અન્તરપેય્યાલં

કતિપુચ્છાવારવણ્ણના

૨૭૧. વેરં મણતીતિ રાગાદિવેરં મણતિ વિનાસેતિ. એતાયાતિ વિરતિયા. નિય્યાનન્તિ મગ્ગં. કાયપાગબ્બિયન્તિ કાયપાગબ્બિયવસેન પવત્તં કાયદુચ્ચરિતં.

૨૭૪. સારણીયાતિ સરિતબ્બયુત્તા અનુસ્સરણારહા અદ્ધાને અતિક્કન્તેપિ ન સમ્મુસ્સિતબ્બા. મિજ્જતિ સિનિય્હતિ એતાયાતિ મેત્તા, મિત્તભાવો. મેત્તા એતસ્સ અત્થીતિ મેત્તં કાયકમ્મં, તં પન યસ્મા મેત્તાસહગતચિત્તસમુટ્ઠાનં, તસ્મા વુત્તં ‘‘મેત્તચિત્તેન કતં કાયકમ્મ’’ન્તિ. આવીતિ પકાસં. પકાસભાવો ચેત્થ યં ઉદ્દિસ્સ તં કાયકમ્મં કરીયતિ, તસ્સ સમ્મુખભાવતોતિ આહ ‘‘સમ્મુખા’’તિ. રહોતિ અપકાસં. અપકાસતા ચ યં ઉદ્દિસ્સ તં કમ્મં કરીયતિ, તસ્સ અપચ્ચક્ખભાવતોતિ આહ ‘‘પરમ્મુખા’’તિ. ઉભયેહીતિ નવકેહિ થેરેહિ ચ. પિયં પિયાયિતબ્બં કરોતીતિ પિયકરણો. ગરું ગરુટ્ઠાનિયં કરોતીતિ ગરુકરણો. સઙ્ગહાયાતિ સઙ્ગહવત્થુવિસેસભાવતો સબ્રહ્મચારીનં સઙ્ગહણત્થાય. અવિવાદાયાતિ સઙ્ગહવત્થુભાવતો એવ ન વિવાદાય. સતિ ચ અવિવાદહેતુભૂતસઙ્ગહકત્તે તેસં વસેન સબ્રહ્મચારીનં સમગ્ગભાવો ભેદાભાવો સિદ્ધોયેવાતિ આહ ‘‘સમગ્ગભાવાયા’’તિઆદિ.

પગ્ગય્હ વચનન્તિ કેવલં ‘‘દેવો’’તિ અવત્વા ‘‘દેવત્થેરો’’તિ ગુણેહિ થિરભાવજોતનં પગ્ગણ્હિત્વા ઉચ્ચં કત્વા વચનં. મમત્તબોધનવચનં મમાયનવચનં. એકન્તતિરોક્ખસ્સ મનોકમ્મસ્સ સમ્મુખતા નામ વિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપનવસેનેવ હોતિ, તઞ્ચ ખો લોકે કાયકમ્મન્તિ પાકટં પઞ્ઞાતં હત્થવિકારાદિં અનામસિત્વાયેવ દસ્સેન્તો ‘‘નયનાનિ ઉમ્મીલેત્વા’’તિઆદિમાહ. કામઞ્ચેત્થ મેત્તાસિનેહસિનિદ્ધાનં નયનાનં ઉમ્મીલના પસન્નેન મુખેન ઓલોકનઞ્ચ મેત્તં કાયકમ્મમેવ, યસ્સ પન ચિત્તસ્સ વસેન નયનાનં મેત્તાસિનેહસિનિદ્ધતા મુખસ્સ ચ પસન્નતા, તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘મેત્તં મનોકમ્મં નામા’’તિ.

ઇમાનિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૧૪૧; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૪૯૨; અ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૬.૧૧) ચ મેત્તકાયકમ્માદીનિ પાળિયં ભિક્ખૂનં વસેન આગતાનિ ગિહીસુપિ લબ્ભન્તિયેવ. ભિક્ખૂનઞ્હિ મેત્તચિત્તેન આચરિયુપજ્ઝાયવત્તાદિઆભિસમાચારિકધમ્મપૂરણં મેત્તં કાયકમ્મં નામ. સબ્બઞ્ચ અનવજ્જકાયકમ્મં આભિસમાચારિકકમ્મન્તોગધમેવાતિ વેદિતબ્બં. ગિહીનં ચેતિયવન્દનત્થાય બોધિવન્દનત્થાય સઙ્ઘનિમન્તનત્થાય ગમનં, ગામં વા પિણ્ડાય પવિટ્ઠે ભિક્ખૂ દિસ્વા પચ્ચુગ્ગમનં, પત્તપટિગ્ગહણં, આસનપઞ્ઞાપનં, અનુગમનન્તિ એવમાદિકં મેત્તં કાયકમ્મં નામ. ભિક્ખૂનં મેત્તચિત્તેન આચારપઞ્ઞત્તિસિક્ખાપન કમ્મટ્ઠાનકથન ધમ્મદેસના પરિપુચ્છન અટ્ઠકથાકથનવસેન પવત્તિયમાનં તેપિટકમ્પિ બુદ્ધવચનં મેત્તં વચીકમ્મં નામ. ગિહીનં ‘‘ચેતિયવન્દનત્થાય ગચ્છામ, બોધિવન્દનત્થાય ગચ્છામ, ધમ્મસ્સવનં કરિસ્સામ, દીપમાલાપુપ્ફપૂજં કરિસ્સામ, તીણિ સુચરિતાનિ સમાદાય વત્તિસ્સામ, સલાકભત્તાદીનિ દસ્સામ, વસ્સાવાસિકં દસ્સામ, અજ્જ સઙ્ઘસ્સ ચત્તારો પચ્ચયે દસ્સામ, સઙ્ઘં નિમન્તેત્વા ખાદનીયાદીનિ સંવિદહથ, આસનાનિ પઞ્ઞપેથ, પાનીયં ઉપટ્ઠાપેથ, સઙ્ઘં પચ્ચુગ્ગન્ત્વા આનેથ, પઞ્ઞત્તાસને નિસીદાપેથ, છન્દજાતા ઉસ્સાહજાતા વેય્યાવચ્ચં કરોથા’’તિઆદિકથનકાલે મેત્તં વચીકમ્મં નામ. ભિક્ખૂનં પાતોવ ઉટ્ઠાય સરીરપટિજગ્ગનં ચેતિયઙ્ગણવત્તાદીનિ ચ કત્વા વિવિત્તાસને નિસીદિત્વા ‘‘ઇમસ્મિં વિહારે ભિક્ખૂ સુખી હોન્તુ અવેરા અબ્યાપજ્જા’’તિ ચિન્તનં મેત્તં મનોકમ્મં નામ. ગિહીનં ‘‘અય્યા સુખી હોન્તુ અવેરા અબ્યાપજ્જા’’તિ ચિન્તનં મેત્તં મનોકમ્મં નામ.

લાભાતિ ચીવરાદયો લદ્ધપચ્ચયા. ધમ્મિકાતિ કુહનાદિભેદં મિચ્છાજીવં વજ્જેત્વા ધમ્મેન સમેન ભિક્ખાચરિયવત્તેન ઉપ્પન્ના. અન્તમસો પત્તપરિયાપન્નમત્તમ્પીતિ પચ્છિમકોટિયા પત્તે પરિયાપન્નં પત્તસ્સ અન્તોગતં દ્વત્તિકટચ્છુભિક્ખામત્તમ્પિ. દેય્યં દક્ખિણેય્યઞ્ચ અપ્પટિવિભત્તં કત્વા ભુઞ્જતીતિ અપ્પટિવિભત્તભોગી. એત્થ હિ દ્વે પટિવિભત્તાનિ નામ આમિસપટિવિભત્તં પુગ્ગલપટિવિભત્તઞ્ચ. તત્થ ‘‘એત્તકં દસ્સામિ, એત્તકં ન દસ્સામી’’તિ એવં ચિત્તેન વિભજનં આમિસપટિવિભત્તં નામ. ‘‘અસુકસ્સ દસ્સામિ, અસુકસ્સ ન દસ્સામી’’તિ એવં ચિત્તેન વિભજનં પન પુગ્ગલપટિવિભત્તં નામ. તદુભયમ્પિ અકત્વા યો અપ્પટિવિભત્તં ભુઞ્જતિ, અયં અપ્પટિવિભત્તભોગી નામ. તેનાહ ‘‘નેવ આમિસં પટિવિભજિત્વા ભુઞ્જતી’’તિઆદિ. અદાતુમ્પીતિ પિ-સદ્દેન દાતુમ્પિ વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. દાનઞ્હિ નામ ન કસ્સચિ નિવારિતં, તેન દુસ્સીલસ્સપિ અત્થિકસ્સ સતિ સમ્ભવે દાતબ્બં, તઞ્ચ ખો કરુણાયનવસેન, ન વત્તપૂરણવસેન. સારણીયધમ્મપૂરકસ્સ અપ્પટિવિભત્તભોગિતાય ‘‘સબ્બેસં દાતબ્બમેવા’’તિ વુત્તં. ગિલાનાદીનં પન ઓદિસ્સકં કત્વા દાનં અપ્પટિવિભાગપક્ખિકં ‘‘અસુકસ્સ ન દસ્સામી’’તિ પટિક્ખેપસ્સ અભાવતો. બ્યતિરેકપ્પધાનો હિ પટિવિભાગો. તેનાહ ‘‘ગિલાનગિલાનુપટ્ઠાક…પે… વિચેય્ય દાતુમ્પિ વટ્ટતી’’તિ.

સાધારણભોગીતિ એત્થ સાધારણભોગિનો ઇદં લક્ખણં – યં યં પણીતં લભતિ, તં તં નેવ લાભેન લાભં નિજિગીસનમુખેન ગિહીનં દેતિ અત્તનો આજીવસુદ્ધિં રક્ખમાનો, ન અત્તનાવ પરિભુઞ્જતિ ‘‘મય્હં અસાધારણભોગિતા મા હોતૂ’’તિ. તં પટિગ્ગણ્હન્તો ચ ‘‘સઙ્ઘેન સાધારણં હોતૂ’’તિ ગહેત્વા ઘણ્ટિં પહરિત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બં સઙ્ઘસન્તકં વિય પસ્સતિ. ઇમિના ચ તસ્સ લાભસ્સ તીસુપિ કાલેસુ સાધારણતો ઠપનં દસ્સિતં. ‘‘તં પટિગ્ગણ્હન્તો ચ સઙ્ઘેન સાધારણં હોતૂ’’તિ ઇમિના પટિગ્ગહણકાલો દસ્સિતો, ‘‘ગહેત્વા…પે… પસ્સતી’’તિ ઇમિના પટિગ્ગહિતકાલો. તદુભયં પન તાદિસેન પુબ્બભાગેન વિના ન હોતીતિ અત્થસિદ્ધો પુરિમકાલો. તયિદમ્પિ પટિગ્ગહણતો પુબ્બેવસ્સ હોતિ ‘‘સઙ્ઘેન સાધારણં હોતૂતિ પટિગ્ગહેસ્સામી’’તિ, પટિગ્ગણ્હન્તસ્સ હોતિ ‘‘સઙ્ઘેન સાધારણં હોતૂતિ પટિગ્ગણ્હામી’’તિ, પટિગ્ગહેત્વા હોતિ ‘‘સઙ્ઘેન સાધારણં હોતૂતિ પટિગ્ગહિતં મયા’’તિ એવં તિલક્ખણસમ્પન્નં કત્વા લદ્ધલાભં ઓસાનલક્ખણં અવિકોપેત્વા પરિભુઞ્જન્તો સાધારણભોગી અપ્પટિવિભત્તભોગી ચ હોતિ.

ઇમં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૧૪૧; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૪૯૨; અ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૬.૧૧) પન સારણીયધમ્મં કો પૂરેતિ, કો ન પૂરેતિ? દુસ્સીલો તાવ ન પૂરેતિ. ન હિ તસ્સ સન્તકં સીલવન્તો ગણ્હન્તિ. પરિસુદ્ધસીલો પન વત્તં અખણ્ડેન્તો પૂરેતિ. તત્રિદં વત્તં – યો ઓદિસ્સકં કત્વા માતુ વા પિતુ વા આચરિયુપજ્ઝાયાદીનં વા દેતિ, સો દાતબ્બં દેતુ, સારણીયધમ્મો પનસ્સ ન હોતિ, પલિબોધજગ્ગનં નામ હોતિ. સારણીયધમ્મો હિ મુત્તપલિબોધસ્સેવ વટ્ટતિ. તેન પન ઓદિસ્સકં દેન્તેન ગિલાનગિલાનુપટ્ઠાકઆગન્તુકગમિકાનઞ્ચેવ નવપબ્બજિતસ્સ ચ સઙ્ઘાટિપત્તગ્ગહણં અજાનન્તસ્સ દાતબ્બં. એતેસં દત્વા અવસેસં થેરાસનતો પટ્ઠાય થોકં થોકં અદત્વા યો યત્તકં ગણ્હાતિ, તસ્સ તત્તકં દાતબ્બં. અવસિટ્ઠે અસતિ પુન પિણ્ડાય ચરિત્વા થેરાસનતો પટ્ઠાય યં યં પણીતં, તં તં દત્વા સેસં ભુઞ્જિતબ્બં.

અયં પન સારણીયધમ્મો સારણીયધમ્મપૂરણવિધિમ્હિ સુસિક્ખિતાય પરિસાય સુપૂરો હોતિ. સુસિક્ખિતાય હિ પરિસાય યો અઞ્ઞતો લભતિ, સો ન ગણ્હાતિ. અઞ્ઞતો અલભન્તોપિ પમાણયુત્તમેવ ગણ્હાતિ, ન અતિરેકં. અયઞ્ચ પન સારણીયધમ્મો એવં પુનપ્પુનં પિણ્ડાય ચરિત્વા લદ્ધં લદ્ધં દેન્તસ્સપિ દ્વાદસહિ વસ્સેહિ પૂરતિ, ન તતો ઓરં. સચે હિ દ્વાદસમેપિ વસ્સે સારણીયધમ્મપૂરકો પિણ્ડપાતપૂરં પત્તં આસનસાલાયં ઠપેત્વા નહાયિતું ગચ્છતિ, સઙ્ઘત્થેરો ચ ‘‘કસ્સેસો પત્તો’’તિ વત્વા ‘‘સારણીયધમ્મપૂરકસ્સા’’તિ વુત્તે ‘‘આહરથ ન’’ન્તિ સબ્બં પિણ્ડપાતં વિચારેત્વા ભુઞ્જિત્વાવ રિત્તપત્તં ઠપેતિ. અથ સો ભિક્ખુ રિત્તપત્તં દિસ્વા ‘‘મય્હં અનવસેસેત્વાવ પરિભુઞ્જિંસૂ’’તિ દોમનસ્સં ઉપ્પાદેતિ, સારણીયધમ્મો ભિજ્જતિ, પુન દ્વાદસ વસ્સાનિ પૂરેતબ્બો હોતિ. તિત્થિયપરિવાસસદિસો હેસ, સકિં ખણ્ડે જાતે પુન પૂરેતબ્બોવ. યો પન ‘‘લાભા વત મે, સુલદ્ધં વત મે, યસ્સ મે પત્તગતં અનાપુચ્છાવ સબ્રહ્મચારિનો પરિભુઞ્જન્તી’’તિ સોમનસ્સં જનેતિ, તસ્સ પુણ્ણો નામ હોતિ.

એવં પૂરિતસારણીયધમ્મસ્સ પન નેવ ઇસ્સા, ન મચ્છરિયં હોતિ, મનુસ્સાનં પિયો હોતિ સુલભપચ્ચયો, પત્તગતમસ્સ દિય્યમાનમ્પિ ન ખીયતિ, ભાજનીયભણ્ડટ્ઠાને અગ્ગભણ્ડં લભતિ, ભયે વા છાતકે વા સમ્પત્તે દેવતા ઉસ્સુક્કં આપજ્જન્તિ.

તત્રિમાનિ વત્થૂનિ – લેણગિરિવાસી તિસ્સત્થેરો કિર મહાખીરગામં ઉપનિસ્સાય વસતિ. પઞ્ઞાસમત્તા થેરા નાગદીપં ચેતિયવન્દનત્થાય ગચ્છન્તા ખીરગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા કિઞ્ચિ અલદ્ધા નિક્ખમિંસુ. થેરો પવિસન્તો તે દિસ્વા પુચ્છિ ‘‘લદ્ધં, ભન્તે’’તિ. વિચરિમ્હ, આવુસોતિ. સો અલદ્ધભાવં ઞત્વા આહ ‘‘ભન્તે, યાવાહં આગચ્છામિ, તાવ ઇધેવ હોથા’’તિ. મયં, આવુસો, પઞ્ઞાસ જના પત્તતેમનમત્તમ્પિ ન લભિમ્હાતિ. ભન્તે, નેવાસિકા નામ પટિબલા હોન્તિ, અલભન્તાપિ ભિક્ખાચારમગ્ગસભાગં જાનન્તીતિ. થેરા આગમિંસુ. થેરો ગામં પાવિસિ. ધુરગેહેયેવ મહાઉપાસિકા ખીરભત્તં સજ્જેત્વા થેરં ઓલોકયમાના ઠિતા થેરસ્સ દ્વારં સમ્પત્તસ્સેવ પત્તં પૂરેત્વા અદાસિ. સો તં આદાય થેરાનં સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘ગણ્હથ, ભન્તે’’તિ સઙ્ઘત્થેરં આહ. થેરો ‘‘અમ્હેહિ એત્તકેહિ કિઞ્ચિ ન લદ્ધં, અયં સીઘમેવ ગહેત્વા આગતો, કિં નુ ખો’’તિ સેસાનં મુખં ઓલોકેસિ. થેરો ઓલોકનાકારેનેવ ઞત્વા ‘‘ભન્તે, ધમ્મેન સમેન લદ્ધો પિણ્ડપાતો, નિક્કુક્કુચ્ચા ગણ્હથા’’તિઆદિતો પટ્ઠાય સબ્બેસં યાવદત્થં દત્વા અત્તનાપિ યાવદત્થં ભુઞ્જિ. અથ નં ભત્તકિચ્ચાવસાને થેરા પુચ્છિંસુ ‘‘કદા, આવુસો, લોકુત્તરધમ્મં પટિવિજ્ઝી’’તિ? નત્થિ મે, ભન્તે, લોકુત્તરધમ્મોતિ. ઝાનલાભીસિ આવુસોતિ? એતમ્પિ મે, ભન્તે, નત્થીતિ. નનુ, આવુસો, પાટિહારિયન્તિ? સારણીયધમ્મો મે, ભન્તે, પૂરિતો, તસ્સ મે પૂરિતકાલતો પટ્ઠાય સચેપિ ભિક્ખુસતસહસ્સં હોતિ, પત્તગતં ન ખીયતીતિ. સાધુ સાધુ સપ્પુરિસ અનુચ્છવિકમિદં તુય્હન્તિ. ઇદં તાવ પત્તગતં ન ખીયતીતિ એત્થ વત્થુ.

અયમેવ પન થેરો ચેતિયપબ્બતે ગિરિભણ્ડમહાપૂજાય દાનટ્ઠાનં ગન્ત્વા ‘‘ઇમસ્મિં દાને કિં વરભણ્ડ’’ન્તિ પુચ્છિ. દ્વે સાટકા, ભન્તેતિ. એતે મય્હં પાપુણિસ્સન્તીતિ. તં સુત્વા અમચ્ચો રઞ્ઞો આરોચેસિ ‘‘એકો દહરો એવં વદતી’’તિ. ‘‘દહરસ્સ એવં ચિત્તં, મહાથેરાનં પન સુખુમા સાટકા વટ્ટન્તી’’તિ વત્વા ‘‘મહાથેરાનં દસ્સામી’’તિ ઠપેસિ. તસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘે પટિપાટિયા ઠિતે દેન્તસ્સ મત્થકે ઠપિતાપિ તે સાટકા હત્થં નારોહન્તિ, અઞ્ઞેવ આરોહન્તિ. દહરસ્સ દાનકાલે પન હત્થં આરુળ્હા. સો તસ્સ હત્થે ઠપેત્વા અમચ્ચસ્સ મુખં ઓલોકેત્વા દહરં નિસીદાપેત્વા દાનં દત્વા સઙ્ઘં વિસ્સજ્જેત્વા દહરસ્સ સન્તિકે નિસીદિત્વા ‘‘ભન્તે, ઇમં ધમ્મં કદા પટિવિજ્ઝિત્થા’’તિ આહ. સો પરિયાયેનપિ અસન્તં અવદન્તો ‘‘નત્થિ મય્હં, મહારાજ, લોકુત્તરધમ્મો’’તિ આહ. નનુ, ભન્તે, પુબ્બેવ અવચુત્થાતિ. આમ મહારાજ, સારણીયધમ્મપૂરકો અહં, તસ્સ મે ધમ્મસ્સ પૂરિતકાલતો પટ્ઠાય ભાજનીયટ્ઠાને અગ્ગભણ્ડં પાપુણાતીતિ. ‘‘સાધુ સાધુ ભન્તે, અનુચ્છવિકમિદં તુમ્હાક’’ન્તિ વન્દિત્વા પક્કામિ. ઇદં ભાજનીયટ્ઠાને અગ્ગભણ્ડં પાપુણાતીતિ એત્થ વત્થુ.

ચણ્ડાલતિસ્સભયેન પન ભાતરગામવાસિનો નાગત્થેરિયા અનારોચેત્વાવ પલાયિંસુ. થેરી પચ્ચૂસસમયે ‘‘અતિ વિય અપ્પનિગ્ઘોસો ગામો, ઉપધારેથ તાવા’’તિ દહરભિક્ખુનિયો આહ. તા ગન્ત્વા સબ્બેસં ગતભાવં ઞત્વા આગમ્મ થેરિયા આરોચેસું. સા સુત્વા ‘‘મા તુમ્હે તેસં ગતભાવં ચિન્તયિત્થ, અત્તનો ઉદ્દેસપરિપુચ્છાયોનિસોમનસિકારેસુયેવ યોગં કરોથા’’તિ વત્વા ભિક્ખાચારવેલાયં પારુપિત્વા અત્તદ્વાદસમા ગામદ્વારે નિગ્રોધમૂલે અટ્ઠાસિ. રુક્ખે અધિવત્થા દેવતા દ્વાદસન્નમ્પિ ભિક્ખુનીનં પિણ્ડપાતં દત્વા ‘‘અય્યે અઞ્ઞત્થ મા ગચ્છથ, નિચ્ચં ઇધેવ એથા’’તિ આહ. થેરિયા પન કનિટ્ઠભાતા નાગત્થેરો નામ અત્થિ, સો ‘‘મહન્તં ભયં, ન સક્કા યાપેતું, પરતીરં ગમિસ્સામી’’તિ અત્તદ્વાદસમો અત્તનો વસનટ્ઠાના નિક્ખન્તો ‘‘થેરિં દિસ્વા ગમિસ્સામી’’તિ ભાતરગામં આગતો. થેરી ‘‘થેરા આગતા’’તિ સુત્વા તેસં સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘કિં અય્યા’’તિ પુચ્છિ. સો તં પવત્તિં આચિક્ખિ. સા ‘‘અજ્જ એકદિવસં વિહારે વસિત્વા સ્વેવ ગમિસ્સથા’’તિ આહ. થેરા વિહારં આગમંસુ.

થેરી પુનદિવસે રુક્ખમૂલે પિણ્ડાય ચરિત્વા થેરં ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ઇમં પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જથા’’તિ આહ. થેરો ‘‘વટ્ટિસ્સતિ થેરી’’તિ વત્વા તુણ્હી અટ્ઠાસિ. ધમ્મિકો તાત પિણ્ડપાતો, કુક્કુચ્ચં અકત્વા પરિભુઞ્જથાતિ. વટ્ટિસ્સતિ થેરીતિ. સા પત્તં ગહેત્વા આકાસે ખિપિ. પત્તો આકાસે અટ્ઠાસિ. થેરો ‘‘સત્તતાલમત્તે ઠિતમ્પિ ભિક્ખુનીભત્તમેવ થેરી’’તિ વત્વા ‘‘ભયં નામ સબ્બકાલં ન હોતિ, ભયે વૂપસન્તે અરિયવંસં કથયમાનો ‘ભો પિણ્ડપાતિક ભિક્ખુનીભત્તં ભુઞ્જિત્વા વીતિનામયિત્થા’તિ ચિત્તેન અનુવદિયમાનો સન્થમ્ભિતું ન સક્ખિસ્સામિ, અપ્પમત્તા હોથ થેરિયો’’તિ મગ્ગં આરુહિ. રુક્ખદેવતાપિ ‘‘સચે થેરો થેરિયા હત્થતો પિણ્ડપાતં પરિભુઞ્જિસ્સતિ, ન નં નિવત્તેસ્સામિ, સચે ન પરિભુઞ્જિસ્સતિ, નિવત્તેસ્સામી’’તિ ચિન્તયમાના ઠત્વા થેરસ્સ ગમનં દિસ્વા રુક્ખા ઓરુય્હ ‘‘પત્તં, ભન્તે, દેથા’’તિ પત્તં ગહેત્વા થેરં રુક્ખમૂલંયેવ આનેત્વા આસનં પઞ્ઞપેત્વા પિણ્ડપાતં દત્વા કતભત્તકિચ્ચં પટિઞ્ઞં કારેત્વા દ્વાદસ ભિક્ખુનિયો દ્વાદસ ચ ભિક્ખૂ સત્ત વસ્સાનિ ઉપટ્ઠહિ. ઇદં દેવતા ઉસ્સુક્કં આપજ્જન્તીતિ એત્થ વત્થુ. તત્ર હિ થેરી સારણીયધમ્મપૂરિકા અહોસિ.

નત્થિ એતેસં ખણ્ડન્તિ અખણ્ડાનિ, તં પન નેસં ખણ્ડં દસ્સેતું ‘‘યસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઉપસમ્પન્નસીલાનં ઉદ્દેસક્કમેન આદિઅન્તા વેદિતબ્બા. તેનાહ ‘‘સત્તસૂ’’તિઆદિ. અનુપસમ્પન્નસીલાનં પન સમાદાનક્કમેનપિ આદિઅન્તા લબ્ભન્તિ. પરિયન્તે છિન્નસાટકો વિયાતિ વત્થન્તે દસન્તે વા છિન્નવત્થં વિય. વિસદિસુદાહરણઞ્ચેતં ‘‘અખણ્ડાની’’તિ ઇમસ્સ અધિકતત્તા. એવં સેસાનિપિ ઉદાહરણાનિ. ખણ્ડન્તિ ખણ્ડવન્તં, ખણ્ડિતં વા. છિદ્દન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. વિસભાગવણ્ણેન ગાવી વિયાતિ સમ્બન્ધો. વિસભાગવણ્ણેન ઉપડ્ઢં તતિયભાગં વા સમ્ભિન્નવણ્ણં સબલં, વિસભાગવણ્ણેહેવ પન બિન્દૂહિ અન્તરન્તરા વિમિસ્સં કમ્માસં. અયં ઇમેસં વિસેસો.

ભુજિસ્સભાવકરણતોતિ તણ્હાદાસબ્યતો મોચેત્વા ભુજિસ્સભાવકરણતો. સીલસ્સ ચ તણ્હાદાસબ્યતો મોચનં વિવટ્ટૂપનિસ્સયભાવાપાદનં, તેનસ્સ વિવટ્ટૂપનિસ્સયતા દસ્સિતા. ‘‘ભુજિસ્સભાવકરણતો’’તિ ચ ઇમિના ભુજિસ્સકરાનિ ભુજિસ્સાનીતિ ઉત્તરપદલોપેનાયં નિદ્દેસોતિ દસ્સેતિ. યસ્મા ચ તંસમઙ્ગીપુગ્ગલો સેરી સયંવસી ભુજિસ્સો નામ હોતિ, તસ્માપિ ભુજિસ્સાનિ. સુપરિસુદ્ધભાવેન પાસંસત્તા વિઞ્ઞુપસત્થાનિ. અવિઞ્ઞૂનં પસંસાય અપ્પમાણભાવતો વિઞ્ઞૂગહણં કતં. તણ્હાદિટ્ઠીહિ અપરામટ્ઠત્તાતિ ‘‘ઇમિનાહં સીલેન દેવો વા ભવિસ્સામિ દેવઞ્ઞતરો વા’’તિ તણ્હાપરામાસેન ‘‘ઇમિનાહં સીલેન દેવો હુત્વા તત્થ નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો ભવિસ્સામી’’તિ દિટ્ઠિપરામાસેન ચ અપરામટ્ઠત્તા. અથ વા ‘‘અયં તે સીલેસુ દાસો’’તિ ચતૂસુ વિપત્તીસુ યં વા તં વા વિપત્તિં દસ્સેત્વા ‘‘ઇમં નામ ત્વં આપન્નપુબ્બો’’તિ કેનચિ પરામટ્ઠું અનુદ્ધંસેતું અસક્કુણેય્યત્તા અપરામટ્ઠાનીતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. સીલં નામ અવિપ્પટિસારાદિપારમ્પરિયેન યાવદેવ સમાધિસમ્પાદનત્થન્તિ આહ ‘‘સમાધિસંવત્તનિકાની’’તિ. સમાધિસંવત્તનપ્પયોજનાનિ સમાધિસંવત્તનિકાનિ.

સમાનભાવો સામઞ્ઞં, પરિપુણ્ણચતુપારિસુદ્ધિભાવેન મજ્ઝે ભિન્નસુવણ્ણસ્સ વિય ભેદાભાવતો સીલેન સામઞ્ઞં સીલસામઞ્ઞં, તં ગતો ઉપગતોતિ સીલસામઞ્ઞગતો. તેનાહ ‘‘સમાનભાવૂપગતસીલો’’તિ, સીલસમ્પત્તિયા સમાનભાવં ઉપગતસીલો સભાગવુત્તિકોતિ અત્થો. સોતાપન્નાદીનઞ્હિ સીલં સમુદ્દન્તરેપિ દેવલોકેપિ વસન્તાનં અઞ્ઞેસં સોતાપન્નાદીનં સીલેન સમાનમેવ હોતિ, નત્થિ મગ્ગસીલે નાનત્તં. કામઞ્હિ પુથુજ્જનાનમ્પિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલે નાનત્તં ન સિયા, તં પન ન એકન્તિકન્તિ ઇધ નાધિપ્પેતં, મગ્ગસીલં પન એકન્તિકં નિયતભાવતોતિ તમેવ સન્ધાય ‘‘યાનિ તાનિ સીલાની’’તિઆદિ વુત્તં.

યાયન્તિ યા અયં મય્હઞ્ચેવ તુમ્હાકઞ્ચ પચ્ચક્ખભૂતા. દિટ્ઠીતિ મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિ. નિદ્દોસાતિ નિદ્ધુતદોસા, સમુચ્છિન્નરાગાદિપાપધમ્માતિ અત્થો. નિય્યાતીતિ વટ્ટદુક્ખતો નિસ્સરતિ નિગચ્છતિ. સયં નિયન્તીયેવ હિ તંમગ્ગસમઙ્ગીપુગ્ગલં વટ્ટદુક્ખતો નિય્યાપેતીતિ વુચ્ચતિ. યા સત્થુ અનુસિટ્ઠિ, તં કરોતીતિ તક્કરો, તસ્સ, યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જનકસ્સાતિ અત્થો. દિટ્ઠિસામઞ્ઞગતોતિ સચ્ચસમ્પટિવેધેન સમાનદિટ્ઠિભાવં ઉપગતો.

કતિપુચ્છાવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

છઆપત્તિસમુટ્ઠાનવારકથાવણ્ણના

૨૭૬. પઠમેન આપત્તિસમુટ્ઠાનેનાતિઆદિ સબ્બં ઉદ્દેસનિદ્દેસાદિવસેન પવત્તપાળિં અનુસારેનેવ સક્કા વિઞ્ઞાતું.

સમથભેદં

અધિકરણપરિયાયવારકથાવણ્ણના

૨૯૩. લોભો પુબ્બઙ્ગમોતિઆદીસુ પન લોભહેતુ વિવદનતો ‘‘લોભો પુબ્બઙ્ગમો’’તિ વુત્તં. એવં સેસેસુપિ. ઠાનાનીતિ કારણાનિ. તિટ્ઠન્તિ એત્થાતિ ઠાનં. કે તિટ્ઠન્તિ? વિવાદાધિકરણાદયો. વસન્તિ એત્થાતિ વત્થુ. ભવન્તિ એત્થાતિ ભૂમિ. કુસલાકુસલાબ્યાકતચિત્તસમઙ્ગિનો વિવદનતો ‘‘નવ હેતૂ’’તિ વુત્તં. દ્વાદસ મૂલાનીતિ ‘‘કોધનો હોતિ ઉપનાહી’’તિઆદીનિ દ્વાદસ મૂલાનિ.

૨૯૪-૨૯૫. ઇમાનેવ દ્વાદસ કાયવાચાહિ સદ્ધિં ‘‘ચુદ્દસ મૂલાની’’તિ વુત્તાનિ. સત્ત આપત્તિક્ખન્ધા ઠાનાનીતિ એત્થ આપત્તિં આપજ્જિત્વા પટિચ્છાદેન્તસ્સ યા આપત્તિ, તસ્સા પુબ્બે આપન્ના આપત્તિયો ઠાનાનીતિ વેદિતબ્બં. ‘‘નત્થિ આપત્તાધિકરણં કુસલ’’ન્તિ વચનતો આપત્તાધિકરણે અકુસલાબ્યાકતવસેન છ હેતૂ વુત્તા. કુસલચિત્તં પન અઙ્ગં હોતિ, ન હેતુ.

૨૯૬. ચત્તારિ કમ્માનિ ઠાનાનીતિ એત્થ ‘‘એવં કત્તબ્બ’’ન્તિ ઇતિકત્તબ્બતાદસ્સનવસેન પવત્તપાળિ કમ્મં નામ, યથાઠિતપાળિવસેન કરોન્તાનં કિરિયા કિચ્ચાધિકરણં નામ. ઞત્તિઞત્તિદુતિયઞત્તિચતુત્થકમ્માનિ ઞત્તિતો જાયન્તિ, અપલોકનકમ્મં અપલોકનતોવાતિ આહ ‘‘ઞત્તિતો વા અપલોકનતો વા’’તિ. કિચ્ચાધિકરણં એકેન સમથેન સમ્મતિ, સમ્પજ્જતીતિ અત્થો. તેહિ સમેતબ્બત્તા ‘‘વિવાદાધિકરણસ્સ સાધારણા’’તિ વુત્તં.

તબ્ભાગિયવારકથાવણ્ણના

૨૯૮. વિવાદાધિકરણસ્સ તબ્ભાગિયાતિ વિવાદાધિકરણસ્સ વૂપસમતો તપ્પક્ખિકા.

સમથા સમથસ્સ સાધારણવારકથાવણ્ણના

૨૯૯. એકં અધિકરણં સબ્બે સમથા એકતો હુત્વા સમેતું સક્કોન્તિ ન સક્કોન્તીતિ પુચ્છન્તો ‘‘સમથા સમથસ્સ સાધારણા, સમથા સમથસ્સ અસાધારણા’’તિ આહ. યેભુય્યસિકાય સમનં સમ્મુખાવિનયં વિના ન હોતીતિ આહ ‘‘યેભુય્યસિકા સમ્મુખાવિનયસ્સ સાધારણા’’તિ. સતિવિનયાદીહિ સમનસ્સ યેભુય્યસિકાય કિચ્ચં નત્થીતિ આહ ‘‘સતિવિનયસ્સ…પે… અસાધારણા’’તિ. એવં સેસેસુપિ. તબ્ભાગિયવારેપિ એસેવ નયો.

વિનયવારકથાવણ્ણના

૩૦૨. સબ્બેસમ્પિ સમથાનં વિનયપરિયાયો લબ્ભતીતિ ‘‘વિનયો સમ્મુખાવિનયો’’તિઆદિના વિનયવારો ઉદ્ધટો. સિયા ન સમ્મુખાવિનયોતિ એત્થ સમ્મુખાવિનયં ઠપેત્વા સતિવિનયાદયો સેસસમથા અધિપ્પેતા. એસ નયો સેસેસુપિ.

કુસલવારકથાવણ્ણના

૩૦૩. સઙ્ઘસ્સ સમ્મુખા પટિઞ્ઞાતે તં પટિજાનનં સઙ્ઘસમ્મુખતા નામ. તસ્સ પટિજાનનચિત્તં સન્ધાય ‘‘સમ્મુખાવિનયો કુસલો’’તિઆદિ વુત્તન્તિ વદન્તિ. નત્થિ સમ્મુખાવિનયો અકુસલોતિ ધમ્મવિનયપુગ્ગલસમ્મુખતાહિ તિવઙ્ગિકો સમ્મુખાવિનયો એતેહિ વિના નત્થિ. તત્થ કુસલચિત્તેહિ કરણકાલે કુસલો, અરહન્તેહિ કરણકાલે અબ્યાકતો. એતેસં સઙ્ઘસમ્મુખતાદીનં અકુસલપટિપક્ખત્તા અકુસલસ્સ સમ્ભવો નત્થિ, તસ્મા ‘‘નત્થિ સમ્મુખાવિનયો અકુસલો’’તિ વુત્તં. ‘‘યેભુય્યસિકા અધમ્મવાદીહિ વૂપસમનકાલે, ધમ્મવાદીનમ્પિ અધમ્મવાદિમ્હિ સલાકગ્ગાહાપકે જાતે અકુસલા. સતિવિનયો અનરહતો સઞ્ચિચ્ચ સતિવિનયદાને અકુસલો. અમૂળ્હવિનયો અનુમ્મત્તકસ્સ દાને, પટિઞ્ઞાતકરણં મૂળ્હસ્સ અજાનતો પટિઞ્ઞાય કરણે, તસ્સપાપિયસિકા સુદ્ધસ્સ કરણે, તિણવત્થારકં મહાકલહે સઞ્ચિચ્ચ કરણે ચ અકુસલં. સબ્બત્થ અરહતો વસેનેવ અબ્યાકત’’ન્તિ સબ્બમેતં ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં.

સમથવારવિસ્સજ્જનાવારકથાવણ્ણના

૩૦૪-૩૦૫. યત્થ યેભુય્યસિકા લબ્ભતિ, તત્થ સમ્મુખાવિનયો લબ્ભતીતિઆદિ પુચ્છા. યસ્મિં સમયે સમ્મુખાવિનયેન ચાતિઆદિ તસ્સા વિસ્સજ્જનં, યસ્મિં સમયે સમ્મુખાવિનયેન ચ યેભુય્યસિકાય ચ અધિકરણં વૂપસમ્મતિ, તસ્મિં સમયે યત્થ યેભુય્યસિકા લબ્ભતિ, તત્થ સમ્મુખાવિનયો લબ્ભતીતિ એવં સબ્બત્થ સમ્બન્ધો. યત્થ પટિઞ્ઞાતકરણં લબ્ભતિ, તત્થ સમ્મુખાવિનયો લબ્ભતીતિ એત્થ એકં વા દ્વે વા બહૂ વા ભિક્ખૂ ‘‘ઇમં નામ આપત્તિં આપન્નોસી’’તિ પુચ્છિતે સતિ ‘‘આમા’’તિ પટિજાનને દ્વેપિ પટિઞ્ઞાતકરણસમ્મુખાવિનયા લબ્ભન્તિ. તત્થ ‘‘સઙ્ઘસમ્મુખતા ધમ્મવિનયપુગ્ગલસમ્મુખતા’’તિ એવં વુત્તસમ્મુખાવિનયે સઙ્ઘસ્સ પુરતો પટિઞ્ઞાતં ચે, સઙ્ઘસમ્મુખતા. તત્થેવ દેસિતં ચે, ધમ્મવિનયસમ્મુખતાયોપિ લદ્ધા હોન્તિ. અથ વિવદન્તા અઞ્ઞમઞ્ઞં પટિજાનન્તિ ચે, પુગ્ગલસમ્મુખતા. તસ્સેવ સન્તિકે દેસિતં ચે, ધમ્મવિનયસમ્મુખતાયોપિ લદ્ધા હોન્તિ. એકસ્સેવ વા એકસ્સ સન્તિકે આપત્તિદેસનકાલે ‘‘પસ્સસિ, પસ્સામી’’તિ વુત્તે તત્થ ધમ્મવિનયપુગ્ગલસમ્મુખતાસઞ્ઞિતો સમ્મુખાવિનયો ચ પટિઞ્ઞાતકરણઞ્ચ લદ્ધં હોતિ.

સંસટ્ઠવારકથાવણ્ણના

૩૦૬. અધિકરણાનં વૂપસમોવ સમથો નામ, તસ્મા અધિકરણેન વિના સમથા નત્થીતિ આહ ‘‘મા હેવન્તિસ્સ વચનીયો…પે… વિનિબ્ભુજિત્વા નાનાકરણં પઞ્ઞાપેતુ’’ન્તિ.

સમથાધિકરણવારકથાવણ્ણના

૩૦૯-૩૧૦. સમથા સમથેહિ સમ્મન્તીતિઆદિ પુચ્છા. સિયા સમથા સમથેહિ સમ્મન્તીતિઆદિ વિસ્સજ્જનં. તત્થ સમથા સમથેહિ સમ્મન્તીતિ એત્થ સમ્મન્તીતિ સમ્પજ્જન્તિ, અધિકરણા વા પન સમ્મન્તિ વૂપસમં ગચ્છન્તિ, તસ્મા યેભુય્યસિકા સમ્મુખાવિનયેન સમ્મતીતિ એત્થ સમ્મુખાવિનયેન સદ્ધિં યેભુય્યસિકા સમ્પજ્જતિ, ન સતિવિનયાદીહિ સદ્ધિં તેસં તસ્સા અનુપકારત્તાતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો.

૩૧૧. ‘‘સમ્મુખાવિનયો વિવાદાધિકરણેન સમ્મતી’’તિ પાઠો. ‘‘સમ્મુખાવિનયો ન કેનચિ સમ્મતી’’તિ હિ અવસાને વુત્તત્તા સમ્મુખાવિનયો સયં સમથેન વા અધિકરણેન વા સમેતબ્બો ન હોતિ.

૩૧૩. વિવાદાધિકરણં…પે… કિચ્ચાધિકરણેન સમ્મતીતિ એત્થ ‘‘સુણાતુ મે ભન્તે …પે… પઠમં સલાકં નિક્ખિપામી’’તિ એવં વિવાદાધિકરણં કિચ્ચાધિકરણેન સમ્મતીતિ દટ્ઠબ્બં.

સમુટ્ઠાપનવારકથાવણ્ણના

૩૧૪. વિવાદાધિકરણં ન કતમં અધિકરણં સમુટ્ઠાપેતીતિ ‘‘નાયં ધમ્મો’’તિ વુત્તમત્તેનેવ કિઞ્ચિ અધિકરણં ન સમુટ્ઠાપેતીતિ અત્થો.

ભજતિવારકથાવણ્ણના

૩૧૮-૯. કતમં અધિકરણં પરિયાપન્નન્તિ કતમાધિકરણપરિયાપન્નં, અયમેવ વા પાઠો. વિવાદાધિકરણં વિવાદાધિકરણં ભજતીતિ પઠમુપ્પન્નવિવાદં પચ્છા ઉપ્પન્નો ભજતિ. વિવાદાધિકરણં દ્વે સમથે ભજતીતિ ‘‘મં વૂપસમેતું સમત્થા તુમ્હે’’તિ વદન્તં વિય ભજતિ. દ્વીહિ સમથેહિ સઙ્ગહિતન્તિ ‘‘મયં તં વૂપસમેસ્સામા’’તિ વદન્તેહિ વિય દ્વીહિ સમથેહિ સઙ્ગહિતં.

ખન્ધકપુચ્છાવારો

પુચ્છાવિસ્સજ્જનાવણ્ણના

૩૨૦. નિદાનેન ચ નિદ્દેસેન ચ સદ્ધિન્તિ એત્થ નિદાનેનાતિ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિદેસસઙ્ખાતેન નિદાનેન. નિદ્દેસેનાતિ પુગ્ગલાદિનિદ્દેસેન. ઉભયેનપિ તસ્સ તસ્સ સિક્ખાપદસ્સ વત્થુ દસ્સિતં, તસ્મા વત્થુના સદ્ધિં ખન્ધકં પુચ્છિસ્સામીતિ અયમેત્થ અત્થો. તત્થાતિ તસ્મિં ઉપસમ્પદક્ખન્ધકે. ઉત્તમાનિ પદાનિ વુત્તાનીતિ ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઊનવીસતિવસ્સો પુગ્ગલો ઉપસમ્પાદેતબ્બો’’તિઆદિના (મહાવ. ૯૯, ૧૨૪) નયેન ઉત્તમપદાનિ વુત્તાનિ. ચમ્મસંયુત્તેતિ ચમ્મક્ખન્ધકે.