૮. સહધમ્મિકવગ્ગો

૧. સહધમ્મિકસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૩૪. સહધમ્મિકવગ્ગસ્સ પઠમસિક્ખાપદે વાચાય વાચાય આપત્તીતિ અનાદરિયભયા લેસેન એવં વદન્તસ્સ આપત્તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. ઉપસમ્પન્નસ્સ પઞ્ઞત્તેન વચનં, અસિક્ખિતુકામતાય એવં વચનન્તિ ઇમાનિ પનેત્થ દ્વે અઙ્ગાનિ.

સહધમ્મિકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. વિલેખનસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૩૮. દુતિયે વિનયસ્સ પરિયાપુણનં વિનયપરિયત્તીતિ આહ ‘‘વિનયં પરિયાપુણન્તાન’’ન્તિઆદિ. સુગુત્તોતિ યથા કરણ્ડકે પક્ખિત્તમણિક્ખન્ધો વિય ન નસ્સતિ વિપત્તિં ન પાપુણાતિ, એવં સુટ્ઠુ ગોપિતો. સુરક્ખિતોતિ તસ્સેવ પરિયાયવચનં. યથા હિ કિલેસચોરેહિ અવિલુમ્પનીયો હોતિ, એવં સબ્બદા સૂપટ્ઠિતસ્સતિતાય સુટ્ઠુ રક્ખિતો. કુક્કુચ્ચપકતાનન્તિ કપ્પિયાકપ્પિયં નિસ્સાય ઉપ્પન્નકુક્કુચ્ચેન અભિભૂતાનં. સારજ્જનં સારદો, બ્યામોહભયં. વિગતો સારદો એતસ્સાતિ વિસારદો. સહધમ્મેનાતિ સકારણેન વચનેન. સુનિગ્ગહિતં નિગ્ગણ્હાતીતિ યથા ન પુન સીસં ઉક્ખિપન્તિ, અથ ખો અપ્પટિભાના મઙ્કુભૂતાયેવ હોન્તિ, એવં સુટ્ઠુ નિગ્ગણ્હાતિ.

અલજ્જિતાતિ ય-કારલોપેન નિદ્દેસો, અલજ્જિતાયાતિ વુત્તં હોતિ. અઞ્ઞાણતાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. મન્દો મોમૂહોતિ અઞ્ઞાણભાવેન મન્દો, અવિસયતો મોમૂહો, મહામૂળ્હોતિ અત્થો.

અત્તપચ્ચત્થિકાતિ અત્તનો પચ્ચત્થિકા. વજ્જિપુત્તકા દસવત્થુદીપકા. પરૂપહારઅઞ્ઞાણકઙ્ખાપરવિતારણાદિવાદાતિ એત્થ યે અરહત્તં પટિજાનન્તાનં અપ્પત્તે પત્તસઞ્ઞીનં અધિમાનિકાનં કુહકાનં વા અરહત્તં પટિજાનન્તાનં સુક્કવિસ્સટ્ઠિં દિસ્વા મારકાયિકા દેવતા ‘‘અરહતો અસુચિં ઉપસંહરન્તી’’તિ મઞ્ઞન્તિ સેય્યથાપિ પુબ્બસેલિયા અપરસેલિયા ચ, તે પરૂપહારવાદા. યેસં પન અરહતો ઇત્થિપુરિસાદીનં નામગોત્તાદીસુ ઞાણપ્પવત્તિયા અભાવેન અત્થિ અરહતો અઞ્ઞાણં, તત્થેવ સન્નિટ્ઠાનાભાવેન અત્થિ અરહતો કઙ્ખા, યસ્મા ચસ્સ તાનિ વત્થૂનિ પરે વિતારેન્તિ પકાસેન્તિ આચિક્ખન્તિ, તસ્મા અત્થિ અરહતો પરવિતારણાતિ ઇમા તિસ્સો લદ્ધિયો સેય્યથાપિ એતરહિ પુબ્બસેલિયાનં, તે અઞ્ઞાણકઙ્ખાપરવિતારણવાદા. નિગ્ગહો પન નેસં કથાવત્થુપ્પકરણે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

ચત્તારો મગ્ગા ચ ફલાનિ ચાતિ ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસવસેન વુત્તં, ચતસ્સો પટિસમ્ભિદા તિસ્સો વિજ્જા છ અભિઞ્ઞાતિ અયમ્પિ અધિગમસદ્ધમ્મોયેવ. ચ-કારો વા અવુત્તસમ્પિણ્ડનત્થો દટ્ઠબ્બો. કેચિ થેરાતિ ધમ્મકથિકા. આહંસૂતિ પંસુકૂલિકત્થેરા એવં આહંસુ.

કદા પનાયં કથા ઉદપાદીતિ? અયઞ્હેત્થ અનુપુબ્બિકથા (અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧૩૦) – ઇમસ્મિં કિર દીપે ચણ્ડાલતિસ્સમહાભયે સક્કો દેવરાજા મહાઉળુમ્પં માપેત્વા ભિક્ખૂનં આરોચાપેસિ ‘‘મહન્તં ભયં ભવિસ્સતિ, ન સમ્મા દેવો વસ્સિસ્સતિ, ભિક્ખૂ પચ્ચયેહિ કિલમન્તા પરિયત્તિં સન્ધારેતું ન સક્ખિસ્સન્તિ, પરતીરં ગન્ત્વા અય્યેહિ જીવિતં રક્ખિતું વટ્ટતિ. ઇમં મહાઉળુમ્પં આરુય્હ ગચ્છથ ભન્તે, યેસં એત્થ નિસજ્જટ્ઠાનં નપ્પહોતિ, તે કટ્ઠખણ્ડેપિ ઉરં ઠપેત્વા ગચ્છન્તુ, સબ્બેસં ભયં ન ભવિસ્સતી’’તિ. તદા સમુદ્દતીરં પત્વા સટ્ઠિ ભિક્ખૂ કતિકં કત્વા ‘‘અમ્હાકં એત્થ ગમનકિચ્ચં નત્થિ, મયં ઇધેવ હુત્વા તેપિટકં રક્ખિસ્સામા’’તિ તતો નિવત્તિત્વા દક્ખિણમલયજનપદં ગન્ત્વા કન્દમૂલપણ્ણેહિ જીવિકં કપ્પેન્તા વસિંસુ, કાયે વહન્તે નિસીદિત્વા સજ્ઝાયં કરોન્તિ, અવહન્તે વાલિકં ઉસ્સારેત્વા પરિવારેત્વા સીસાનિ એકટ્ઠાને કત્વા પરિયત્તિં સમ્મસન્તિ. ઇમિના નિયામેન દ્વાદસ સંવચ્છરાનિ સાટ્ઠકથં તેપિટકં પરિપુણ્ણં કત્વા ધારયિંસુ.

ભયે વૂપસન્તે સત્તસતા ભિક્ખૂ અત્તનો ગતટ્ઠાને સાટ્ઠકથે તેપિટકે એકક્ખરમ્પિ એકબ્યઞ્જનમ્પિ અવિનાસેત્વા ઇમમેવ દીપમાગમ્મ કલ્લગામજનપદે મણ્ડલારામવિહારં પવિસિંસુ. થેરાનં આગતપવત્તિં સુત્વા ઇમસ્મિં દીપે ઓહીના સટ્ઠિ ભિક્ખૂ ‘‘થેરે પસ્સિસ્સામા’’તિ ગન્ત્વા થેરેહિ સદ્ધિં તેપિટકં સોધેન્તા એકક્ખરમ્પિ એકબ્યઞ્જનમ્પિ અસમેન્તં નામ ન પસ્સિંસુ. તસ્મિં ઠાને થેરાનં અયં કથા ઉદપાદિ ‘‘પરિયત્તિ નુ ખો સાસનસ્સ મૂલં, ઉદાહુ પટિપત્તી’’તિ. પંસુકૂલિકત્થેરા ‘‘પટિપત્તિ મૂલ’’ન્તિ આહંસુ, ધમ્મકથિકા ‘‘પરિયત્તી’’તિ. અથ ને થેરા ‘‘તુમ્હાકં દ્વિન્નમ્પિ જનાનં વચનમત્તેનેવ ન સક્કા વિઞ્ઞાતું, જિનભાસિતં સુત્તં આહરથા’’તિ આહંસુ. સુત્તં આહરિતું ન ભારોતિ –

‘‘ઇમે ચ, સુભદ્દ, ભિક્ખૂ સમ્મા વિહરેય્યું, અસુઞ્ઞો લોકો અરહન્તેહિ અસ્સા’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૧૪). ‘‘પટિપત્તિમૂલકં, મહારાજ, સત્થુસાસનં, પટિપત્તિસારકં, મહારાજ, સત્થુસાસનં, પટિપત્તિ તિટ્ઠન્તી તિટ્ઠતી’’તિ (મિ. પ. ૪.૧.૭) –

સુત્તં આહરિંસુ.

ઇમં સુત્તં સુત્વા ધમ્મકથિકા અત્તનો વાદટ્ઠપનત્થાય ઇમં સુત્તં આહરિંસુ –

‘‘યાવ તિટ્ઠન્તિ સુત્તન્તા, વિનયો યાવ દિપ્પતિ;

તાવ દક્ખન્તિ આલોકં, સૂરિયે અબ્ભુટ્ઠિતે યથા.

‘‘સુત્તન્તેસુ અસન્તેસુ, પમુટ્ઠે વિનયમ્હિ ચ;

તમો ભવિસ્સતિ લોકે, સૂરિયે અત્થઙ્ગતે યથા.

‘‘સુત્તન્તે રક્ખિતે સન્તે, પટિપત્તિ હોતિ રક્ખિતા;

પટિપત્તિયં ઠિતો ધીરો, યોગક્ખેમા ન ધંસતી’’તિ.

ઇમસ્મિં સુત્તે આહટે પંસુકૂલિકત્થેરા તુણ્હી અહેસું. ધમ્મકથિકત્થેરાનંયેવ વચનં પુરતો અહોસિ. યથા હિ ગવસતસ્સ ગવસહસ્સસ્સ વા અન્તરે પવેણિપાલિકાય ધેનુયા અસતિ સો વંસો સા પવેણી ન ઘટીયતિ, એવમેવ આરદ્ધવિપસ્સકાનં ભિક્ખૂનં સતેપિ સહસ્સેપિ વિજ્જમાને પરિયત્તિયા અસતિ અરિયમગ્ગપટિવેધો નામ ન હોતિ. યથા ચ નિધિકુમ્ભિયા જાનનત્થાય પાસાણપિટ્ઠે અક્ખરેસુ ઉપનિબદ્ધેસુ યાવ અક્ખરાનિ ધરન્તિ, તાવ નિધિકુમ્ભી નટ્ઠા નામ ન હોતિ, એવમેવ પરિયત્તિયા ધરમાનાય સાસનં અન્તરહિતં નામ ન હોતીતિ. તસ્સાધેય્યોતિ તસ્સાયત્તો.

૪૩૯. સો પનાતિ સો પાતિમોક્ખો. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. ગરહિતુકામતા, ઉપસમ્પન્નસ્સ સન્તિકે સિક્ખાપદવિવણ્ણનઞ્ચાતિ ઇમાનિ પનેત્થ દ્વે અઙ્ગાનિ.

વિલેખનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. મોહનસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૪૩. તતિયં ઉત્તાનમેવ. મોહારોપનં, મોહેતુકામતા, વુત્તનયેન સુતભાવો, મોહનન્તિ ઇમાનિ પનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

મોહનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પહારસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૫૨. ચતુત્થે રત્તચિત્તોતિ કાયસંસગ્ગરાગેન રત્તચિત્તો. સચે પન મેથુનરાગેન રત્તો પહારં દેતિ, દુક્કટમેવ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. કુપિતતા, ન મોક્ખાધિપ્પાયતા, ઉપસમ્પન્નસ્સ પહારદાનન્તિ ઇમાનિ પનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

પહારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. તલસત્તિકસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૫૭. પઞ્ચમે ન પહરિતુકામતાય દિન્નત્તા દુક્કટન્તિ એત્થ પહરિતુકામતાય પહટે પુરિમસિક્ખાપદેન પાચિત્તિયં, ઉચ્ચારેતુકામતાય કેવલં ઉગ્ગિરણમત્તે કતે ઇમિના પાચિત્તિયં. ઇમિના પન વિરજ્ઝિત્વા પહારો દિન્નો, તસ્મા દુક્કટં. કિમિદં દુક્કટં પહારપચ્ચયા, ઉદાહુ ઉગ્ગિરણપચ્ચયાતિ? તત્થ કેચિ તાવ વદન્તિ ‘‘પહારપચ્ચયા એવ દુક્કટં, ઉગ્ગિરણપચ્ચયા પાચિત્તિયન્તિ સદુક્કટં પાચિત્તિયં યુજ્જતિ. પુરિમઞ્હિ ઉગ્ગિરણં, પચ્છા પહારો, ન ચ પચ્છા પહારં નિસ્સાય પુરિમં ઉગ્ગિરણં અનાપત્તિવત્થુકં ભવિતુમરહતી’’તિ.

મયં પનેત્થ એવં તક્કયામ ‘‘ઉગ્ગિરણસ્સ અત્તનો સભાવેનેવ અસણ્ઠિતત્તા તપ્પચ્ચયા પાચિત્તિયેન ન ભવિતબ્બં, અસુદ્ધચિત્તેન કતપયોગત્તા પન ન સક્કા એત્થ અનાપત્તિયા ભવિતુન્તિ દુક્કટં વુત્તં. ‘ન પહરિતુકામતાય દિન્નત્તા’તિ ઇમિના ચ પહારપચ્ચયા પુરિમસિક્ખાપદેન પાચિત્તિયાસમ્ભવે કારણં વુત્તં, ન પન પહારપચ્ચયા દુક્કટસમ્ભવે. ન હિ અપહરિતુકામતાય પહારે દિન્ને પુરિમસિક્ખાપદેન પહારપચ્ચયા પાચિત્તિયેન દુક્કટેન વા ભવિતું યુત્ત’’ન્તિ. ‘‘તિરચ્છાનાદીનં અસુચિકરણાદિં દિસ્વા કુજ્ઝિત્વાપિ ઉગ્ગિરન્તસ્સ મોક્ખાધિપ્પાયો એવા’’તિ વદન્તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. કુપિતતા, ન મોક્ખાધિપ્પાયતા, ઉપસમ્પન્નસ્સ તલસત્તિઉગ્ગિરણન્તિ ઇમાનિ પનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

તલસત્તિકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. અમૂલકસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૫૯. છટ્ઠં ઉત્તાનત્થમેવ. ઉપસમ્પન્નતા, સઙ્ઘાદિસેસસ્સ અમૂલકતા, અનુદ્ધંસના, તઙ્ખણવિજાનનાતિ ઇમાનિ પનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

અમૂલકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સઞ્ચિચ્ચસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૬૪. સત્તમમ્પિ ઉત્તાનત્થમેવ. ઉપસમ્પન્નતા, અફાસુકામતા, કુક્કુચ્ચુપ્પાદનન્તિ ઇમાનિ પનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

સઞ્ચિચ્ચસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. ઉપસ્સુતિસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૭૧. અટ્ઠમે સુતિસમીપન્તિ સદ્દસમીપં. સુય્યતીતિ હિ સુતિ, સદ્દસ્સેતં અધિવચનં. તસ્સ સમીપં ઉપસ્સુતિ, સદ્દસમીપન્તિ વુત્તં હોતિ. ગણ્ઠિપદેસુ ચ સુય્યતીતિ સુતીતિ સદ્દોવ વુત્તો. યત્થ પન ઠિતેન સક્કા હોતિ સદ્દં સોતું, તત્થ તિટ્ઠન્તો સદ્દસમીપે ઠિતો નામ હોતીતિ આહ ‘‘યત્થ ઠત્વા’’તિઆદિ. કેચિ પન ‘‘સુણાતિ એત્થાતિ સુતિ. યત્થ ઠિતો સુણાતિ, તસ્સ ઠાનસ્સેતં નામં. તસ્સ સમીપં ઉપસ્સુતી’’તિ વદન્તિ, એવં પન ગય્હમાને યસ્મિં ઠાને ઠિતો સુણાતિ, તસ્સ આસન્ને અઞ્ઞસ્મિં પદેસે તિટ્ઠતીતિ આપજ્જતિ. અટ્ઠકથાયઞ્ચ ઉપસ્સુતિ-સદ્દસ્સેવ અત્થં દસ્સેતું ‘‘યત્થ ઠત્વા સક્કા હોતિ, તેસં વચનં સોતુ’’ન્તિ વુત્તં, ન સુતિ-સદ્દસ્સ. તસ્મા પુબ્બનયોવેત્થ પસત્થતરો. અથ વા ઉપેચ્ચ સુય્યતિ એત્થાતિ ઉપસ્સુતિ, ઠાનં. યં ઠાનં ઉપગતેન સક્કા હોતિ કથેન્તાનં સદ્દં સોતું, તત્થાતિ એવમત્થો ગહેતબ્બો. મન્તેન્તન્તિ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનન્તિ આહ ‘‘મન્તયમાને’’તિ.

૪૭૩. એકપરિચ્છેદાનીતિ ‘‘સિયા કિરિયં, સિયા અકિરિય’’ન્તિ ઇમિના નયેન એકપરિચ્છેદાનિ. ઇમાનિ હિ તીણિ સિક્ખાપદાનિ કદાચિ કિરિયતો સમુટ્ઠહન્તિ, કદાચિ અકિરિયતો, ન એકક્ખણેયેવ કિરિયાકિરિયતો સમુટ્ઠહન્તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. ઉપસમ્પન્નતા, ચોદનાધિપ્પાયો, સવનન્તિ ઇમાનિ પનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

ઉપસ્સુતિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. કમ્મપટિબાહનસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૭૪. નવમં ઉત્તાનત્થમેવ. ધમ્મકમ્મતા, ધમ્મકમ્મન્તિ સઞ્ઞા, છન્દં દત્વા ખિય્યનન્તિ ઇમાનિ પનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

કમ્મપટિબાહનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. છન્દં અદત્વા ગમનસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૭૯. દસમં ઉત્તાનત્થમેવ. વિનિચ્છયકથાય પવત્તમાનતા, ધમ્મકમ્મતા, ધમ્મકમ્મસઞ્ઞિતા, સમાનસીમાયં ઠિતતા, સમાનસંવાસકતા, કોપેતુકામતાય હત્થપાસવિજહનન્તિ ઇમાનિ પનેત્થ છ અઙ્ગાનિ.

છન્દં અદત્વા ગમનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૧. દુબ્બલસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૮૪. એકાદસમમ્પિ ઉત્તાનત્થમેવ. ઉપસમ્પન્નતા, ધમ્મેન લદ્ધસમ્મુતિતા, સઙ્ઘેન સદ્ધિં વિકપ્પનુપગચીવરદાનં, પચ્છા ખીયિતુકામતાય ખિય્યનાતિ ઇમાનિ પનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

દુબ્બલસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪૮૯. દ્વાદસમે નત્થિ કિઞ્ચિ વત્તબ્બં.

નિટ્ઠિતો સહધમ્મિકવગ્ગો અટ્ઠમો.