૯. રાજવગ્ગો

૧. અન્તેપુરસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૯૭-૪૯૯. રાજવગ્ગસ્સ પઠમસિક્ખાપદે અટ્ઠકથાયં સબ્બં ઉત્તાનત્થમેવ. પાળિયં પન અયમનુત્તાનપદત્થો. કતં વા કરિસ્સન્તિ વાતિ મેથુનવીતિક્કમનં કતં વા કરિસ્સન્તિ વા. ઇમેસન્તિ પદં વિભત્તિવિપરિણામં કત્વા ઉભયત્થ યોજેતબ્બં ‘‘ઇમેહિ કતં ઇમે કરિસ્સન્તી’’તિ. રતનન્તિ મણિરતનાદીસુ યંકિઞ્ચિ. ઉભતોતિ દ્વીહિ પક્ખેહિ. ‘‘ઉભતો સુજાતો’’તિ એત્તકે વુત્તે યેહિ કેહિચિ દ્વીહિ ભાગેહિ સુજાતતા વિઞ્ઞાયેય્ય, સુજાત-સદ્દો ચ ‘‘સુજાતો ચારુદસ્સનો’’તિઆદીસુ આરોહસમ્પત્તિપરિયાયોતિ જાતિવસેનેવ સુજાતતં વિભાવેતું ‘‘માતિતો ચ પિતિતો ચા’’તિ વુત્તં. અનોરસપુત્તવસેનપિ લોકે માતુપિતુસમઞ્ઞા દિસ્સતિ, ઇધ પન સા ઓરસપુત્તવસેનેવ ઇચ્છિતાતિ દસ્સેતું ‘‘સંસુદ્ધગહણિકો’’તિ વુત્તં. ગબ્ભં ગણ્હાતિ ધારેતીતિ ગહણી, ગબ્ભાસયસઞ્ઞિતો માતુકુચ્છિપ્પદેસો. સંસુદ્ધા ગહણી અસ્સાતિ સંસુદ્ધગહણિકો, સંસુદ્ધા તસ્સ માતુકુચ્છીતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘સમવેપાકિનિયા ગહણિયા’’તિ એત્થ પન યથાભુત્તસ્સ આહારસ્સ વિપાચનવસેન ગણ્હનતો અછડ્ડનતો કમ્મજતેજોધાતુ ‘‘ગહણી’’તિ વુચ્ચતિ.

યાવ સત્તમા પિતામહયુગાતિ એત્થ પિતુ પિતા પિતામહો, પિતામહસ્સ યુગં પિતામહયુગં. ‘‘યુગ’’ન્તિ આયુપ્પમાણં વુચ્ચતિ. અભિલાપમત્તમેવ ચેતં, અત્થતો પન પિતામહોયેવ પિતામહયુગં. પિતા ચ માતા ચ પિતરો, પિતૂનં પિતરો પિતામહા, તેસં યુગો પિતામહયુગો, તસ્મા યાવ સત્તમા પિતામહયુગા, પિતામહદ્વન્દાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. એવઞ્હિ પિતામહગ્ગહણેનેવ માતામહોપિ ગહિતો હોતિ. યુગ-સદ્દો ચેત્થ એકસેસેન દટ્ઠબ્બો યુગો ચ યુગો ચ યુગોતિ. એવઞ્હિ તત્થ તત્થ દ્વન્દં ગહિતમેવ હોતિ, તસ્મા તતો ઉદ્ધં સબ્બેપિ પુબ્બપુરિસા પિતામહયુગગ્ગહણેનેવ ગહિતા. એવં યાવ સત્તમો પિતામહયુગો, તાવ સંસુદ્ધગહણિકો.

અક્ખિત્તોતિ ‘‘અપનેથ એતં, કિં ઇમિના’’તિ એવં અક્ખિત્તો અનવક્ખિત્તો. અનુપકુટ્ઠોતિ ન ઉપકુટ્ઠો, ન અક્કોસં વા નિન્દં વા પત્તપુબ્બો. કેન કારણેનાતિ આહ ‘‘જાતિવાદેના’’તિ. એત્થ ચ ‘‘ઉભતો…પે… પિતામહયુગા’’તિ એતેન તસ્સ યોનિદોસાભાવો દસ્સિતો સંસુદ્ધગહણિકભાવકિત્તનતો, ‘‘અક્ખિત્તો’’તિ ઇમિના કિરિયાપરાધાભાવો. કિરિયાપરાધેન હિ સત્તા ખેપં પાપુણન્તિ. ‘‘અનુપકુટ્ઠો’’તિ ઇમિના અયુત્તસંસગ્ગાભાવો. અયુત્તસંસગ્ગઞ્હિ પટિચ્ચ સત્તા અક્કોસં લભન્તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. ખત્તિયતા, અભિસિત્તતા, ઉભિન્નમ્પિ સયનિઘરતો અનિક્ખન્તતા, અપ્પટિસંવિદિતતા, ઇન્દખીલાતિક્કમોતિ ઇમાનિ પનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ.

અન્તેપુરસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. રતનસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૦૨. દુતિયે મહાલતં નામાતિ પતિકુલં ગચ્છન્તિયા કિર તસ્સા પિતા મહાલતાપિળન્ધનં નામ કારાપેસિ. તસ્મિં પિળન્ધને ચતસ્સો વજિરનાળિયો તત્થ તત્થ અપ્પેતબ્બટ્ઠાને અપ્પનવસેન વિનિયોગં અગમંસુ, મુત્તાનં એકાદસ નાળિયો, પવાળસ્સ દ્વાવીસતિ નાળિયો, મણીનં તેત્તિંસ નાળિયો. ઇતિ એતેહિ ચ અઞ્ઞેહિ ચ વેળુરિયલોહિતઙ્કમસારગલ્લાદીહિ સત્તવણ્ણેહિ ચ રતનેહિ નિટ્ઠાનં અગમાસિ. તં સીસે પટિમુક્કં યાવ પાદપિટ્ઠિયા ભસ્સતિ, પઞ્ચન્નં હત્થીનં બલં ધારયમાનાવ ઇત્થી નં ધારેતું સક્કોતિ. તં સન્ધાયેતં વુત્તં.

૫૦૬. આવસથસ્સ પન સુપ્પપાતો વા મુસલપાતો વા ઉપચારો નામાતિ યોજેતબ્બં. આવસથોતિ ચેત્થ અન્તોઆરામે વા હોતુ અઞ્ઞત્થ વા, અત્તનો વસનટ્ઠાનં વુચ્ચતિ. છન્દેનપિ ભયેનપીતિ વડ્ઢકીઆદીસુ છન્દેન, રાજવલ્લભેસુ ભયેન. તમેવ ભિક્ખું આસઙ્કન્તીતિ વિસ્સરિત્વા ગમનકાલે અત્તનો પચ્છતો અઞ્ઞસ્સાભાવા આસઙ્કન્તિ. પતિરૂપં નામ રતનસમ્મતે પંસુકૂલગ્ગહણં વા રતને નિરુસ્સુક્કગમનં વા. યદિ હિ તં રતનસમ્મતં આમાસં ચે, ‘‘નત્થિ એતસ્સ સામી’’તિ પંસુકૂલં ગહેસ્સતિ. અનામાસં ચે, ‘‘નત્થિ એતસ્સ સામી’’તિ પંસુકૂલછિન્નપલિબોધો નિરપેક્ખો ગમિસ્સતિ. સમાદપેત્વાતિ અઞ્ઞં સમાદપેત્વા, ‘‘ઉદ્દિસ્સ અરિયા તિટ્ઠન્તિ, એસા અરિયાનયાચના’’તિ (જા. ૧.૭.૫૯) વુત્તનયેન યાચિત્વાતિ અત્થો. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. અનનુઞ્ઞાતકરણં, પરસન્તકતા, વિસ્સાસગ્ગાહપંસુકૂલસઞ્ઞાનં અભાવો, ઉગ્ગહણં વા ઉગ્ગહાપનં વાતિ ઇમાનિ પનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

રતનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. વિકાલગામપ્પવિસનસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૦૮. તતિયે અરિયમગ્ગસ્સાતિ એત્થ સગ્ગમગ્ગોપિ સઙ્ગહેતબ્બો. અનિય્યાનિકત્તા સગ્ગમોક્ખમગ્ગાનં તિરચ્છાનભૂતા હિ કથા તિરચ્છાનકથા. તિરચ્છાનભૂતન્તિ તિરોકરણભૂતં વિબન્ધનભૂતં. રાજપટિસંયુત્તં કથન્તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૭; મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨૨૩; સં. નિ. અટ્ઠ. ૩.૫.૧૦૮૦; અ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૧૦.૬૯-૭૦) રાજાનં આરબ્ભ ‘‘મહાસમ્મતો મન્ધાતા ધમ્માસોકો એવંમહાનુભાવો’’તિઆદિના નયેન પવત્તકથં. એત્થ ચ ‘‘અસુકો રાજા અભિરૂપો દસ્સનીયો’’તિઆદિના નયેન ગેહસ્સિતકથાવ તિરચ્છાનકથા હોતિ. ‘‘સોપિ નામ એવંમહાનુભાવો ખયં ગતો’’તિ એવં પવત્તા પન અનિચ્ચતાપટિસંયુત્તા કમ્મટ્ઠાનભાવે તિટ્ઠતિ. ચોરેસુપિ ‘‘મૂલદેવો એવંમહાનુભાવો, મેઘમાલો એવંમહાનુભાવો’’તિ તેસં કમ્મં પટિચ્ચ ‘‘અહો સૂરા’’તિ ગેહસ્સિતકથાવ તિરચ્છાનકથા. યુદ્ધેપિ ભરતયુદ્ધાદીસુ ‘‘અસુકેન અસુકો એવં મારિતો એવં વિદ્ધો’’તિ કામસ્સાદવસેનેવ કથા તિરચ્છાનકથા. ‘‘તેપિ નામ ખયં ગતા’’તિ એવં પવત્તા પન સબ્બત્થ કમ્મટ્ઠાનમેવ હોતિ.

અપિચ અન્નાદીસુ ‘‘એવં વણ્ણવન્તં ગન્ધવન્તં રસવન્તં ફસ્સસમ્પન્નં ખાદિમ્હ ભુઞ્જિમ્હ પિવિમ્હ પરિભુઞ્જિમ્હા’’તિ કામસ્સાદવસેન કથેતું ન વટ્ટતિ, સાત્થકં પન કત્વા ‘‘પુબ્બે એવં વણ્ણાદિસમ્પન્નં અન્નં પાનં વત્થં સયનં માલાગન્ધં સીલવન્તાનં અદમ્હ, ચેતિયપૂજં અકરિમ્હા’’તિ કથેતું વટ્ટતિ. ઞાતિકથાદીસુપિ ‘‘અમ્હાકં ઞાતકા સૂરા સમત્થા’’તિ વા ‘‘પુબ્બે મયં એવં વિચિત્રેહિ યાનેહિ વિચરિમ્હા’’તિ વા અસ્સાદવસેન વત્તું ન વટ્ટતિ, સાત્થકં પન કત્વા ‘‘તેપિ નો ઞાતકા ખયં ગતા’’તિ વા ‘‘પુબ્બે મયં એવરૂપા ઉપાહના સઙ્ઘસ્સ અદમ્હા’’તિ વા કથેતબ્બં. ગામકથાપિ સુનિવિટ્ઠદુન્નિવિટ્ઠસુભિક્ખદુબ્ભિક્ખાદિવસેન વા ‘‘અસુકગામવાસિનો સૂરા સમત્થા’’તિ વા એવં અસ્સાદવસેન ન વટ્ટતિ, સાત્થકં પન કત્વા ‘‘સદ્ધા પસન્ના’’તિ વા ‘‘ખયવયં ગતા’’તિ વા વત્તું વટ્ટતિ. નિગમનગરજનપદકથાસુપિ એસેવ નયો.

ઇત્થિકથાપિ વણ્ણસણ્ઠાનાદીનિ પટિચ્ચ અસ્સાદવસેન ન વટ્ટતિ, ‘‘સદ્ધા પસન્ના, ખયં ગતા’’તિ એવં વત્તું વટ્ટતિ. સૂરકથાપિ ‘‘નન્દિમિત્તો નામ યોધો સૂરો અહોસી’’તિ અસ્સાદવસેન ન વટ્ટતિ, ‘‘સદ્ધો અહોસિ, ખયં ગતો’’તિ એવમેવ વટ્ટતિ. વિસિખાકથાપિ ‘‘અસુકા વિસિખા સુનિવિટ્ઠા દુન્નિવિટ્ઠા સૂરા સમત્થા’’તિ અસ્સાદવસેનેવ ન વટ્ટતિ, ‘‘સદ્ધા પસન્ના, ખયં ગતા’’ઇચ્ચેવ વટ્ટતિ.

કુમ્ભટ્ઠાનકથાતિ કુટટ્ઠાનકથા ઉદકતિત્થકથા વુચ્ચતિ, કુમ્ભદાસીકથા વા. સાપિ ‘‘પાસાદિકા નચ્ચિતું ગાયિતું છેકા’’તિ અસ્સાદવસેન ન વટ્ટતિ, ‘‘સદ્ધા પસન્ના’’તિઆદિના નયેનેવ વટ્ટતિ. પુબ્બપેતકથાતિ અતીતઞાતિકથા. તત્થ વત્તમાનઞાતિકથાસદિસોવ વિનિચ્છયો.

નાનત્તકથાતિ પુરિમપચ્છિમકથાવિમુત્તા અવસેસા નાનાસભાવા નિરત્થકકથા. લોકક્ખાયિકાતિ ‘‘અયં લોકો કેન નિમ્મિતો, અસુકેન પજાપતિના બ્રહ્મુના ઇસ્સરેન વા નિમ્મિતો, કાકો સેતો અટ્ઠીનં સેતત્તા, બકા રત્તા લોહિતસ્સ રત્તત્તા’’તિ એવમાદિકા લોકાયતવિતણ્ડસલ્લાપકથા. ઉપ્પત્તિઠિતિસંહારાદિવસેન લોકં અક્ખાયતીતિ લોકક્ખાયિકા. સમુદ્દક્ખાયિકા નામ કસ્મા સમુદ્દો સાગરો, સાગરસ્સ રઞ્ઞો પુત્તેહિ ખતત્તા સાગરો. ખતો અમ્હેહીતિ હત્થમુદ્દાય નિવેદિતત્તા સમુદ્દોતિ એવમાદિકા નિરત્થકા સમુદ્દક્ખાયિકકથા.

ઇતિ ભવો ઇતિ અભવોતિ યં વા તં વા નિરત્થકકારણં વત્વા પવત્તિતકથા ઇતિભવાભવકથા. એત્થ ચ ભવોતિ સસ્સતં, અભવોતિ ઉચ્છેદં. ભવોતિ વુદ્ધિ, અભવોતિ હાનિ. ભવોતિ કામસુખં, અભવોતિ અત્તકિલમથો. ઇતિ ઇમાય છબ્બિધાય ઇતિભવાભવકથાય સદ્ધિં બાત્તિંસ તિરચ્છાનકથા નામ હોતિ. અથ વા પાળિયં સરૂપતો અનાગતાપિ અરઞ્ઞપબ્બતનદીદીપકથા ઇતિ-સદ્દેન સઙ્ગહેત્વા છત્તિંસ તિરચ્છાનકથાતિ વુચ્ચતિ. ઇતિ વાતિ હિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો પકારત્થે, વા-સદ્દો વિકપ્પત્થે. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘એવંપકારં ઇતો અઞ્ઞં વા તાદિસં નિરત્થકકથં કથેન્તી’’તિ. આદિઅત્થે વા ઇતિ-સદ્દો ‘‘ઇતિ વા ઇતિ એવરૂપા નચ્ચગીતવાદિતવિસૂકદસ્સના પટિવિરતો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૧૦, ૧૯૪) વિય, એવમાદિં અઞ્ઞમ્પિ તાદિસં કથં કથેન્તીતિ અત્થો.

૫૧૨. અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારો અદિન્નાદાને વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બોતિ ઇમિના દુતિયલેડ્ડુપાતો ઇધ ઉપચારોતિ દસ્સેતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. સન્તં ભિક્ખું અનાપુચ્છના, અનુઞ્ઞાતકારણાભાવો, વિકાલે ગામપ્પવિસનન્તિ ઇમાનિ પનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

વિકાલગામપ્પવિસનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. સૂચિઘરસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૧૭. ચતુત્થે તં અસ્સ અત્થીતિ પઠમં ભિન્દિત્વા પચ્છા દેસેતબ્બત્તા તં ભેદનકં તસ્સ પાચિત્તિયસ્સ અત્થીતિ ભેદનકં, પાચિત્તિયં. અસ્સત્થિઅત્થે અ-કારપચ્ચયો દટ્ઠબ્બો. વાસિજટેતિ વાસિદણ્ડકે. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. સૂચિઘરતા, અટ્ઠિમયાદિતા, અત્તનો અત્થાય કરણં વા કારાપેત્વા વા પટિલાભોતિ ઇમાનિ પનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

સૂચિઘરસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. મઞ્ચપીઠસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૨૨. પઞ્ચમે છેદનકં વુત્તનયમેવાતિ છેદનમેવ છેદનકં, તં તસ્સ અત્થીતિ છેદનકન્તિ ઇમમત્થં અતિદિસ્સતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. પમાણાતિક્કન્તમઞ્ચપીઠતા, અત્તનો અત્થાય કરણં વા કારાપેત્વા વા પટિલાભોતિ ઇમાનિ પનેત્થ દ્વે અઙ્ગાનિ.

મઞ્ચપીઠસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. તૂલોનદ્ધસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૨૬. છટ્ઠે તૂલં પક્ખિપિત્વાતિ હેટ્ઠા ચિમિલિકં પત્થરિત્વા તસ્સ ઉપરિ તૂલં પક્ખિપિત્વાતિ અત્થો. પોટકિતૂલન્તિ એરકતૂલાદિ યંકિઞ્ચિ તિણજાતીનં તૂલં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. તૂલોનદ્ધમઞ્ચપીઠતા, અત્તનો અત્થાય કરણં વા કારાપેત્વા વા પટિલાભોતિ ઇમાનિ પનેત્થ દ્વે અઙ્ગાનિ. અત્તના કારાપિતસ્સ હિ પટિલાભમત્તેનેવ પાચિત્તિયં. તેનેવ પદભાજને ‘‘પટિલાભેન ઉદ્દાલેત્વા પાચિત્તિયં દેસેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. કેનચિ પન ‘‘પટિલાભેન ઉદ્દાલેત્વા પાચિત્તિયં દેસેતબ્બન્તિ એત્થ કિઞ્ચાપિ પટિલાભમત્તેનેવ પાચિત્તિયં વિય દિસ્સતિ, પરિભોગેયેવ આપત્તિ દટ્ઠબ્બા. ‘અઞ્ઞેન કતં પટિલભિત્વા પરિભુઞ્જતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’તિ વચનં એત્થ સાધક’’ન્તિ વુત્તં, તં તસ્સ મતિમત્તં. ન હિ ‘‘અઞ્ઞેન કતં પટિલભિત્વા પરિભુઞ્જતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ ઇદં અત્તના કારાપિતં સન્ધાય વુત્તં, કરણકારાપનપચ્ચયા ચ ઇમિના સિક્ખાપદેન પાચિત્તિયં વુત્તં, ન પરિભોગપચ્ચયા. ‘‘ન, ભિક્ખવે, તૂલોનદ્ધં મઞ્ચં વા પીઠં વા પરિભુઞ્જિતબ્બં, યો પરિભુઞ્જેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ હિ ખન્ધકે વુત્તત્તા અત્તના વા કતં હોતુ અઞ્ઞેન વા, પરિભુઞ્જન્તસ્સ પરિભોગપચ્ચયા દુક્કટમેવ, ન પાચિત્તિયં.

તૂલોનદ્ધસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. નિસીદનસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૩૧. સત્તમે યં વત્તબ્બં, તં નિસીદનસન્થતસિક્ખાપદે વુત્તમેવ. નિસીદનસ્સ પમાણાતિક્કન્તતા, અત્તનો અત્થાય કરણં વા કારાપેત્વા વા પટિલાભોતિ ઇમાનિ પનેત્થ દ્વે અઙ્ગાનિ.

નિસીદનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫૩૭-૫૪૨. અટ્ઠમનવમદસમેસુ નત્થિ વત્તબ્બં, અઙ્ગાનિપિ સત્તમેવ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ.

નિટ્ઠિતો રાજવગ્ગો નવમો.

ઇતિ સમન્તપાસાદિકાય વિનયટ્ઠકથાય સારત્થદીપનિયં

ખુદ્દકવણ્ણના સમત્તા.

પાચિત્તિયકણ્ડં નિટ્ઠિતં.