એકુત્તરિકનયો

એકકવારવણ્ણના

૩૨૧. મૂલવિસુદ્ધિયા અન્તરાપત્તીતિ અન્તરાપત્તિં આપજ્જિત્વા મૂલાયપટિકસ્સનં કત્વા ઠિતેન આપન્ના. ‘‘અગ્ઘવિસુદ્ધિયા અન્તરાપત્તીતિ સમ્બહુલા આપત્તિયો આપજ્જિત્વા તાસુ સબ્બચિરપટિચ્છન્નવસેન અગ્ઘસમોધાનં ગહેત્વા વસન્તેન આપન્નાપત્તી’’તિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. સઉસ્સાહેનેવ ચિત્તેનાતિ ‘‘પુનપિ આપજ્જિસ્સામી’’તિ સઉસ્સાહેનેવ ચિત્તેન. ભિક્ખુનીનં અટ્ઠવત્થુકાય વસેન ચેતં વુત્તં. તેનેવાહ ‘‘અટ્ઠમે વત્થુસ્મિં ભિક્ખુનિયા પારાજિકમેવ હોતી’’તિ. ‘‘ધમ્મિકસ્સ પટિસ્સવસ્સ અસચ્ચાપને’’તિ વુત્તત્તા અધમ્મિકપટિસ્સવસ્સ વિસંવાદે દુક્કટં ન હોતિ. ‘‘તુમ્હે વિબ્ભમથા’’તિ હિ વુત્તે સુદ્ધચિત્તો ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા સચે ન વિબ્ભમતિ, અનાપત્તિ. એવં સબ્બત્થ. પઞ્ચદસસુ ધમ્મેસૂતિ ‘‘કાલેન વક્ખામિ, નો અકાલેના’’તિઆદિના વુત્તપઞ્ચદસધમ્મેસુ. આપત્તિં આપજ્જિતું ભબ્બતાય ભબ્બાપત્તિકા.

એકકવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુકવારવણ્ણના

૩૨૨. દુકેસુ નિદહનેતિ આતપે અતિચિરં ઠપેત્વા નિદહને. વત્થુસભાગં દેસેન્તો દેસેન્તો આપજ્જતિ, આપન્નં આપત્તિં ન દેસેસ્સામીતિ ધુરં નિક્ખિપન્તો ન દેસેન્તો આપજ્જતિ. રોમજનપદે જાતં રોમકં. પક્કાલકન્તિ યવક્ખારં. અનુઞ્ઞાતલોણત્તા લોણાનિપિ દુકેસુ વુત્તાનિ.

દુકવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તિકવારવણ્ણના

૩૨૩. તિકેસુ વચીસમ્પયુત્તં કાયકિરિયં કત્વાતિ કાયેન નિપચ્ચકારં કત્વા. મુખાલમ્બરકરણાદિભેદોતિ મુખભેરિવાદનાદિપ્પભેદો. યસ્સ સિક્ખાપદસ્સ વીતિક્કમે કાયસમુટ્ઠાના આપત્તિયો, તં કાયદ્વારે પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદં. ઉપઘાતેતીતિ વિનાસેતિ. ન આદાતબ્બન્તિ ‘‘ઇમસ્મા વિહારા પરમ્પિ મા નિક્ખમ, વિનયધરાનં વા સન્તિકં આગચ્છ વિનિચ્છયં દાતુ’’ન્તિ વુત્તે તસ્સ વચનં ન ગહેતબ્બન્તિ અત્થો.

અકુસલાનિ ચેવ મૂલાનિ ચાતિ અકોસલ્લસમ્ભૂતટ્ઠેન એકન્તાકુસલભાવતો અકુસલાનિ, અત્તના સમ્પયુત્તધમ્માનં સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધનતો મૂલાનિ, ન અકુસલભાવસાધનતો. ન હિ મૂલતો અકુસલાનં અકુસલભાવો, કુસલાદીનં વા કુસલાદિભાવો. તથા ચ સતિ મોમૂહચિત્તદ્વયમોહસ્સ અકુસલભાવો ન સિયા.

દુટ્ઠુ ચરિતાનીતિ પચ્ચયતો સમ્પયુત્તધમ્મતો પવત્તિઆકારતો ચ ન સુટ્ઠુ અસમ્માપવત્તિતાનિ. વિરૂપાનીતિ બીભચ્છાનિ સમ્પતિ આયતિઞ્ચ અનિટ્ઠરૂપત્તા. સુટ્ઠુ ચરિતાનીતિઆદીસુ વુત્તવિપરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો. દ્વેપિ ચેતે તિકા પણ્ણત્તિયા વા કમ્મપથેહિ વા કથેતબ્બા. પણ્ણત્તિયા તાવ કાયદ્વારે પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદસ્સ વીતિક્કમો કાયદુચ્ચરિતં, અવીતિક્કમો કાયસુચરિતં. વચીદ્વારે પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદસ્સ વીતિક્કમો વચીદુચ્ચરિતં, અવીતિક્કમો વચીસુચરિતં. ઉભયત્થ પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદસ્સ વીતિક્કમો મનોદુચ્ચરિતં મનોદ્વારે પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદસ્સ અભાવતો. તયિદં દ્વારદ્વયે અકિરિયસમુટ્ઠાનાય આપત્તિયા વસેન વેદિતબ્બં. યથાવુત્તાય આપત્તિયા અવીતિક્કમોવ મનોસુચરિતં. અયં પણ્ણત્તિકથા.

પાણાતિપાતાદયો પન તિસ્સો ચેતના કાયદ્વારે વચીદ્વારેપિ ઉપ્પન્ના કાયદુચ્ચરિતં દ્વારન્તરે ઉપ્પન્નસ્સપિ કમ્મસ્સ સનામાપરિચ્ચાગતો યેભુય્યવુત્તિયા તબ્બહુલવુત્તિયા ચ. તેનાહુ અટ્ઠકથાચરિયા –

‘‘દ્વારે ચરન્તિ કમ્માનિ, ન દ્વારા દ્વારચારિનો;

તસ્મા દ્વારેહિ કમ્માનિ, અઞ્ઞમઞ્ઞં વવત્થિતા’’તિ. (ધ. સ. અટ્ઠ. કામાવચરકુસલ દ્વારકથા, કાયકમ્મદ્વાર);

તથા ચતસ્સો મુસાવાદાદિચેતના કાયદ્વારેપિ વચીદ્વારેપિ ઉપ્પન્ના વચીદુચ્ચરિતં, અભિજ્ઝા બ્યાપાદો મિચ્છાદિટ્ઠીતિ તયો મનોકમ્મભૂતાય ચેતનાય સમ્પયુત્તધમ્મા મનોદુચ્ચરિતં, કાયવચીકમ્મભૂતાય પન ચેતનાય સમ્પયુત્તા અભિજ્ઝાદયો તંતંપક્ખિકા વા હોન્તિ અબ્બોહારિકા વા. પાણાતિપાતાદીહિ વિરમન્તસ્સ ઉપ્પન્ના તિસ્સો ચેતનાપિ વિરતિયોપિ કાયસુચરિતં કાયિકસ્સ વીતિક્કમસ્સ અકરણવસેન પવત્તનતો. કાયેન પન સિક્ખાપદાનં સમાદિયમાને સીલસ્સ કાયસુચરિતભાવે વત્તબ્બમેવ નત્થિ. મુસાવાદાદીહિ વિરમન્તસ્સ ચતસ્સો ચેતનાપિ વિરતિયોપિ વચીસુચરિતં વાચસિકસ્સ વીતિક્કમસ્સ અકરણવસેન પવત્તનતો. અનભિજ્ઝા અબ્યાપાદો સમ્માદિટ્ઠીતિ તયો ચેતનાસમ્પયુત્તધમ્મા મનોસુચરિતન્તિ અયં કમ્મપથકથા.

તિકવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચતુક્કવારવણ્ણના

૩૨૪. ચતુક્કેસુ અનરિયવોહારાતિ અનરિયાનં લામકાનં વોહારા સંવોહારા અભિલાપવાચા. અરિયવોહારાતિ અરિયાનં સપ્પુરિસાનં વોહારા. દિટ્ઠવાદિતાતિ ‘‘દિટ્ઠં મયા’’તિ એવંવાદિતા. એત્થ ચ તંતંસમુટ્ઠાપકચેતનાવસેન અત્થો વેદિતબ્બો.

પઠમકપ્પિકેસુ પઠમં પુરિસલિઙ્ગમેવ ઉપ્પજ્જતીતિ આહ ‘‘પઠમં ઉપ્પન્નવસેના’’તિ. પુરિમં પુરિસલિઙ્ગં પજહતીતિ યથાવુત્તેનત્થેન પુબ્બઙ્ગમભાવતો પુરિમસઙ્ખાતં પુરિસલિઙ્ગં જહતિ. સતં તિંસઞ્ચ સિક્ખાપદાનીતિ તિંસાધિકાનિ સતં સિક્ખાપદાનિ.

ભિક્ખુસ્સ ચ ભિક્ખુનિયા ચ ચતૂસુ પારાજિકેસૂતિ સાધારણેસુયેવ ચતૂસુ પારાજિકેસુ. પઠમો પઞ્હોતિ ‘‘અત્થિ વત્થુનાનત્તતા, નો આપત્તિનાનત્તતા’’તિ અયં પઞ્હો. ‘‘અત્થિ આપત્તિસભાગતા, નો વત્થુસભાગતા’’તિ અયં ઇધ દુતિયો નામ.

અનાપત્તિવસ્સચ્છેદસ્સાતિ નત્થિ એતસ્મિં વસ્સચ્છેદે આપત્તીતિ અનાપત્તિવસ્સચ્છેદો, તસ્સ, અનાપત્તિકસ્સ વસ્સચ્છેદસ્સાતિ અત્થો. મન્તાભાસાતિ મતિયા ઉપપરિક્ખિત્વા ભાસનતો અસમ્ફપ્પલાપવાચા ઇધ ‘‘મન્તાભાસા’’તિ વુત્તા.

નવમભિક્ખુનિતો પટ્ઠાય ઉપજ્ઝાયાપિ અભિવાદનારહા નો પચ્ચુટ્ઠાનારહાતિ યસ્મા ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ભત્તગ્ગે અટ્ઠન્નં ભિક્ખુનીનં યથાવુડ્ઢં અવસેસાનં યથાગતિક’’ન્તિ વદન્તેન ભગવતા ભત્તગ્ગે આદિતો પટ્ઠાય અટ્ઠન્નંયેવ ભિક્ખુનીનં યથાવુડ્ઢં અનુઞ્ઞાતં, અવસેસાનં આગતપટિપાટિયા, તસ્મા નવમભિક્ખુનિતો પટ્ઠાય સચે ઉપજ્ઝાયાપિ ભિક્ખુની પચ્છા આગચ્છતિ, ન પચ્ચુટ્ઠાનારહા, યથાનિસિન્નાહિયેવ સીસં ઉક્ખિપિત્વા અભિવાદેતબ્બત્તા અભિવાદનારહા. આદિતો નિસિન્નાસુ પન અટ્ઠસુ યા અબ્ભન્તરિમા અઞ્ઞા વુડ્ઢતરા આગચ્છતિ, સા અત્તનો નવકતરં વુટ્ઠાપેત્વા નિસીદિતું લભતિ. તસ્મા સા તાહિ અટ્ઠહિ ભિક્ખુનીહિ પચ્ચુટ્ઠાનારહા. યા પન અટ્ઠહિપિ નવકતરા, સા સચેપિ સટ્ઠિવસ્સા હોતિ, આગતપટિપાટિયાવ નિસીદિતું લભતિ.

ઇધ ન કપ્પન્તીતિ વદન્તોતિ પચ્ચન્તિમજનપદેસુ ઠત્વા ‘‘ઇધ ન કપ્પન્તી’’તિ વદન્તો વિનયાતિસારદુક્કટં આપજ્જતિ. કપ્પિયઞ્હિ ‘‘ન કપ્પતી’’તિ વદન્તો પઞ્ઞત્તં સમુચ્છિન્દતિ નામ. ઇધ કપ્પન્તીતિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

ચતુક્કવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઞ્ચકવારવણ્ણના

૩૨૫. પઞ્ચકેસુ ‘‘નિમન્તિતો સભત્તો સમાનો સન્તં ભિક્ખું અનાપુચ્છા’’તિ (પાચિ. ૨૯૪-૨૯૭) વચનતો અકપ્પિયનિમન્તનં સાદિયન્તસ્સેવ અનામન્તચારો ન વટ્ટતીતિ ‘‘પિણ્ડપાતિકસ્સ કપ્પન્તી’’તિ વુત્તં. ગણભોજનાદીસુપિ એસેવ નયો. અધિટ્ઠહિત્વા ભોજનન્તિ ‘‘ગિલાનસમયો’’તિઆદિના આભોગં કત્વા ભોજનં. અવિકપ્પનાતિ ‘‘મય્હં ભત્તપચ્ચાસં ઇત્થન્નામસ્સ દમ્મી’’તિ એવં અવિકપ્પના.

અયસતો વા ગરહતો વાતિ એત્થ પરમ્મુખા અગુણવચનં અયસો. સમ્મુખા ગરહા. વિયસતીતિ બ્યસનં, હિતસુખં ખિપતિ વિદ્ધંસેતીતિ અત્થો. ઞાતીનં બ્યસનં ઞાતિબ્યસનં, ચોરરોગભયાદીહિ ઞાતિવિનાસોતિ અત્થો. ભોગાનં બ્યસનં ભોગબ્યસનં, રાજચોરાદિવસેન ભોગવિનાસોતિ અત્થો. રોગો એવ બ્યસનં રોગબ્યસનં. રોગો હિ આરોગ્યં બ્યસતિ વિનાસેતીતિ બ્યસનં. સીલસ્સ બ્યસનં સીલબ્યસનં, દુસ્સીલ્યસ્સેતં નામં. સમ્માદિટ્ઠિં વિનાસયમાના ઉપ્પન્ના દિટ્ઠિયેવ બ્યસનં દિટ્ઠિબ્યસનં. ઞાતિસમ્પદાતિ ઞાતીનં સમ્પદા પારિપૂરિ બહુભાવો. ભોગસમ્પદાયપિ એસેવ નયો. આરોગ્યસ્સ સમ્પદા આરોગ્યસમ્પદા. પારિપૂરિ દીઘરત્તં અરોગતા. સીલદિટ્ઠિસમ્પદાસુપિ એસેવ નયો.

વત્તં પરિચ્છિન્દીતિ તસ્મિં દિવસે કાતબ્બવત્તં નિટ્ઠાપેસિ. અટ્ઠ કપ્પે અનુસ્સરીતિઆદિના તસ્મિં ખણે ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા પુબ્બેનિવાસઞાણં નિબ્બત્તેસીતિ દીપેતિ. ઞત્તિયા કમ્મપ્પત્તો હુત્વાતિ ઞત્તિયા ઠપિતાય અનુસ્સાવનકમ્મપ્પત્તો હુત્વાતિ અત્થો.

મન્દત્તા મોમૂહત્તાતિ નેવ સમાદાનં જાનાતિ, ન આનિસંસં, અત્તનો પન મન્દત્તા મોમૂહત્તા અઞ્ઞાણેનેવ આરઞ્ઞિકો હોતિ. પાપિચ્છો ઇચ્છાપકતોતિ ‘‘અરઞ્ઞે મે વિહરન્તસ્સ ‘અયં આરઞ્ઞિકો’તિ ચતુપ્પચ્ચયસક્કારં કરિસ્સન્તિ, ‘અયં ભિક્ખુ લજ્જી પવિવિત્તો’તિઆદીહિ ચ ગુણેહિ સમ્ભાવેસ્સન્તી’’તિ એવં પાપિકાય ઇચ્છાય ઠત્વા તાય એવ ઇચ્છાય અભિભૂતો હુત્વા આરઞ્ઞિકો હોતીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘અરઞ્ઞવાસેન પચ્ચયલાભં પત્થયમાનો’’તિ. ઉમ્માદવસેન અરઞ્ઞં પવિસિત્વા વિહરન્તો ઉમ્માદા ચિત્તક્ખેપા આરઞ્ઞિકો નામ હોતિ. વણ્ણિતન્તિ ઇદં આરઞ્ઞિકઙ્ગં નામ બુદ્ધેહિ બુદ્ધસાવકેહિ ચ વણ્ણિતં પસત્થન્તિ આરઞ્ઞિકો હોતિ.

પઞ્ચકવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

છક્કવારવણ્ણના

૩૨૬. છક્કેસુ છબ્બસ્સપરમતા ધારેતબ્બન્તિ પદભાજનં દસ્સિતં. સેસં ઉત્તાનમેવ.

છક્કવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સત્તકવારવણ્ણના

૩૨૭. સત્તકેસુ છક્કે વુત્તાનિયેવ સત્તકવસેન યોજેતબ્બાનીતિ છક્કે વુત્તચુદ્દસપરમાનિ દ્વિધા કત્વા દ્વિન્નં સત્તકાનં વસેન યોજેતબ્બાનિ.

આપત્તિં જાનાતીતિ આપત્તિંયેવ ‘‘આપત્તી’’તિ જાનાતિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. આભિચેતસિકાનન્તિ એત્થ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૬૬) અભિચેતોતિ પાકતિકકામાવચરચિત્તેહિ સુન્દરતાય પટિપક્ખતો વિસુદ્ધત્તા ચ અભિક્કન્તં વિસુદ્ધચિત્તં વુચ્ચતિ, ઉપચારજ્ઝાનચિત્તસ્સેતં અધિવચનં. અભિચેતસિ જાતાનિ આભિચેતસિકાનિ, અભિચેતોસન્નિસ્સિતાનીતિ વા આભિચેતસિકાનિ. દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાનન્તિ દિટ્ઠધમ્મે સુખવિહારાનં. દિટ્ઠધમ્મોતિ પચ્ચક્ખો અત્તભાવો વુચ્ચતિ, તત્થ સુખવિહારભૂતાનન્તિ અત્થો. રૂપાવચરજ્ઝાનાનમેતં અધિવચનં. તાનિ હિ અપ્પેત્વા નિસિન્ના ઝાયિનો ઇમસ્મિઞ્ઞેવ અત્તભાવે અસંકિલિટ્ઠં નેક્ખમ્મસુખં વિન્દન્તિ, તસ્મા ‘‘દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાની’’તિ વુચ્ચન્તિ. નિકામલાભીતિ નિકામેન લાભી, અત્તનો ઇચ્છાવસેન લાભી, ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે સમાપજ્જિતું સમત્થોતિ વુત્તં હોતિ. અકિચ્છલાભીતિ સુખેનેવ પચ્ચનીકધમ્મે વિક્ખમ્ભેત્વા સમાપજ્જિતું સમત્થોતિ વુત્તં હોતિ. અકસિરલાભીતિ અકસિરાનં લાભી વિપુલાનં, યથાપરિચ્છેદેનેવ વુટ્ઠાતું સમત્થોતિ વુત્તં હોતિ. એકચ્ચો હિ લાભીયેવ હોતિ, ન પન સક્કોતિ ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે સમાપજ્જિતું. એકચ્ચો સક્કોતિ તથા સમાપજ્જિતું, પારિપન્થિકે પન કિચ્છેન વિક્ખમ્ભેતિ. એકચ્ચો તથા ચ સમાપજ્જતિ, પારિપન્થિકે ચ અકિચ્છેનેવ વિક્ખમ્ભેતિ, ન સક્કોતિ કાલમાનનાળિકયન્તં વિય યથાપરિચ્છેદેયેવ વુટ્ઠાતું.

આસવાનં ખયાતિ અરહત્તમગ્ગેન સબ્બકિલેસાનં ખયા. અનાસવન્તિ આસવવિરહિતં. ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિન્તિ એત્થ ચેતો-વચનેન અરહત્તફલસમ્પયુત્તો સમાધિ, પઞ્ઞા-વચનેન તંસમ્પયુત્તા ચ પઞ્ઞા વુત્તા. તત્થ ચ સમાધિ રાગતો વિમુત્તત્તા ચેતોવિમુત્તિ, પઞ્ઞા અવિજ્જાય વિમુત્તત્તા પઞ્ઞાવિમુત્તીતિ વેદિતબ્બા. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા ‘‘યો હિસ્સ, ભિક્ખવે, સમાધિ, તદસ્સ સમાધિન્દ્રિયં (સં. નિ. ૫.૫૨૦). યા હિસ્સ, ભિક્ખવે, પઞ્ઞા, તદસ્સ પઞ્ઞિન્દ્રિયં (સં. નિ. ૫.૫૧૬). ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, રાગવિરાગા ચેતોવિમુત્તિ અવિજ્જાવિરાગા પઞ્ઞાવિમુત્તી’’તિ (અ. નિ. ૨.૩૨). અપિચેત્થ સમથફલં ચેતોવિમુત્તિ, વિપસ્સનાફલં પઞ્ઞાવિમુત્તીતિ વેદિતબ્બાતિ. દિટ્ઠેવ ધમ્મેતિ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે. સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વાતિ અત્તનાયેવ પઞ્ઞાય પચ્ચક્ખં કત્વા, અપરપ્પચ્ચયેન ઞત્વાતિ અત્થો. સુતમયઞાણાદિના વિય પરપ્પચ્ચયતં નયગ્ગાહઞ્ચ મુઞ્ચિત્વા પરતોઘોસાનુગતભાવનાધિગમભૂતાય અત્તનોયેવ પઞ્ઞાય પચ્ચક્ખં કત્વા, ન સયમ્ભૂઞાણભૂતાયાતિ અધિપ્પાયો. ઉપસમ્પજ્જ વિહરતીતિ પાપુણિત્વા સમ્પાદેત્વા વિહરતિ.

સત્તકવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અટ્ઠકવારવણ્ણના

૩૨૮. અટ્ઠકેસુ અટ્ઠાનિસંસે સમ્પસ્સમાનેનાતિ –

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ આપત્તિં આપન્નો હોતિ, સો તસ્સા આપત્તિયા અનાપત્તિદિટ્ઠિ હોતિ, અઞ્ઞે ભિક્ખૂ તસ્સા આપત્તિયા આપત્તિદિટ્ઠિનો હોન્તિ, તે ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ તં ભિક્ખું એવં જાનન્તિ ‘અયં ખો આયસ્મા બહુસ્સુતો આગતાગમો ધમ્મધરો વિનયધરો માતિકાધરો પણ્ડિતો બ્યત્તો મેધાવી લજ્જી કુક્કુચ્ચકો સિક્ખાકામો, સચે મયં ઇમં ભિક્ખું આપત્તિયા અદસ્સને ઉક્ખિપિસ્સામ, ન મયં ઇમિના ભિક્ખુના સદ્ધિં ઉપોસથં કરિસ્સામ, વિના ઇમિના ભિક્ખુના ઉપોસથં કરિસ્સામ, ભવિસ્સતિ સઙ્ઘસ્સ તતોનિદાનં ભણ્ડનં કલહો વિગ્ગહો વિવાદો સઙ્ઘભેદો સઙ્ઘરાજિ સઙ્ઘવવત્થાનં સઙ્ઘનાનાકરણ’ન્તિ, ભેદગરુકેહિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂહિ ન સો ભિક્ખુ આપત્તિયા અદસ્સને ઉક્ખિપિતબ્બો’’તિ (મહાવ. ૪૫૩) –

આદિના વુત્તઅટ્ઠાનિસંસે સમ્પસ્સમાનેન. તેન હિ સદ્ધિં ઉપોસથાદિઅકરણં આદીનવો ભેદાય સંવત્તનતો, કરણં આનિસંસો સામગ્ગિયા સંવત્તનતો. તસ્મા એતે અટ્ઠાનિસંસે સમ્પસ્સમાનેન ન સો ભિક્ખુ ઉક્ખિપિતબ્બોતિ અત્થો.

દુતિયઅટ્ઠકેપિ અટ્ઠાનિસંસે સમ્પસ્સમાનેનાતિ –

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ આપત્તિં આપન્નો હોતિ, સો તસ્સા આપત્તિયા અનાપત્તિદિટ્ઠિ હોતિ, અઞ્ઞે ભિક્ખૂ તસ્સા આપત્તિયા આપત્તિદિટ્ઠિનો હોન્તિ, સો ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ તે ભિક્ખૂ એવં જાનાતિ ‘ઇમે ખો આયસ્મન્તો બહુસ્સુતા આગતાગમા ધમ્મધરા વિનયધરા માતિકાધરા પણ્ડિતા બ્યત્તા મેધાવિનો લજ્જિનો કુક્કુચ્ચકા સિક્ખાકામા, નાલં મમં વા કારણા અઞ્ઞેસં વા કારણા છન્દા દોસા મોહા ભયા અગતિં ગન્તું, સચે મં ઇમે ભિક્ખૂ આપત્તિયા અદસ્સને ઉક્ખિપિસ્સન્તિ, ન મયા સદ્ધિં ઉપોસથં કરિસ્સન્તિ, વિના મયા ઉપોસથં કરિસ્સન્તિ, ભવિસ્સતિ સઙ્ઘસ્સ તતોનિદાનં ભણ્ડનં કલહો વિગ્ગહો વિવાદો સઙ્ઘભેદો સઙ્ઘરાજિ સઙ્ઘવવત્થાનં સઙ્ઘનાનાકરણ’ન્તિ, ભેદગરુકેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના પરેસમ્પિ સદ્ધાય સા આપત્તિ દેસેતબ્બા’’તિ (મહાવ. ૪૫૩) –

આદિના વુત્તઅટ્ઠાનિસંસે સમ્પસ્સમાનેનાતિ અત્થો.

પાળિયં આગતેહિ સત્તહીતિ ‘‘પુબ્બેવસ્સ હોતિ ‘મુસા ભણિસ્સ’ન્તિ, ભણન્તસ્સ હોતિ ‘મુસા ભણામી’તિ, ભણિતસ્સ હોતિ ‘મુસા મયા ભણિત’ન્તિ વિનિધાય દિટ્ઠિં, વિનિધાય ખન્તિં, વિનિધાય રુચિં, વિનિધાય ભાવ’’ન્તિ (પારા. ૨૨૦) એવમાગતેહિ સત્તહિ.

અબ્રહ્મચરિયાતિ અસેટ્ઠચરિયતો. રત્તિં ન ભુઞ્જેય્ય વિકાલભોજનન્તિ ઉપોસથં ઉપવુત્થો રત્તિભોજનઞ્ચ દિવાવિકાલભોજનઞ્ચ ન ભુઞ્જેય્ય. મઞ્ચે છમાયંવ સયેથ સન્થતેતિ કપ્પિયમઞ્ચે વા સુધાદિપરિકમ્મકતાય ભૂમિયં વા તિણપણ્ણપલાલાદીનિ સન્થરિત્વા કતે સન્થતે વા સયેથાતિ અત્થો. એતઞ્હિ અટ્ઠઙ્ગીકમાહુપોસથન્તિ એતં પાણાતિપાતાદીનિ અસમાચરન્તેન ઉપવુત્થઉપોસથં અટ્ઠહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતત્તા ‘‘અટ્ઠઙ્ગિક’’ન્તિ વદન્તિ.

‘‘અકપ્પિયકતં હોતિ અપ્પટિગ્ગહિતક’’ન્તિઆદયો અટ્ઠ અનતિરિત્તા નામ. સપ્પિઆદિ અટ્ઠમે અરુણુગ્ગમને નિસ્સગ્ગિયં હોતિ. અટ્ઠકવસેન યોજેત્વા વેદિતબ્બાનીતિ પુરિમાનિ અટ્ઠ એકં અટ્ઠકં, તતો એકં અપનેત્વા સેસેસુપિ એકેકં પક્ખિપિત્વાતિ એવમાદિના નયેન અઞ્ઞાનિપિ અટ્ઠકાનિ કાતબ્બાનીતિ અત્થો.

અટ્ઠકવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નવકવારવણ્ણના

૩૨૯. નવકેસુ આઘાતવત્થૂનીતિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૩૪૦; અ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૯.૨૯) આઘાતકારણાનિ. આઘાતપટિવિનયાનીતિ આઘાતસ્સ પટિવિનયકારણાનિ. તં કુતેત્થ લબ્ભાતિ ‘‘તં અનત્થચરણં મા અહોસી’’તિ એતસ્મિં પુગ્ગલે કુતો લબ્ભા કેન કારણેન સક્કા લદ્ધું. ‘‘પરો નામ પરસ્સ અત્તનો ચિત્તરુચિયા અનત્થં કરોતી’’તિ એવં ચિન્તેત્વા આઘાતં પટિવિનોદેતિ. અથ વા સચાહં પટિક્કોપં કરેય્યં, તં કોપકરણં એત્થ પુગ્ગલે કુતો લબ્ભા, કેન કારણેન લદ્ધબ્બં નિરત્થકભાવતોતિ અત્થો. કમ્મસ્સકા હિ સત્તા, તે કસ્સ રુચિયા દુક્ખિતા સુખિતા વા ભવન્તિ, તસ્મા કેવલં તસ્મિં મય્હં કુજ્ઝનમત્તમેવાતિ અધિપ્પાયો. અથ વા તં કોપકરણં એત્થ પુગ્ગલે કુતો લબ્ભા પરમત્થતો કુજ્ઝિતબ્બસ્સ કુજ્ઝનકસ્સ ચ અભાવતો. સઙ્ખારમત્તઞ્હેતં યદિદં ખન્ધપઞ્ચકં યં ‘‘સત્તો’’તિ વુચ્ચતિ, તે ચ સઙ્ખારા ઇત્તરકાલા ખણિકા, કસ્સ કો કુજ્ઝતીતિ અત્થો. ‘‘કુતો લાભા’’તિપિ પાઠો, સચાહં એત્થ કોપં કરેય્યં, તસ્મિં મે કોપકરણે કુતો લાભા, લાભા નામ કે સિયું અઞ્ઞત્ર અનત્થુપ્પત્તિતોતિ અત્થો. ઇમસ્મિઞ્ચ અત્થે તન્તિ નિપાતમત્તમેવ હોતિ.

તણ્હં પટિચ્ચાતિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૧૦૩; અ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૯.૨૩) દ્વે તણ્હા એસનતણ્હા એસિતતણ્હા ચ. યાય તણ્હાય અજપથસઙ્કુપથાદીનિ પટિપજ્જિત્વા ભોગે એસતિ ગવેસતિ, અયં એસનતણ્હા નામ. યા તેસુ એસિતેસુ ગવેસિતેસુ પટિલદ્ધેસુ તણ્હા, અયં એસિતતણ્હા નામ. ઇધ એસિતતણ્હા દટ્ઠબ્બા. પરિયેસનાતિ રૂપાદિઆરમ્મણપરિયેસના. સા હિ એસનતણ્હાય સતિ હોતિ. લાભોતિ રૂપાદિઆરમ્મણપ્પટિલાભો. સો હિ પરિયેસનાય સતિ હોતિ. વિનિચ્છયો પન ઞાણતણ્હાદિટ્ઠિવિતક્કવસેન ચતુબ્બિધો. તત્થ ‘‘સુખવિનિચ્છયં જઞ્ઞા, સુખવિનિચ્છયં ઞત્વા અજ્ઝત્તં સુખમનુયુઞ્જેય્યા’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૨૩) અયં ઞાણવિનિચ્છયો. ‘‘વિનિચ્છયોતિ દ્વે વિનિચ્છયા તણ્હાવિનિચ્છયો ચ દિટ્ઠિવિનિચ્છયો ચા’’તિ (મહાનિ. ૧૦૨) એવં આગતાનિ અટ્ઠસતતણ્હાવિચરિતાનિ તણ્હાવિનિચ્છયો. દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો દિટ્ઠિવિનિચ્છયો. ‘‘છન્દો ખો, દેવાનમિન્દ, વિતક્કનિદાનો’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૫૮) ઇમસ્મિં પન સુત્તે ઇધ વિનિચ્છયોતિ વુત્તો વિતક્કોયેવ આગતો. લાભં લભિત્વા હિ ઇટ્ઠાનિટ્ઠં સુન્દરાસુન્દરઞ્ચ વિતક્કેન વિનિચ્છિનાતિ ‘‘એત્તકં મે રૂપારમ્મણત્થાય ભવિસ્સતિ, એત્તકં સદ્દારમ્મણત્થાય, એત્તકં મય્હં ભવિસ્સતિ, એત્તકં પરસ્સ, એત્તકં પરિભુઞ્જિસ્સામિ, એત્તકં નિદહિસ્સામી’’તિ. તેન વુત્તં ‘‘લાભં પટિચ્ચ વિનિચ્છયો’’તિ.

છન્દરાગોતિ એવં અકુસલવિતક્કેન વિતક્કિતે વત્થુસ્મિં દુબ્બલરાગો ચ બલવરાગો ચ ઉપ્પજ્જતિ. અજ્ઝોસાનન્તિ ‘‘અહં, મમ’’ન્તિ બલવસન્નિટ્ઠાનં. પરિગ્ગહોતિ તણ્હાદિટ્ઠિવસેન પરિગ્ગહકરણં. મચ્છરિયન્તિ પરેહિ સાધારણભાવસ્સ અસહનતા. તેનેવસ્સ પોરાણા એવં વચનત્થં વદન્તિ ‘‘ઇદં અચ્છરિયં મય્હેવ હોતુ, મા અઞ્ઞસ્સ અચ્છરિયં હોતૂતિ પવત્તત્તા મચ્છરિયન્તિ વુચ્ચતી’’તિ. આરક્ખોતિ દ્વારપિદહનમઞ્જૂસાગોપનાદિવસેન સુટ્ઠુ રક્ખણં. અધિ કરોતીતિ અધિકરણં, કારણસ્સેતં નામં. આરક્ખાધિકરણન્તિ ભાવનપુંસકં, આરક્ખહેતૂતિ અત્થો. દણ્ડાદાનાદીસુ પરનિસેધનત્થં દણ્ડસ્સ આદાનં દણ્ડાદાનં. એકતોધારાદિનો સત્થસ્સ આદાનં સત્થાદાનં. કલહોતિ કાયકલહોપિ વાચાકલહોપિ. પુરિમો પુરિમો વિરોધો વિગ્ગહો, પચ્છિમો પચ્છિમો વિવાદો. તુવં તુવન્તિ અગારવવસેન ‘‘તુવં તુવ’’ન્તિ વચનં.

અધિટ્ઠિતકાલતો પટ્ઠાય ન વિકપ્પેતબ્બાનીતિ વિકપ્પેન્તેન અધિટ્ઠાનતો પુબ્બે વા

વિકપ્પેતબ્બં, વિજહિતાધિટ્ઠાનં વા પચ્છાવિકપ્પેતબ્બં. અવિજહિતાધિટ્ઠાનં પન ન વિકપ્પેતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. દુક્કટવસેન વુત્તાનીતિ ‘‘વગ્ગં ભિક્ખુનિસઙ્ઘં વગ્ગસઞ્ઞી ઓવદતી’’તિઆદિના (પાચિ. ૧૫૦) નયેન અધમ્મકમ્મે દ્વે નવકાનિ દુક્કટવસેન વુત્તાનિ.

નવકવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દસકવારવણ્ણના

૩૩૦. દસકેસુ નત્થિ દિન્નન્તિઆદિવસેન વેદિતબ્બાતિ ‘‘નત્થિ દિન્નં, નત્થિ યિટ્ઠં, નત્થિ હુતં, નત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો, નત્થિ અયં લોકો, નત્થિ પરો લોકો, નત્થિ માતા, નત્થિ પિતા, નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા, નત્થિ લોકે સમણબ્રાહ્મણા સમ્મગ્ગતા સમ્માપટિપન્ના, યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તી’’તિ (મ. નિ. ૨.૯૪, ૨૨૫; ૩.૯૧, ૧૧૬; સં. નિ. ૩.૨૧૦) એવમાગતં સન્ધાય વુત્તં. સસ્સતો લોકોતિઆદિવસેનાતિ ‘‘સસ્સતો લોકોતિ વા, અસસ્સતો લોકોતિ વા, અન્તવા લોકોતિ વા, અનન્તવા લોકોતિ વા, તં જીવં તં સરીરન્તિ વા, અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરન્તિ વા, હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૬૯) એવમાગતં સઙ્ગણ્હાતિ.

મિચ્છાદિટ્ઠિઆદયો મિચ્છાવિમુત્તિપરિયોસાનાતિ ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિ મિચ્છાસઙ્કપ્પો મિચ્છાવાચા મિચ્છાકમ્મન્તો મિચ્છાઆજીવો મિચ્છાવાયામો મિચ્છાસતિ મિચ્છાસમાધિ મિચ્છાઞાણં મિચ્છાવિમુત્તી’’તિ (વિભ. ૯૭૦) એવમાગતં સન્ધાય વદતિ. તત્થ મિચ્છાઞાણન્તિ પાપકિરિયાસુ ઉપાયચિન્તાવસેન પાપકં કત્વા ‘‘સુકતં મયા’’તિ પચ્ચવેક્ખણાકારેન ચ ઉપ્પન્નો મોહો. મિચ્છાવિમુત્તીતિ અવિમુત્તસ્સેવ સતો વિમુત્તિસઞ્ઞિતા. સમથક્ખન્ધકે નિદ્દિટ્ઠાતિ ‘‘ઓરમત્તકં અધિકરણં હોતિ, ન ચ ગતિગતં, ન ચ સરિતસારિત’’ન્તિઆદિના (ચૂળવ. ૨૦૪) નિદ્દિટ્ઠા. સમથક્ખન્ધકે વુત્તેહિ સમન્નાગતો હોતીતિ સમ્બન્ધો. માતુરક્ખિતાદયો દસ ઇત્થિયો. ધનક્કીતાદયો દસ ભરિયાયો.

દસકવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

એકાદસકવારવણ્ણના

૩૩૧. એકાદસકેસુ ન વોદાયન્તીતિ ન પકાસન્તિ. સુયુત્તયાનસદિસાય કતાયાતિ ઇચ્છિતિચ્છિતકાલે સુખેન પવત્તેતબ્બત્તા યુત્તયાનં વિય કતાય. યથા પતિટ્ઠા હોતીતિ સમ્પત્તીનં યથા પતિટ્ઠા હોતિ. અનુ અનુ પવત્તિતાયાતિ ભાવનાબહુલીકારેહિ અનુ અનુ પવત્તિતાય.

સુખં સુપતીતિઆદીસુ (અ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૧૧.૧૫; વિસુદ્ધિ ૧.૨૫૮) યથા સેસજના સમ્પરિવત્તમાના કાકચ્છમાના દુક્ખં સુપન્તિ, એવં અસુપિત્વા સુખં સુપતિ, નિદ્દં ઓક્કન્તોપિ સમાપત્તિં સમાપન્નો વિય હોતિ. સુખં પટિબુજ્ઝતીતિ યથા અઞ્ઞે નિત્થુનન્તા વિજમ્ભન્તા સમ્પરિવત્તન્તા દુક્ખં પટિબુજ્ઝન્તિ, એવં અપ્પટિબુજ્ઝિત્વા વિકસમાનમિવ પદુમં સુખં નિબ્બિકારં પટિબુજ્ઝતિ. અનુભૂતપુબ્બવસેન દેવતૂપસંહારવસેન ચસ્સ ભદ્દકમેવ સુપિનં હોતિ, ન પાપકન્તિ આહ ‘‘પાપકમેવ ન પસ્સતી’’તિઆદિ. ધાતુક્ખોભહેતુકમ્પિ ચસ્સ બહુલં ભદ્દકમેવ સિયા યેભુય્યેન ચિત્તજરૂપાનુગુણતાય ઉતુઆહારજરૂપાનં. તત્થ પાપકમેવ ન પસ્સતીતિ યથા અઞ્ઞે અત્તાનં ચોરેહિ સમ્પરિવારિતં વિય, વાળેહિ ઉપદ્દુતં વિય, પપાતે પતન્તં વિય ચ પસ્સન્તિ, એવં પાપકમેવ સુપિનં ન પસ્સતિ. ભદ્રકં પન વુડ્ઢિકારણભૂતં પસ્સતીતિ ચેતિયં વન્દન્તો વિય, પૂજં કરોન્તો વિય, ધમ્મં સુણન્તો વિય ચ હોતિ.

મનુસ્સાનં પિયો હોતીતિ ઉરે આમુક્કમુત્તાહારો વિય, સીસે પિળન્ધમાલા વિય ચ મનુસ્સાનં પિયો હોતિ મનાપો. અમનુસ્સાનં પિયો હોતીતિ યથેવ ચ મનુસ્સાનં પિયો, એવં અમનુસ્સાનમ્પિ પિયો હોતિ વિસાખત્થેરો વિય. નાસ્સ અગ્ગિ વા વિસં વા સત્થં વા કમતીતિ મેત્તાવિહારિસ્સ કાયે ઉત્તરાય ઉપાસિકાય વિય અગ્ગિ વા, સંયુત્તભાણકચૂળસીવત્થેરસ્સેવ વિસં વા, સંકિચ્ચસામણેરસ્સેવ સત્થં વા ન કમતિ ન પવિસતિ, નાસ્સ કાયં વિકોપેતીતિ વુત્તં હોતિ. ધેનુવત્થુમ્પિ ચેત્થ કથયન્તિ, એકા કિર ધેનુ વચ્છકસ્સ ખીરધારં મુઞ્ચમાના અટ્ઠાસિ. એકો લુદ્દકો ‘‘તં વિજ્ઝિસ્સામી’’તિ હત્થેન સમ્પરિવત્તેત્વા દીઘદણ્ડકં સત્તિં મુઞ્ચિ. સા તસ્સા સરીરં આહચ્ચ તાલપણ્ણં વિય વિવટ્ટમાના ગતા, નેવ ઉપચારબલેન ન અપ્પનાબલેન, કેવલં પન વચ્છકે બલવહિતચિત્તતાય. એવં મહાનુભાવા મેત્તા. ખિપ્પં સમાધિયતીતિ કેનચિ પરિપન્થેન પરિહીનજ્ઝાનસ્સ બ્યાપાદસ્સ દૂરસમનુસ્સરિતભાવતો ખિપ્પમેવ સમાધિયતિ. મુખવણ્ણો વિપ્પસીદતીતિ બન્ધના પમુત્તતાલપક્કં વિય ચસ્સ વિપ્પસન્નવણ્ણં મુખં હોતિ. અસમ્મૂળ્હો કાલં કરોતીતિ મેત્તાવિહારિનો સમ્મોહમરણં નામ નત્થિ, અસમ્મૂળ્હોવ નિદ્દં ઓક્કમન્તો વિય કાલં કરોતિ.

એકાદસકવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

એકુત્તરિકનયવણ્ણના નિટ્ઠિતા.