૧૨. સત્તસતિકક્ખન્ધકં

દસવત્થુકથાવણ્ણના

૪૪૬. સત્તસતિકક્ખન્ધકે નિક્ખિત્તમણિસુવણ્ણાતિ રૂપિયસિક્ખાપદેનેવ પટિક્ખિત્તમણિસુવણ્ણા. તત્થ મણિગ્ગહણેન સબ્બં દુક્કટવત્થુ, સુવણ્ણગ્ગહણેન સબ્બં પાચિત્તિયવત્થુ ગહિતં હોતિ. ભિક્ખગ્ગેનાતિ ભિક્ખુગણનાય.

૪૪૭. ઉપક્કિલેસાતિ વિરોચિતું અદત્વા ઉપક્કિલિટ્ઠભાવકરણેન ઉપક્કિલેસા. મહિકાતિ હિમં. ધૂમો ચ રજો ચ ધૂમરજો. એત્થ પુરિમા તયો અસમ્પત્તઉપક્કિલેસા, રાહુ પન સમ્પત્તઉપક્કિલેસવસેન કથિતોતિ વેદિતબ્બો. સમણબ્રાહ્મણા ન તપન્તિ ન ભાસન્તિ ન વિરોચન્તીતિ ગુણપતાપેન ન તપન્તિ ગુણોભાસેન ન ભાસન્તિ ગુણવિરોચનેન ન વિરોચન્તિ. સુરામેરયપાના અપ્પટિવિરતાતિ પઞ્ચવિધાય સુરાય ચતુબ્બિધસ્સ ચ મેરયસ્સ પાનતો અવિરતા.

અવિજ્જાનિવુટાતિ અવિજ્જાય નિવારિતા પિહિતા. પિયરૂપાભિનન્દિનોતિ પિયરૂપં સાતરૂપં અભિનન્દમાના તુસ્સમાના. સાદિયન્તીતિ ગણ્હન્તિ. અવિદ્દસૂતિ અન્ધબાલા. સરજાતિ સકિલેસરજા. મગાતિ મિગસદિસા. તસ્મિં તસ્મિં વિસયે ભવે વા નેતીતિ નેત્તિ, તણ્હાયેતં અધિવચનં. તાય સહ વત્તન્તીતિ સનેત્તિકા.

૪૪૮. તં પરિસં એતદવોચાતિ (સં. નિ. અટ્ઠ. ૩.૪.૩૬૨) તસ્સ કિર એવં અહોસિ ‘‘કુલપુત્તા પબ્બજન્તા પુત્તદારઞ્ચેવ જાતરૂપરજતઞ્ચ પહાયેવ પબ્બજન્તિ, ન ચ સક્કા યં પહાય પબ્બજિતા તં એતેહિ ગાહેતુ’’ન્તિ નયગ્ગાહે ઠત્વા એતં ‘‘મા અય્યા’’તિઆદિવચનં અવોચ. એકંસેનેતન્તિ એતં પઞ્ચકામગુણકપ્પનં ‘‘અસ્સમણધમ્મો અસક્યપુત્તિયધમ્મો’’તિ એકંસેન ધારેય્યાસિ.

તિણન્તિ સેનાસનચ્છદનતિણં. પરિયેસિતબ્બન્તિ તિણચ્છદને વા ઇટ્ઠકચ્છદને વા ગેહે પલુજ્જન્તે યેહિ તં કારિતં, તેસં સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘તુમ્હેહિ કારિતં સેનાસનં ઓવસ્સતિ, ન સક્કા તત્થ વસિતુ’’ન્તિ આચિક્ખિતબ્બં. મનુસ્સા સક્કોન્તા કરિસ્સન્તિ, અસક્કોન્તા ‘‘તુમ્હે વડ્ઢકી ગહેત્વા કારાપેથ, મયં તે સઞ્ઞાપેસ્સામા’’તિ વક્ખન્તિ. એવં વુત્તે કારેત્વા તેસં આચિક્ખિતબ્બં, મનુસ્સા વડ્ઢકીનં દાતબ્બં દસ્સન્તિ. સચે આવાસસામિકા નત્થિ, અઞ્ઞેસમ્પિ ભિક્ખાચારવત્તેન આરોચેત્વા કારેતું વટ્ટતિ. ઇમં સન્ધાય ‘‘પરિયેસિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં.

દારૂતિ સેનાસને ગોપાનસિઆદીસુ પલુજ્જમાનેસુ તદત્થાય દારુ પરિયેસિતબ્બં. સકટન્તિ ગિહિવિકટં વા તાવકાલિકં વા કત્વા સકટં પરિયેસિતબ્બં. ન કેવલઞ્ચ સકટમેવ, અઞ્ઞમ્પિ વાસિફરસુકુદાલાદિઉપકરણં એવં પરિયેસિતું વટ્ટતિ. પુરિસોતિ હત્થકમ્મવસેન પુરિસો પરિયેસિતબ્બો. યં કઞ્ચિ હિ પુરિસં ‘‘હત્થકમ્મં આવુસો દસ્સસી’’તિ વત્વા ‘‘દસ્સામિ ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘ઇમસ્મિં ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કરોહી’’તિ યં ઇચ્છતિ, તં કારેતું વટ્ટતિ. ન ત્વેવાહં ગામણિ કેનચિ પરિયાયેનાતિ જાતરૂપરજતં પનાહં કેનચિપિ કારણેન પરિયેસિતબ્બન્તિ ન વદામિ.

૪૪૯. પાપકં કતન્તિ અસુન્દરં કતં.

૪૫૦. અહોગઙ્ગોતિ તસ્સ પબ્બતસ્સ નામં.

૪૫૧. પટિકચ્ચેવ ગચ્છેય્યન્તિ યત્થ તં અધિકરણં વૂપસમેતું ભિક્ખૂ સન્નિપતન્તિ, તત્થ પઠમમેવ ગચ્છેય્યં. સમ્ભાવેસુન્તિ પાપુણિંસુ.

૪૫૨. અલોણકં ભવિસ્સતીતિ અલોણકં ભત્તં વા બ્યઞ્જનં વા ભવિસ્સતિ. આસુતાતિ સબ્બસમ્ભારસજ્જિતા. ‘‘અસુત્તા’’તિ વા પાઠો.

૪૫૩. ઉજ્જવિંસૂતિ નાવં આરુય્હ પટિસોતેન ગચ્છિંસુ. પાચીનકાતિ પાચીનદેસવાસિનો.

૪૫૪. નનુ ત્વં આવુસો વુડ્ઢો વીસતિવસ્સોસીતિ નનુ ત્વં આવુસો વીસતિવસ્સો, ન નિસ્સયપટિબદ્ધો, કસ્મા તં થેરો પણામેતીતિ દીપેન્તિ. ગરુનિસ્સયં ગણ્હામાતિ કિઞ્ચાપિ મયં મહલ્લકા, એતં પન થેરં ગરું કત્વા વસિસ્સામાતિ અધિપ્પાયો.

૪૫૫. મેત્તાય રૂપાવચરસમાધિમત્તભાવતો ‘‘કુલ્લકવિહારેના’’તિ વુત્તં, ખુદ્દકેન વિહારેનાતિ અત્થો, ખુદ્દકતા ચસ્સ અગમ્ભીરભાવતોતિ આહ ‘‘ઉત્તાનવિહારેના’’તિ. સુઞ્ઞતાવિહારેનાતિ સુઞ્ઞતામુખેન અધિગતફલસમાપત્તિં સન્ધાય વુત્તં.

૪૫૭. સુત્તવિભઙ્ગેતિ પદભાજનીયે. તેન સદ્ધિન્તિ પુરેપટિગ્ગહિતલોણેન સદ્ધિં. ન હિ એત્થ યાવજીવિકં તદહુપટિગ્ગહિતન્તિ ‘‘કપ્પતિ સિઙ્ગિલોણકપ્પો’’તિ એત્થ વુત્તસિઙ્ગિલોણં સન્ધાય વુત્તં. તઞ્હિ પુરે પટિગ્ગહેત્વા સિઙ્ગેન પરિહટં ન તદહુપટિગ્ગહિતં. યાવકાલિકમેવ તદહુપટિગ્ગહિતન્તિ સિઙ્ગિલોણેન મિસ્સેત્વા ભુઞ્જિતબ્બં અલોણામિસં સન્ધાય વુત્તં. ઉપોસથસંયુત્તેતિ ઉપોસથપટિસંયુત્તે, ઉપોસથક્ખન્ધકેતિ વુત્તં હોતિ. અતિસરણં અતિસારો, અતિક્કમો. વિનયસ્સ અતિસારો વિનયાતિસારો. તં પમાણં કરોન્તસ્સાતિ દસાય સદ્ધિં નિસીદને યં પમાણં વુત્તં, દસાય વિના તં પમાણં કરોન્તસ્સ. સેસમેત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

સત્તસતિકક્ખન્ધકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દ્વિવગ્ગસઙ્ગહાતિ ચૂળવગ્ગમહાવગ્ગસઙ્ખાતેહિ દ્વીહિ વગ્ગેહિ સઙ્ગહિતા. દ્વાવીસતિપભેદનાતિ મહાવગ્ગે દસ, ચૂળવગ્ગે દ્વાદસાતિ એવં દ્વાવીસતિપ્પભેદા. સાસનેતિ સત્થુસાસને. યે ખન્ધકા વુત્તાતિ યોજેતબ્બં.

ઇતિ સમન્તપાસાદિકાય વિનયટ્ઠકથાય સારત્થદીપનિયં

ચૂળવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ

પરિવાર-ટીકા

સોળસમહાવારો

પઞ્ઞત્તિવારવણ્ણના

વિસુદ્ધપરિવારસ્સાતિ સબ્બસો પરિસુદ્ધખીણાસવપરિવારસ્સ. ધમ્મક્ખન્ધસરીરસ્સાતિ સીલસમાધિપઞ્ઞાવિમુત્તિવિમુત્તિઞાણદસ્સનસઙ્ખાતધમ્મક્ખન્ધસરીરસ્સ સાસનેતિ સમ્બન્ધો. તસ્સાતિ ‘‘પરિવારો’’તિ યો સઙ્ગહં આરુળ્હો, તસ્સ. પુબ્બાગતં નયન્તિ પુબ્બે આગતં વિનિચ્છયં.

૧. પકતત્થપટિનિદ્દેસો ત-સદ્દોતિ તસ્સ ‘‘ભગવતા’’તિઆદીહિ પદેહિ સમાનાધિકરણભાવેન વુત્તત્થસ્સ યાય વિનયપઞ્ઞત્તિયા ભગવા પકતો અધિકતો સુપાકટો ચ, તં વિનયપઞ્ઞત્તિં સદ્ધિં યાચનાય અત્થભાવેન દસ્સેન્તો ‘‘યો સો…પે… વિનયપઞ્ઞત્તિં પઞ્ઞપેસી’’તિ આહ. તત્થ વિનયપઞ્ઞત્તિન્તિ વિનયભૂતં પઞ્ઞત્તિં.

‘‘જાનતા પસ્સતા’’તિ ઇમેસં પદાનં વિનયસ્સ અધિકતત્તા તત્થ વુત્તનયેન તાવ અત્થં યોજેત્વા ઇદાનિ સુત્તન્તનયેન દસ્સેન્તો સતિપિ ઞાણદસ્સન-સદ્દાનં પઞ્ઞાવેવચનભાવે તેન તેન વિસેસેન તેસં વિસયવિસેસપવત્તિદસ્સનત્થં વિજ્જત્તયવસેન અભિઞ્ઞાનાવરણઞાણવસેન સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણમંસચક્ખુવસેન પટિવેધદેસનાઞાણવસેન ચ અત્થં યોજેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ પુબ્બેનિવાસાદીહીતિ પુબ્બેનિવાસાસવક્ખયઞાણેહિ. પટિવેધપઞ્ઞાયાતિ અરિયમગ્ગપઞ્ઞાય. દેસનાપઞ્ઞાય પસ્સતાતિ દેસેતબ્બધમ્માનં દેસેતબ્બપ્પકારં બોધનેય્યપુગ્ગલાનઞ્ચ આસયાનુસયચરિતાધિમુત્તિઆદિભેદં ધમ્મં દેસનાપઞ્ઞાય યાથાવતો પસ્સતા. અરહતાતિ અરીનં, અરાનઞ્ચ હતત્તા, પચ્ચયાદીનઞ્ચ અરહત્તા અરહતા. સમ્માસમ્બુદ્ધેનાતિ સમ્મા સામઞ્ચ સચ્ચાનં બુદ્ધત્તા સમ્માસમ્બુદ્ધેન. અથ વા અન્તરાયિકધમ્મે જાનતા, નિય્યાનિકધમ્મે પસ્સતા, કિલેસારીનં હતત્તા અરહતા, સમ્મા સામં સબ્બધમ્માનં બુદ્ધત્તા સમ્માસમ્બુદ્ધેનાતિ એવં ચતુવેસારજ્જવસેનપેત્થ યોજના વેદિતબ્બા.

અપિચ ઠાનાટ્ઠાનાદિવિભાગં જાનતા, યથાકમ્મૂપગે સત્તે પસ્સતા, સવાસનઆસવાનં છિન્નત્તા અરહતા, અભિઞ્ઞેય્યાદિભેદે ધમ્મે અભિઞ્ઞેય્યાદિતો અવિપરીતાવબોધતો સમ્માસમ્બુદ્ધેન. અથ વા તીસુ કાલેસુ અપ્પટિહતઞાણતાય જાનતા, કાયકમ્માદિવસેન તિણ્ણમ્પિ કમ્માનં ઞાણાનુપરિવત્તિતો સમ્મા કારિતાય પસ્સતા, દવાદીનં અભાવસાધિકાય પહાનસમ્પદાય અરહતા, છન્દાદીનં અહાનિહેતુભૂતાય અક્ખયપટિભાનસાધિકાય સબ્બઞ્ઞુતાય સમ્માસમ્બુદ્ધેનાતિ એવં દસબલઅટ્ઠારસાવેણિકબુદ્ધધમ્મવસેનપિ યોજના કાતબ્બા.

૨. પુચ્છાવિસ્સજ્જનેતિ પુચ્છાય વિસ્સજ્જને. એત્થાતિ એતસ્મિં પુચ્છાવિસ્સજ્જને. મજ્ઝિમદેસેયેવ પઞ્ઞત્તીતિ તસ્મિંયેવ દેસે યથાવુત્તવત્થુવીતિક્કમે આપત્તિસમ્ભવતો. વિનીતકથાતિ વિનીતવત્થુકથા, અયમેવ વા પાઠો.

કાયેન પન આપત્તિં આપજ્જતીતિ પુબ્બભાગે સેવનચિત્તં અઙ્ગં કત્વા કાયદ્વારસઙ્ખાતવિઞ્ઞત્તિં જનયિત્વા પવત્તચિત્તુપ્પાદસઙ્ખાતં આપત્તિં આપજ્જતિ. કિઞ્ચાપિ હિ ચિત્તેન સમુટ્ઠાપિતા વિઞ્ઞત્તિ, તથાપિ ચિત્તેન અધિપ્પેતસ્સ અત્થસ્સ કાયવિઞ્ઞત્તિયા સાધિતત્તા ‘‘કાયદ્વારેન આપત્તિં આપજ્જતી’’તિ વુચ્ચતિ. ઇમમત્થં સન્ધાયાતિ આપન્નાય આપત્તિયા અનાપત્તિભાવાપાદનસ્સ અસક્કુણેય્યતાસઙ્ખાતમત્થં સન્ધાય, ન ભણ્ડનાદિવૂપસમં.

૩. પોરાણકેહિ મહાથેરેહીતિ સીહળદીપવાસીહિ મહાથેરેહિ. ઠપિતાતિ પોત્થકસઙ્ગહારોહનકાલે ઠપિતા. ચતુત્થસઙ્ગીતિસદિસા હિ પોત્થકારોહસઙ્ગીતિ. ઉભતોવિભઙ્ગે દ્વત્તિંસ વારા સુવિઞ્ઞેય્યાવ.

સમુટ્ઠાનસીસવણ્ણના

૨૫૭. સમુટ્ઠાનકથાય પન કરુણાસીતલભાવેન ચન્દસદિસત્તા ‘‘બુદ્ધચન્દે’’તિ વુત્તં, કિલેસતિમિરપહાનતો ‘‘બુદ્ધાદિચ્ચે’’તિ વુત્તં. પિટકે તીણિ દેસયીતિ યસ્મા તે દેસયન્તિ, તસ્મા અઙ્ગિરસોપિ પિટકાનિ તીણિ દેસયિ. તાનિ કતમાનીતિ આહ ‘‘સુત્તન્ત’’ન્તિઆદિ. મહાગુણન્તિ મહાનિસંસં. એવં નીયતિ સદ્ધમ્મો, વિનયો યદિ તિટ્ઠતીતિ યદિ વિનયપરિયત્તિ અનન્તરહિતા તિટ્ઠતિ પવત્તતિ, એવં સતિ પટિપત્તિપટિવેધસદ્ધમ્મો નીયતિ પવત્તતિ. વિનયપરિયત્તિ પન કથં તિટ્ઠતીતિ આહ ‘‘ઉભતોચા’’તિઆદિ. પરિવારેન ગન્થિતા તિટ્ઠન્તીતિ યોજેતબ્બં. તસ્સેવ પરિવારસ્સાતિ તસ્મિંયેવ પરિવારે.

નિયતકતન્તિ કતનિયતં, નિયમિતન્તિ અત્થો. અઞ્ઞેહિ સદ્ધિન્તિ સેસસિક્ખાપદેહિ સદ્ધિં. અસમ્ભિન્નસમુટ્ઠાનાનીતિ અસઙ્કરસમુટ્ઠાનાનિ.

તસ્મા સિક્ખેતિ યસ્મા વિનયે સતિ સદ્ધમ્મો તિટ્ઠતિ, વિનયો ચ પરિવારેન ગન્થિતો તિટ્ઠતિ, પરિવારે ચ સમુટ્ઠાનાદીનિ દિસ્સન્તિ, તસ્મા સિક્ખેય્ય પરિવારં, ઉગ્ગણ્હેય્યાતિ અત્થો.

આદિમ્હિ તાવ પુરિમનયેતિ ‘‘છન્નં આપત્તિસમુટ્ઠાનાનં કતિહિ સમુટ્ઠાનેહિ સમુટ્ઠાતીતિ એકેન સમુટ્ઠાનેન સમુટ્ઠાતિ, કાયતો ચ ચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતી’’તિઆદિના (પરિ. ૧૮૭) પઞ્ઞત્તિવારે સકિં આગતનયં સન્ધાયેતં વુત્તં.

૨૫૮. નાનુબન્ધે પવત્તિનિન્તિ ‘‘યા પન ભિક્ખુની વુટ્ઠાપિતં પવત્તિનિં દ્વે વસ્સાનિ નાનુબન્ધેય્યા’’તિ (પાચિ. ૧૧૧૧) વુત્તસિક્ખાપદં.

૨૭૦. અકતન્તિ અઞ્ઞેહિ અમિસ્સીકતં, નિયતસમુટ્ઠાનન્તિ વુત્તં હોતિ.

અન્તરપેય્યાલં

કતિપુચ્છાવારવણ્ણના

૨૭૧. વેરં મણતીતિ રાગાદિવેરં મણતિ વિનાસેતિ. એતાયાતિ વિરતિયા. નિય્યાનન્તિ મગ્ગં. કાયપાગબ્બિયન્તિ કાયપાગબ્બિયવસેન પવત્તં કાયદુચ્ચરિતં.

૨૭૪. સારણીયાતિ સરિતબ્બયુત્તા અનુસ્સરણારહા અદ્ધાને અતિક્કન્તેપિ ન સમ્મુસ્સિતબ્બા. મિજ્જતિ સિનિય્હતિ એતાયાતિ મેત્તા, મિત્તભાવો. મેત્તા એતસ્સ અત્થીતિ મેત્તં કાયકમ્મં, તં પન યસ્મા મેત્તાસહગતચિત્તસમુટ્ઠાનં, તસ્મા વુત્તં ‘‘મેત્તચિત્તેન કતં કાયકમ્મ’’ન્તિ. આવીતિ પકાસં. પકાસભાવો ચેત્થ યં ઉદ્દિસ્સ તં કાયકમ્મં કરીયતિ, તસ્સ સમ્મુખભાવતોતિ આહ ‘‘સમ્મુખા’’તિ. રહોતિ અપકાસં. અપકાસતા ચ યં ઉદ્દિસ્સ તં કમ્મં કરીયતિ, તસ્સ અપચ્ચક્ખભાવતોતિ આહ ‘‘પરમ્મુખા’’તિ. ઉભયેહીતિ નવકેહિ થેરેહિ ચ. પિયં પિયાયિતબ્બં કરોતીતિ પિયકરણો. ગરું ગરુટ્ઠાનિયં કરોતીતિ ગરુકરણો. સઙ્ગહાયાતિ સઙ્ગહવત્થુવિસેસભાવતો સબ્રહ્મચારીનં સઙ્ગહણત્થાય. અવિવાદાયાતિ સઙ્ગહવત્થુભાવતો એવ ન વિવાદાય. સતિ ચ અવિવાદહેતુભૂતસઙ્ગહકત્તે તેસં વસેન સબ્રહ્મચારીનં સમગ્ગભાવો ભેદાભાવો સિદ્ધોયેવાતિ આહ ‘‘સમગ્ગભાવાયા’’તિઆદિ.

પગ્ગય્હ વચનન્તિ કેવલં ‘‘દેવો’’તિ અવત્વા ‘‘દેવત્થેરો’’તિ ગુણેહિ થિરભાવજોતનં પગ્ગણ્હિત્વા ઉચ્ચં કત્વા વચનં. મમત્તબોધનવચનં મમાયનવચનં. એકન્તતિરોક્ખસ્સ મનોકમ્મસ્સ સમ્મુખતા નામ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપનવસેનેવ હોતિ, તઞ્ચ ખો લોકે કાયકમ્મન્તિ પાકટં પઞ્ઞાતં હત્થવિકારાદિં અનામસિત્વાયેવ દસ્સેન્તો ‘‘નયનાનિ ઉમ્મીલેત્વા’’તિઆદિમાહ. કામઞ્ચેત્થ મેત્તાસિનેહસિનિદ્ધાનં નયનાનં ઉમ્મીલના પસન્નેન મુખેન ઓલોકનઞ્ચ મેત્તં કાયકમ્મમેવ, યસ્સ પન ચિત્તસ્સ વસેન નયનાનં મેત્તાસિનેહસિનિદ્ધતા મુખસ્સ ચ પસન્નતા, તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘મેત્તં મનોકમ્મં નામા’’તિ.

ઇમાનિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૧૪૧; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૪૯૨; અ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૬.૧૧) ચ મેત્તકાયકમ્માદીનિ પાળિયં ભિક્ખૂનં વસેન આગતાનિ ગિહીસુપિ લબ્ભન્તિયેવ. ભિક્ખૂનઞ્હિ મેત્તચિત્તેન આચરિયુપજ્ઝાયવત્તાદિઆભિસમાચારિકધમ્મપૂરણં મેત્તં કાયકમ્મં નામ. સબ્બઞ્ચ અનવજ્જકાયકમ્મં આભિસમાચારિકકમ્મન્તોગધમેવાતિ વેદિતબ્બં. ગિહીનં ચેતિયવન્દનત્થાય બોધિવન્દનત્થાય સઙ્ઘનિમન્તનત્થાય ગમનં, ગામં વા પિણ્ડાય પવિટ્ઠે ભિક્ખૂ દિસ્વા પચ્ચુગ્ગમનં, પત્તપટિગ્ગહણં, આસનપઞ્ઞાપનં, અનુગમનન્તિ એવમાદિકં મેત્તં કાયકમ્મં નામ. ભિક્ખૂનં મેત્તચિત્તેન આચારપઞ્ઞત્તિસિક્ખાપન કમ્મટ્ઠાનકથન ધમ્મદેસના પરિપુચ્છન અટ્ઠકથાકથનવસેન પવત્તિયમાનં તેપિટકમ્પિ બુદ્ધવચનં મેત્તં વચીકમ્મં નામ. ગિહીનં ‘‘ચેતિયવન્દનત્થાય ગચ્છામ, બોધિવન્દનત્થાય ગચ્છામ, ધમ્મસ્સવનં કરિસ્સામ, દીપમાલાપુપ્ફપૂજં કરિસ્સામ, તીણિ સુચરિતાનિ સમાદાય વત્તિસ્સામ, સલાકભત્તાદીનિ દસ્સામ, વસ્સાવાસિકં દસ્સામ, અજ્જ સઙ્ઘસ્સ ચત્તારો પચ્ચયે દસ્સામ, સઙ્ઘં નિમન્તેત્વા ખાદનીયાદીનિ સંવિદહથ, આસનાનિ પઞ્ઞપેથ, પાનીયં ઉપટ્ઠાપેથ, સઙ્ઘં પચ્ચુગ્ગન્ત્વા આનેથ, પઞ્ઞત્તાસને નિસીદાપેથ, છન્દજાતા ઉસ્સાહજાતા વેય્યાવચ્ચં કરોથા’’તિઆદિકથનકાલે મેત્તં વચીકમ્મં નામ. ભિક્ખૂનં પાતોવ ઉટ્ઠાય સરીરપટિજગ્ગનં ચેતિયઙ્ગણવત્તાદીનિ ચ કત્વા વિવિત્તાસને નિસીદિત્વા ‘‘ઇમસ્મિં વિહારે ભિક્ખૂ સુખી હોન્તુ અવેરા અબ્યાપજ્જા’’તિ ચિન્તનં મેત્તં મનોકમ્મં નામ. ગિહીનં ‘‘અય્યા સુખી હોન્તુ અવેરા અબ્યાપજ્જા’’તિ ચિન્તનં મેત્તં મનોકમ્મં નામ.

લાભાતિ ચીવરાદયો લદ્ધપચ્ચયા. ધમ્મિકાતિ કુહનાદિભેદં મિચ્છાજીવં વજ્જેત્વા ધમ્મેન સમેન ભિક્ખાચરિયવત્તેન ઉપ્પન્ના. અન્તમસો પત્તપરિયાપન્નમત્તમ્પીતિ પચ્છિમકોટિયા પત્તે પરિયાપન્નં પત્તસ્સ અન્તોગતં દ્વત્તિકટચ્છુભિક્ખામત્તમ્પિ. દેય્યં દક્ખિણેય્યઞ્ચ અપ્પટિવિભત્તં કત્વા ભુઞ્જતીતિ અપ્પટિવિભત્તભોગી. એત્થ હિ દ્વે પટિવિભત્તાનિ નામ આમિસપટિવિભત્તં પુગ્ગલપટિવિભત્તઞ્ચ. તત્થ ‘‘એત્તકં દસ્સામિ, એત્તકં ન દસ્સામી’’તિ એવં ચિત્તેન વિભજનં આમિસપટિવિભત્તં નામ. ‘‘અસુકસ્સ દસ્સામિ, અસુકસ્સ ન દસ્સામી’’તિ એવં ચિત્તેન વિભજનં પન પુગ્ગલપટિવિભત્તં નામ. તદુભયમ્પિ અકત્વા યો અપ્પટિવિભત્તં ભુઞ્જતિ, અયં અપ્પટિવિભત્તભોગી નામ. તેનાહ ‘‘નેવ આમિસં પટિવિભજિત્વા ભુઞ્જતી’’તિઆદિ. અદાતુમ્પીતિ પિ-સદ્દેન દાતુમ્પિ વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. દાનઞ્હિ નામ ન કસ્સચિ નિવારિતં, તેન દુસ્સીલસ્સપિ અત્થિકસ્સ સતિ સમ્ભવે દાતબ્બં, તઞ્ચ ખો કરુણાયનવસેન, ન વત્તપૂરણવસેન. સારણીયધમ્મપૂરકસ્સ અપ્પટિવિભત્તભોગિતાય ‘‘સબ્બેસં દાતબ્બમેવા’’તિ વુત્તં. ગિલાનાદીનં પન ઓદિસ્સકં કત્વા દાનં અપ્પટિવિભાગપક્ખિકં ‘‘અસુકસ્સ ન દસ્સામી’’તિ પટિક્ખેપસ્સ અભાવતો. બ્યતિરેકપ્પધાનો હિ પટિવિભાગો. તેનાહ ‘‘ગિલાનગિલાનુપટ્ઠાક…પે… વિચેય્ય દાતુમ્પિ વટ્ટતી’’તિ.

સાધારણભોગીતિ એત્થ સાધારણભોગિનો ઇદં લક્ખણં – યં યં પણીતં લભતિ, તં તં નેવ લાભેન લાભં નિજિગીસનમુખેન ગિહીનં દેતિ અત્તનો આજીવસુદ્ધિં રક્ખમાનો, ન અત્તનાવ પરિભુઞ્જતિ ‘‘મય્હં અસાધારણભોગિતા મા હોતૂ’’તિ. તં પટિગ્ગણ્હન્તો ચ ‘‘સઙ્ઘેન સાધારણં હોતૂ’’તિ ગહેત્વા ઘણ્ટિં પહરિત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બં સઙ્ઘસન્તકં વિય પસ્સતિ. ઇમિના ચ તસ્સ લાભસ્સ તીસુપિ કાલેસુ સાધારણતો ઠપનં દસ્સિતં. ‘‘તં પટિગ્ગણ્હન્તો ચ સઙ્ઘેન સાધારણં હોતૂ’’તિ ઇમિના પટિગ્ગહણકાલો દસ્સિતો, ‘‘ગહેત્વા…પે… પસ્સતી’’તિ ઇમિના પટિગ્ગહિતકાલો. તદુભયં પન તાદિસેન પુબ્બભાગેન વિના ન હોતીતિ અત્થસિદ્ધો પુરિમકાલો. તયિદમ્પિ પટિગ્ગહણતો પુબ્બેવસ્સ હોતિ ‘‘સઙ્ઘેન સાધારણં હોતૂતિ પટિગ્ગહેસ્સામી’’તિ, પટિગ્ગણ્હન્તસ્સ હોતિ ‘‘સઙ્ઘેન સાધારણં હોતૂતિ પટિગ્ગણ્હામી’’તિ, પટિગ્ગહેત્વા હોતિ ‘‘સઙ્ઘેન સાધારણં હોતૂતિ પટિગ્ગહિતં મયા’’તિ એવં તિલક્ખણસમ્પન્નં કત્વા લદ્ધલાભં ઓસાનલક્ખણં અવિકોપેત્વા પરિભુઞ્જન્તો સાધારણભોગી અપ્પટિવિભત્તભોગી ચ હોતિ.

ઇમં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૧૪૧; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૪૯૨; અ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૬.૧૧) પન સારણીયધમ્મં કો પૂરેતિ, કો ન પૂરેતિ? દુસ્સીલો તાવ ન પૂરેતિ. ન હિ તસ્સ સન્તકં સીલવન્તો ગણ્હન્તિ. પરિસુદ્ધસીલો પન વત્તં અખણ્ડેન્તો પૂરેતિ. તત્રિદં વત્તં – યો ઓદિસ્સકં કત્વા માતુ વા પિતુ વા આચરિયુપજ્ઝાયાદીનં વા દેતિ, સો દાતબ્બં દેતુ, સારણીયધમ્મો પનસ્સ ન હોતિ, પલિબોધજગ્ગનં નામ હોતિ. સારણીયધમ્મો હિ મુત્તપલિબોધસ્સેવ વટ્ટતિ. તેન પન ઓદિસ્સકં દેન્તેન ગિલાનગિલાનુપટ્ઠાકઆગન્તુકગમિકાનઞ્ચેવ નવપબ્બજિતસ્સ ચ સઙ્ઘાટિપત્તગ્ગહણં અજાનન્તસ્સ દાતબ્બં. એતેસં દત્વા અવસેસં થેરાસનતો પટ્ઠાય થોકં થોકં અદત્વા યો યત્તકં ગણ્હાતિ, તસ્સ તત્તકં દાતબ્બં. અવસિટ્ઠે અસતિ પુન પિણ્ડાય ચરિત્વા થેરાસનતો પટ્ઠાય યં યં પણીતં, તં તં દત્વા સેસં ભુઞ્જિતબ્બં.

અયં પન સારણીયધમ્મો સારણીયધમ્મપૂરણવિધિમ્હિ સુસિક્ખિતાય પરિસાય સુપૂરો હોતિ. સુસિક્ખિતાય હિ પરિસાય યો અઞ્ઞતો લભતિ, સો ન ગણ્હાતિ. અઞ્ઞતો અલભન્તોપિ પમાણયુત્તમેવ ગણ્હાતિ, ન અતિરેકં. અયઞ્ચ પન સારણીયધમ્મો એવં પુનપ્પુનં પિણ્ડાય ચરિત્વા લદ્ધં લદ્ધં દેન્તસ્સપિ દ્વાદસહિ વસ્સેહિ પૂરતિ, ન તતો ઓરં. સચે હિ દ્વાદસમેપિ વસ્સે સારણીયધમ્મપૂરકો પિણ્ડપાતપૂરં પત્તં આસનસાલાયં ઠપેત્વા નહાયિતું ગચ્છતિ, સઙ્ઘત્થેરો ચ ‘‘કસ્સેસો પત્તો’’તિ વત્વા ‘‘સારણીયધમ્મપૂરકસ્સા’’તિ વુત્તે ‘‘આહરથ ન’’ન્તિ સબ્બં પિણ્ડપાતં વિચારેત્વા ભુઞ્જિત્વાવ રિત્તપત્તં ઠપેતિ. અથ સો ભિક્ખુ રિત્તપત્તં દિસ્વા ‘‘મય્હં અનવસેસેત્વાવ પરિભુઞ્જિંસૂ’’તિ દોમનસ્સં ઉપ્પાદેતિ, સારણીયધમ્મો ભિજ્જતિ, પુન દ્વાદસ વસ્સાનિ પૂરેતબ્બો હોતિ. તિત્થિયપરિવાસસદિસો હેસ, સકિં ખણ્ડે જાતે પુન પૂરેતબ્બોવ. યો પન ‘‘લાભા વત મે, સુલદ્ધં વત મે, યસ્સ મે પત્તગતં અનાપુચ્છાવ સબ્રહ્મચારિનો પરિભુઞ્જન્તી’’તિ સોમનસ્સં જનેતિ, તસ્સ પુણ્ણો નામ હોતિ.

એવં પૂરિતસારણીયધમ્મસ્સ પન નેવ ઇસ્સા, ન મચ્છરિયં હોતિ, મનુસ્સાનં પિયો હોતિ સુલભપચ્ચયો, પત્તગતમસ્સ દિય્યમાનમ્પિ ન ખીયતિ, ભાજનીયભણ્ડટ્ઠાને અગ્ગભણ્ડં લભતિ, ભયે વા છાતકે વા સમ્પત્તે દેવતા ઉસ્સુક્કં આપજ્જન્તિ.

તત્રિમાનિ વત્થૂનિ – લેણગિરિવાસી તિસ્સત્થેરો કિર મહાખીરગામં ઉપનિસ્સાય વસતિ. પઞ્ઞાસમત્તા થેરા નાગદીપં ચેતિયવન્દનત્થાય ગચ્છન્તા ખીરગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા કિઞ્ચિ અલદ્ધા નિક્ખમિંસુ. થેરો પવિસન્તો તે દિસ્વા પુચ્છિ ‘‘લદ્ધં, ભન્તે’’તિ. વિચરિમ્હ, આવુસોતિ. સો અલદ્ધભાવં ઞત્વા આહ ‘‘ભન્તે, યાવાહં આગચ્છામિ, તાવ ઇધેવ હોથા’’તિ. મયં, આવુસો, પઞ્ઞાસ જના પત્તતેમનમત્તમ્પિ ન લભિમ્હાતિ. ભન્તે, નેવાસિકા નામ પટિબલા હોન્તિ, અલભન્તાપિ ભિક્ખાચારમગ્ગસભાગં જાનન્તીતિ. થેરા આગમિંસુ. થેરો ગામં પાવિસિ. ધુરગેહેયેવ મહાઉપાસિકા ખીરભત્તં સજ્જેત્વા થેરં ઓલોકયમાના ઠિતા થેરસ્સ દ્વારં સમ્પત્તસ્સેવ પત્તં પૂરેત્વા અદાસિ. સો તં આદાય થેરાનં સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘ગણ્હથ, ભન્તે’’તિ સઙ્ઘત્થેરં આહ. થેરો ‘‘અમ્હેહિ એત્તકેહિ કિઞ્ચિ ન લદ્ધં, અયં સીઘમેવ ગહેત્વા આગતો, કિં નુ ખો’’તિ સેસાનં મુખં ઓલોકેસિ. થેરો ઓલોકનાકારેનેવ ઞત્વા ‘‘ભન્તે, ધમ્મેન સમેન લદ્ધો પિણ્ડપાતો, નિક્કુક્કુચ્ચા ગણ્હથા’’તિઆદિતો પટ્ઠાય સબ્બેસં યાવદત્થં દત્વા અત્તનાપિ યાવદત્થં ભુઞ્જિ. અથ નં ભત્તકિચ્ચાવસાને થેરા પુચ્છિંસુ ‘‘કદા, આવુસો, લોકુત્તરધમ્મં પટિવિજ્ઝી’’તિ? નત્થિ મે, ભન્તે, લોકુત્તરધમ્મોતિ. ઝાનલાભીસિ આવુસોતિ? એતમ્પિ મે, ભન્તે, નત્થીતિ. નનુ, આવુસો, પાટિહારિયન્તિ? સારણીયધમ્મો મે, ભન્તે, પૂરિતો, તસ્સ મે પૂરિતકાલતો પટ્ઠાય સચેપિ ભિક્ખુસતસહસ્સં હોતિ, પત્તગતં ન ખીયતીતિ. સાધુ સાધુ સપ્પુરિસ અનુચ્છવિકમિદં તુય્હન્તિ. ઇદં તાવ પત્તગતં ન ખીયતીતિ એત્થ વત્થુ.

અયમેવ પન થેરો ચેતિયપબ્બતે ગિરિભણ્ડમહાપૂજાય દાનટ્ઠાનં ગન્ત્વા ‘‘ઇમસ્મિં દાને કિં વરભણ્ડ’’ન્તિ પુચ્છિ. દ્વે સાટકા, ભન્તેતિ. એતે મય્હં પાપુણિસ્સન્તીતિ. તં સુત્વા અમચ્ચો રઞ્ઞો આરોચેસિ ‘‘એકો દહરો એવં વદતી’’તિ. ‘‘દહરસ્સ એવં ચિત્તં, મહાથેરાનં પન સુખુમા સાટકા વટ્ટન્તી’’તિ વત્વા ‘‘મહાથેરાનં દસ્સામી’’તિ ઠપેસિ. તસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘે પટિપાટિયા ઠિતે દેન્તસ્સ મત્થકે ઠપિતાપિ તે સાટકા હત્થં નારોહન્તિ, અઞ્ઞેવ આરોહન્તિ. દહરસ્સ દાનકાલે પન હત્થં આરુળ્હા. સો તસ્સ હત્થે ઠપેત્વા અમચ્ચસ્સ મુખં ઓલોકેત્વા દહરં નિસીદાપેત્વા દાનં દત્વા સઙ્ઘં વિસ્સજ્જેત્વા દહરસ્સ સન્તિકે નિસીદિત્વા ‘‘ભન્તે, ઇમં ધમ્મં કદા પટિવિજ્ઝિત્થા’’તિ આહ. સો પરિયાયેનપિ અસન્તં અવદન્તો ‘‘નત્થિ મય્હં, મહારાજ, લોકુત્તરધમ્મો’’તિ આહ. નનુ, ભન્તે, પુબ્બેવ અવચુત્થાતિ. આમ મહારાજ, સારણીયધમ્મપૂરકો અહં, તસ્સ મે ધમ્મસ્સ પૂરિતકાલતો પટ્ઠાય ભાજનીયટ્ઠાને અગ્ગભણ્ડં પાપુણાતીતિ. ‘‘સાધુ સાધુ ભન્તે, અનુચ્છવિકમિદં તુમ્હાક’’ન્તિ વન્દિત્વા પક્કામિ. ઇદં ભાજનીયટ્ઠાને અગ્ગભણ્ડં પાપુણાતીતિ એત્થ વત્થુ.

ચણ્ડાલતિસ્સભયેન પન ભાતરગામવાસિનો નાગત્થેરિયા અનારોચેત્વાવ પલાયિંસુ. થેરી પચ્ચૂસસમયે ‘‘અતિ વિય અપ્પનિગ્ઘોસો ગામો, ઉપધારેથ તાવા’’તિ દહરભિક્ખુનિયો આહ. તા ગન્ત્વા સબ્બેસં ગતભાવં ઞત્વા આગમ્મ થેરિયા આરોચેસું. સા સુત્વા ‘‘મા તુમ્હે તેસં ગતભાવં ચિન્તયિત્થ, અત્તનો ઉદ્દેસપરિપુચ્છાયોનિસોમનસિકારેસુયેવ યોગં કરોથા’’તિ વત્વા ભિક્ખાચારવેલાયં પારુપિત્વા અત્તદ્વાદસમા ગામદ્વારે નિગ્રોધમૂલે અટ્ઠાસિ. રુક્ખે અધિવત્થા દેવતા દ્વાદસન્નમ્પિ ભિક્ખુનીનં પિણ્ડપાતં દત્વા ‘‘અય્યે અઞ્ઞત્થ મા ગચ્છથ, નિચ્ચં ઇધેવ એથા’’તિ આહ. થેરિયા પન કનિટ્ઠભાતા નાગત્થેરો નામ અત્થિ, સો ‘‘મહન્તં ભયં, ન સક્કા યાપેતું, પરતીરં ગમિસ્સામી’’તિ અત્તદ્વાદસમો અત્તનો વસનટ્ઠાના નિક્ખન્તો ‘‘થેરિં દિસ્વા ગમિસ્સામી’’તિ ભાતરગામં આગતો. થેરી ‘‘થેરા આગતા’’તિ સુત્વા તેસં સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘કિં અય્યા’’તિ પુચ્છિ. સો તં પવત્તિં આચિક્ખિ. સા ‘‘અજ્જ એકદિવસં વિહારે વસિત્વા સ્વેવ ગમિસ્સથા’’તિ આહ. થેરા વિહારં આગમંસુ.

થેરી પુનદિવસે રુક્ખમૂલે પિણ્ડાય ચરિત્વા થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ઇમં પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જથા’’તિ આહ. થેરો ‘‘વટ્ટિસ્સતિ થેરી’’તિ વત્વા તુણ્હી અટ્ઠાસિ. ધમ્મિકો તાત પિણ્ડપાતો, કુક્કુચ્ચં અકત્વા પરિભુઞ્જથાતિ. વટ્ટિસ્સતિ થેરીતિ. સા પત્તં ગહેત્વા આકાસે ખિપિ. પત્તો આકાસે અટ્ઠાસિ. થેરો ‘‘સત્તતાલમત્તે ઠિતમ્પિ ભિક્ખુનીભત્તમેવ થેરી’’તિ વત્વા ‘‘ભયં નામ સબ્બકાલં ન હોતિ, ભયે વૂપસન્તે અરિયવંસં કથયમાનો ‘ભો પિણ્ડપાતિક ભિક્ખુનીભત્તં ભુઞ્જિત્વા વીતિનામયિત્થા’તિ ચિત્તેન અનુવદિયમાનો સન્થમ્ભિતું ન સક્ખિસ્સામિ, અપ્પમત્તા હોથ થેરિયો’’તિ મગ્ગં આરુહિ. રુક્ખદેવતાપિ ‘‘સચે થેરો થેરિયા હત્થતો પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જિસ્સતિ, ન નં નિવત્તેસ્સામિ, સચે ન પરિભુઞ્જિસ્સતિ, નિવત્તેસ્સામી’’તિ ચિન્તયમાના ઠત્વા થેરસ્સ ગમનં દિસ્વા રુક્ખા ઓરુય્હ ‘‘પત્તં, ભન્તે, દેથા’’તિ પત્તં ગહેત્વા થેરં રુક્ખમૂલંયેવ આનેત્વા આસનં પઞ્ઞપેત્વા પિણ્ડપાતં દત્વા કતભત્તકિચ્ચં પટિઞ્ઞં કારેત્વા દ્વાદસ ભિક્ખુનિયો દ્વાદસ ચ ભિક્ખૂ સત્ત વસ્સાનિ ઉપટ્ઠહિ. ઇદં દેવતા ઉસ્સુક્કં આપજ્જન્તીતિ એત્થ વત્થુ. તત્ર હિ થેરી સારણીયધમ્મપૂરિકા અહોસિ.

નત્થિ એતેસં ખણ્ડન્તિ અખણ્ડાનિ, તં પન નેસં ખણ્ડં દસ્સેતું ‘‘યસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઉપસમ્પન્નસીલાનં ઉદ્દેસક્કમેન આદિઅન્તા વેદિતબ્બા. તેનાહ ‘‘સત્તસૂ’’તિઆદિ. અનુપસમ્પન્નસીલાનં પન સમાદાનક્કમેનપિ આદિઅન્તા લબ્ભન્તિ. પરિયન્તે છિન્નસાટકો વિયાતિ વત્થન્તે દસન્તે વા છિન્નવત્થં વિય. વિસદિસુદાહરણઞ્ચેતં ‘‘અખણ્ડાની’’તિ ઇમસ્સ અધિકતત્તા. એવં સેસાનિપિ ઉદાહરણાનિ. ખણ્ડન્તિ ખણ્ડવન્તં, ખણ્ડિતં વા. છિદ્દન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. વિસભાગવણ્ણેન ગાવી વિયાતિ સમ્બન્ધો. વિસભાગવણ્ણેન ઉપડ્ઢં તતિયભાગં વા સમ્ભિન્નવણ્ણં સબલં, વિસભાગવણ્ણેહેવ પન બિન્દૂહિ અન્તરન્તરા વિમિસ્સં કમ્માસં. અયં ઇમેસં વિસેસો.

ભુજિસ્સભાવકરણતોતિ તણ્હાદાસબ્યતો મોચેત્વા ભુજિસ્સભાવકરણતો. સીલસ્સ ચ તણ્હાદાસબ્યતો મોચનં વિવટ્ટૂપનિસ્સયભાવાપાદનં, તેનસ્સ વિવટ્ટૂપનિસ્સયતા દસ્સિતા. ‘‘ભુજિસ્સભાવકરણતો’’તિ ચ ઇમિના ભુજિસ્સકરાનિ ભુજિસ્સાનીતિ ઉત્તરપદલોપેનાયં નિદ્દેસોતિ દસ્સેતિ. યસ્મા ચ તંસમઙ્ગીપુગ્ગલો સેરી સયંવસી ભુજિસ્સો નામ હોતિ, તસ્માપિ ભુજિસ્સાનિ. સુપરિસુદ્ધભાવેન પાસંસત્તા વિઞ્ઞુપસત્થાનિ. અવિઞ્ઞૂનં પસંસાય અપ્પમાણભાવતો વિઞ્ઞૂગહણં કતં. તણ્હાદિટ્ઠીહિ અપરામટ્ઠત્તાતિ ‘‘ઇમિનાહં સીલેન દેવો વા ભવિસ્સામિ દેવઞ્ઞતરો વા’’તિ તણ્હાપરામાસેન ‘‘ઇમિનાહં સીલેન દેવો હુત્વા તત્થ નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો ભવિસ્સામી’’તિ દિટ્ઠિપરામાસેન ચ અપરામટ્ઠત્તા. અથ વા ‘‘અયં તે સીલેસુ દાસો’’તિ ચતૂસુ વિપત્તીસુ યં વા તં વા વિપત્તિં દસ્સેત્વા ‘‘ઇમં નામ ત્વં આપન્નપુબ્બો’’તિ કેનચિ પરામટ્ઠું અનુદ્ધંસેતું અસક્કુણેય્યત્તા અપરામટ્ઠાનીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. સીલં નામ અવિપ્પટિસારાદિપારમ્પરિયેન યાવદેવ સમાધિસમ્પાદનત્થન્તિ આહ ‘‘સમાધિસંવત્તનિકાની’’તિ. સમાધિસંવત્તનપ્પયોજનાનિ સમાધિસંવત્તનિકાનિ.

સમાનભાવો સામઞ્ઞં, પરિપુણ્ણચતુપારિસુદ્ધિભાવેન મજ્ઝે ભિન્નસુવણ્ણસ્સ વિય ભેદાભાવતો સીલેન સામઞ્ઞં સીલસામઞ્ઞં, તં ગતો ઉપગતોતિ સીલસામઞ્ઞગતો. તેનાહ ‘‘સમાનભાવૂપગતસીલો’’તિ, સીલસમ્પત્તિયા સમાનભાવં ઉપગતસીલો સભાગવુત્તિકોતિ અત્થો. સોતાપન્નાદીનઞ્હિ સીલં સમુદ્દન્તરેપિ દેવલોકેપિ વસન્તાનં અઞ્ઞેસં સોતાપન્નાદીનં સીલેન સમાનમેવ હોતિ, નત્થિ મગ્ગસીલે નાનત્તં. કામઞ્હિ પુથુજ્જનાનમ્પિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલે નાનત્તં ન સિયા, તં પન ન એકન્તિકન્તિ ઇધ નાધિપ્પેતં, મગ્ગસીલં પન એકન્તિકં નિયતભાવતોતિ તમેવ સન્ધાય ‘‘યાનિ તાનિ સીલાની’’તિઆદિ વુત્તં.

યાયન્તિ યા અયં મય્હઞ્ચેવ તુમ્હાકઞ્ચ પચ્ચક્ખભૂતા. દિટ્ઠીતિ મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિ. નિદ્દોસાતિ નિદ્ધુતદોસા, સમુચ્છિન્નરાગાદિપાપધમ્માતિ અત્થો. નિય્યાતીતિ વટ્ટદુક્ખતો નિસ્સરતિ નિગચ્છતિ. સયં નિયન્તીયેવ હિ તંમગ્ગસમઙ્ગીપુગ્ગલં વટ્ટદુક્ખતો નિય્યાપેતીતિ વુચ્ચતિ. યા સત્થુ અનુસિટ્ઠિ, તં કરોતીતિ તક્કરો, તસ્સ, યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જનકસ્સાતિ અત્થો. દિટ્ઠિસામઞ્ઞગતોતિ સચ્ચસમ્પટિવેધેન સમાનદિટ્ઠિભાવં ઉપગતો.

કતિપુચ્છાવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

છઆપત્તિસમુટ્ઠાનવારકથાવણ્ણના

૨૭૬. પઠમેન આપત્તિસમુટ્ઠાનેનાતિઆદિ સબ્બં ઉદ્દેસનિદ્દેસાદિવસેન પવત્તપાળિં અનુસારેનેવ સક્કા વિઞ્ઞાતું.

સમથભેદં

અધિકરણપરિયાયવારકથાવણ્ણના

૨૯૩. લોભો પુબ્બઙ્ગમોતિઆદીસુ પન લોભહેતુ વિવદનતો ‘‘લોભો પુબ્બઙ્ગમો’’તિ વુત્તં. એવં સેસેસુપિ. ઠાનાનીતિ કારણાનિ. તિટ્ઠન્તિ એત્થાતિ ઠાનં. કે તિટ્ઠન્તિ? વિવાદાધિકરણાદયો. વસન્તિ એત્થાતિ વત્થુ. ભવન્તિ એત્થાતિ ભૂમિ. કુસલાકુસલાબ્યાકતચિત્તસમઙ્ગિનો વિવદનતો ‘‘નવ હેતૂ’’તિ વુત્તં. દ્વાદસ મૂલાનીતિ ‘‘કોધનો હોતિ ઉપનાહી’’તિઆદીનિ દ્વાદસ મૂલાનિ.

૨૯૪-૨૯૫. ઇમાનેવ દ્વાદસ કાયવાચાહિ સદ્ધિં ‘‘ચુદ્દસ મૂલાની’’તિ વુત્તાનિ. સત્ત આપત્તિક્ખન્ધા ઠાનાનીતિ એત્થ આપત્તિં આપજ્જિત્વા પટિચ્છાદેન્તસ્સ યા આપત્તિ, તસ્સા પુબ્બે આપન્ના આપત્તિયો ઠાનાનીતિ વેદિતબ્બં. ‘‘નત્થિ આપત્તાધિકરણં કુસલ’’ન્તિ વચનતો આપત્તાધિકરણે અકુસલાબ્યાકતવસેન છ હેતૂ વુત્તા. કુસલચિત્તં પન અઙ્ગં હોતિ, ન હેતુ.

૨૯૬. ચત્તારિ કમ્માનિ ઠાનાનીતિ એત્થ ‘‘એવં કત્તબ્બ’’ન્તિ ઇતિકત્તબ્બતાદસ્સનવસેન પવત્તપાળિ કમ્મં નામ, યથાઠિતપાળિવસેન કરોન્તાનં કિરિયા કિચ્ચાધિકરણં નામ. ઞત્તિઞત્તિદુતિયઞત્તિચતુત્થકમ્માનિ ઞત્તિતો જાયન્તિ, અપલોકનકમ્મં અપલોકનતોવાતિ આહ ‘‘ઞત્તિતો વા અપલોકનતો વા’’તિ. કિચ્ચાધિકરણં એકેન સમથેન સમ્મતિ, સમ્પજ્જતીતિ અત્થો. તેહિ સમેતબ્બત્તા ‘‘વિવાદાધિકરણસ્સ સાધારણા’’તિ વુત્તં.

તબ્ભાગિયવારકથાવણ્ણના

૨૯૮. વિવાદાધિકરણસ્સ તબ્ભાગિયાતિ વિવાદાધિકરણસ્સ વૂપસમતો તપ્પક્ખિકા.

સમથા સમથસ્સ સાધારણવારકથાવણ્ણના

૨૯૯. એકં અધિકરણં સબ્બે સમથા એકતો હુત્વા સમેતું સક્કોન્તિ ન સક્કોન્તીતિ પુચ્છન્તો ‘‘સમથા સમથસ્સ સાધારણા, સમથા સમથસ્સ અસાધારણા’’તિ આહ. યેભુય્યસિકાય સમનં સમ્મુખાવિનયં વિના ન હોતીતિ આહ ‘‘યેભુય્યસિકા સમ્મુખાવિનયસ્સ સાધારણા’’તિ. સતિવિનયાદીહિ સમનસ્સ યેભુય્યસિકાય કિચ્ચં નત્થીતિ આહ ‘‘સતિવિનયસ્સ…પે… અસાધારણા’’તિ. એવં સેસેસુપિ. તબ્ભાગિયવારેપિ એસેવ નયો.

વિનયવારકથાવણ્ણના

૩૦૨. સબ્બેસમ્પિ સમથાનં વિનયપરિયાયો લબ્ભતીતિ ‘‘વિનયો સમ્મુખાવિનયો’’તિઆદિના વિનયવારો ઉદ્ધટો. સિયા ન સમ્મુખાવિનયોતિ એત્થ સમ્મુખાવિનયં ઠપેત્વા સતિવિનયાદયો સેસસમથા અધિપ્પેતા. એસ નયો સેસેસુપિ.

કુસલવારકથાવણ્ણના

૩૦૩. સઙ્ઘસ્સ સમ્મુખા પટિઞ્ઞાતે તં પટિજાનનં સઙ્ઘસમ્મુખતા નામ. તસ્સ પટિજાનનચિત્તં સન્ધાય ‘‘સમ્મુખાવિનયો કુસલો’’તિઆદિ વુત્તન્તિ વદન્તિ. નત્થિ સમ્મુખાવિનયો અકુસલોતિ ધમ્મવિનયપુગ્ગલસમ્મુખતાહિ તિવઙ્ગિકો સમ્મુખાવિનયો એતેહિ વિના નત્થિ. તત્થ કુસલચિત્તેહિ કરણકાલે કુસલો, અરહન્તેહિ કરણકાલે અબ્યાકતો. એતેસં સઙ્ઘસમ્મુખતાદીનં અકુસલપટિપક્ખત્તા અકુસલસ્સ સમ્ભવો નત્થિ, તસ્મા ‘‘નત્થિ સમ્મુખાવિનયો અકુસલો’’તિ વુત્તં. ‘‘યેભુય્યસિકા અધમ્મવાદીહિ વૂપસમનકાલે, ધમ્મવાદીનમ્પિ અધમ્મવાદિમ્હિ સલાકગ્ગાહાપકે જાતે અકુસલા. સતિવિનયો અનરહતો સઞ્ચિચ્ચ સતિવિનયદાને અકુસલો. અમૂળ્હવિનયો અનુમ્મત્તકસ્સ દાને, પટિઞ્ઞાતકરણં મૂળ્હસ્સ અજાનતો પટિઞ્ઞાય કરણે, તસ્સપાપિયસિકા સુદ્ધસ્સ કરણે, તિણવત્થારકં મહાકલહે સઞ્ચિચ્ચ કરણે ચ અકુસલં. સબ્બત્થ અરહતો વસેનેવ અબ્યાકત’’ન્તિ સબ્બમેતં ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં.

સમથવારવિસ્સજ્જનાવારકથાવણ્ણના

૩૦૪-૩૦૫. યત્થ યેભુય્યસિકા લબ્ભતિ, તત્થ સમ્મુખાવિનયો લબ્ભતીતિઆદિ પુચ્છા. યસ્મિં સમયે સમ્મુખાવિનયેન ચાતિઆદિ તસ્સા વિસ્સજ્જનં, યસ્મિં સમયે સમ્મુખાવિનયેન ચ યેભુય્યસિકાય ચ અધિકરણં વૂપસમ્મતિ, તસ્મિં સમયે યત્થ યેભુય્યસિકા લબ્ભતિ, તત્થ સમ્મુખાવિનયો લબ્ભતીતિ એવં સબ્બત્થ સમ્બન્ધો. યત્થ પટિઞ્ઞાતકરણં લબ્ભતિ, તત્થ સમ્મુખાવિનયો લબ્ભતીતિ એત્થ એકં વા દ્વે વા બહૂ વા ભિક્ખૂ ‘‘ઇમં નામ આપત્તિં આપન્નોસી’’તિ પુચ્છિતે સતિ ‘‘આમા’’તિ પટિજાનને દ્વેપિ પટિઞ્ઞાતકરણસમ્મુખાવિનયા લબ્ભન્તિ. તત્થ ‘‘સઙ્ઘસમ્મુખતા ધમ્મવિનયપુગ્ગલસમ્મુખતા’’તિ એવં વુત્તસમ્મુખાવિનયે સઙ્ઘસ્સ પુરતો પટિઞ્ઞાતં ચે, સઙ્ઘસમ્મુખતા. તત્થેવ દેસિતં ચે, ધમ્મવિનયસમ્મુખતાયોપિ લદ્ધા હોન્તિ. અથ વિવદન્તા અઞ્ઞમઞ્ઞં પટિજાનન્તિ ચે, પુગ્ગલસમ્મુખતા. તસ્સેવ સન્તિકે દેસિતં ચે, ધમ્મવિનયસમ્મુખતાયોપિ લદ્ધા હોન્તિ. એકસ્સેવ વા એકસ્સ સન્તિકે આપત્તિદેસનકાલે ‘‘પસ્સસિ, પસ્સામી’’તિ વુત્તે તત્થ ધમ્મવિનયપુગ્ગલસમ્મુખતાસઞ્ઞિતો સમ્મુખાવિનયો ચ પટિઞ્ઞાતકરણઞ્ચ લદ્ધં હોતિ.

સંસટ્ઠવારકથાવણ્ણના

૩૦૬. અધિકરણાનં વૂપસમોવ સમથો નામ, તસ્મા અધિકરણેન વિના સમથા નત્થીતિ આહ ‘‘મા હેવન્તિસ્સ વચનીયો…પે… વિનિબ્ભુજિત્વા નાનાકરણં પઞ્ઞાપેતુ’’ન્તિ.

સમથાધિકરણવારકથાવણ્ણના

૩૦૯-૩૧૦. સમથા સમથેહિ સમ્મન્તીતિઆદિ પુચ્છા. સિયા સમથા સમથેહિ સમ્મન્તીતિઆદિ વિસ્સજ્જનં. તત્થ સમથા સમથેહિ સમ્મન્તીતિ એત્થ સમ્મન્તીતિ સમ્પજ્જન્તિ, અધિકરણા વા પન સમ્મન્તિ વૂપસમં ગચ્છન્તિ, તસ્મા યેભુય્યસિકા સમ્મુખાવિનયેન સમ્મતીતિ એત્થ સમ્મુખાવિનયેન સદ્ધિં યેભુય્યસિકા સમ્પજ્જતિ, ન સતિવિનયાદીહિ સદ્ધિં તેસં તસ્સા અનુપકારત્તાતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો.

૩૧૧. ‘‘સમ્મુખાવિનયો વિવાદાધિકરણેન સમ્મતી’’તિ પાઠો. ‘‘સમ્મુખાવિનયો ન કેનચિ સમ્મતી’’તિ હિ અવસાને વુત્તત્તા સમ્મુખાવિનયો સયં સમથેન વા અધિકરણેન વા સમેતબ્બો ન હોતિ.

૩૧૩. વિવાદાધિકરણં…પે… કિચ્ચાધિકરણેન સમ્મતીતિ એત્થ ‘‘સુણાતુ મે ભન્તે …પે… પઠમં સલાકં નિક્ખિપામી’’તિ એવં વિવાદાધિકરણં કિચ્ચાધિકરણેન સમ્મતીતિ દટ્ઠબ્બં.

સમુટ્ઠાપનવારકથાવણ્ણના

૩૧૪. વિવાદાધિકરણં ન કતમં અધિકરણં સમુટ્ઠાપેતીતિ ‘‘નાયં ધમ્મો’’તિ વુત્તમત્તેનેવ કિઞ્ચિ અધિકરણં ન સમુટ્ઠાપેતીતિ અત્થો.

ભજતિવારકથાવણ્ણના

૩૧૮-૯. કતમં અધિકરણં પરિયાપન્નન્તિ કતમાધિકરણપરિયાપન્નં, અયમેવ વા પાઠો. વિવાદાધિકરણં વિવાદાધિકરણં ભજતીતિ પઠમુપ્પન્નવિવાદં પચ્છા ઉપ્પન્નો ભજતિ. વિવાદાધિકરણં દ્વે સમથે ભજતીતિ ‘‘મં વૂપસમેતું સમત્થા તુમ્હે’’તિ વદન્તં વિય ભજતિ. દ્વીહિ સમથેહિ સઙ્ગહિતન્તિ ‘‘મયં તં વૂપસમેસ્સામા’’તિ વદન્તેહિ વિય દ્વીહિ સમથેહિ સઙ્ગહિતં.

ખન્ધકપુચ્છાવારો

પુચ્છાવિસ્સજ્જનાવણ્ણના

૩૨૦. નિદાનેન ચ નિદ્દેસેન ચ સદ્ધિન્તિ એત્થ નિદાનેનાતિ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિદેસસઙ્ખાતેન નિદાનેન. નિદ્દેસેનાતિ પુગ્ગલાદિનિદ્દેસેન. ઉભયેનપિ તસ્સ તસ્સ સિક્ખાપદસ્સ વત્થુ દસ્સિતં, તસ્મા વત્થુના સદ્ધિં ખન્ધકં પુચ્છિસ્સામીતિ અયમેત્થ અત્થો. તત્થાતિ તસ્મિં ઉપસમ્પદક્ખન્ધકે. ઉત્તમાનિ પદાનિ વુત્તાનીતિ ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઊનવીસતિવસ્સો પુગ્ગલો ઉપસમ્પાદેતબ્બો’’તિઆદિના (મહાવ. ૯૯, ૧૨૪) નયેન ઉત્તમપદાનિ વુત્તાનિ. ચમ્મસંયુત્તેતિ ચમ્મક્ખન્ધકે.

એકુત્તરિકનયો

એકકવારવણ્ણના

૩૨૧. મૂલવિસુદ્ધિયા અન્તરાપત્તીતિ અન્તરાપત્તિં આપજ્જિત્વા મૂલાયપટિકસ્સનં કત્વા ઠિતેન આપન્ના. ‘‘અગ્ઘવિસુદ્ધિયા અન્તરાપત્તીતિ સમ્બહુલા આપત્તિયો આપજ્જિત્વા તાસુ સબ્બચિરપટિચ્છન્નવસેન અગ્ઘસમોધાનં ગહેત્વા વસન્તેન આપન્નાપત્તી’’તિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. સઉસ્સાહેનેવ ચિત્તેનાતિ ‘‘પુનપિ આપજ્જિસ્સામી’’તિ સઉસ્સાહેનેવ ચિત્તેન. ભિક્ખુનીનં અટ્ઠવત્થુકાય વસેન ચેતં વુત્તં. તેનેવાહ ‘‘અટ્ઠમે વત્થુસ્મિં ભિક્ખુનિયા પારાજિકમેવ હોતી’’તિ. ‘‘ધમ્મિકસ્સ પટિસ્સવસ્સ અસચ્ચાપને’’તિ વુત્તત્તા અધમ્મિકપટિસ્સવસ્સ વિસંવાદે દુક્કટં ન હોતિ. ‘‘તુમ્હે વિબ્ભમથા’’તિ હિ વુત્તે સુદ્ધચિત્તો ‘‘સાધૂ’’તિ પટિસ્સુણિત્વા સચે ન વિબ્ભમતિ, અનાપત્તિ. એવં સબ્બત્થ. પઞ્ચદસસુ ધમ્મેસૂતિ ‘‘કાલેન વક્ખામિ, નો અકાલેના’’તિઆદિના વુત્તપઞ્ચદસધમ્મેસુ. આપત્તિં આપજ્જિતું ભબ્બતાય ભબ્બાપત્તિકા.

એકકવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુકવારવણ્ણના

૩૨૨. દુકેસુ નિદહનેતિ આતપે અતિચિરં ઠપેત્વા નિદહને. વત્થુસભાગં દેસેન્તો દેસેન્તો આપજ્જતિ, આપન્નં આપત્તિં ન દેસેસ્સામીતિ ધુરં નિક્ખિપન્તો ન દેસેન્તો આપજ્જતિ. રોમજનપદે જાતં રોમકં. પક્કાલકન્તિ યવક્ખારં. અનુઞ્ઞાતલોણત્તા લોણાનિપિ દુકેસુ વુત્તાનિ.

દુકવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તિકવારવણ્ણના

૩૨૩. તિકેસુ વચીસમ્પયુત્તં કાયકિરિયં કત્વાતિ કાયેન નિપચ્ચકારં કત્વા. મુખાલમ્બરકરણાદિભેદોતિ મુખભેરિવાદનાદિપ્પભેદો. યસ્સ સિક્ખાપદસ્સ વીતિક્કમે કાયસમુટ્ઠાના આપત્તિયો, તં કાયદ્વારે પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદં. ઉપઘાતેતીતિ વિનાસેતિ. ન આદાતબ્બન્તિ ‘‘ઇમસ્મા વિહારા પરમ્પિ મા નિક્ખમ, વિનયધરાનં વા સન્તિકં આગચ્છ વિનિચ્છયં દાતુ’’ન્તિ વુત્તે તસ્સ વચનં ન ગહેતબ્બન્તિ અત્થો.

અકુસલાનિ ચેવ મૂલાનિ ચાતિ અકોસલ્લસમ્ભૂતટ્ઠેન એકન્તાકુસલભાવતો અકુસલાનિ, અત્તના સમ્પયુત્તધમ્માનં સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધનતો મૂલાનિ, ન અકુસલભાવસાધનતો. ન હિ મૂલતો અકુસલાનં અકુસલભાવો, કુસલાદીનં વા કુસલાદિભાવો. તથા ચ સતિ મોમૂહચિત્તદ્વયમોહસ્સ અકુસલભાવો ન સિયા.

દુટ્ઠુ ચરિતાનીતિ પચ્ચયતો સમ્પયુત્તધમ્મતો પવત્તિઆકારતો ચ ન સુટ્ઠુ અસમ્માપવત્તિતાનિ. વિરૂપાનીતિ બીભચ્છાનિ સમ્પતિ આયતિઞ્ચ અનિટ્ઠરૂપત્તા. સુટ્ઠુ ચરિતાનીતિઆદીસુ વુત્તવિપરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો. દ્વેપિ ચેતે તિકા પણ્ણત્તિયા વા કમ્મપથેહિ વા કથેતબ્બા. પણ્ણત્તિયા તાવ કાયદ્વારે પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદસ્સ વીતિક્કમો કાયદુચ્ચરિતં, અવીતિક્કમો કાયસુચરિતં. વચીદ્વારે પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદસ્સ વીતિક્કમો વચીદુચ્ચરિતં, અવીતિક્કમો વચીસુચરિતં. ઉભયત્થ પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદસ્સ વીતિક્કમો મનોદુચ્ચરિતં મનોદ્વારે પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદસ્સ અભાવતો. તયિદં દ્વારદ્વયે અકિરિયસમુટ્ઠાનાય આપત્તિયા વસેન વેદિતબ્બં. યથાવુત્તાય આપત્તિયા અવીતિક્કમોવ મનોસુચરિતં. અયં પણ્ણત્તિકથા.

પાણાતિપાતાદયો પન તિસ્સો ચેતના કાયદ્વારે વચીદ્વારેપિ ઉપ્પન્ના કાયદુચ્ચરિતં દ્વારન્તરે ઉપ્પન્નસ્સપિ કમ્મસ્સ સનામાપરિચ્ચાગતો યેભુય્યવુત્તિયા તબ્બહુલવુત્તિયા ચ. તેનાહુ અટ્ઠકથાચરિયા –

‘‘દ્વારે ચરન્તિ કમ્માનિ, ન દ્વારા દ્વારચારિનો;

તસ્મા દ્વારેહિ કમ્માનિ, અઞ્ઞમઞ્ઞં વવત્થિતા’’તિ. (ધ. સ. અટ્ઠ. કામાવચરકુસલ દ્વારકથા, કાયકમ્મદ્વાર);

તથા ચતસ્સો મુસાવાદાદિચેતના કાયદ્વારેપિ વચીદ્વારેપિ ઉપ્પન્ના વચીદુચ્ચરિતં, અભિજ્ઝા બ્યાપાદો મિચ્છાદિટ્ઠીતિ તયો મનોકમ્મભૂતાય ચેતનાય સમ્પયુત્તધમ્મા મનોદુચ્ચરિતં, કાયવચીકમ્મભૂતાય પન ચેતનાય સમ્પયુત્તા અભિજ્ઝાદયો તંતંપક્ખિકા વા હોન્તિ અબ્બોહારિકા વા. પાણાતિપાતાદીહિ વિરમન્તસ્સ ઉપ્પન્ના તિસ્સો ચેતનાપિ વિરતિયોપિ કાયસુચરિતં કાયિકસ્સ વીતિક્કમસ્સ અકરણવસેન પવત્તનતો. કાયેન પન સિક્ખાપદાનં સમાદિયમાને સીલસ્સ કાયસુચરિતભાવે વત્તબ્બમેવ નત્થિ. મુસાવાદાદીહિ વિરમન્તસ્સ ચતસ્સો ચેતનાપિ વિરતિયોપિ વચીસુચરિતં વાચસિકસ્સ વીતિક્કમસ્સ અકરણવસેન પવત્તનતો. અનભિજ્ઝા અબ્યાપાદો સમ્માદિટ્ઠીતિ તયો ચેતનાસમ્પયુત્તધમ્મા મનોસુચરિતન્તિ અયં કમ્મપથકથા.

તિકવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચતુક્કવારવણ્ણના

૩૨૪. ચતુક્કેસુ અનરિયવોહારાતિ અનરિયાનં લામકાનં વોહારા સંવોહારા અભિલાપવાચા. અરિયવોહારાતિ અરિયાનં સપ્પુરિસાનં વોહારા. દિટ્ઠવાદિતાતિ ‘‘દિટ્ઠં મયા’’તિ એવંવાદિતા. એત્થ ચ તંતંસમુટ્ઠાપકચેતનાવસેન અત્થો વેદિતબ્બો.

પઠમકપ્પિકેસુ પઠમં પુરિસલિઙ્ગમેવ ઉપ્પજ્જતીતિ આહ ‘‘પઠમં ઉપ્પન્નવસેના’’તિ. પુરિમં પુરિસલિઙ્ગં પજહતીતિ યથાવુત્તેનત્થેન પુબ્બઙ્ગમભાવતો પુરિમસઙ્ખાતં પુરિસલિઙ્ગં જહતિ. સતં તિંસઞ્ચ સિક્ખાપદાનીતિ તિંસાધિકાનિ સતં સિક્ખાપદાનિ.

ભિક્ખુસ્સ ચ ભિક્ખુનિયા ચ ચતૂસુ પારાજિકેસૂતિ સાધારણેસુયેવ ચતૂસુ પારાજિકેસુ. પઠમો પઞ્હોતિ ‘‘અત્થિ વત્થુનાનત્તતા, નો આપત્તિનાનત્તતા’’તિ અયં પઞ્હો. ‘‘અત્થિ આપત્તિસભાગતા, નો વત્થુસભાગતા’’તિ અયં ઇધ દુતિયો નામ.

અનાપત્તિવસ્સચ્છેદસ્સાતિ નત્થિ એતસ્મિં વસ્સચ્છેદે આપત્તીતિ અનાપત્તિવસ્સચ્છેદો, તસ્સ, અનાપત્તિકસ્સ વસ્સચ્છેદસ્સાતિ અત્થો. મન્તાભાસાતિ મતિયા ઉપપરિક્ખિત્વા ભાસનતો અસમ્ફપ્પલાપવાચા ઇધ ‘‘મન્તાભાસા’’તિ વુત્તા.

નવમભિક્ખુનિતો પટ્ઠાય ઉપજ્ઝાયાપિ અભિવાદનારહા નો પચ્ચુટ્ઠાનારહાતિ યસ્મા ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ભત્તગ્ગે અટ્ઠન્નં ભિક્ખુનીનં યથાવુડ્ઢં અવસેસાનં યથાગતિક’’ન્તિ વદન્તેન ભગવતા ભત્તગ્ગે આદિતો પટ્ઠાય અટ્ઠન્નંયેવ ભિક્ખુનીનં યથાવુડ્ઢં અનુઞ્ઞાતં, અવસેસાનં આગતપટિપાટિયા, તસ્મા નવમભિક્ખુનિતો પટ્ઠાય સચે ઉપજ્ઝાયાપિ ભિક્ખુની પચ્છા આગચ્છતિ, ન પચ્ચુટ્ઠાનારહા, યથાનિસિન્નાહિયેવ સીસં ઉક્ખિપિત્વા અભિવાદેતબ્બત્તા અભિવાદનારહા. આદિતો નિસિન્નાસુ પન અટ્ઠસુ યા અબ્ભન્તરિમા અઞ્ઞા વુડ્ઢતરા આગચ્છતિ, સા અત્તનો નવકતરં વુટ્ઠાપેત્વા નિસીદિતું લભતિ. તસ્મા સા તાહિ અટ્ઠહિ ભિક્ખુનીહિ પચ્ચુટ્ઠાનારહા. યા પન અટ્ઠહિપિ નવકતરા, સા સચેપિ સટ્ઠિવસ્સા હોતિ, આગતપટિપાટિયાવ નિસીદિતું લભતિ.

ઇધ ન કપ્પન્તીતિ વદન્તોતિ પચ્ચન્તિમજનપદેસુ ઠત્વા ‘‘ઇધ ન કપ્પન્તી’’તિ વદન્તો વિનયાતિસારદુક્કટં આપજ્જતિ. કપ્પિયઞ્હિ ‘‘ન કપ્પતી’’તિ વદન્તો પઞ્ઞત્તં સમુચ્છિન્દતિ નામ. ઇધ કપ્પન્તીતિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

ચતુક્કવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પઞ્ચકવારવણ્ણના

૩૨૫. પઞ્ચકેસુ ‘‘નિમન્તિતો સભત્તો સમાનો સન્તં ભિક્ખું અનાપુચ્છા’’તિ (પાચિ. ૨૯૪-૨૯૭) વચનતો અકપ્પિયનિમન્તનં સાદિયન્તસ્સેવ અનામન્તચારો ન વટ્ટતીતિ ‘‘પિણ્ડપાતિકસ્સ કપ્પન્તી’’તિ વુત્તં. ગણભોજનાદીસુપિ એસેવ નયો. અધિટ્ઠહિત્વા ભોજનન્તિ ‘‘ગિલાનસમયો’’તિઆદિના આભોગં કત્વા ભોજનં. અવિકપ્પનાતિ ‘‘મય્હં ભત્તપચ્ચાસં ઇત્થન્નામસ્સ દમ્મી’’તિ એવં અવિકપ્પના.

અયસતો વા ગરહતો વાતિ એત્થ પરમ્મુખા અગુણવચનં અયસો. સમ્મુખા ગરહા. વિયસતીતિ બ્યસનં, હિતસુખં ખિપતિ વિદ્ધંસેતીતિ અત્થો. ઞાતીનં બ્યસનં ઞાતિબ્યસનં, ચોરરોગભયાદીહિ ઞાતિવિનાસોતિ અત્થો. ભોગાનં બ્યસનં ભોગબ્યસનં, રાજચોરાદિવસેન ભોગવિનાસોતિ અત્થો. રોગો એવ બ્યસનં રોગબ્યસનં. રોગો હિ આરોગ્યં બ્યસતિ વિનાસેતીતિ બ્યસનં. સીલસ્સ બ્યસનં સીલબ્યસનં, દુસ્સીલ્યસ્સેતં નામં. સમ્માદિટ્ઠિં વિનાસયમાના ઉપ્પન્ના દિટ્ઠિયેવ બ્યસનં દિટ્ઠિબ્યસનં. ઞાતિસમ્પદાતિ ઞાતીનં સમ્પદા પારિપૂરિ બહુભાવો. ભોગસમ્પદાયપિ એસેવ નયો. આરોગ્યસ્સ સમ્પદા આરોગ્યસમ્પદા. પારિપૂરિ દીઘરત્તં અરોગતા. સીલદિટ્ઠિસમ્પદાસુપિ એસેવ નયો.

વત્તં પરિચ્છિન્દીતિ તસ્મિં દિવસે કાતબ્બવત્તં નિટ્ઠાપેસિ. અટ્ઠ કપ્પે અનુસ્સરીતિઆદિના તસ્મિં ખણે ઝાનં નિબ્બત્તેત્વા પુબ્બેનિવાસઞાણં નિબ્બત્તેસીતિ દીપેતિ. ઞત્તિયા કમ્મપ્પત્તો હુત્વાતિ ઞત્તિયા ઠપિતાય અનુસ્સાવનકમ્મપ્પત્તો હુત્વાતિ અત્થો.

મન્દત્તા મોમૂહત્તાતિ નેવ સમાદાનં જાનાતિ, ન આનિસંસં, અત્તનો પન મન્દત્તા મોમૂહત્તા અઞ્ઞાણેનેવ આરઞ્ઞિકો હોતિ. પાપિચ્છો ઇચ્છાપકતોતિ ‘‘અરઞ્ઞે મે વિહરન્તસ્સ ‘અયં આરઞ્ઞિકો’તિ ચતુપ્પચ્ચયસક્કારં કરિસ્સન્તિ, ‘અયં ભિક્ખુ લજ્જી પવિવિત્તો’તિઆદીહિ ચ ગુણેહિ સમ્ભાવેસ્સન્તી’’તિ એવં પાપિકાય ઇચ્છાય ઠત્વા તાય એવ ઇચ્છાય અભિભૂતો હુત્વા આરઞ્ઞિકો હોતીતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘અરઞ્ઞવાસેન પચ્ચયલાભં પત્થયમાનો’’તિ. ઉમ્માદવસેન અરઞ્ઞં પવિસિત્વા વિહરન્તો ઉમ્માદા ચિત્તક્ખેપા આરઞ્ઞિકો નામ હોતિ. વણ્ણિતન્તિ ઇદં આરઞ્ઞિકઙ્ગં નામ બુદ્ધેહિ બુદ્ધસાવકેહિ ચ વણ્ણિતં પસત્થન્તિ આરઞ્ઞિકો હોતિ.

પઞ્ચકવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

છક્કવારવણ્ણના

૩૨૬. છક્કેસુ છબ્બસ્સપરમતા ધારેતબ્બન્તિ પદભાજનં દસ્સિતં. સેસં ઉત્તાનમેવ.

છક્કવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સત્તકવારવણ્ણના

૩૨૭. સત્તકેસુ છક્કે વુત્તાનિયેવ સત્તકવસેન યોજેતબ્બાનીતિ છક્કે વુત્તચુદ્દસપરમાનિ દ્વિધા કત્વા દ્વિન્નં સત્તકાનં વસેન યોજેતબ્બાનિ.

આપત્તિં જાનાતીતિ આપત્તિંયેવ ‘‘આપત્તી’’તિ જાનાતિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. આભિચેતસિકાનન્તિ એત્થ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૬૬) અભિચેતોતિ પાકતિકકામાવચરચિત્તેહિ સુન્દરતાય પટિપક્ખતો વિસુદ્ધત્તા ચ અભિક્કન્તં વિસુદ્ધચિત્તં વુચ્ચતિ, ઉપચારજ્ઝાનચિત્તસ્સેતં અધિવચનં. અભિચેતસિ જાતાનિ આભિચેતસિકાનિ, અભિચેતોસન્નિસ્સિતાનીતિ વા આભિચેતસિકાનિ. દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાનન્તિ દિટ્ઠધમ્મે સુખવિહારાનં. દિટ્ઠધમ્મોતિ પચ્ચક્ખો અત્તભાવો વુચ્ચતિ, તત્થ સુખવિહારભૂતાનન્તિ અત્થો. રૂપાવચરજ્ઝાનાનમેતં અધિવચનં. તાનિ હિ અપ્પેત્વા નિસિન્ના ઝાયિનો ઇમસ્મિઞ્ઞેવ અત્તભાવે અસંકિલિટ્ઠં નેક્ખમ્મસુખં વિન્દન્તિ, તસ્મા ‘‘દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાની’’તિ વુચ્ચન્તિ. નિકામલાભીતિ નિકામેન લાભી, અત્તનો ઇચ્છાવસેન લાભી, ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે સમાપજ્જિતું સમત્થોતિ વુત્તં હોતિ. અકિચ્છલાભીતિ સુખેનેવ પચ્ચનીકધમ્મે વિક્ખમ્ભેત્વા સમાપજ્જિતું સમત્થોતિ વુત્તં હોતિ. અકસિરલાભીતિ અકસિરાનં લાભી વિપુલાનં, યથાપરિચ્છેદેનેવ વુટ્ઠાતું સમત્થોતિ વુત્તં હોતિ. એકચ્ચો હિ લાભીયેવ હોતિ, ન પન સક્કોતિ ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે સમાપજ્જિતું. એકચ્ચો સક્કોતિ તથા સમાપજ્જિતું, પારિપન્થિકે પન કિચ્છેન વિક્ખમ્ભેતિ. એકચ્ચો તથા ચ સમાપજ્જતિ, પારિપન્થિકે ચ અકિચ્છેનેવ વિક્ખમ્ભેતિ, ન સક્કોતિ કાલમાનનાળિકયન્તં વિય યથાપરિચ્છેદેયેવ વુટ્ઠાતું.

આસવાનં ખયાતિ અરહત્તમગ્ગેન સબ્બકિલેસાનં ખયા. અનાસવન્તિ આસવવિરહિતં. ચેતોવિમુત્તિં પઞ્ઞાવિમુત્તિન્તિ એત્થ ચેતો-વચનેન અરહત્તફલસમ્પયુત્તો સમાધિ, પઞ્ઞા-વચનેન તંસમ્પયુત્તા ચ પઞ્ઞા વુત્તા. તત્થ ચ સમાધિ રાગતો વિમુત્તત્તા ચેતોવિમુત્તિ, પઞ્ઞા અવિજ્જાય વિમુત્તત્તા પઞ્ઞાવિમુત્તીતિ વેદિતબ્બા. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા ‘‘યો હિસ્સ, ભિક્ખવે, સમાધિ, તદસ્સ સમાધિન્દ્રિયં (સં. નિ. ૫.૫૨૦). યા હિસ્સ, ભિક્ખવે, પઞ્ઞા, તદસ્સ પઞ્ઞિન્દ્રિયં (સં. નિ. ૫.૫૧૬). ઇતિ ખો, ભિક્ખવે, રાગવિરાગા ચેતોવિમુત્તિ અવિજ્જાવિરાગા પઞ્ઞાવિમુત્તી’’તિ (અ. નિ. ૨.૩૨). અપિચેત્થ સમથફલં ચેતોવિમુત્તિ, વિપસ્સનાફલં પઞ્ઞાવિમુત્તીતિ વેદિતબ્બાતિ. દિટ્ઠેવ ધમ્મેતિ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે. સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વાતિ અત્તનાયેવ પઞ્ઞાય પચ્ચક્ખં કત્વા, અપરપ્પચ્ચયેન ઞત્વાતિ અત્થો. સુતમયઞાણાદિના વિય પરપ્પચ્ચયતં નયગ્ગાહઞ્ચ મુઞ્ચિત્વા પરતોઘોસાનુગતભાવનાધિગમભૂતાય અત્તનોયેવ પઞ્ઞાય પચ્ચક્ખં કત્વા, ન સયમ્ભૂઞાણભૂતાયાતિ અધિપ્પાયો. ઉપસમ્પજ્જ વિહરતીતિ પાપુણિત્વા સમ્પાદેત્વા વિહરતિ.

સત્તકવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અટ્ઠકવારવણ્ણના

૩૨૮. અટ્ઠકેસુ અટ્ઠાનિસંસે સમ્પસ્સમાનેનાતિ –

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ આપત્તિં આપન્નો હોતિ, સો તસ્સા આપત્તિયા અનાપત્તિદિટ્ઠિ હોતિ, અઞ્ઞે ભિક્ખૂ તસ્સા આપત્તિયા આપત્તિદિટ્ઠિનો હોન્તિ, તે ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ તં ભિક્ખું એવં જાનન્તિ ‘અયં ખો આયસ્મા બહુસ્સુતો આગતાગમો ધમ્મધરો વિનયધરો માતિકાધરો પણ્ડિતો બ્યત્તો મેધાવી લજ્જી કુક્કુચ્ચકો સિક્ખાકામો, સચે મયં ઇમં ભિક્ખું આપત્તિયા અદસ્સને ઉક્ખિપિસ્સામ, ન મયં ઇમિના ભિક્ખુના સદ્ધિં ઉપોસથં કરિસ્સામ, વિના ઇમિના ભિક્ખુના ઉપોસથં કરિસ્સામ, ભવિસ્સતિ સઙ્ઘસ્સ તતોનિદાનં ભણ્ડનં કલહો વિગ્ગહો વિવાદો સઙ્ઘભેદો સઙ્ઘરાજિ સઙ્ઘવવત્થાનં સઙ્ઘનાનાકરણ’ન્તિ, ભેદગરુકેહિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂહિ ન સો ભિક્ખુ આપત્તિયા અદસ્સને ઉક્ખિપિતબ્બો’’તિ (મહાવ. ૪૫૩) –

આદિના વુત્તઅટ્ઠાનિસંસે સમ્પસ્સમાનેન. તેન હિ સદ્ધિં ઉપોસથાદિઅકરણં આદીનવો ભેદાય સંવત્તનતો, કરણં આનિસંસો સામગ્ગિયા સંવત્તનતો. તસ્મા એતે અટ્ઠાનિસંસે સમ્પસ્સમાનેન ન સો ભિક્ખુ ઉક્ખિપિતબ્બોતિ અત્થો.

દુતિયઅટ્ઠકેપિ અટ્ઠાનિસંસે સમ્પસ્સમાનેનાતિ –

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ આપત્તિં આપન્નો હોતિ, સો તસ્સા આપત્તિયા અનાપત્તિદિટ્ઠિ હોતિ, અઞ્ઞે ભિક્ખૂ તસ્સા આપત્તિયા આપત્તિદિટ્ઠિનો હોન્તિ, સો ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ તે ભિક્ખૂ એવં જાનાતિ ‘ઇમે ખો આયસ્મન્તો બહુસ્સુતા આગતાગમા ધમ્મધરા વિનયધરા માતિકાધરા પણ્ડિતા બ્યત્તા મેધાવિનો લજ્જિનો કુક્કુચ્ચકા સિક્ખાકામા, નાલં મમં વા કારણા અઞ્ઞેસં વા કારણા છન્દા દોસા મોહા ભયા અગતિં ગન્તું, સચે મં ઇમે ભિક્ખૂ આપત્તિયા અદસ્સને ઉક્ખિપિસ્સન્તિ, ન મયા સદ્ધિં ઉપોસથં કરિસ્સન્તિ, વિના મયા ઉપોસથં કરિસ્સન્તિ, ભવિસ્સતિ સઙ્ઘસ્સ તતોનિદાનં ભણ્ડનં કલહો વિગ્ગહો વિવાદો સઙ્ઘભેદો સઙ્ઘરાજિ સઙ્ઘવવત્થાનં સઙ્ઘનાનાકરણ’ન્તિ, ભેદગરુકેન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુના પરેસમ્પિ સદ્ધાય સા આપત્તિ દેસેતબ્બા’’તિ (મહાવ. ૪૫૩) –

આદિના વુત્તઅટ્ઠાનિસંસે સમ્પસ્સમાનેનાતિ અત્થો.

પાળિયં આગતેહિ સત્તહીતિ ‘‘પુબ્બેવસ્સ હોતિ ‘મુસા ભણિસ્સ’ન્તિ, ભણન્તસ્સ હોતિ ‘મુસા ભણામી’તિ, ભણિતસ્સ હોતિ ‘મુસા મયા ભણિત’ન્તિ વિનિધાય દિટ્ઠિં, વિનિધાય ખન્તિં, વિનિધાય રુચિં, વિનિધાય ભાવ’’ન્તિ (પારા. ૨૨૦) એવમાગતેહિ સત્તહિ.

અબ્રહ્મચરિયાતિ અસેટ્ઠચરિયતો. રત્તિં ન ભુઞ્જેય્ય વિકાલભોજનન્તિ ઉપોસથં ઉપવુત્થો રત્તિભોજનઞ્ચ દિવાવિકાલભોજનઞ્ચ ન ભુઞ્જેય્ય. મઞ્ચે છમાયંવ સયેથ સન્થતેતિ કપ્પિયમઞ્ચે વા સુધાદિપરિકમ્મકતાય ભૂમિયં વા તિણપણ્ણપલાલાદીનિ સન્થરિત્વા કતે સન્થતે વા સયેથાતિ અત્થો. એતઞ્હિ અટ્ઠઙ્ગીકમાહુપોસથન્તિ એતં પાણાતિપાતાદીનિ અસમાચરન્તેન ઉપવુત્થઉપોસથં અટ્ઠહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતત્તા ‘‘અટ્ઠઙ્ગિક’’ન્તિ વદન્તિ.

‘‘અકપ્પિયકતં હોતિ અપ્પટિગ્ગહિતક’’ન્તિઆદયો અટ્ઠ અનતિરિત્તા નામ. સપ્પિઆદિ અટ્ઠમે અરુણુગ્ગમને નિસ્સગ્ગિયં હોતિ. અટ્ઠકવસેન યોજેત્વા વેદિતબ્બાનીતિ પુરિમાનિ અટ્ઠ એકં અટ્ઠકં, તતો એકં અપનેત્વા સેસેસુપિ એકેકં પક્ખિપિત્વાતિ એવમાદિના નયેન અઞ્ઞાનિપિ અટ્ઠકાનિ કાતબ્બાનીતિ અત્થો.

અટ્ઠકવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નવકવારવણ્ણના

૩૨૯. નવકેસુ આઘાતવત્થૂનીતિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૩૪૦; અ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૯.૨૯) આઘાતકારણાનિ. આઘાતપટિવિનયાનીતિ આઘાતસ્સ પટિવિનયકારણાનિ. તં કુતેત્થ લબ્ભાતિ ‘‘તં અનત્થચરણં મા અહોસી’’તિ એતસ્મિં પુગ્ગલે કુતો લબ્ભા કેન કારણેન સક્કા લદ્ધું. ‘‘પરો નામ પરસ્સ અત્તનો ચિત્તરુચિયા અનત્થં કરોતી’’તિ એવં ચિન્તેત્વા આઘાતં પટિવિનોદેતિ. અથ વા સચાહં પટિક્કોપં કરેય્યં, તં કોપકરણં એત્થ પુગ્ગલે કુતો લબ્ભા, કેન કારણેન લદ્ધબ્બં નિરત્થકભાવતોતિ અત્થો. કમ્મસ્સકા હિ સત્તા, તે કસ્સ રુચિયા દુક્ખિતા સુખિતા વા ભવન્તિ, તસ્મા કેવલં તસ્મિં મય્હં કુજ્ઝનમત્તમેવાતિ અધિપ્પાયો. અથ વા તં કોપકરણં એત્થ પુગ્ગલે કુતો લબ્ભા પરમત્થતો કુજ્ઝિતબ્બસ્સ કુજ્ઝનકસ્સ ચ અભાવતો. સઙ્ખારમત્તઞ્હેતં યદિદં ખન્ધપઞ્ચકં યં ‘‘સત્તો’’તિ વુચ્ચતિ, તે ચ સઙ્ખારા ઇત્તરકાલા ખણિકા, કસ્સ કો કુજ્ઝતીતિ અત્થો. ‘‘કુતો લાભા’’તિપિ પાઠો, સચાહં એત્થ કોપં કરેય્યં, તસ્મિં મે કોપકરણે કુતો લાભા, લાભા નામ કે સિયું અઞ્ઞત્ર અનત્થુપ્પત્તિતોતિ અત્થો. ઇમસ્મિઞ્ચ અત્થે તન્તિ નિપાતમત્તમેવ હોતિ.

તણ્હં પટિચ્ચાતિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૧૦૩; અ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૯.૨૩) દ્વે તણ્હા એસનતણ્હા એસિતતણ્હા ચ. યાય તણ્હાય અજપથસઙ્કુપથાદીનિ પટિપજ્જિત્વા ભોગે એસતિ ગવેસતિ, અયં એસનતણ્હા નામ. યા તેસુ એસિતેસુ ગવેસિતેસુ પટિલદ્ધેસુ તણ્હા, અયં એસિતતણ્હા નામ. ઇધ એસિતતણ્હા દટ્ઠબ્બા. પરિયેસનાતિ રૂપાદિઆરમ્મણપરિયેસના. સા હિ એસનતણ્હાય સતિ હોતિ. લાભોતિ રૂપાદિઆરમ્મણપ્પટિલાભો. સો હિ પરિયેસનાય સતિ હોતિ. વિનિચ્છયો પન ઞાણતણ્હાદિટ્ઠિવિતક્કવસેન ચતુબ્બિધો. તત્થ ‘‘સુખવિનિચ્છયં જઞ્ઞા, સુખવિનિચ્છયં ઞત્વા અજ્ઝત્તં સુખમનુયુઞ્જેય્યા’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૨૩) અયં ઞાણવિનિચ્છયો. ‘‘વિનિચ્છયોતિ દ્વે વિનિચ્છયા તણ્હાવિનિચ્છયો ચ દિટ્ઠિવિનિચ્છયો ચા’’તિ (મહાનિ. ૧૦૨) એવં આગતાનિ અટ્ઠસતતણ્હાવિચરિતાનિ તણ્હાવિનિચ્છયો. દ્વાસટ્ઠિ દિટ્ઠિયો દિટ્ઠિવિનિચ્છયો. ‘‘છન્દો ખો, દેવાનમિન્દ, વિતક્કનિદાનો’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૫૮) ઇમસ્મિં પન સુત્તે ઇધ વિનિચ્છયોતિ વુત્તો વિતક્કોયેવ આગતો. લાભં લભિત્વા હિ ઇટ્ઠાનિટ્ઠં સુન્દરાસુન્દરઞ્ચ વિતક્કેન વિનિચ્છિનાતિ ‘‘એત્તકં મે રૂપારમ્મણત્થાય ભવિસ્સતિ, એત્તકં સદ્દારમ્મણત્થાય, એત્તકં મય્હં ભવિસ્સતિ, એત્તકં પરસ્સ, એત્તકં પરિભુઞ્જિસ્સામિ, એત્તકં નિદહિસ્સામી’’તિ. તેન વુત્તં ‘‘લાભં પટિચ્ચ વિનિચ્છયો’’તિ.

છન્દરાગોતિ એવં અકુસલવિતક્કેન વિતક્કિતે વત્થુસ્મિં દુબ્બલરાગો ચ બલવરાગો ચ ઉપ્પજ્જતિ. અજ્ઝોસાનન્તિ ‘‘અહં, મમ’’ન્તિ બલવસન્નિટ્ઠાનં. પરિગ્ગહોતિ તણ્હાદિટ્ઠિવસેન પરિગ્ગહકરણં. મચ્છરિયન્તિ પરેહિ સાધારણભાવસ્સ અસહનતા. તેનેવસ્સ પોરાણા એવં વચનત્થં વદન્તિ ‘‘ઇદં અચ્છરિયં મય્હેવ હોતુ, મા અઞ્ઞસ્સ અચ્છરિયં હોતૂતિ પવત્તત્તા મચ્છરિયન્તિ વુચ્ચતી’’તિ. આરક્ખોતિ દ્વારપિદહનમઞ્જૂસાગોપનાદિવસેન સુટ્ઠુ રક્ખણં. અધિ કરોતીતિ અધિકરણં, કારણસ્સેતં નામં. આરક્ખાધિકરણન્તિ ભાવનપુંસકં, આરક્ખહેતૂતિ અત્થો. દણ્ડાદાનાદીસુ પરનિસેધનત્થં દણ્ડસ્સ આદાનં દણ્ડાદાનં. એકતોધારાદિનો સત્થસ્સ આદાનં સત્થાદાનં. કલહોતિ કાયકલહોપિ વાચાકલહોપિ. પુરિમો પુરિમો વિરોધો વિગ્ગહો, પચ્છિમો પચ્છિમો વિવાદો. તુવં તુવન્તિ અગારવવસેન ‘‘તુવં તુવ’’ન્તિ વચનં.

અધિટ્ઠિતકાલતો પટ્ઠાય ન વિકપ્પેતબ્બાનીતિ વિકપ્પેન્તેન અધિટ્ઠાનતો પુબ્બે વા

વિકપ્પેતબ્બં, વિજહિતાધિટ્ઠાનં વા પચ્છાવિકપ્પેતબ્બં. અવિજહિતાધિટ્ઠાનં પન ન વિકપ્પેતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. દુક્કટવસેન વુત્તાનીતિ ‘‘વગ્ગં ભિક્ખુનિસઙ્ઘં વગ્ગસઞ્ઞી ઓવદતી’’તિઆદિના (પાચિ. ૧૫૦) નયેન અધમ્મકમ્મે દ્વે નવકાનિ દુક્કટવસેન વુત્તાનિ.

નવકવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દસકવારવણ્ણના

૩૩૦. દસકેસુ નત્થિ દિન્નન્તિઆદિવસેન વેદિતબ્બાતિ ‘‘નત્થિ દિન્નં, નત્થિ યિટ્ઠં, નત્થિ હુતં, નત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો, નત્થિ અયં લોકો, નત્થિ પરો લોકો, નત્થિ માતા, નત્થિ પિતા, નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા, નત્થિ લોકે સમણબ્રાહ્મણા સમ્મગ્ગતા સમ્માપટિપન્ના, યે ઇમઞ્ચ લોકં પરઞ્ચ લોકં સયં અભિઞ્ઞા સચ્છિકત્વા પવેદેન્તી’’તિ (મ. નિ. ૨.૯૪, ૨૨૫; ૩.૯૧, ૧૧૬; સં. નિ. ૩.૨૧૦) એવમાગતં સન્ધાય વુત્તં. સસ્સતો લોકોતિઆદિવસેનાતિ ‘‘સસ્સતો લોકોતિ વા, અસસ્સતો લોકોતિ વા, અન્તવા લોકોતિ વા, અનન્તવા લોકોતિ વા, તં જીવં તં સરીરન્તિ વા, અઞ્ઞં જીવં અઞ્ઞં સરીરન્તિ વા, હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, હોતિ ચ ન ચ હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા, નેવ હોતિ ન ન હોતિ તથાગતો પરં મરણાતિ વા’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૬૯) એવમાગતં સઙ્ગણ્હાતિ.

મિચ્છાદિટ્ઠિઆદયો મિચ્છાવિમુત્તિપરિયોસાનાતિ ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિ મિચ્છાસઙ્કપ્પો મિચ્છાવાચા મિચ્છાકમ્મન્તો મિચ્છાઆજીવો મિચ્છાવાયામો મિચ્છાસતિ મિચ્છાસમાધિ મિચ્છાઞાણં મિચ્છાવિમુત્તી’’તિ (વિભ. ૯૭૦) એવમાગતં સન્ધાય વદતિ. તત્થ મિચ્છાઞાણન્તિ પાપકિરિયાસુ ઉપાયચિન્તાવસેન પાપકં કત્વા ‘‘સુકતં મયા’’તિ પચ્ચવેક્ખણાકારેન ચ ઉપ્પન્નો મોહો. મિચ્છાવિમુત્તીતિ અવિમુત્તસ્સેવ સતો વિમુત્તિસઞ્ઞિતા. સમથક્ખન્ધકે નિદ્દિટ્ઠાતિ ‘‘ઓરમત્તકં અધિકરણં હોતિ, ન ચ ગતિગતં, ન ચ સરિતસારિત’’ન્તિઆદિના (ચૂળવ. ૨૦૪) નિદ્દિટ્ઠા. સમથક્ખન્ધકે વુત્તેહિ સમન્નાગતો હોતીતિ સમ્બન્ધો. માતુરક્ખિતાદયો દસ ઇત્થિયો. ધનક્કીતાદયો દસ ભરિયાયો.

દસકવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

એકાદસકવારવણ્ણના

૩૩૧. એકાદસકેસુ ન વોદાયન્તીતિ ન પકાસન્તિ. સુયુત્તયાનસદિસાય કતાયાતિ ઇચ્છિતિચ્છિતકાલે સુખેન પવત્તેતબ્બત્તા યુત્તયાનં વિય કતાય. યથા પતિટ્ઠા હોતીતિ સમ્પત્તીનં યથા પતિટ્ઠા હોતિ. અનુ અનુ પવત્તિતાયાતિ ભાવનાબહુલીકારેહિ અનુ અનુ પવત્તિતાય.