠિમાનતણ્હાવસેન અહં મમાતિ એવં પવત્તસઞ્ઞિનો. યથાધમ્મન્તિ નત્થેત્થ અત્તા અત્તનિયં વા, કેવલં ધમ્મમત્તમેતન્તિ એવં ધમ્મસભાવાનુરૂપન્તિ અત્થો.

સંવરાસંવરોતિ એત્થ સંવરણં સંવરો, કાયવાચાહિ અવીતિક્કમો. મહન્તો સંવરો અસંવરો. વુડ્ઢિઅત્થો હિ અયં અ-કારો યથા ‘‘અસેક્ખા ધમ્મા’’તિ, તસ્મા ખુદ્દકો મહન્તો ચ સંવરોતિ અત્થો. દિટ્ઠિવિનિવેઠનાતિ દિટ્ઠિયા વિમોચનં. અધિસીલસિક્ખાદીનં વિભાગો પરતો પઠમપારાજિકસંવણ્ણનાય આવિ ભવિસ્સતિ. સુત્તન્તપાળિયં ‘‘વિવિચ્ચેવ કામેહી’’તિઆદિના સમાધિદેસનાબાહુલ્લતો ‘‘સુત્તન્તપિટકે અધિચિત્તસિક્ખા’’તિ વુત્તં. વીતિક્કમપ્પહાનં કિલેસાનન્તિ સંકિલેસધમ્માનં કમ્મકિલેસાનં વા યો કાયવચીદ્વારેહિ વીતિક્કમો, તસ્સ પહાનં. અનુસયવસેન સન્તાને અનુવત્તન્તા કિલેસા કારણલાભે પરિયુટ્ઠિતાપિ સીલભેદવસેન વીતિક્કમિતું ન લભન્તીતિ આહ ‘‘વીતિક્કમપટિપક્ખત્તા સીલસ્સા’’તિ. પરિયુટ્ઠાનપ્પહાનન્તિ ઓકાસદાનવસેન કિલેસાનં ચિત્તે કુસલપ્પવત્તિં પરિયાદિયિત્વા ઉટ્ઠાનં પરિયુટ્ઠાનં, તસ્સ પહાનં ચિત્તસન્તાનેસુ ઉપ્પત્તિવસેન કિલેસાનં પરિયુટ્ઠાનસ્સ પહાનન્તિ વુત્તં હોતિ. અનુસયપ્પહાનન્તિ અપ્પહીનભાવેન સન્તાને અનુ અનુ સયનકા કારણલાભે ઉપ્પત્તિઅરહા અનુસયા. તે પન અનુરૂપં કારણં લદ્ધા ઉપ્પજ્જનારહા થામગતા કામરાગાદયો સત્ત કિલેસા, તેસં પહાનં અનુસયપ્પહાનં. તે ચ સબ્બસો અરિયમગ્ગપઞ્ઞાય પહીયન્તીતિ આહ ‘‘અનુસયપટિપક્ખત્તા પઞ્ઞાયા’’તિ.

તદઙ્ગપ્પહાનન્તિ દીપાલોકેનેવ તમસ્સ દાનાદિપુઞ્ઞકિરિયવત્થુગતેન તેન તેન કુસલઙ્ગેન તસ્સ તસ્સ અકુસલઙ્ગસ્સ પહાનં ‘‘તદઙ્ગપ્પહાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ઇધ પન તેન તેન સુસીલ્યઙ્ગેન તસ્સ તસ્સ દુસ્સીલ્યઙ્ગસ્સ પહાનં ‘‘તદઙ્ગપ્પહાન’’ન્તિ વેદિતબ્બં. વિક્ખમ્ભનસમઉચ્છેદપ્પહાનાનીતિ એત્થ ઉપચારપ્પનાભેદેન સમાધિના પવત્તિનિવારણેન ઘટપ્પહારેનેવ જલતલે સેવાલસ્સ તેસં તેસં નીવરણાનં ધમ્માનં વિક્ખમ્ભનવસેન પહાનં વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં. ચતુન્નં અરિયમગ્ગાનં ભાવિતત્તા તંતંમગ્ગવતો સન્તાને સમુદયપક્ખિકસ્સ કિલેસગણસ્સ અચ્ચન્તં અપ્પવત્તિસઙ્ખાતસમુચ્છેદવસેન પહાનં સમુચ્છેદપ્પહાનં. દુચ્ચરિતસંકિલેસસ્સ પહાનન્તિ કાયદુચ્ચરિતાદિ દુટ્ઠુ ચરિતં, કિલેસેહિ વા દૂસિતં ચરિતન્તિ દુચ્ચરિતં. તદેવ યત્થ ઉપ્પન્નં, તં સન્તાનં સમ્મા કિલેસેતિ બાધયતિ ઉપતાપેતિ ચાતિ સંકિલેસો, તસ્સ પહાનં, કાયવચીદુચ્ચરિતવસેન પવત્તસંકિલેસસ્સ તદઙ્ગવસેન પહાનન્તિ વુત્તં હોતિ. સમાધિસ્સ કામચ્છન્દપટિપક્ખત્તા સુત્તન્તપિટકે તણ્હાસંકિલેસસ્સ પહાનં વુત્તં. અત્તાદિવિનિમુત્તસભાવધમ્મપ્પકાસનતો અભિધમ્મપિટકે દિટ્ઠિસંકિલેસસ્સ પહાનં વુત્તં.

એકમેકસ્મિઞ્ચેત્થાતિ એતેસુ તીસુ પિટકેસુ એકમેકસ્મિં પિટકેતિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ધમ્મોતિ પાળીતિ એત્થ પકટ્ઠાનં ઉક્કટ્ઠાનં સીલાદિઅત્થાનં બોધનતો સભાવનિરુત્તિભાવતો બુદ્ધાદીહિ ભાસિતત્તા ચ પકટ્ઠાનં વચનપ્પબન્ધાનં આળીતિ પાળિ, પરિયત્તિધમ્મો. ‘‘ધમ્મોતિ પાળીતિ એત્થ ભગવતા વુચ્ચમાનસ્સ અત્થસ્સ વોહારસ્સ ચ દીપનો સદ્દોયેવ પાળિ નામા’’તિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. અભિધમ્મટ્ઠકથાય લિખિતે સીહળગણ્ઠિપદે પન ઇદં વુત્તં – સભાવત્થસ્સ સભાવવોહારસ્સ ચ અનુરૂપવસેન ભગવતા મનસા વવત્થાપિતા પણ્ડત્તિ પાળીતિ વુચ્ચતિ. યદિ સદ્દોયેવ પાળિ સિયા, પાળિયા દેસનાય ચ નાનત્તેન ભવિતબ્બં. મનસા વવત્થાપિતાય ચ પાળિયા વચીભેદકરણમત્તં ઠપેત્વા દેસનાય નાનત્તં નત્થિ. તથા હિ દેસનં દસ્સેન્તેન મનસા વવત્થાપિતાય પાળિયા દેસનાતિ વચીભેદકરણમત્તં વિના પાળિયા સહ દેસનાય અનઞ્ઞથા વુત્તા. તથા ચ ઉપરિ ‘‘દેસનાતિ પઞ્ઞત્તી’’તિ વુત્તત્તા દેસનાય અનઞ્ઞભાવેન પાળિયા પણ્ણત્તિભાવો કથિતો હોતિ. અપિચ યદિ પાળિયા અઞ્ઞાયેવ દેસના સિયા, ‘‘પાળિયા ચ પાળિઅત્થસ્સ ચ દેસનાય ચ યથાભૂતાવબોધો’’તિ વત્તબ્બં સિયા, એવં પન અવત્વા ‘‘પાળિયા ચ પાળિઅત્થસ્સ ચ યથાભૂતાવબોધો’’તિ વુત્તત્તા પાળિયા દેસનાય ચ અનઞ્ઞભાવો દસ્સિતો હોતિ. એવઞ્ચ કત્વા ઉપરિ ‘‘દેસના નામ પઞ્ઞત્તી’’તિ દસ્સેન્તેન દેસનાય અનઞ્ઞભાવતો પાળિયા પણ્ણત્તિભાવો કથિતોવ હોતીતિ.

એત્થ ચ ‘‘સદ્દોયેવ પાળિ નામા’’તિ ઇમસ્મિં પક્ખે ધમ્મસ્સપિ સદ્દસભાવત્તા ધમ્મદેસનાનં કો વિસેસોતિ ચે? તેસં તેસં અત્થાનં બોધકભાવેન ઞાતો ઉગ્ગહણાદિવસેન ચ પુબ્બે વવત્થાપિતો સદ્દપ્પબન્ધો ધમ્મો, પચ્છા પરેસં અવબોધનત્થં પવત્તિતો તદત્થપ્પકાસકો સદ્દો દેસનાતિ વેદિતબ્બં. અથ વા યથાવુત્તસદ્દસમુટ્ઠાપકો ચિત્તુપ્પાદો દેસના ‘‘દેસીયતિ સમુટ્ઠાપીયતિ સદ્દો એતેના’’તિ કત્વા મુસાવાદાદયો વિય. તત્થાપિ હિ મુસાવાદાદિસમુટ્ઠાપિકા ચેતના મુસાવાદાદિસદ્દેન વોહરીયતિ.

તીસુપિ ચેતેસુ એતે ધમ્મત્થદેસનાપટિવેધાતિ એત્થ પાળિઅત્થો પાળિદેસના પાળિઅત્થપટિવેધો ચાતિ ઇમે તયો પાળિવિસયા હોન્તીતિ વિનયપિટકાદીનં અત્થસ્સ દેસનાય પટિવેધસ્સ ચ આધારભાવો યુત્તો, પિટકાનિ પન પાળિયોયેવાતિ તેસં ધમ્મસ્સ આધારભાવો કથં યુજ્જેય્યાતિ ચે? પાળિસમુદાયસ્સ અવયવપાળિયા આધારભાવતો. અવયવસ્સ હિ સમુદાયો આધારભાવેન વુચ્ચતિ યથા ‘‘રુક્ખે સાખા’’તિ. એત્થ ચ ધમ્માદીનં દુક્ખોગાહભાવતો તેહિ ધમ્માદીહિ વિનયાદયો ગમ્ભીરાતિ વિનયાદીનમ્પિ ચતુબ્બિધો ગમ્ભીરભાવો વુત્તોયેવ, તસ્મા ધમ્માદયો એવ દુક્ખોગાહત્તા ગમ્ભીરા, ન વિનયાદયોતિ ન ચોદેતબ્બમેતં સમ્મુખેન વિસયવિસયીમુખેન ચ વિનયાદીનંયેવ ગમ્ભીરભાવસ્સ વુત્તત્તા. ધમ્મો હિ વિનયાદયો, તેસં વિસયો અત્થો, ધમ્મત્થવિસયા ચ દેસનાપટિવેધાતિ. તત્થ પટિવેધસ્સ દુક્કરભાવતો ધમ્મત્થાનં, દેસનાઞાણસ્સ દુક્કરભાવતો દેસનાય ચ દુક્ખોગાહભાવો વેદિતબ્બો. પટિવેધસ્સ પન ઉપ્પાદેતું અસક્કુણેય્યત્તા તંવિસયઞાણુપ્પત્તિયા ચ દુક્કરભાવતો દુક્ખોગાહતા વેદિતબ્બા. દુક્ખેન ઓગય્હન્તીતિ દુક્ખોગાહા. એકદેસેન ઓગાહન્તેહિપિ મન્દબુદ્ધીહિ પતિટ્ઠા લદ્ધું ન સક્કાતિ આહ ‘‘અલબ્ભનેય્યપતિટ્ઠા ચા’’તિ. એકમેકસ્મિન્તિ એકેકસ્મિં પિટકે. એત્થાતિ એતેસુ પિટકેસુ. નિદ્ધારણે ચેતં ભુમ્મવચનં.

ઇદાનિ હેતુહેતુફલાદીનં વસેનપિ ગમ્ભીરભાવં દસ્સેન્તો આહ ‘‘અપરો નયો’’તિઆદિ. હેતૂતિ પચ્ચયો. સો હિ અત્તનો ફલં દહતિ વિદહતીતિ ધમ્મોતિ વુચ્ચતિ. ધમ્મસદ્દસ્સ ચેત્થ હેતુપરિયાયતા કથં વિઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘વુત્તઞ્હેત’’ન્તિઆદિ. નનુ ચ ‘‘હેતુમ્હિ ઞાણં ધમ્મપટિસમ્ભિદા’’તિ એતેન વચનેન ધમ્મસ્સ હેતુભાવો કથં વિઞ્ઞાયતીતિ ચે? ધમ્મપટિસમ્ભિદાતિ એતસ્સ સમાસપદસ્સ અવયવપદત્થં દસ્સેન્તેન ‘‘હેતુમ્હિ ઞાણ’’ન્તિ વુત્તત્તા. ‘‘ધમ્મે પટિસમ્ભિદા ધમ્મપટિસમ્ભિદા’’તિ એત્થ હિ ‘‘ધમ્મે’’તિ એતસ્સ અત્થં દસ્સેન્તેન ‘‘હેતુમ્હી’’તિ વુત્તં, ‘‘પટિસમ્ભિદા’’તિ એતસ્સ અત્થં દસ્સેન્તેન ‘‘ઞાણ’’ન્તિ, તસ્મા હેતુધમ્મસદ્દા એકત્થા ઞાણપટિસમ્ભિદાસદ્દા ચાતિ ઇમમત્થં વદન્તેન સાધિતો ધમ્મસ્સ હેતુભાવો. હેતુફલે ઞાણં અત્થપટિસમ્ભિદાતિ એતેન વચનેન સાધિતો અત્થસ્સ હેતુફલભાવોપિ એવમેવ દટ્ઠબ્બો. હેતુનો ફલં હેતુફલં. તઞ્ચ યસ્મા હેતુઅનુસારેન અરીયતિ અધિગમીયતિ સમ્પાપુણીયતિ, તસ્મા અત્થોતિ વુચ્ચતિ.

યથાધમ્મન્તિ એત્થ ધમ્મસદ્દો હેતું હેતુફલઞ્ચ સબ્બં સઙ્ગણ્હાતિ. સભાવવાચકો હેસ ધમ્મસદ્દો, ન પરિયત્તિહેતુભાવવાચકો, તસ્મા યથાધમ્મન્તિ યો યો અવિજ્જાદિસઙ્ખારાદિધમ્મો, તસ્મિં તસ્મિન્તિ અત્થો. ધમ્માનુરૂપં વા યથાધમ્મં. દેસનાપિ હિ પટિવેધો વિય અવિપરીતવિસયવિભાવનતો ધમ્માનુરૂપં પવત્તતિ, તતોયેવ ચ અવિપરીતાભિલાપોતિ વુચ્ચતિ. ધમ્માભિલાપોતિ અત્થબ્યઞ્જનકો અવિપરીતાભિલાપો. એત્થ ચ અભિલપ્પતીતિ અભિલાપોતિ સદ્દો વુચ્ચતિ. એતેન ‘‘તત્ર ધમ્મનિરુત્તાભિલાપે ઞાણં નિરુત્તિપટિસમ્ભિદા’’તિ (વિભ. ૭૧૮) એત્થ વુત્તં ધમ્મનિરુત્તિં દસ્સેતિ સદ્દસભાવત્તા દેસનાય. તથા હિ નિરુત્તિપટિસમ્ભિદાય પરિત્તારમ્મણાદિભાવો પટિસમ્ભિદાવિભઙ્ગપાળિયં (વિભ. ૭૧૮ આદયો) વુત્તો. અટ્ઠકથાયઞ્ચ (વિભ. અટ્ઠ. ૭૧૮) ‘‘તં સભાવનિરુત્તિં સદ્દં આરમ્મણં કત્વા’’તિઆદિના સદ્દારમ્મણતા દસ્સિતા. તથા હિ ઇમસ્સ અત્થસ્સ અયં સદ્દો વાચકોતિ વચનવચનત્થે વવત્થપેત્વા તંતંવચનત્થવિભાવનવસેન પવત્તિતો સદ્દો દેસનાતિ વુચ્ચતિ. અધિપ્પાયોતિ એતેન ‘‘દેસનાતિ પઞ્ઞત્તી’’તિ એતં વચનં ધમ્મનિરુત્તાભિલાપં સન્ધાય વુત્તં, ન તતો વિનિમુત્તં પઞ્ઞત્તિં સન્ધાયાતિ અધિપ્પાયં દસ્સેતિ. દેસીયતિ અત્થો એતેનાતિ હિ દેસના, પકારેન ઞાપીયતિ એતેન, પકારતો ઞાપેતીતિ વા પઞ્ઞત્તીતિ ધમ્મનિરુત્તાભિલાપો વુચ્ચતિ. એવં ‘‘દેસના નામ સદ્દો’’તિ ઇમસ્મિં પક્ખે અયમત્થો વેદિતબ્બો. ‘‘દેસનાતિ પઞ્ઞત્તી’’તિ એત્થ પઞ્ઞત્તિવાદિનો પન એવં વદન્તિ – કિઞ્ચાપિ ‘‘ધમ્માભિલાપો’’તિ એત્થ અભિલપ્પતીતિ અભિલાપોતિ સદ્દો વુચ્ચતિ, ન પણ્ણત્તિ, તથાપિ સદ્દે વુચ્ચમાને તદનુરૂપં વોહારં ગહેત્વા તેન વોહારેન દીપિતસ્સ અત્થસ્સ જાનનતો સદ્દે કથિતે તદનુરૂપા પણ્ણત્તિપિ કારણૂપચારેન કથિતાયેવ હોતિ. અથ વા ‘‘ધમ્માભિલાપોતિ અત્થો’’તિ અવત્વા ‘‘ધમ્માભિલાપોતિ અધિપ્પાયો’’તિ વુત્તત્તા દેસના નામ સદ્દો ન હોતીતિ દીપિતમેવાતિ.

ઇદાનિ પટિવેધં નિદ્દિસન્તો આહ ‘‘પટિવેધોતિ અભિસમયો’’તિ. પટિવિજ્ઝતીતિ ઞાણં પટિવેધોતિ વુચ્ચતિ. પટિવિજ્ઝન્તિ એતેનાતિ વા પટિવેધો, અભિસમેતીતિ અભિસમયો, અભિસમેન્તિ એતેનાતિ વા અભિસમયો. ઇદાનિ અભિસમયપ્પભેદતો અભિસમયપ્પકારતો આરમ્મણતો સભાવતો ચ પાકટં કાતું ‘‘સો ચ લોકિયલોકુત્તરો’’તિઆદિમાહ. વિસયતો અસમ્મોહતો ચ અવબોધોતિ સમ્બન્ધો. તત્થ વિસયતો અત્થાદિઅનુરૂપં ધમ્માદીસુ અવબોધો નામ અવિજ્જાદિધમ્મારમ્મણો સઙ્ખારાદિઅત્થારમ્મણો તદુભયપઞ્ઞાપનારમ્મણો લોકિયો અવબોધો. અસમ્મોહતો અત્થાદિઅનુરૂપં ધમ્માદીસુ અવબોધો પન નિબ્બાનારમ્મણો મગ્ગયુત્તો યથાવુત્તધમ્મત્થપઞ્ઞત્તીસુ સમ્મોહવિદ્ધંસનો લોકુત્તરો અભિસમયો. તથા હિ ‘‘અયં હેતુ, ઇદમસ્સ ફલં, અયં તદુભયાનુરૂપો વોહારો’’તિ એવં આરમ્મણકરણવસેન લોકિયઞાણં વિસયતો પટિવિજ્ઝતિ, લોકુત્તરઞાણં પન હેતુહેતુફલાદીસુ સમ્મોહસ્સ મગ્ગઞાણેન સમુચ્છિન્નત્તા અસમ્મોહતો પટિવિજ્ઝતિ. અત્થાનુરૂપં ધમ્મેસૂતિ અવિજ્જા હેતુ, સઙ્ખારા હેતુસમુપ્પન્ના, સઙ્ખારે ઉપ્પાદેતિ અવિજ્જાતિ એવં કારિયાનુરૂપં કારણેસૂતિ અત્થો. અથ વા પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારઅપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારઆનેઞ્જાભિસઙ્ખારેસુ તીસુ અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારસ્સ સમ્પયુત્તઅવિજ્જા પચ્ચયો, ઇતરેસં યથાનુરૂપન્તિઆદિના કારિયાનુરૂપં કારણેસુ પટિવેધોતિ અત્થો. ધમ્માનુરૂપં અત્થેસૂતિ ‘‘અવિજ્જાપચ્ચયા સઙ્ખારા’’તિઆદિના કારણાનુરૂપં કારિયેસુ અવબોધોતિ અત્થો. પઞ્ઞત્તિપથાનુરૂપં પઞ્ઞત્તીસૂતિ પઞ્ઞત્તિયા વુચ્ચમાનધમ્માનુરૂપં પણ્ણત્તીસુ અવબોધોતિ અત્થો.

યથાવુત્તેહિ ધમ્માદીહિ પિટકાનં ગમ્ભીરભાવં દસ્સેતું ‘‘ઇદાનિ યસ્મા એતેસુ પિટકેસૂ’’તિઆદિમાહ. ધમ્મજાતન્તિ કારણપ્પભેદો કારણમેવ વા. અત્થજાતન્તિ કારિયપ્પભેદો કારિયમેવ વા. યા ચાયં દેસનાતિ સમ્બન્ધો. યો ચેત્થાતિ એતાસુ તંતંપિટકગતાસુ ધમ્મત્થદેસનાસુ યો પટિવેધોતિ અત્થો. દુક્ખોગાહન્તિ એત્થ અવિજ્જાસઙ્ખારાદીનં ધમ્મત્થાનં દુપ્પટિવિજ્ઝતાય દુક્ખોગાહતા. તેસં પઞ્ઞાપનસ્સ દુક્કરભાવતો દેસનાય પટિવેધનસઙ્ખાતસ્સ પટિવેધસ્સ ચ ઉપ્પાદનવિસયીકરણાનં અસક્કુણેય્યતાય દુક્ખોગાહતા વેદિતબ્બા. એવમ્પીતિ પિસદ્દો પુબ્બે વુત્તપ્પકારન્તરં સમ્પિણ્ડેતિ. એત્થાતિ એતેસુ તીસુ પિટકેસુ. વુત્તત્થાતિ વુત્તો સંવણ્ણિતો અત્થો અસ્સાતિ વુત્તત્થા.

તીસુ પિટકેસૂતિ એત્થ ‘‘એકેકસ્મિ’’ન્તિ અધિકારતો પકરણતો વા વેદિતબ્બં. પરિયત્તિભેદોતિ પરિયાપુણનં પરિયત્તિ. પરિયાપુણનવાચકો હેત્થ પરિયત્તિસદ્દો, ન પાળિપરિયાયો, તસ્મા એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો ‘‘તીસુ પિટકેસુ એકેકસ્મિં પરિયાપુણનપ્પકારો દટ્ઠબ્બો ઞાતબ્બો’’તિ. તતોયેવ ચ ‘‘પરિયત્તિયો પરિયાપુણનપ્પકારા’’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. અથ વા તીહિ પકારેહિ પરિયાપુણિતબ્બા પાળિયો એવ પરિયત્તીતિ વુચ્ચન્તિ, તતોયેવ ચ ‘‘પરિયત્તિયો પાળિક્કમા’’તિ અભિધમ્મટ્ઠકથાય લિખિતે સીહળગણ્ઠિપદે વુત્તં. એવમ્પિ હિ અલગદ્દૂપમાપરિયાપુણનયોગતો અલગદ્દૂપમા પરિયત્તીતિ પાળિપિ સક્કા વત્તું, એવઞ્ચ કત્વા ‘‘દુગ્ગહિતા ઉપારમ્ભાદિહેતુ પરિયાપુટા અલગદ્દૂપમા’’તિ પરતો નિદ્દેસવચનમ્પિ ઉપપન્નં હોતિ. તત્થ હિ પાળિયેવ દુગ્ગહિતા પરિયાપુટાતિ વત્તું વટ્ટતિ. અલગદ્દૂપમાતિ અલગદ્દો અલગદ્દગ્ગહણં ઉપમા એતિસ્સાતિ અલગદ્દૂપમા. અલગદ્દસ્સ ગહણઞ્હેત્થ અલગદ્દસદ્દેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘આપૂપિકો’’તિ એત્થ અપૂપસદ્દેન અપૂપખાદનં વિય અલગદ્દગ્ગહણેન ગહિતપરિયત્તિ ઉપમીયતિ, ન પન અલગદ્દેન. ‘‘અલગદ્દગ્ગહણૂપમા’’તિ વા વત્તબ્બે મજ્ઝેપદલોપં કત્વા ‘‘અલગદ્દૂપમા’’તિ વુત્તં ‘‘ઓટ્ઠમુખો’’તિઆદીસુ વિય. અલગદ્દોતિ ચેત્થ આસીવિસો વુચ્ચતિ. ગદોતિ હિ વિસસ્સ નામં. તઞ્ચ તસ્સ અલં પરિપુણ્ણં અત્થિ, તસ્મા અલં પરિયત્તો પરિપુણ્ણો ગદો અસ્સાતિ અનુનાસિકલોપં દકારાગમઞ્ચ કત્વા ‘‘અલગદ્દો’’તિ વુચ્ચતિ. અથ વા અલં જીવિતહરણે સમત્થો ગદો અસ્સાતિ અલગદ્દો. નિસ્સરણત્થાતિ વટ્ટદુક્ખતો નિસ્સરણં અત્થો પયોજનં એતિસ્સાતિ નિસ્સરણત્થા. ભણ્ડાગારિકપરિયત્તીતિ એત્થ ભણ્ડાગારે નિયુત્તો ભણ્ડાગારિકો, ભણ્ડાગારિકો વિય ભણ્ડાગારિકો, ધમ્મરતનાનુપાલકો. અઞ્ઞં અત્થં અનપેક્ખિત્વા ભણ્ડાગારિકસ્સેવ સતો પરિયત્તિ ભણ્ડાગારિકપરિયત્તિ.

દુગ્ગહિતાતિ દુટ્ઠુ ગહિતા. દુગ્ગહિતભાવમેવ વિભાવેન્તો આહ ‘‘ઉપારમ્ભાદિહેતુ પરિયાપુટા’’તિ, ઉપારમ્ભા ઇતિવાદપ્પમોક્ખાદિહેતુ ઉગ્ગહિતાતિ અત્થો. લાભસક્કારાદિહેતુ પરિયાપુણનમ્પિ એત્થેવ સઙ્ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. વુત્તઞ્હેતં અલગદ્દસુત્તટ્ઠકથાયં (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૩૯) –

‘‘યો હિ બુદ્ધવચનં ‘એવં ચીવરાદીનિ વા લભિસ્સામિ, ચતુપરિસમજ્ઝે વા મં જાનિસ્સન્તી’તિ લાભસક્કારાદિહેતુ પરિયાપુણાતિ, તસ્સ સા પરિયત્તિ અલગદ્દપરિયત્તિ નામ. એવં પરિયાપુણનતો હિ બુદ્ધવચનં અપરિયાપુણિત્વા નિદ્દોક્કમનં વરતર’’ન્તિ.