૫. પાચિત્તિયકણ્ડં

૧. મુસાવાદવગ્ગો

૧. મુસાવાદસિક્ખાપદવણ્ણના

૧. મુસાવાદવગ્ગસ્સ પઠમસિક્ખાપદે ખુદ્દકાનન્તિ એત્થ ‘‘ખુદ્દક-સદ્દો બહુ-સદ્દપરિયાયો. બહુભાવતો ઇમાનિ ખુદ્દકાનિ નામ જાતાની’’તિ વદન્તિ. તત્થાતિ તેસુ નવસુ વગ્ગેસુ, તેસુ વા ખુદ્દકેસુ. કારણેન કારણન્તરપટિચ્છાદનમેવ વિભાવેતું ‘‘રૂપં અનિચ્ચ’’ન્તિઆદિમાહ. રૂપં અનિચ્ચન્તિ પટિજાનિત્વા તત્થ કારણં વદન્તો ‘‘જાનિતબ્બતો’’તિ આહ. ‘‘યદિ એવં નિબ્બાનસ્સપિ અનિચ્ચતા આપજ્જતી’’તિ પરેન વુત્તો તં કારણં પટિચ્છાદેતું પુન ‘‘જાતિધમ્મતો’’તિ અઞ્ઞં કારણં વદતિ.

‘‘સમ્પજાનં મુસા ભાસતી’’તિ વત્તબ્બે સમ્પજાન મુસા ભાસતીતિ અનુનાસિકલોપેન નિદ્દેસોતિ આહ ‘‘જાનન્તો મુસા ભાસતી’’તિ.

૨. જાનિત્વા જાનન્તસ્સ ચ મુસા ભણનેતિ પુબ્બભાગેપિ જાનિત્વા વચનક્ખણેપિ જાનન્તસ્સ મુસા ભણને. ભણનઞ્ચ નામ ઇધ અભૂતસ્સ વા ભૂતતં ભૂતસ્સ વા અભૂતતં કત્વા કાયેન વા વાચાય વા વિઞ્ઞાપનપયોગો. સમ્પજાનમુસાવાદેતિ ચ નિમિત્તત્થે ભુમ્મવચનં, તસ્મા યો સમ્પજાન મુસા વદતિ, તસ્સ તંનિમિત્તં તંહેતુ તપ્પચ્ચયા પાચિત્તિયં હોતીતિ એવમેત્થ અઞ્ઞેસુ ચ ઈદિસેસુ અત્થો વેદિતબ્બો.

૩. વિસંવાદેન્તિ એતેનાતિ વિસંવાદનં, વઞ્ચનાધિપ્પાયવસપ્પવત્તં ચિત્તં. તેનાહ ‘‘વિસંવાદનચિત્તં પુરતો કત્વા વદન્તસ્સા’’તિ. વદતિ એતાયાતિ વાચા, વચનસમુટ્ઠાપિકા ચેતના. તેનાહ ‘‘મિચ્છાવાચા…પે… ચેતના’’તિ. પભેદગતા વાચાતિ અનેકભેદભિન્ના. એવં પઠમપદેન સુદ્ધચેતના…પે… કથિતાતિ વેદિતબ્બાતિ ઇમિના ઇમં દીપેતિ – સુદ્ધચેતના વા સુદ્ધસદ્દો વા સુદ્ધવિઞ્ઞત્તિ વા મુસાવાદો નામ ન હોતિ, વિઞ્ઞત્તિયા સદ્દેન ચ સહિતા તંસમુટ્ઠાપિકા ચેતના મુસાવાદોતિ. ચક્ખુવસેન અગ્ગહિતારમ્મણન્તિ ચક્ખુસન્નિસ્સિતેન વિઞ્ઞાણેન અગ્ગહિતમારમ્મણં. ઘાનાદીનં તિણ્ણં ઇન્દ્રિયાનં સમ્પત્તવિસયગ્ગાહકત્તા વુત્તં ‘‘તીહિ ઇન્દ્રિયેહિ એકાબદ્ધં વિય કત્વા’’તિ. ‘‘ધનુના વિજ્ઝતી’’તિઆદીસુ વિય ‘‘ચક્ખુના દિટ્ઠ’’ન્તિ અયં વોહારો લોકે પાકટોતિ આહ ‘‘ઓળારિકેનેવ નયેના’’તિ.

૧૧. અવીમંસિત્વાતિ અનુપપરિક્ખિત્વા. અનુપધારેત્વાતિ અવિનિચ્છિનિત્વા. જળત્તાતિ અઞ્ઞાણતાય. દારુસકટં યોજેત્વા ગતોતિ દારુસકટં યોજેત્વા તત્થ નિસીદિત્વા ગતોતિ અધિપ્પાયો. ગતો ભવિસ્સતીતિ તથેવ સન્નિટ્ઠાનં કત્વા વુત્તત્તા મુસાવાદો જાતો. કેચિ પન ‘‘કેળિં કુરુમાનોતિ વુત્તત્તા એવં વદન્તો દુબ્ભાસિતં આપજ્જતી’’તિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં. જાતિઆદીહિયેવ હિ દસહિ અક્કોસવત્થૂહિ દવકમ્યતાય વદન્તસ્સ દુબ્ભાસિતં વુત્તં. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘હીનુક્કટ્ઠેહિ ઉક્કટ્ઠં, હીનં વા જાતિઆદિહિ;

ઉજું વાઞ્ઞાપદેસેન, વદે દુબ્ભાસિતં દવા’’તિ.

ચિત્તેન થોકતરભાવંયેવ અગ્ગહેત્વા બહુભાવંયેવ ગહેત્વા વુત્તત્તા ‘‘ગામો એકતેલો’’તિઆદિનાપિ મુસાવાદો જાતો. ચારેસુન્તિ ઉપનેસું. વિસંવાદનપુરેક્ખારતા, વિસંવાદનચિત્તેન યમત્થં વત્તુકામો, તસ્સ પુગ્ગલસ્સ વિઞ્ઞાપનપયોગો ચાતિ ઇમાનેત્થ દ્વે અઙ્ગાનિ. ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મારોચનત્થં મુસા ભણન્તસ્સ પારાજિકં, અમૂલકેન પારાજિકેન અનુદ્ધંસનત્થં સઙ્ઘાદિસેસો, સઙ્ઘાદિસેસેન અનુદ્ધંસનત્થં પાચિત્તિયં, આચારવિપત્તિયા દુક્કટં, ‘‘યો તે વિહારે વસતી’’તિઆદિપરિયાયેન ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મારોચનત્થં પટિવિજાનન્તસ્સ મુસા ભણિતે થુલ્લચ્ચયં, અપ્પટિવિજાનન્તસ્સ દુક્કટં, કેવલં મુસા ભણન્તસ્સ ઇધ પાચિત્તિયં વુત્તં.

મુસાવાદસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ઓમસવાદસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૨. દુતિયે કણ્ણકટુકતાય અમનાપં વદન્તા કણ્ણેસુ વિજ્ઝન્તા વિય હોન્તીતિ આહ ‘‘ઓમસન્તીતિ ઓવિજ્ઝન્તી’’તિ. પધંસેન્તીતિ અભિભવન્તિ.

૧૩. બોધિસત્તો તેન સમયેન હોતીતિ તેન સમયેન બોધિસત્તો નન્દિવિસાલો નામ અહોસીતિ અત્થો. અતીતત્થે વત્તમાનવચનં, કિરિયાકાલવચનિચ્છાય વા વત્તમાનપ્પયોગો સદ્દન્તરસન્નિધાનેન ભૂતતાવગમો સિયાતિ. પચ્ચેસીતિ ‘‘અમનાપં ઇદ’’ન્તિ અઞ્ઞાસિ. હેટ્ઠારુક્ખે દત્વાતિ ઉપત્થમ્ભકે દત્વા. પુબ્બે પતિટ્ઠિતારપ્પદેસં પુન અરે પત્તેતિ પુબ્બે ઉજુકં હેટ્ઠામુખં પતિટ્ઠિતઅરસ્સ ભૂમિપ્પદેસં પુન તસ્મિંયેવ અરે પરિવત્તેત્વા હેટ્ઠામુખભાવેન સમ્પત્તે, પઠમં ભૂમિયં પતિટ્ઠિતનેમિપ્પદેસે પરિવત્તેત્વા પુન ભૂમિયં પતિટ્ઠિતેતિ વુત્તં હોતિ. સિથિલકરણન્તિ સિથિલકિરિયા.

૧૫. પુબ્બેતિ અટ્ઠુપ્પત્તિયં. તચ્છકકમ્મન્તિ વડ્ઢકીકમ્મં. કોટ્ટકકમ્મન્તિ વા પાસાણકોટ્ટકકમ્મં. હત્થમુદ્દાગણનાતિ અઙ્ગુલિસઙ્કોચેનેવ ગણના. પાદસિકમિલક્ખકાદયો વિય નવન્તવસેન ગણના અચ્છિદ્દકગણના. આદિ-સદ્દેન સઙ્કલનપટુપ્પાદનવોક્લનભાગહારાદિવસેન પવત્તા પિણ્ડગણના ગહિતા. યસ્સ સા પગુણા હોતિ, સો રુક્ખમ્પિ દિસ્વા ‘‘એત્તકાનિ એત્થ પણ્ણાની’’તિ જાનાતિ. યભ મેથુનેતિ વચનતો ય-કાર ભ-કારે એકતો યોજિતે અસદ્ધમ્મવચનં હોતિ.

૧૬-૨૬. આપત્તિયા કારેતબ્બોતિ પાચિત્તિયેન કારેતબ્બો ઉપસગ્ગાદિમત્તવિસિટ્ઠાનં અતિચણ્ડાલાદિપદાનં પાળિયં આગતેસુયેવ સઙ્ગહિતત્તા. ચોરોસીતિઆદીનં પન કેનચિ પરિયાયેન પાળિયં અનાગતત્તા દુક્કટં વુત્તં. હસાધિપ્પાયતાતિ પુરિમપદસ્સ અત્થવિવરણં. પાળિયં અવુત્તેપિ ‘‘જાતિઆદીહિ અક્કોસવત્થૂહિ પરમ્મુખા અક્કોસન્તસ્સ વત્થૂનં અનઞ્ઞભાવતો યથા દુક્કટં, તથા દવકમ્યતાય પરમ્મુખા વદન્તસ્સપિ દુબ્ભાસિતમેવા’’તિ આચરિયા વદન્તિ. સબ્બસત્તાતિ એત્થ વચનત્થવિજાનનપકતિકા તિરચ્છાનગતાપિ ગહેતબ્બા.

૩૫. અનુસાસનિપુરેક્ખારતાય ઠત્વા વદન્તસ્સ ચિત્તસ્સ લહુપરિવત્તિભાવતો અન્તરા કોપે ઉપ્પન્નેપિ અનાપત્તિ. યં અક્કોસતિ, તસ્સ ઉપસમ્પન્નતા, અનઞ્ઞાપદેસેન જાતિઆદીહિ અક્કોસનં, ‘‘મં અક્કોસતી’’તિ જાનના, અત્થપુરેક્ખારતાદીનં અભાવતાતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

ઓમસવાદસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પેસુઞ્ઞસિક્ખાપદવણ્ણના

૩૬. તતિયે ભણ્ડનં જાતં એતેસન્તિ ભણ્ડનજાતા. સમ્મન્તનન્તિ રહો સંસન્દનં. હત્થપરામાસાદિવસેન મત્થકં પત્તો કલહો જાતો એતેસન્તિ કલહજાતા. અનાપત્તિગામિકં વિરુદ્ધવાદભૂતં વિવાદં આપન્નાતિ વિવાદાપન્ના. વિગ્ગહસંવત્તનિકા કથા વિગ્ગાહિકકથા. પિસતીતિ પિસુણા, વાચા, સમગ્ગે સત્તે અવયવભૂતે વગ્ગે ભિન્ને કરોતીતિ અત્થો. પિસુણા એવ પેસુઞ્ઞં. તાય વાચાય વા સમન્નાગતો પિસુણો, તસ્સ કમ્મં પેસુઞ્ઞં. પિયભાવસ્સ સુઞ્ઞકરણવાચન્તિ ઇમિના પન ‘‘પિયસુઞ્ઞકરણતો પિસુણા’’તિ નિરુત્તિનયેન અત્થં વદતિ.

ઇધાપિ ‘‘દસહાકારેહિ પેસુઞ્ઞં ઉપસંહરતી’’તિ વચનતો દસવિધઅક્કોસવત્થુવસેનેવ પેસુઞ્ઞં ઉપસંહરન્તસ્સ પાચિત્તિયં. પાળિમુત્તકાનં ચોરોતિઆદીનં વસેન પન દુક્કટમેવાતિ વેદિતબ્બં. ‘‘અનક્કોસવત્થુભૂતં પન પેસુઞ્ઞકરં તસ્સ કિરિયં વચનં વા પિયકમ્યતાય ઉપસંહરન્તસ્સ કિઞ્ચાપિ ઇમિના સિક્ખાપદેન આપત્તિ ન દિસ્સતિ, તથાપિ દુક્કટેનેત્થ ભવિતબ્બ’’ન્તિ વદન્તિ. જાતિઆદીહિ અનઞ્ઞાપદેસેન અક્કોસન્તસ્સ ભિક્ખુનો સુત્વા ભિક્ખુસ્સ ઉપસંહરણં, પિયકમ્યતાભેદાધિપ્પાયેસુ અઞ્ઞતરતા, તસ્સ વિજાનનાતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

પેસુઞ્ઞસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પદસોધમ્મસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૫. ચતુત્થે એકતોતિ અનુપસમ્પન્નેન સદ્ધિં. પુરિમબ્યઞ્જનેન સદિસં પચ્છાબ્યઞ્જનન્તિ ‘‘રૂપં અનિચ્ચ’’ન્તિ એત્થ અનિચ્ચ-સદ્દેન સદિસં ‘‘વેદના અનિચ્ચા’’તિ એત્થ અનિચ્ચ-સદ્દં વદતિ. અક્ખરસમૂહોતિ અવિભત્તિકો અક્ખરસમૂહો. અક્ખરાનુબ્યઞ્જનસમૂહો પદન્તિ વિભત્તિઅન્તં પદમાહ. વિભત્તિઅન્તમેવ પદં ગહેત્વા ‘‘પઠમપદં પદમેવ, દુતિયં અનુપદ’’ન્તિ વુત્તં.

એકં પદન્તિ ગાથાપદં સન્ધાય વદતિ. પદગણનાયાતિ ગાથાપદગણનાય. અપાપુણિત્વાતિ સદ્ધિં અકથેત્વા. રુન્તિ ઓપાતેતીતિ એત્થ અનુનાસિકો આગમવસેન વુત્તો, સંયોગપુબ્બસ્સ રસ્સત્તં કતન્તિ વેદિતબ્બં. તેનાહ ‘‘રૂ-કારમત્તમેવા’’તિ. એત્થ ચ ‘‘રૂપં અનિચ્ચન્તિ ભણ સામણેરા’’તિ વુચ્ચમાનો સચે રૂ-કારં અવત્વા રુ-ઇતિ રસ્સં કત્વા વદતિ, અઞ્ઞં ભણિતં નામ હોતિ, તસ્મા અનાપત્તિ. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘વેદના અનિચ્ચા’’તિ એત્થાપિ અનિચ્ચ-સદ્દમત્તેનેવ આપત્તિ હોતીતિ વેદિતબ્બં. એસ નયોતિ એકમેવક્ખરં વત્વા ઠાનં. ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા’’તિ વુચ્ચમાનો હિ મ-કારમત્તમેવ વત્વા તિટ્ઠતિ. ‘‘એવં મે સુત’’ન્તિઆદિસુત્તં ભણાપિયમાનો એ-કારં વત્વા તિટ્ઠતિ ચે, અન્વક્ખરેન પાચિત્તિયં, અપરિપુણ્ણપદં વત્વા ઠિતે અનુબ્યઞ્જનેન. પદેસુ એકં પઠમપદં વિરજ્ઝતિ, દુતિયેન અનુપદેન પાચિત્તિયં.

અનઙ્ગણસુત્તં (મ. નિ. ૧.૫૭ આદયો) સમ્માદિટ્ઠિસુત્તં (મ. નિ. ૧.૮૯ આદયો) મહાવેદલ્લઞ્ચ (મ. નિ. ૧.૪૪૯ આદયો) ધમ્મસેનાપતિના ભાસિતં, અનુમાનસુત્તં (મ. નિ. ૧.૧૮૧ આદયો) મહામોગ્ગલ્લાનત્થેરેન, ચૂળવેદલ્લસુત્તં (મ. નિ. ૧.૪૬૦ આદયો) ધમ્મદિન્નાય થેરિયા ભાસિતં. પચ્ચેકબુદ્ધભાસિતમ્પિ બુદ્ધભાસિતેયેવ સઙ્ગહં ગચ્છતિ. અટ્ઠકથાનિસ્સિતોતિ પુબ્બે મગધભાસાય વુત્તં ધમ્મસઙ્ગહારુળ્હં અટ્ઠકથં સન્ધાય વદતિ. ઇદાનિપિ ‘‘યથાપિ દીપિકો નામ, નિલીયિત્વા ગણ્હતે મિગે’’તિ (મિ. પ. ૬.૧.૫) એવમાદિકં સઙ્ગહારુળ્હં અટ્ઠકથાવચનં ગહેતબ્બન્તિ વદન્તિ. પાળિનિસ્સિતોતિ ‘‘મક્કટી વજ્જિપુત્તા ચા’’તિએવમાદિના (પારા. ૬૬) પાળિયંયેવ આગતો. વિવટ્ટૂપનિસ્સિતન્તિ નિબ્બાનુપનિસ્સિતં. વિવટ્ટનિસ્સિતં પન સામઞ્ઞતો ગહેતબ્બન્તિ આહ ‘‘કિઞ્ચાપી’’તિઆદિ. થેરસ્સાતિ નાગસેનત્થેરસ્સ. મગ્ગકથાદીનિ પકરણાનિ. ‘‘અક્ખરેન વાચેતિ, અક્ખરક્ખરે આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘અક્ખરાય વાચેતિ, અક્ખરક્ખરાય આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ પાળિયં વુત્તં.

૪૮. અનુપસમ્પન્નેન સદ્ધિં ગણ્હન્તસ્સ અનાપત્તીતિ અનુપસમ્પન્નેન સહ નિસીદિત્વા ઉદ્દેસં ગણ્હન્તસ્સ અનાપત્તિ વુત્તા. દહરભિક્ખુ નિસિન્નો…પે… ભણતો અનાપત્તીતિ એત્થ દ્વીસુપિ ઠિતેસુ નિસિન્નેસુ વા ઉપસમ્પન્નસ્સ ભણામીતિ ભણન્તસ્સ અનાપત્તિયેવ. ઉપચારં મુઞ્ચિત્વાતિ પરિસપરિયન્તતો દ્વાદસહત્થં મુઞ્ચિત્વા. ‘‘નિસિન્ને વાચેમી’’તિ ભણન્તસ્સપિ ઉપચારં મુઞ્ચિત્વા નિસિન્નત્તા અનાપત્તિ. સચે પન દૂરે નિસિન્નમ્પિ વાચેમીતિ વિસું સલ્લક્ખેત્વા ભણતિ, આપત્તિયેવ. એકો પાદો ન આગચ્છતીતિ પુબ્બે પગુણોયેવ પચ્છા અસરન્તસ્સ ન આગચ્છતિ, તં ‘‘એવં ભણાહી’’તિ એકતો ભણન્તસ્સ અનાપત્તિ. ઓપાતેતીતિ સદ્ધિં કથેતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. અનુપસમ્પન્નતા, વુત્તલક્ખણધમ્મં પદસો વાચનતા, એકતો ભણનઞ્ચાતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

પદસોધમ્મસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. સહસેય્યસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૯-૫૦. પઞ્ચમે વિકૂજમાનાતિ નિત્થુનન્તા. કાકચ્છમાનાતિ રોદન્તા. તત્રિદં વત્થુનિદસ્સનં વા. તેન નુ ખો પાતિતન્તિ પુચ્છાવસેન કથિતત્તા નત્થિ મુસાવાદો. કેચિ પન ‘‘સન્દેહવસેન વચનં મુસા નામ ન હોતિ, તસ્મા એવં વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. સન્તિકં અગન્ત્વાતિ ‘‘યં એતેસં ન કપ્પતિ, તં તેસમ્પિ ન કપ્પતી’’તિ અધિપ્પાયેન અગન્ત્વા.

૫૧. દિરત્તતિરત્તન્તિ એત્થ વચનસિલિટ્ઠતામત્તેન દિરત્ત-ગ્ગહણં કતન્તિ વેદિતબ્બં. તિરત્તઞ્હિ સહવાસે લબ્ભમાને દિરત્તે વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ દિરત્તગ્ગહણં વિસું ન યોજેતિ. તેનેવાહ ‘‘ઉત્તરિદિરત્તતિરત્તન્તિ ભગવા સામણેરાનં સઙ્ગહકરણત્થાય તિરત્તપરિહારં અદાસી’’તિ. નિરન્તરં તિરત્તદસ્સનત્થં વા દિરત્તગ્ગહણં કતં. કેવલઞ્હિ તિરત્તન્તિ વુત્તે અઞ્ઞત્થ વાસેન અન્તરિકમ્પિ તિરત્તં ગણ્હેય્ય, દિરત્તવિસિટ્ઠં પન તિરત્તં વુચ્ચમાનં તેન અનન્તરિકમેવ તિરત્તં દીપેતિ. સયનં સેય્યા, સયન્તિ એત્થાતિપિ સેય્યાતિ આહ ‘‘કાયપ્પસારણસઙ્ખાત’’ન્તિઆદિ. તસ્માતિ યસ્મા ઉભયમ્પિ પરિગ્ગહિતં, તસ્મા. પઞ્ચહિ છદનેહીતિ ઇટ્ઠકસિલાસુધાતિણપણ્ણસઙ્ખઆતેહિ પઞ્ચહિ છદનેહિ. વાચુગ્ગતવસેનાતિ પગુણવસેન. દિયડ્ઢહત્થુબ્બેધો વડ્ઢકીહત્થેન ગહેતબ્બો. એકૂપચારોતિ વળઞ્જનદ્વારસ્સ એકત્તં સન્ધાય વુત્તં. સતગબ્ભં વા ચતુસ્સાલં એકૂપચારં હોતીતિ સમ્બન્ધો.

ઉપરિમતલેન સદ્ધિં અસમ્બદ્ધભિત્તિકસ્સાતિ ઇદં તુલાય અબ્ભન્તરે સયિત્વા પુન તેનેવ સુસિરેન નિક્ખમિત્વા ભિત્તિઅન્તરેન હેટ્ઠિમતલં પવિસિતું યોગ્ગેપિ ઉપરિમતલેન અસમ્બદ્ધભિત્તિકે સેનાસને અનાપત્તિયા વુત્તાય તથા પવિસિતું અસક્કુણેય્યે સમ્બદ્ધભિત્તિકે વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ દસ્સનત્થં વુત્તં, ન પન સમ્બદ્ધભિત્તિકે આપત્તીતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. હેટ્ઠાપાસાદે સયિતભિક્ખુસ્સ અનાપત્તીતિ ઇદમ્પિ તાદિસે સેનાસને હેટ્ઠિમતલે સયિતસ્સેવ આપત્તિપ્પસઙ્કા સિયાતિ તંનિવારણત્થં વુત્તં, ન પન ઉપરિમતલે સયિતસ્સ આપત્તીતિ દસ્સનત્થં. નાનૂપચારેતિ યત્થ બહિ નિસ્સેણિં કત્વા ઉપરિમતલં આરોહન્તિ, તાદિસં સન્ધાય વુત્તં. ઉપરિમતલેપિ આકાસઙ્ગણે નિપજ્જન્તસ્સ આપત્તિયા અભાવતો ‘‘છદનબ્ભન્તરે’’તિ વુત્તં.

સભાસઙ્ખેપેનાતિ સભાકારેન. અડ્ઢકુટ્ટકે સેનાસનેતિ એત્થ ‘‘અડ્ઢકુટ્ટકં નામ યત્થ એકં પસ્સં મુઞ્ચિત્વા તીસુ પસ્સેસુ ભિત્તિયો બદ્ધા હોન્તિ, યત્થ વા એકસ્મિં પસ્સે ભિત્તિં ઉટ્ઠાપેત્વા ઉભોસુ પસ્સેસુ ઉપડ્ઢં ઉપડ્ઢં કત્વા ભિત્તિયો ઉટ્ઠાપેન્તિ, તાદિસં સેનાસન’’ન્તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. ગણ્ઠિપદે પન ‘‘અડ્ઢકુટ્ટકેતિ છદનં અડ્ઢેન અસમ્પત્તકુટ્ટકે’’તિ વુત્તં, તમ્પિ નો ન યુત્તં. ‘‘વાળસઙ્ઘાટો નામ થમ્ભાનં ઉપરિ વાળરૂપેહિ કતસઙ્ઘાટો વુચ્ચતી’’તિ વદન્તિ. પરિક્ખેપસ્સ બહિગતેતિ એત્થ યસ્મિં પસ્સે પરિક્ખેપો નત્થિ, તત્થાપિ પરિક્ખેપારહપ્પદેસતો બહિગતે અનાપત્તિયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. અપરિચ્છિન્નગબ્ભૂપચારેતિ એત્થ મજ્ઝે વિવટઙ્ગણવન્તાસુ પમુખમહાચતુસ્સાલાસુ યથા આકાસઙ્ગણં અનોતરિત્વા પમુખેનેવ ગન્ત્વા સબ્બગબ્ભે પવિસિતું ન સક્કા હોતિ, એવં એકેકગબ્ભસ્સ દ્વીસુ પસ્સેસુ કુટ્ટં નીહરિત્વા કતં પરિચ્છિન્નગબ્ભૂપચારં નામ, ઇદં પન તાદિસં ન હોતીતિ ‘‘અપરિચ્છિન્નગબ્ભૂપચારે’’તિ વુત્તં. સબ્બગબ્ભે પવિસન્તીતિ ગબ્ભૂપચારસ્સ અપરિચ્છિન્નત્તા આકાસઙ્ગણં અનોતરિત્વા પમુખેનેવ ગન્ત્વા તં તં ગબ્ભં પવિસન્તિ. અથ કુતો તસ્સ પરિક્ખેપોયેવ સબ્બપરિચ્છન્નત્તાતિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘ગબ્ભપરિક્ખેપોયેવ હિસ્સ પરિક્ખેપો’’તિ. ઇદઞ્ચ સમન્તા ગબ્ભભિત્તિયો સન્ધાય વુત્તં. ચતુસ્સાલવસેન સન્નિવિટ્ઠેપિ સેનાસને ગબ્ભપમુખં વિસું અપરિક્ખિત્તમ્પિ સમન્તા ઠિતગબ્ભભિત્તીનં વસેન પરિક્ખિત્તં નામ હોતિ.

‘‘નનુ ચ ‘અપરિક્ખિત્તે પમુખે અનાપત્તી’તિ અન્ધકટ્ઠકથાયં અવિસેસેન વુત્તં, તસ્મા ચતુસ્સાલવસેન સન્નિવિટ્ઠેપિ સેનાસને વિસું અપરિક્ખિત્તે પમુખે અનાપત્તિયેવા’’તિ યો વદેય્ય, તસ્સ વાદપરિમોચનત્થં ઇદં વુત્તં ‘‘યં પન…પે… પાટેક્કસન્નિવેસા એકચ્છદના ગબ્ભપાળિયો સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘અપરિક્ખિત્તે પમુખે અનાપત્તીતિ યં વુત્તં, તં ન ચતુસ્સાલવસેન સન્નિવિટ્ઠા ગબ્ભપાળિયો સન્ધાય વુત્તં, કિઞ્ચરહિ વિસું સન્નિવિટ્ઠં એકમેવ ગબ્ભપાળિં સન્ધાય. તાદિસાય હિ ગબ્ભપાળિયા અપરિક્ખિત્તે પમુખે અનાપત્તિ, ન ચતુસ્સાલવસેન સન્નિવિટ્ઠાયા’’તિ. એકાય ચ ગબ્ભપાળિયા તસ્સ તસ્સ ગબ્ભસ્સ ઉપચારં પરિચ્છિન્દિત્વા અન્તમસો ઉભોસુ પસ્સેસુ ખુદ્દકભિત્તીનં ઉટ્ઠાપનમત્તેનપિ પમુખં પરિક્ખિત્તં નામ હોતિ, ચતુસ્સાલવસેન સન્નિવિટ્ઠાસુ પન ગબ્ભપાળીસુ ઉભોસુ પસ્સેસુ ગબ્ભભિત્તીનં વસેનપિ પમુખં પરિક્ખિત્તં નામ હોતિ. તસ્મા યં ઇમિના લક્ખણેન પરિક્ખિત્તં પમુખં, તત્થ આપત્તિ, ઇતરત્થ અનાપત્તીતિ ઇદમેત્થ સન્નિટ્ઠાનં.

ઇદાનિ ‘‘અપરિક્ખિત્તે પમુખે અનાપત્તી’’તિ વત્વા તસ્સેવ વચનસ્સ અધિપ્પાયં પકાસેન્તેન યં વુત્તં ‘‘ભૂમિયં વિના જગતિયા પમુખં સન્ધાય કથિત’’ન્તિ, તસ્સ અયુત્તતાવિભાવનત્થં ‘‘યઞ્ચ તત્થા’’તિઆદિ આરદ્ધં. ભૂમિયં વિના જગતિયા પમુખં સન્ધાય કથિતન્તિ હિ ઇમસ્સ વચનસ્સ અયમધિપ્પાયો – ‘‘અપરિક્ખિત્તે પમુખે અનાપત્તી’’તિ યં વુત્તં, તં વિના વત્થું ભૂમિયં કતગેહસ્સ પમુખં સન્ધાય કથિતં. સચે પન ઉચ્ચવત્થુકં પમુખં હોતિ, પરિક્ખિત્તસઙ્ખ્યં ન ગચ્છતીતિ. તેનેવાહ ‘‘દસહત્થુબ્બેધાપિ હિ જગતિ પરિક્ખેપસઙ્ખ્યં ન ગચ્છતી’’તિ. હેટ્ઠાપિ ઇદમેવ મનસિ સન્નિધાય વુત્તં ‘‘ઉચ્ચવત્થુકં ચેપિ હોતિ, પમુખે સયિતો ગબ્ભે સયિતાનં આપત્તિં ન કરોતી’’તિ. તત્થાતિ અન્ધકટ્ઠકથાયં. જગતિયા પમાણં વત્વાતિ ‘‘સચે જગતિયા ઓતરિત્વા ભૂમિયં સયિતો, જગતિયા ઉપરિ સયિતં ન પસ્સતી’’તિ એવં જગતિયા ઉબ્બેધેન પમાણં વત્વા. એકસાલાદીસુ ઉજુકમેવ દીઘં કત્વા સન્નિવેસિતો પાસાદો એકસાલસન્નિવેસો. દ્વિસાલસન્નિવેસાદયોપિ વુત્તાનુસારતો વેદિતબ્બા. સાલપ્પભેદદીપનમેવ ચેત્થ હેટ્ઠા વુત્તતો વિસેસો.

મજ્ઝેપાકારં કરોન્તીતિ એત્થાપિ પરિક્ખેપસ્સ હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેન દિયડ્ઢહત્થુબ્બેધત્તા દિયડ્ઢહત્થં ચેપિ મજ્ઝે પાકારં કરોન્તિ, નાનૂપચારમેવ હોતીતિ વેદિતબ્બં. ન હિ છિદ્દેન ગેહં એકૂપચારં નામ હોતીતિ એત્થ સચે ઉબ્બેધેન દિયડ્ઢહત્થબ્ભન્તરે મનુસ્સાનં સઞ્ચારપ્પહોનકં છિદ્દં હોતિ, તમ્પિ દ્વારમેવાતિ એકૂપચારં હોતિ. કિં પરિક્ખેપોવિદ્ધસ્તોતિ પમુખસ્સ પરિક્ખેપં સન્ધાય વદતિ. સબ્બત્થ પઞ્ચન્નંયેવ છદનાનં આગતત્તા વદતિ ‘‘પઞ્ચન્નં અઞ્ઞતરેન છદનેન છન્ના’’તિ.

૫૩. પાળિયં ‘‘સેય્યા નામ સબ્બચ્છન્ના સબ્બપરિચ્છન્ના યેભુય્યેનચ્છન્ના યેભુય્યેનપરિચ્છન્ના’’તિ વદન્તેન યેભુય્યેનચ્છન્નયેભુય્યેનપરિચ્છન્નસેનાસનં પાચિત્તિયસ્સ અવસાનં વિય કત્વા દસ્સિતં, ‘‘ઉપડ્ઢચ્છન્ને ઉપડ્ઢપરિચ્છન્ને આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ વદન્તેન ચ ઉપડ્ઢચ્છન્નઉપડ્ઢપરિચ્છન્નસેનાસનં દુક્કટસ્સ આદિં કત્વા દસ્સિતં, ઉભિન્નમન્તરા કેન ભવિતબ્બં પાચિત્તિયેન, ઉદાહુ દુક્કટેનાતિ? લોકવજ્જસિક્ખાપદસ્સેવ અનવસેસં કત્વા પઞ્ઞાપનતો ઇમસ્સ ચ પણ્ણત્તિવજ્જત્તા યેભુય્યેનચ્છન્નયેભુય્યેનપરિચ્છન્નસ્સ ઉપડ્ઢચ્છન્નઉપડ્ઢપરિચ્છન્નસ્સ ચ અન્તરા પાચિત્તિયં અનિવારિતમેવ, તસ્મા વિનયવિનિચ્છયે ચ ગરુકેયેવ ઠાતબ્બત્તા અટ્ઠકથાયમ્પિ પાચિત્તિયમેવ દસ્સિતં. સત્ત પાચિત્તિયાનીતિ પાળિયં વુત્તપાચિત્તિયં સામઞ્ઞતો એકત્તેન ગહેત્વા વુત્તં. વિસું પન ગય્હમાને ‘‘સબ્બચ્છન્ને સબ્બપરિચ્છન્ને પાચિત્તિયં, યેભુય્યેનચ્છન્ને યેભુય્યેનપરિચ્છન્ને પાચિત્તિય’’ન્તિ અટ્ઠેવ પાચિત્તિયાનિ હોન્તિ.

સેનમ્બમણ્ડપવણ્ણં હોતીતિ સીહળદીપે કિર ઉચ્ચવત્થુકો સબ્બચ્છન્નો સબ્બઅપરિચ્છન્નો એવંનામકો સન્નિપાતમણ્ડપો અત્થિ, તં સન્ધાયેતં વુત્તં. યદિ જગતિપરિક્ખેપસઙ્ખ્યં ગચ્છતિ, ઉચ્ચવત્થુકત્તા મણ્ડપસ્સ સબ્બઅપરિચ્છન્નતા ન યુજ્જતીતિ આહ ‘‘ઇમિનાપેતં વેદિતબ્બ’’ન્તિઆદિ. ચૂળકચ્છન્નાદીનિ ચેત્થ એવં વેદિતબ્બાનિ – યસ્સ ચતૂસુ ભાગેસુ એકો છન્નો, સેસા અચ્છન્ના, ઇદં ચૂળકચ્છન્નં. યસ્સ તીસુ ભાગેસુ દ્વે છન્ના, એકો અચ્છન્નો, ઇદં યેભુય્યેનચ્છન્નં. યસ્સ દ્વીસુ ભાગેસુ એકો છન્નો, એકો અચ્છન્નો, ઇદં ઉપડ્ઢચ્છન્નં નામ સેનાસનં. ચૂળકપરિચ્છન્નાદીનિપિ ઇમિનાવ નયેન વેદિતબ્બાનિ. સેસં ઉત્તાનમેવ. પાચિત્તિયવત્થુકસેનાસનં, તત્થ તત્થ અનુપસમ્પન્નેન સહ નિપજ્જનં, ચતુત્થદિવસે સૂરિયત્થઙ્ગમનન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

સહસેય્યસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. દુતિયસહસેય્યસિક્ખાપદવણ્ણના

૫૫. છટ્ઠે ‘‘પઠમસિક્ખાપદે ‘ભિક્ખું ઠપેત્વા અવસેસો અનુપસમ્પન્નો નામા’તિ વુત્તત્તા ‘માતુગામોપિ અનુપસમ્પન્નગ્ગહણેન ગહિતોયેવા’તિ ચતુત્થદિવસે માતુગામેન સદ્ધિં સયન્તસ્સ દ્વીહિ સિક્ખાપદેહિ દ્વે પાચિત્તિયાનિ હોન્તી’’તિ વદન્તિ. ગણ્ઠિપદેસુ પન તીસુપિ ‘‘ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે માતુગામસ્સ વિસું વુચ્ચમાનત્તા પઠમસિક્ખાપદે ‘ભિક્ખું ઠપેત્વા અવસેસો અનુપસમ્પન્નો નામા’તિ પુરિસસ્સેવ ગહણં અનુચ્છવિક’’ન્તિ વુત્તં, તદેવ ચ યુત્તતરં.

યઞ્ચ ઇધ ‘‘પઠમદિવસેપીતિ પિ-સદ્દેન ચતુત્થદિવસેપીતિ વુત્તં હોતી’’તિ કારણં વદન્તિ, તમ્પિ અકારણં પિ-સદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થોયેવાતિ નિયમાભાવતો અવધારણત્થસ્સ ચ સમ્ભવતો. સમ્ભાવને વા પિ-સદ્દો દટ્ઠબ્બો. તેન ઇધ પઠમદિવસેપિ તાવ આપત્તિ, દુતિયાદિદિવસે કિમેવ વત્તબ્બન્તિ ઇમમત્થં દીપેતિ. સમ્પિણ્ડનત્થેપિ પિ-સદ્દે ગય્હમાને ઇમિનાવ સિક્ખાપદેન આપજ્જિતબ્બાપત્તિયા અઞ્ઞસ્મિમ્પિ દિવસે આપજ્જનં દીપેતિ, ન પઠમસિક્ખાપદેન આપજ્જિતબ્બાપત્તિયાતિ અકારણમેવ તન્તિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘મતિત્થી પારાજિકવત્થુભૂતાપિ અનુપાદિન્નપક્ખે ઠિતત્તા સહસેય્યાપત્તિં ન જનેતી’’તિ વદન્તિ. ‘‘અત્થઙ્ગતે સૂરિયે માતુગામે નિપન્ને ભિક્ખુ નિપજ્જતી’’તિ વચનતો દિવા સયન્તસ્સ સહસેય્યાપત્તિ ન હોતિયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. પાચિત્તિયવત્થુકસેનાસનં, તત્થ માતુગામેન સહ નિપજ્જનં, સૂરિયત્થઙ્ગમનન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

દુતિયસહસેય્યસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. ધમ્મદેસનાસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૦-૬૪. સત્તમે ઘરં નયતીતિ ઘરણી, ઘરનાયિકા. તેનાહ ‘‘ઘરસામિની’’તિ. સુણ્હાતિ સુણિસા. ન યક્ખેનાતિઆદીનં ‘‘અઞ્ઞત્રા’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. પુરિસવિગ્ગહં ગહેત્વા ઠિતેન યક્ખેન વા પેતેન વા તિરચ્છાનેન વા સદ્ધિં ઠિતાયપિ દેસેતું ન વટ્ટતિ. અક્ખરાય દેસેતીતિ એત્થ ‘‘છપ્પઞ્ચવાચતો ઉત્તરિ ‘ઇમં પદં ભાસિસ્સામી’તિ એકમ્પિ અક્ખરં વત્વા તિટ્ઠતિ, આપત્તિયેવા’’તિ વદન્તિ.

૬૬. ‘‘એકો ગાથાપાદોતિ ઇદં ગાથાબન્ધમેવ સન્ધાય વુત્તં, અઞ્ઞત્થ પન વિભત્તિઅન્તપદમેવ ગહેતબ્બ’’ન્તિ વદન્તિ. ‘‘અટ્ઠકથં ધમ્મપદં જાતકાદિવત્થું વાતિ ઇમિનાપિ પોરાણં સઙ્ગીતિઆરુળ્હમેવ અટ્ઠકથાદિ વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. અટ્ઠકથાદિપાઠં ઠપેત્વા દમિળાદિભાસન્તરેન યથારુચિ કથેતું વટ્ટતિ. પદસોધમ્મે વુત્તપ્પભેદોતિ ઇમિના અઞ્ઞત્થ અનાપત્તીતિ દીપેતિ. ઉટ્ઠહિત્વા પુન નિસીદિત્વાતિ ઇરિયાપથપરિવત્તનનયેન નાનાઇરિયાપથેનપિ અનાપત્તીતિ દીપેતિ. સબ્બં ચેપિ દીઘનિકાયં કથેતીતિ યાવ ન નિટ્ઠાતિ, તાવ પુનદિવસેપિ કથેતિ.

દુતિયસ્સ વિઞ્ઞૂપુરિસસ્સ અગ્ગહણં અકિરિયા. માતુગામેન સદ્ધિં ઠિતસ્સ ચ વિઞ્ઞૂપુરિસસ્સ ચ ઉપચારો અનિયતેસુ વુત્તનયેનેવ ગહેતબ્બો. સેસં ઉત્તાનમેવ. વુત્તલક્ખણસ્સ ધમ્મસ્સ છન્નં વાચાનં ઉપરિ દેસના, વુત્તલક્ખણો માતુગામો, ઇરિયાપથપઅવત્તનાભાવો, વિઞ્ઞૂપુરિસાભાવો, અપઞ્હવિસ્સજ્જનાતિ ઇમાનિ પનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ.

ધમ્મદેસનાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. ભૂતારોચનસિક્ખાપદવણ્ણના

૭૭. અટ્ઠમે અન્તરાતિ પરિનિબ્બાનસમયતો અઞ્ઞસ્મિં કાલે. અતિકડ્ઢિયમાનેનાતિ ‘‘વદથ, ભન્તે, કિં તુમ્હેહિ અધિગત’’ન્તિ એવં નિપ્પીળિયમાનેન. અનતિકડ્ઢિયમાનેનપિ પુચ્છિતે વા અપુચ્છિતે વા તથારૂપે કારણે સતિ આરોચેતું વટ્ટતિયેવ. તેનેવ અઞ્ઞતરેન દહરભિક્ખુના ઉપવદિતો અઞ્ઞતરો થેરો ‘‘આવુસો, ઉપરિમગ્ગત્થાય વાયામં મા અકાસિ, ખીણાસવો તયા ઉપવદિતો’’તિ આહ. થેરેન ચ ‘‘અત્થિ તે, આવુસો, ઇમસ્મિં સાસને પતિટ્ઠા’’તિ વુત્તો દહરભિક્ખુ ‘‘આમ, ભન્તે, સોતાપન્નો અહ’’ન્તિ અવોચ. ‘‘કારકો અય’’ન્તિ ઞત્વાપિ પટિપત્તિયા અમોઘભાવદસ્સનેન સમુત્તેજનાય સમ્પહંસનાય ચ અરિયા અત્તાનં પકાસેન્તિયેવ. સુતપરિયત્તિસીલગુણન્તિ સુતગુણં પરિયત્તિગુણં સીલગુણઞ્ચ. ઉમ્મત્તકસ્સ ઇધ અવચને કારણં વદન્તેન ખિત્તચિત્તવેદનટ્ટાનમ્પિ અવચને કારણં વુત્તમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. ઇતિ-સદ્દેન વા આદિઅત્થેન ખિત્તચિત્તવેદનટ્ટે સઙ્ગણ્હાતિ. તેનેવ વદતિ ‘‘ચિત્તક્ખેપસ્સ વા અભાવા’’તિ. દિટ્ઠિસમ્પન્નાનન્તિ મગ્ગફલદિટ્ઠિયા સમન્નાગતાનં. અરિયાનમેવ હિ ઉમ્મત્તકાદિભાવો નત્થિ. ઝાનલાભિનો પન તસ્મિં સતિ ઝાના પરિહાયન્તિ, તસ્મા તેસં અભૂતારોચનપચ્ચયા અનાપત્તિ વત્તબ્બા, ન ભૂતારોચનપચ્ચયા. તેનેવાહ ‘‘ભૂતારોચનપચ્ચયા અનાપત્તિ ન વત્તબ્બા’’તિ.

પુબ્બે અવુત્તેહીતિ ચતુત્થપારાજિકે અવુત્તેહિ. ઇદઞ્ચ સિક્ખાપદં પણ્ણત્તિઅજાનનવસેન અચિત્તકસમુટ્ઠાનં હોતિ. અરિયા ચેત્થ પણ્ણત્તિં જાનન્તા વીતિક્કમં ન કરોન્તિ, પુથુજ્જના પન પણ્ણત્તિં જાનિત્વાપિ વીતિક્કમં કરોન્તિ, તે ચ સત્થુનો આણાવીતિક્કમચેતનાય બલવઅકુસલભાવતો ઝાના પરિહાયન્તીતિ દટ્ઠબ્બં, ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન અરિયપુગ્ગલે એવ સન્ધાય ‘‘કુસલાબ્યાકતચિત્તેહિ દ્વિચિત્ત’’ન્તિ વુત્તં. પણ્ણત્તિં અજાનન્તા પન ઝાનલાભી પુથુજ્જના વત્થુમ્હિ લોભવસેન અકુસલચિત્તેનપિ ન આરોચેન્તીતિ નત્થિ. ઇધ દુક્ખવેદનાય અભાવતો ‘‘દ્વિવેદન’’ન્તિ ઇમસ્સ અનુરૂપં કત્વા દ્વિચિત્તન્તિ ઇદં વુત્તન્તિ એવં વા એત્થ અધિપ્પાયો ગહેતબ્બો. સેસં ઉત્તાનમેવ. ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસ્સ ભૂતતા, અનુપસમ્પન્નસ્સ આરોચનં, તઙ્ખણવિજાનના, અનઞ્ઞપ્પદેસોતિ ઇમાનિ પનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

ભૂતારોચનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. દુટ્ઠુલ્લારોચનસિક્ખાપદવણ્ણના

૭૮. નવમે દુટ્ઠુલ્લસદ્દત્થદસ્સનત્થન્તિ દુટ્ઠુલ્લસદ્દસ્સ અત્થદસ્સનત્થં. અત્થે હિ દસ્સિતે સદ્દોપિ ‘‘અયં એતેસુ અત્થેસુ વત્તતી’’તિ દસ્સિતોયેવ હોતિ. ‘‘યં યં દુટ્ઠુલ્લસદ્દેન અભિધીયતિ, તં સબ્બં દસ્સેતું પારાજિકાનિ વુત્તાની’’તિ અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો. તત્રાયં વિચારણાતિ તત્ર પાળિયં અયં વિચારણા, તત્ર પાળિઅટ્ઠકથાસુ વા અયં વિચારણા. તત્થ ભવેય્યાતિ તત્થ કસ્સચિ વિમતિ એવં ભવેય્ય. અનુપસમ્પન્નસ્સ દુટ્ઠુલ્લારોચને વિય દુક્કટેન ભવિતબ્બન્તિ આહ ‘‘દુક્કટં આપજ્જતી’’તિ. અક્કોસન્તોપિ દુક્કટં આપજ્જેય્યાતિ ઓમસવાદેન દુક્કટં આપજ્જેય્ય. અધિપ્પાયં અજાનન્તેનપિ અટ્ઠકથાચરિયાનં વચનેયેવ ઠાતબ્બન્તિ દીપનત્થં ‘‘અટ્ઠકથાચરિયાવ એત્થ પમાણ’’ન્તિ વુત્તં. પુનપિ અટ્ઠકથાવચનમેવ ઉપપત્તિતો દળ્હં કત્વા પતિટ્ઠપેન્તો ‘‘ઇમિનાપિ ચેત’’ન્તિઆદિમાહ.

૮૦. ‘‘અઞ્ઞત્ર ભિક્ખુસમ્મુતિયા’’તિ વુત્તત્તા સમ્મુતિ અત્થીતિ ગહેતબ્બાતિ આહ ‘‘ઇધ વુત્તત્તાયેવા’’તિઆદિ.

૮૨. આદિતો પઞ્ચ સિક્ખાપદાનીતિ પાણાતિપાતાદીનિ પઞ્ચ સિક્ખાપદાનિ. ‘‘સેસાનીતિ વિકાલભોજનાદીનિ પઞ્ચા’’તિ વદન્તિ. કેચિ પન ‘‘આદિતો પટ્ઠાય પઞ્ચ સિક્ખાપદાનીતિ સુક્કવિસ્સટ્ઠિઆદીનિ પઞ્ચા’’તિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં. પાણાતિપાતાદીનિ હિ દસેવ સિક્ખાપદાનિ સામણેરાનં પઞ્ઞત્તાનિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘અથ ખો સામણેરાનં એતદહોસિ ‘કતિ નુ ખો અમ્હાકં સિક્ખાપદાનિ, કત્થ ચ અમ્હેહિ સિક્ખિતબ્બ’ન્તિ? ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સામણેરાનં દસ સિક્ખાપદાનિ, તેસુ ચ સામણેરેહિ સિક્ખિતું, પાણાતિપાતા વેરમણી અદિન્નાદાના વેરમણી’’તિઆદિ (મહાવ. ૧૦૬).

તેસં પઞ્ઞત્તેસુયેવ સિક્ખાપદેસુ દુટ્ઠુલ્લાદુટ્ઠુલ્લવિચારણા કાતબ્બા, ન ચ સુક્કવિસ્સટ્ઠિઆદીનિ વિસું તેસં પઞ્ઞત્તાનિ અત્થીતિ. અથ ભિક્ખુનો દુટ્ઠુલ્લસઙ્ખાતાનિ સુક્કવિસ્સટ્ઠિઆદીનિ અનુપસમ્પન્નસ્સ કિં નામ હોન્તીતિ આહ ‘‘સુક્કવિસ્સટ્ઠિ…પે… અજ્ઝાચારો નામાતિ વુત્ત’’ન્તિ. ઇમિનાપિ ચેતં સિદ્ધં ‘‘અનુપસમ્પન્નસ્સ સુક્કવિસ્સટ્ઠિઆદિ દુટ્ઠુલ્લં નામ ન હોતી’’તિ. અજ્ઝાચારો નામાતિ હિ વદન્તો અનુપસમ્પન્નસ્સ સુક્કવિસ્સટ્ઠિઆદિ કેવલં અજ્ઝાચારો નામ હોતિ, ન પન દુટ્ઠુલ્લો નામ અજ્ઝાચારોતિ દીપેતિ. ‘‘અજ્ઝાચારો નામાતિ ચ અટ્ઠકથાયં વુત્તત્તા અકત્તબ્બરૂપત્તા ચ અનુપસમ્પન્નસ્સ સુક્કવિસ્સટ્ઠિઆદીનિ દણ્ડકમ્મવત્થુપક્ખં ભજન્તિ, તાનિ ચ અઞ્ઞસ્સ અનુપસમ્પન્નસ્સ અવણ્ણકામતાય આરોચેન્તો ભિક્ખુ દુક્કટં આપજ્જતી’’તિ વદન્તિ. ઇધ પન અનુપસમ્પન્નગ્ગહણેન સામણેરસામણેરીસિક્ખમાનાનં ગહણં વેદિતબ્બં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. અન્તિમવત્થું અનજ્ઝાપન્નસ્સ ભિક્ખુનો સવત્થુકો સઙ્ઘાદિસેસો, અનુપસમ્પન્નસ્સ આરોચનં, ભિક્ખુસમ્મુતિયા અભાવોતિ ઇમાનિ પનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

દુટ્ઠુલ્લારોચનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. પથવીખણનસિક્ખાપદવણ્ણના

૮૪-૮૬. દસમે એકિન્દ્રિયન્તિ ‘‘કાયિન્દ્રિયં અત્થી’’તિ મઞ્ઞમાના વદન્તિ. મુટ્ઠિપ્પમાણાતિ મુટ્ઠિના સઙ્ગહેતબ્બપ્પમાણા. એત્થ કિઞ્ચાપિ યેભુય્યપંસું અપ્પપંસુઞ્ચ પથવિં વત્વા ઉપડ્ઢપંસુકા પથવી ન વુત્તા, તથાપિ પણ્ણત્તિવજ્જસિક્ખાપદેસુ સાવસેસપઞ્ઞત્તિયાપિ સમ્ભવતો ઉપડ્ઢપંસુકાયપિ પથવિયા પાચિત્તિયમેવાતિ ગહેતબ્બં. કેચિ પન ‘‘સબ્બચ્છન્નાદીસુ ઉપડ્ઢે દુક્કટસ્સ વુત્તત્તા ઇધાપિ દુક્કટં યુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં પાચિત્તિયવત્થુકઞ્ચ અનાપત્તિવત્થુકઞ્ચ દુવિધં પથવિં ઠપેત્વા અઞ્ઞિસ્સા દુક્કટવત્થુકાય તતિયાય પથવિયા અભાવતો. દ્વેયેવ હિ પથવિયો વુત્તા ‘‘જાતા ચ પથવી અજાતા ચ પથવી’’તિ. તસ્મા દ્વીસુ અઞ્ઞતરાય પથવિયા ભવિતબ્બં, વિનયવિનિચ્છયે ચ સમ્પત્તે ગરુકેયેવ ઠાતબ્બત્તા ન સક્કા એત્થ અનાપત્તિયા ભવિતું. સબ્બચ્છન્નાદીસુ પન ઉપડ્ઢે દુક્કટં યુત્તં તત્થ તાદિસસ્સ દુક્કટવત્થુનો સબ્ભાવા.

‘‘પોક્ખરણિં ખણા’’તિ વદતિ, વટ્ટતીતિ ‘‘ઇમસ્મિં ઓકાસે’’તિ અનિયમેત્વા વુત્તત્તા વટ્ટતિ. ‘‘ઇમં વલ્લિં ખણા’’તિ વુત્તેપિ પથવીખણનં સન્ધાય પવત્તવોહારત્તા ઇમિનાવ સિક્ખાપદેન આપત્તિ, ન ભૂતગામપાતબ્યતાય. કુટેહીતિ ઘટેહિ. તનુકકદ્દમોતિ ઉદકમિસ્સકકદ્દમો. સો ચ ઉદકગતિકત્તા વટ્ટતિ. ઓમકચાતુમાસન્તિ ઊનચાતુમાસં. ઓવટ્ઠન્તિ દેવેન ઓવટ્ઠં. અકતપબ્ભારેતિ અવળઞ્જનટ્ઠાનદસ્સનત્થં વુત્તં. તાદિસે હિ વમ્મિકસ્સ સબ્ભાવોતિ. મૂસિકુક્કુરં નામ મૂસિકાહિ ખણિત્વા બહિ કતપંસુરાસિ. એસેવ નયોતિ ઓમકચાતુમાસઓવટ્ઠોયેવ વટ્ટતીતિ અત્થો.

એકદિવસમ્પિ ન વટ્ટતીતિ ઓવટ્ઠએકદિવસાતિક્કન્તોપિ વિકોપેતું ન વટ્ટતિ. ‘‘હેટ્ઠાભૂમિસમ્બન્ધેપિ ચ ગોકણ્ટકે ભૂમિતો છિન્દિત્વા ઉદ્ધં ઠિતત્તા અચ્ચુગ્ગતમત્થકતો છિન્દિત્વા ગહેતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. સકટ્ઠાને અતિટ્ઠમાનં કત્વા પાદેહિ મદ્દિત્વા છિન્દિત્વા આલોળિતકદ્દમમ્પિ ગહેતું વટ્ટતિ. તતોતિ તતો પુરાણસેનાસનતો. ઇટ્ઠકં ગણ્હામીતિઆદિ સુદ્ધચિત્તં સન્ધાય વુત્તં. ઉદકેનાતિ ઉજુકં આકાસતોયેવ પતનકઉદકેન. ‘‘સચે પન અઞ્ઞત્થ પહરિત્વા પતિતેન ઉદકેન તેમિતં હોતિ, વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. ઉચ્ચાલેત્વાતિ ઉક્ખિપિત્વા. તેન અપદેસેનાતિ તેન લેસેન.

૮૭-૮૮. અવિસયત્તા અનાપત્તીતિ એત્થ સચેપિ નિબ્બાપેતું સક્કા હોતિ, પઠમં સુદ્ધચિત્તેન દિન્નત્તા ‘‘દહતૂ’’તિ સલ્લક્ખેત્વાપિ તિટ્ઠતિ, અનાપત્તિ. ઓવટ્ઠં છન્નન્તિ પઠમં ઓવટ્ઠં પચ્છા છન્નં. સેસં ઉત્તાનમેવ. જાતપથવી, પથવીસઞ્ઞિતા, ખણનખણાપનાનં અઞ્ઞતરન્તિ ઇમાનિ પનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

પથવીખણનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો મુસાવાદવગ્ગો પઠમો.

૨. ભૂતગામવગ્ગો

૧. ભૂતગામસિક્ખાપદવણ્ણના

૮૯. સેનાસનવગ્ગસ્સ પઠમે નિગ્ગહેતું અસક્કોન્તોતિ સન્ધારેતું અસક્કોન્તો. ઇમિના પન વચનેન દારકસ્સ તત્થ ઉપનીતભાવો તેન ચ દિટ્ઠભાવો વુત્તોયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. તેન હિ ભિક્ખુના તં રુક્ખં છિન્દિતું આરદ્ધે તત્થ નિબ્બત્તા એકા તરુણપુત્તા દેવધીતા પુત્તં અઙ્કેનાદાય ઠિતા તં યાચિ ‘‘મા મે સામિ વિમાનં છિન્દિ, ન સક્ખિસ્સામિ પુત્તકં આદાય અનાવાસા વિચરિતુ’’ન્તિ. સો ‘‘અહં અઞ્ઞત્થ ઈદિસં રુક્ખં ન લભિસ્સામી’’તિ તસ્સા વચનં નાદિયિ. સા ‘‘ઇમમ્પિ તાવ દારકં ઓલોકેત્વા ઓરમિસ્સતી’’તિ પુત્તં રુક્ખસાખાય ઠપેસિ. સો ભિક્ખુ ઉક્ખિત્તં ફરસું સન્ધારેતું અસક્કોન્તો દારકસ્સ બાહં છિન્દિ. એવઞ્ચ સયિતો વિમાને સયિતો નામ હોતીતિ કત્વા વુત્તં ‘‘રુક્ખટ્ઠકદિબ્બવિમાને નિપન્નસ્સા’’તિ.

રુક્ખટ્ઠકદિબ્બવિમાનેતિ ચ સાખટ્ઠકવિમાનં સન્ધાય વુત્તં. રુક્ખસ્સ ઉપરિ નિબ્બત્તઞ્હિ વિમાનં રુક્ખપટિબદ્ધત્તા ‘‘રુક્ખટ્ઠકવિમાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. સાખટ્ઠકવિમાનં પન સબ્બસાખાસન્નિસ્સિતં હુત્વા તિટ્ઠતિ. તત્થ યં રુક્ખટ્ઠકવિમાનં હોતિ, તં યાવ રુક્ખસ્સ મૂલમત્તમ્પિ તિટ્ઠતિ, તાવ ન નસ્સતિ. સાખટ્ઠકવિમાનં પન સાખાસુ ભિજ્જમાનાસુ તત્થ તત્થેવ ભિજ્જિત્વા સબ્બસાખાસુ ભિન્નાસુ સબ્બં ભિજ્જતિ, ઇદમ્પિ ચ વિમાનં સાખટ્ઠકં, તસ્મા રુક્ખે છિન્ને તં વિમાનં સબ્બસો વિનટ્ઠં, તેનેવ સા દેવતા ભગવતો સન્તિકા લદ્ધે અઞ્ઞસ્મિં વિમાને વસિ. બાહું થનમૂલેયેવ છિન્દીતિ અંસેન સદ્ધિં બાહં છિન્દિ. ઇમિના ચ રુક્ખદેવતાનં ગત્તાનિ છિજ્જન્તિ, ન ચાતુમહારાજિકાદીનં વિય અચ્છેજ્જાનીતિ દટ્ઠબ્બં. રુક્ખધમ્મેતિ રુક્ખપકતિયં, રુક્ખસભાવેતિ અત્થો. રુક્ખાનં વિય છેદનાદીસુ અકુપ્પનઞ્હિ રુક્ખધમ્મો નામ.

ઉપ્પતિતન્તિ ઉપ્પન્નં. ભન્તન્તિ ધાવન્તં. વારયેતિ નિગ્ગણ્હેય્ય. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા નામ છેકો સારથિ અતિવેગેન ધાવન્તં રથં નિગ્ગહેત્વા યથિચ્છકં પેસેતિ, એવં યો પુગ્ગલો ઉપ્પન્નં કોધં વારયે નિગ્ગણ્હિતું સક્કોતિ, તમહં સારથિં બ્રૂમિ. ઇતરો પન રાજઉપરાજાદીનં રથસારથિજનો રસ્મિગ્ગાહો નામ હોતિ, ન ઉત્તમસારથીતિ.

દુતિયગાથાય પન અયમત્થો – યોતિ (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧) યો યાદિસો ખત્તિયકુલા વા પબ્બજિતો બ્રાહ્મણકુલા વા પબ્બજિતો નવો વા મજ્ઝિમો વા થેરો વા. ઉપ્પતિતન્તિ ઉદ્ધમુદ્ધં પતિતં, ગતં પવત્તન્તિ અત્થો, ઉપ્પન્નન્તિ વુત્તં હોતિ. કોધન્તિ ‘‘અનત્થં મે ચરતીતિ આઘાતો જાયતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૩.૩૪૦; અ. નિ. ૯.૨૯) નયેન સુત્તે વુત્તાનં નવન્નં, ‘‘અત્થં મે ન ચરતી’’તિઆદીનઞ્ચ તપ્પટિપક્ખતો સિદ્ધાનં નવન્નમેવાતિ અટ્ઠારસન્નં ખાણુકણ્ટકાદિના અટ્ઠાનેન સદ્ધિં એકૂનવીસતિયા આઘાતવત્થૂનં અઞ્ઞતરાઘાતવત્થુસમ્ભવં આઘાતં. વિસટન્તિ વિત્થતં. સપ્પવિસન્તિ સપ્પસ્સ વિસં. ઇવાતિ ઓપમ્મવચનં. ઇ-કારલોપં કત્વા વ-ઇચ્ચેવ વુત્તં. ઓસધેહીતિ અગદેહિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા વિસતિકિચ્છકો વેજ્જો સપ્પેન દટ્ઠો સબ્બં કાયં ફરિત્વા ઠિતં વિસટં સપ્પવિસં મૂલખન્ધતચપત્તપુપ્ફાદીનં અઞ્ઞતરેહિ, નાનાભેસજ્જેહિ પયોજેત્વા કતેહિ વા ઓસધેહિ ખિપ્પમેવ વિનેય્ય, એવમેવ યો યથાવુત્તેન આઘાતવત્થુના ઉપ્પતિતં ચિત્તસન્તાનં બ્યાપેત્વા ઠિતં કોધં વિનયનુપાયેસુ તદઙ્ગવિનયાદીસુ યેન કેનચિ ઉપાયેન વિનેતિ નાધિવાસેતિ પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તિં કરોતિ, સો ભિક્ખુ જહાતિ ઓરપારં. સો એવં કોધં વિનેન્તો ભિક્ખુ યસ્મા કોધો તતિયમગ્ગેન સબ્બસો પહીયતિ, તસ્મા ઓરપારસઞ્ઞિતાનિ પઞ્ચોરમ્ભાગિયસંયોજનાનિ જહાતીતિ. અવિસેસેન હિ પારન્તિ તીરસ્સ નામં, તસ્મા ઓરાનિ ચ તાનિ સંસારસાગરસ્સ પારભૂતાનિ ચાતિ કત્વા ‘‘ઓરપાર’’ન્તિ વુચ્ચતિ.

અથ વા યો ઉપ્પતિતં વિનેતિ કોધં વિસટં સપ્પવિસંવ ઓસધેહિ, સો તતિયમગ્ગેન સબ્બસો કોધં વિનેત્વા અનાગામિફલે ઠિતો ભિક્ખુ જહાતિ ઓરપારં. તત્થ ઓરન્તિ સકત્તભાવો. પારન્તિ પરત્તભાવો. ઓરં વા છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ, પારં છ બાહિરાયતનાનિ. તથા ઓરં મનુસ્સલોકો, પારં દેવલોકો. ઓરં કામધાતુ, પારં રૂપારૂપધાતુ. ઓરં કામરૂપભવો, પારં અરૂપભવો. ઓરં અત્તભાવો, પારં અત્તભાવસુખુપકરણાનિ. એવમેતસ્મિં ઓરપારે ચતુત્થમગ્ગેન છન્દરાગં પજહન્તો ‘‘જહાતિ ઓરપાર’’ન્તિ વુચ્ચતિ. એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ અનાગામિનો કામરાગસ્સ પહીનત્તા ઇધત્તભાવાદીસુ છન્દરાગો એવ નત્થિ, અપિચ ખો પનસ્સ વણ્ણપ્પકાસનત્થં સબ્બમેતં ઓરપારભેદં સઙ્ગહેત્વા તત્થ છન્દરાગપ્પહાનેન ‘‘જહાતિ ઓરપાર’’ન્તિ વુત્તં.

ઇદાનિ તસ્સત્થસ્સ વિભાવનત્થાય ઉપમં આહ ‘‘ઉરગો જિણ્ણમિવત્તચં પુરાણ’’ન્તિ. તત્થ ઉરેન ગચ્છતીતિ ઉરગો, સપ્પસ્સેતં અધિવચનં. સો દુવિધો કામરૂપી ચ અકામરૂપી ચ. કામરૂપીપિ દુવિધો જલજો થલજો ચ. જલજો જલે એવ કામરૂપં લભતિ, ન થલે સઙ્ખપાલજાતકે (જા. ૨.૧૭.૧૪૩ આદયો) સઙ્ખપાલનાગરાજા વિય. થલજો થલે એવ, ન જલે. સો જજ્જરભાવેન જિણ્ણં, ચિરકાલતાય પુરાણઞ્ચાતિ સઙ્ખં ગતં તચં જહન્તો ચતુબ્બિધેન જહતિ સજાતિયં ઠિતો જિગુચ્છન્તો નિસ્સાય થામેનાતિ. સજાતિ નામ સપ્પજાતિ દીઘત્તભાવો. ઉરગા હિ પઞ્ચસુ ઠાનેસુ સજાતિં નાતિવત્તન્તિ ઉપપત્તિયં ચુતિયં વિસ્સટ્ઠનિદ્દોક્કમને સજાતિયા મેથુનપટિસેવને જિણ્ણતચાપનયને ચાતિ. તસ્મા યદા તચં જહતિ, તદા સજાતિયંયેવ ઠત્વા જહતિ. સજાતિયં ઠિતોપિ ચ જિગુચ્છન્તો જહતિ. જિગુચ્છન્તો નામ યદા ઉપડ્ઢટ્ઠાને મુત્તો હોતિ, ઉપડ્ઢટ્ઠાને અમુત્તો ઓલમ્બતિ, તદા નં અટ્ટીયન્તો જહતિ, એવં જિગુચ્છન્તોપિ ચ દણ્ડન્તરં વા મૂલન્તરં વા પાસાણન્તરં વા નિસ્સાય જહતિ. નિસ્સાય જહન્તોપિ ચ થામં જનેત્વા ઉસ્સાહં કરિત્વા વીરિયેન વઙ્કં નઙ્ગુટ્ઠં કત્વા પસ્સસન્તોવ ફણં કરિત્વા જહતિ. એવં જહિત્વા યેનકામં પક્કમતિ.

એવમેવ અયમ્પિ ભિક્ખુ ઓરપારં જહિતુકામો ચતુબ્બિધેન જહતિ સજાતિયં ઠિતો જિગુચ્છન્તો નિસ્સાય થામેનાતિ. સજાતિ નામ ભિક્ખુનો ‘‘અરિયાય જાતિયા જાતો’’તિ (મ. નિ. ૨.૩૫૧) વચનતો સીલં. તેનેવાહ ‘‘સીલે પતિટ્ઠાય નરો સપઞ્ઞો’’તિ (સં. નિ. ૧.૨૩, ૧૯૨). એવમેતિસ્સં સજાતિયં ઠિતો ભિક્ખુ તં સકત્તભાવાદિભેદં ઓરપારં જિણ્ણપુરાણત્તચમિવ તં દુક્ખં જનેન્તં તત્થ તત્થ આદીનવદસ્સનેન જિગુચ્છન્તો કલ્યાણમિત્તે નિસ્સાય અધિમત્તસમ્માવાયામસઙ્ખાતં થામં જનેત્વા ‘‘દિવસં ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૧૬; ૪.૩૭) વુત્તનયેન રત્તિન્દિવં છધા વિભજિત્વા ઘટેન્તો વાયમન્તો ઉરગો વિય વઙ્કં નઙ્ગુટ્ઠં પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉરગો વિય પસ્સસન્તો અયમ્પિ અસિથિલપરક્કમતાય વાયમન્તો ઉરગોવ ફણં કરિત્વા અયમ્પિ ઞાણવિપ્ફારં જનેત્વા ઉરગોવ તચં ઓરપારં જહતિ, જહિત્વા ચ ઉરગો વિય ઓહિતતચો યેનકામં પક્કમતિ, અયમ્પિ ઓહિતભારો અનુપાદિસેસનિબ્બાનધાતુદિસં પક્કમતીતિ.

૯૦. ભવન્તીતિ ઇમિના વિરુળ્હમૂલે નીલભાવં આપજ્જિત્વા વડ્ઢમાનકે તરુણગચ્છે દસ્સેતિ. અહુવુન્તિ ઇમિના પન વડ્ઢિત્વા ઠિતે મહન્તે રુક્ખગચ્છાદિકે દસ્સેતિ. ભવન્તીતિ ઇમસ્સ વિવરણં ‘‘જાયન્તિ વડ્ઢન્તી’’તિ, અહુવુન્તિ ઇમસ્સ ‘‘જાતા વડ્ઢિતા’’તિ. રાસીતિ સુદ્ધટ્ઠકધમ્મસમૂહો. ભૂતાનન્તિ તથાલદ્ધસમઞ્ઞાનં અટ્ઠધમ્માનં. ‘‘ભૂતાનં ગામો’’તિ વુત્તેપિ અવયવવિનિમુત્તસ્સ સમુદાયસ્સ અભાવતો ભૂતસઞ્ઞિતા તેયેવ તિણરુક્ખલતાદયો ગય્હન્તિ. ‘‘ભૂમિયં પતિટ્ઠહિત્વા હરિતભાવમાપન્ના રુક્ખગચ્છાદયો દેવતાહિ પરિગ્ગય્હન્તિ, તસ્મા ભૂતાનં નિવાસટ્ઠાનતાય ભૂતાનં ગામો’’તિપિ વદન્તિ. રુક્ખાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન ઓસધિગચ્છલતાદયો વેદિતબ્બા.

નનુ ચ રુક્ખાદયો ચિત્તરહિતતાય ન જીવા, ચિત્તરહિતતા ચ પરિપ્ફન્દાભાવતો છિન્નેપિ રુહનતો વિસદિસજાતિકભાવતો ચતુયોનિઅપરિયાપન્નતો ચ વેદિતબ્બા, વુડ્ઢિ પન પવાળસિલાલવણાનમ્પિ વિજ્જતીતિ ન તેસં જીવભાવે કારણં, વિસયગ્ગહણઞ્ચ નેસં પરિકપ્પનામત્તં સુપનં વિય ચિઞ્ચાદીનં, તથા દોહળાદયો, તત્થ કસ્મા ભૂતગામસ્સ છેદનાદિપચ્ચયા પાચિત્તિયં વુત્તન્તિ? સમણસારુપ્પતો તંનિવાસસત્તાનુરક્ખણતો ચ. તેનેવાહ ‘‘જીવસઞ્ઞિનો હિ મોઘપુરિસા મનુસ્સા રુક્ખસ્મિ’’ન્તિઆદિ.

૯૧. ‘‘મૂલે જાયન્તી’’તિઆદીસુ અત્થો ઉપરિ અત્તના વુચ્ચમાનપ્પકારેન સીહળટ્ઠકથાયં વુત્તોતિ આહ ‘‘એવં સન્તેપિ…પે… ન સમેન્તી’’તિ. વિજાત-સદ્દો ઇધ વિ-સદ્દલોપં કત્વા નિદ્દિટ્ઠોતિ આહ ‘‘વિજાતાની’’તિ. વિજાત-સદ્દો ચ ‘‘વિજાતા ઇત્થી’’તિઆદીસુ વિય પસૂતવચનોતિ આહ ‘‘પસૂતાની’’તિ. પસૂતિ ચ નામેત્થ નિબ્બત્તપણ્ણમૂલતાતિ આહ ‘‘નિબ્બત્તપણ્ણમૂલાની’’તિ. ઇમિના ઇમં દીપેતિ ‘‘નિબ્બત્તપણ્ણમૂલાનિ બીજાનિ ભૂતગામસઙ્ખમેવ ગચ્છન્તિ, તેસુ ચ વત્તમાનો બીજજાત-સદ્દો રુળ્હીવસેન રુક્ખાદીસુપિ વત્તતી’’તિ. પુરિમસ્મિં અત્થવિકપ્પે પન બીજેહિ જાતાનં રુક્ખલતાદીનંયેવ ભૂતગામતા વુત્તા.

તાનિ દસ્સેન્તોતિ તાનિ બીજાનિ દસ્સેન્તો. મૂલબીજન્તિઆદીસુ મૂલમેવ બીજં મૂલબીજં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. ફળુબીજન્તિ પબ્બબીજં. પચ્ચયન્તરસમવાયે સદિસફલુપ્પત્તિયા વિસેસકારણભાવતો વિરુહનસમત્થે સારફલે નિરુળ્હો બીજ-સદ્દો. તદત્થસંસિદ્ધિયા મૂલાદીસુપિ કેસુચિ પવત્તતીતિ મૂલાદિતો નિવત્તનત્થં એકેન બીજસદ્દેન વિસેસેત્વા વુત્તં ‘‘બીજબીજ’’ન્તિ ‘‘રૂપરૂપં, દુક્ખદુક્ખ’’ન્તિ ચ યથા. બીજતો નિબ્બત્તેન બીજં દસ્સિતન્તિ કારિયોપચારેન કારણં દસ્સિતન્તિ દીપેતિ.

૯૨. બીજે બીજસઞ્ઞીતિ એત્થ કારણૂપચારેન કારિયં વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘તત્થ યથા’’તિઆદિમાહ. ભૂતગામપરિમોચનં કત્વાતિ ભૂતગામતો મોચેત્વા, વિયોજેત્વાતિ અત્થો. યં બીજં ભૂતગામો નામ હોતીતિ બીજાનિ ચ તાનિ જાતાનિ ચાતિ વુત્તમત્થં સન્ધાય વદતિ. તત્થ યં બીજન્તિ યં નિબ્બત્તપણ્ણમૂલં બીજં. તસ્મિં બીજેતિ તસ્મિં ભૂતગામસઞ્ઞિતે બીજે. એત્થ ચ બીજજાત-સદ્દસ્સ વિય રુળ્હીવસેન રુક્ખાદીસુ બીજ-સદ્દસ્સપિ પવત્તિ વેદિતબ્બા. યથારુતન્તિ યથાપાળિ.

યત્થ કત્થચીતિ મૂલે અગ્ગે મજ્ઝે વા. સઞ્ચિચ્ચ ઉક્ખિપિતું ન વટ્ટતીતિ એત્થ સચેપિ સરીરે લગ્ગભાવં જાનન્તોવ ઉદકતો ઉટ્ઠહતિ, ‘‘તં ઉદ્ધરિસ્સામી’’તિ સઞ્ઞાય અભાવતો વટ્ટતિ. ઉપ્પાટિતાનીતિ ઉદ્ધટાનિ. બીજગામે સઙ્ગહં ગચ્છન્તીતિ ભૂતગામતો પરિમોચિતત્તા વુત્તં. અનન્તક-ગ્ગહણેન સાસપમત્તિકા ગહિતા. નામઞ્હેતં તસ્સા સેવાલજાતિયા. મૂલપણ્ણાનં અસમ્પુણ્ણત્તા ‘‘અસમ્પુણ્ણભૂતગામો નામા’’તિ વુત્તં. અભૂતગામમૂલત્તાતિ એત્થ ભૂતગામો મૂલં કારણં એતસ્સાતિ ભૂતગામમૂલો, ભૂતગામસ્સ વા મૂલં કારણન્તિ ભૂતગામમૂલં. બીજગામો હિ નામ ભૂતગામતો સમ્ભવતિ, ભૂતગામસ્સ ચ કારણં હોતિ, અયં પન તાદિસો ન હોતીતિ ‘‘અભૂતગામમૂલત્તા’’તિ વુત્તં. તત્રટ્ઠકત્તા વુત્તં ‘‘સો બીજગામેન સઙ્ગહિતો’’તિ. ઇદઞ્ચ ‘‘અભૂતગામમૂલત્તા’’તિ એત્થ પઠમં વુત્તઅત્થસમ્ભવતો વુત્તં. કિઞ્ચાપિ હિ તાલનાળિકેરાદીનં ખાણુ ઉદ્ધં અવડ્ઢનતો ભૂતગામસ્સ કારણં ન હોતિ, તથાપિ ભૂતગામસઙ્ખ્યુપગતનિબ્બત્તપણ્ણમૂલબીજતો સમ્ભૂતત્તા ભૂતગામતો ઉપ્પન્નો નામ હોતીતિ બીજગામેન સઙ્ગહં ગચ્છતિ.

‘‘અઙ્કુરે હરિતે’’તિ વત્વા તમેવ વિભાવેતિ ‘‘નીલપણ્ણવણ્ણે જાતે’’તિ, નીલપણ્ણસ્સ વણ્ણસદિસે વણ્ણે જાતેતિ અત્થો. ‘‘નીલવણ્ણે જાતે’’તિ વા પાઠો ગહેતબ્બો. અમૂલકભૂતગામે સઙ્ગહં ગચ્છતીતિ નાળિકેરસ્સ આવેણિકં કત્વા વદતિ. ‘‘પાનીયઘટાદીનં બહિ સેવાલો ઉદકે અટ્ઠિતત્તા બીજગામાનુલોમત્તા ચ દુક્કટવત્થૂ’’તિ વદન્તિ. કણ્ણકમ્પિ અબ્બોહારિકમેવાતિ નીલવણ્ણમ્પિ અબ્બોહારિકમેવ. સેલેય્યકં નામ સિલાય સમ્ભૂતા એકા સુગન્ધજાતિ. ‘‘રુક્ખત્તચં વિકોપેતીતિ વુત્તત્તા રુક્ખે જાતં યં કિઞ્ચિ છત્તકં રુક્ખત્તચં અવિકોપેત્વા મત્થકતો છિન્દિત્વા ગહેતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. રુક્ખતો મુચ્ચિત્વા તિટ્ઠતીતિ એત્થ ‘‘યદિપિ કિઞ્ચિમત્તં રુક્ખે અલ્લીના હુત્વા તિટ્ઠતિ, રુક્ખતો ગય્હમાનો પન રુક્ખચ્છવિં ન વિકોપેતિ, વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. અલ્લરુક્ખતો ન વટ્ટતીતિ એત્થાપિ રુક્ખત્તચં અવિકોપેત્વા મત્થકતો તચ્છેત્વા ગહેતું વટ્ટતીતિ વેદિતબ્બં. હત્થકુક્કુચ્ચેનાતિ હત્થાનં અસંયતભાવેન, હત્થચાપલ્લેનાતિ વુત્તં હોતિ. પાનીયં ન વાસેતબ્બન્તિ ઇદં અત્તનો અત્થાય નામિતં સન્ધાય વુત્તં. કેવલં અનુપસમ્પન્નસ્સ અત્થાય નામિતે પન પચ્છા તતો લભિત્વા ન વાસેતબ્બન્તિ નત્થિ. ‘‘યેસં રુક્ખાનં સાખા રુહતીતિ વુત્તત્તા યેસં સાખા ન રુહતિ, તત્થ કપ્પિયકરણકિચ્ચં નત્થી’’તિ વદન્તિ.

૯૩. પઞ્ચહિ સમણકપ્પેહીતિ પઞ્ચહિ સમણવોહારેહિ. કિઞ્ચાપિ હિ બીજાનં અગ્ગિના ફુટ્ઠમત્તેન નખાદીહિ વિલિખનમત્તેન ચ અવિરુળ્હીધમ્મતા ન હોતિ, તથાપિ એવં કતેયેવ સમણાનં કપ્પતીતિ અગ્ગિપરિજિતાદયો સમણવોહારા નામ જાતા, તસ્મા તેહિ સમણવોહારેહિ કરણભૂતેહિ ફલં પરિભુઞ્જિતું અનુજાનામીતિ અધિપ્પાયો. અબીજનિબ્બટ્ટબીજાનિપિ સમણાનં કપ્પન્તીતિ પઞ્ઞત્તપણ્ણત્તિભાવતો સમણવોહારાઇચ્ચેવ સઙ્ખં ગતાનિ. અથ વા અગ્ગિપરિજિતાદીનં પઞ્ચન્નં કપ્પિયભાવતોયેવ પઞ્ચહિ સમણકપ્પિયભાવસઙ્ખાતેહિ કારણેહિ ફલં પરિભુઞ્જિતું અનુજાનામીતિ એવમેત્થ અધિપ્પાયો વેદિતબ્બો. અગ્ગિપરિજિતન્તિઆદીસુ ‘‘પરિચિત’’ન્તિપિ પઠન્તિ. અબીજં નામ તરુણમ્બફલાદિ. નિબ્બટ્ટબીજં નામ અમ્બપનસાદિ, યં બીજં નિબ્બટ્ટેત્વા વિસું કત્વા પરિભુઞ્જિતું સક્કા હોતિ. ‘‘કપ્પિય’’ન્તિ વત્વાવ કાતબ્બન્તિ યો કપ્પિયં કરોતિ, તેન કત્તબ્બાકારસ્સેવ વુત્તત્તા ભિક્ખુના અવુત્તેપિ કાતું વટ્ટતીતિ ન ગહેતબ્બં. પુન ‘‘કપ્પિયં કારેતબ્બ’’ન્તિ કારાપનસ્સ પઠમમેવ કથિતત્તા ભિક્ખુના ‘‘કપ્પિયં કરોહી’’તિ વુત્તેયેવ અનુપસમ્પન્નેન ‘‘કપ્પિય’’ન્તિ વત્વા અગ્ગિપરિજિતાદિ કાતબ્બન્તિ ગહેતબ્બં. ‘‘કપ્પિયન્તિ વચનં પન યાય કાયચિ ભાસાય વત્તું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. ‘‘કપ્પિયન્તિ વત્વાવ કાતબ્બ’’ન્તિ વચનતો પઠમં ‘‘કપ્પિય’’ન્તિ વત્વા પચ્છા અગ્ગિઆદિના ફુસનાદિ કાતબ્બન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘પઠમં અગ્ગિં નિક્ખિપિત્વા નખાદિના વા વિજ્ઝિત્વા તં અનુદ્ધરિત્વાવ ‘કપ્પિય’ન્તિ વત્તુમ્પિ વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ.

એકસ્મિં બીજે વાતિઆદીસુ ‘‘એકંયેવ કારેમીતિ અધિપ્પાયે સતિપિ એકાબદ્ધત્તા સબ્બં કતમેવ હોતી’’તિ વદન્તિ. દારું વિજ્ઝતીતિ એત્થ ‘‘જાનિત્વાપિ વિજ્ઝતિ વા વિજ્ઝાપેતિ વા, વટ્ટતિયેવા’’તિ વદન્તિ. ભત્તસિત્થે વિજ્ઝતીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ‘‘તં વિજ્ઝતિ, ન વટ્ટતીતિ રજ્જુઆદીનં ભાજનગતિકત્તા’’તિ વદન્તિ. મરિચપક્કાદીહિ મિસ્સેત્વાતિ એત્થ ભત્તસિત્થસમ્બન્ધવસેન એકાબદ્ધતા વેદિતબ્બા, ન ફલાનંયેવ અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્બન્ધવસેન. ભિન્દાપેત્વા કપ્પિયં કારાપેતબ્બન્તિ બીજતો મુત્તસ્સ કટાહસ્સ ભાજનગતિકત્તા વુત્તં.

નિક્ખામેતુન્તિ તં ભિક્ખું નિક્ખામેતું. ‘‘સચે એતસ્સ અનુલોમ’’ન્તિ સેનાસનરક્ખણત્થાય અનુઞ્ઞાતમ્પિ પટગ્ગિદાનાદિં અત્તનાપિ કાતું વટ્ટતીતિ એત્તકેનેવ ઇદમ્પિ એતસ્સ અનુલોમન્તિ એવમધિપ્પાયો સિયા. પટગ્ગિદાનં પરિત્તકરણઞ્ચ અત્તનો પરસ્સ વા સેનાસનરક્ખણત્થાય વટ્ટતિયેવ. તસ્મા સચે તસ્સ સુત્તસ્સ એતં અનુલોમં સિયા, અત્તનો ન વટ્ટતિ, અઞ્ઞસ્સ વટ્ટતીતિ અયં વિસેસો કુતો લબ્ભતીતિ આહ ‘‘અત્તનો ન વટ્ટતિ…પે… ન સક્કા લદ્ધુ’’ન્તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. ભૂતગામો, ભૂતગામસઞ્ઞિતા, વિકોપનં વા વિકોપાપનં વાતિ ઇમાનિ પનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

ભૂતગામસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અઞ્ઞવાદકસિક્ખાપદવણ્ણના

૯૪-૯૮. દુતિયે અઞ્ઞં વચનન્તિ યં ચોદકેન ચુદિતકસ્સ દોસવિભાવનવચનં વુત્તં, તં તતો અઞ્ઞેનેવ વચનેન પટિચરતિ. અથ વા અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરતીતિ અઞ્ઞેન કારણેન અઞ્ઞં કારણં પટિચરતીતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો, યં ચોદકેન ચુદિતકસ્સ દોસવિભાવનકારણં વુત્તં, તતો અઞ્ઞેન ચોદનાય અમૂલકભાવદીપકેન કારણેન પટિચરતીતિ વુત્તં હોતિ. પટિચરતીતિ ચ પટિચ્છાદનવસેન ચરતિ, પવત્તતીતિ અત્થો. પટિચ્છાદનત્થો એવ વા ચરતિ-સદ્દો અનેકત્થત્તા ધાતૂનં. તેનાહ ‘‘પટિચ્છાદેતી’’તિ. કો આપન્નોતિઆદિના પાળિયં ચોદનં અવિસ્સજ્જેત્વા વિક્ખેપાપજ્જનવસેન અઞ્ઞેન અઞ્ઞં પટિચરણં દસ્સિતં. અપરમ્પિ પન ચોદનં વિસ્સજ્જેત્વા બહિદ્ધા કથાઅપનામવસેન પવત્તં પાળિમુત્તકં અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરણં વેદિતબ્બં. ‘‘ઇત્થન્નામં આપત્તિં આપન્નોસી’’તિ પુટ્ઠો ‘‘પાટલિપુત્તં ગતોમ્હી’’તિ વત્વા પુન ‘‘ન તવ પાટલિપુત્તગમનં પુચ્છામ, આપત્તિં પુચ્છામા’’તિ વુત્તે ‘‘તતો રાજગહં ગતોમ્હી’’તિ વત્વા ‘‘રાજગહં વા યાહિ બ્રાહ્મણગહં વા, આપત્તિં આપન્નોસી’’તિ વુત્તે ‘‘તત્થ મે સૂકરમંસં લદ્ધ’’ન્તિઆદીનિ વત્વાવ કથં બહિદ્ધા વિક્ખિપન્તોપિ હિ ‘‘અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરતિ’’ચ્ચેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ.

યદેતં અઞ્ઞેન અઞ્ઞં પટિચરણવસેન પવત્તવચનં, તદેવ પુચ્છિતમત્થં ઠપેત્વા અઞ્ઞં વદતીતિ અઞ્ઞવાદકન્તિ આહ ‘‘અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરણસ્સેતં નામ’’ન્તિ. તુણ્હીભૂતસ્સેતં નામન્તિ તુણ્હીભાવસ્સેતં નામં, અયમેવ વા પાઠો. અઞ્ઞવાદકં આરોપેતૂતિ અઞ્ઞવાદકકમ્મં આરોપેતુ, અઞ્ઞવાદકત્તં વા ઇદાનિ કરિયમાનેન કમ્મેન આરોપેતૂતિ અત્થો. વિહેસકં આરોપેતૂતિ એત્થાપિ વિહેસકકમ્મં વિહેસકભાવં વા આરોપેતૂતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો.

અનારોપિતે અઞ્ઞવાદકે વુત્તદુક્કટં પાળિયં આગતઅઞ્ઞેનઞ્ઞંપટિચરણવસેન યુજ્જતિ. અટ્ઠકથાયં આગતેન પન પાળિમુત્તકઅઞ્ઞેનઞ્ઞંપટિચરણવસેન અનારોપિતે અઞ્ઞવાદકે મુસાવાદેન પાચિત્તિયં, આરોપિતે ઇમિનાવ પાચિત્તિયન્તિ વેદિતબ્બં. કેચિ પન ‘‘આરોપિતે અઞ્ઞવાદકે મુસાવાદેન ઇમિના ચ પાચિત્તિયદ્વયં હોતી’’તિ વદન્તિ, તં વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં. યા સા આદિકમ્મિકસ્સ અનાપત્તિ વુત્તા, સાપિ પાળિયં આગતઅઞ્ઞેનઞ્ઞંપટિચરણવસેન વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બા, ઇમિના સિક્ખાપદેન અનાપત્તિદસ્સનત્થં વા. સેસં ઉત્તાનમેવ. ધમ્મકમ્મેન આરોપિતતા, આપત્તિયા વા વત્થુના વા અનુયુઞ્જિયમાનતા, છાદેતુકામતાય અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરણં વા તુણ્હીભાવો વાતિ ઇમાનિ પનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

અઞ્ઞવાદકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ઉજ્ઝાપનકસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૦૩. તતિયે ધાતુપાઠે ઝે-સદ્દો ચિન્તાયં પઠિતોતિ આહ ‘‘લામકતો વા ચિન્તાપેન્તી’’તિઆદિ. અયમેવ ચ અનેકત્થત્તા ધાતૂનં ઓલોકનત્થોપિ હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘અક્ખરાય વાચેતી’’તિઆદીસુ (પાચિ. ૪૬) વિય ‘‘છન્દાયા’’તિ લિઙ્ગવિપલ્લાસવસેન વુત્તન્તિ આહ ‘‘છન્દેના’’તિ.

૧૦૫. યેન વચનેનાતિ યેન ‘‘છન્દાય ઇત્થન્નામો ઇદં નામ કરોતી’’તિઆદિવચનેન. યેન ચ ખિય્યન્તીતિ યેન ‘‘છન્દાય ઇત્થન્નામો’’તિઆદિવચનેન તત્થ તત્થ ભિક્ખૂનં સવનૂપચારે ઠત્વા અવણ્ણં પકાસેન્તિ.

૧૦૬. અઞ્ઞં અનુપસમ્પન્નં ઉજ્ઝાપેતીતિ અઞ્ઞેન અનુપસમ્પન્નેન ઉજ્ઝાપેતિ. તસ્સ વા તં સન્તિકે ખિય્યતીતિ તસ્સ અનુપસમ્પન્નસ્સ સન્તિકે તં સઙ્ઘેન સમ્મતં ઉપસમ્પન્નં ખિય્યતિ, અવણ્ણં વદન્તો વા પકાસેતિ. અનુપસમ્પન્નં સઙ્ઘેન સમ્મતન્તિ એત્થ સમ્મતપુબ્બો સમ્મતોતિ વુત્તો. તેનાહ ‘‘કિઞ્ચાપી’’તિઆદિ. યસ્મા ઉજ્ઝાપનં ખિય્યનઞ્ચ મુસાવાદવસેનેવ પવત્તં, તસ્મા આદિકમ્મિકસ્સ અનાપત્તીતિ પાચિત્તિયટ્ઠાને દુક્કટટ્ઠાને ચ ઇમિનાવ અનાપત્તિદસ્સનત્થં વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં. એવઞ્ચ કત્વા ઉજ્ઝાપેન્તસ્સ ખિય્યન્તસ્સ ચ એકક્ખણે દ્વે દ્વે આપત્તિયો હોન્તીતિ આપન્નં. અથ વા ઈદિસં સિક્ખાપદં મુસાવાદતો પઠમં પઞ્ઞત્તન્તિ ગહેતબ્બં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. ધમ્મકમ્મેન સમ્મતતા, ઉપસમ્પન્નતા, અગતિગમનાભાવો, તસ્સ અવણ્ણકામતા, યસ્સ સન્તિકે વદતિ, તસ્સ ઉપસમ્પન્નતા, ઉજ્ઝાપનં વા ખિય્યનં વાતિ ઇમાનિ પનેત્થ છ અઙ્ગાનિ.

ઉજ્ઝાપનકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પઠમસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૦૮-૧૧૦. ચતુત્થે હિમવસ્સેનાતિ હિમમેવ વુત્તં. અપઞ્ઞાતેતિ અપ્પતીતે, અપ્પસિદ્ધેતિ અત્થો. ‘‘મણ્ડપે વા રુક્ખમૂલે વાતિ વચનતો વિવટઙ્ગણેપિ નિક્ખિપિતું વટ્ટતી’’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. ગોચરપ્પસુતાતિ ગોચરટ્ઠાનં પટિપન્ના. ‘‘અટ્ઠ માસે’’તિ ઇમિના વસ્સાનં ચાતુમાસં ચેપિ દેવો ન વસ્સતિ, પટિક્ખિત્તમેવાતિ આહ ‘‘અટ્ઠ માસેતિ વચનતો…પે… નિક્ખિપિતું ન વટ્ટતિયેવા’’તિ. તત્થ ચત્તારો માસેતિ વસ્સાનસ્સ ચત્તારો માસે. અવસ્સિકસઙ્કેતેતિ ઇમિના અનુઞ્ઞાતેપિ અટ્ઠ માસે યત્થ હેમન્તે દેવો વસ્સતિ, તત્થ અપરેપિ ચત્તારો માસા પટિક્ખિત્તાતિ આહ ‘‘અવસ્સિકસઙ્કેતેતિ વચનતો’’તિઆદિ. ઇમિના ઇમં દીપેતિ ‘‘યસ્મિં દેસે હેમન્તે દેવો વસ્સતિ, તત્થ અટ્ઠ માસે પટિક્ખિપિત્વા ચત્તારો માસા અનુઞ્ઞાતા. યત્થ પન વસ્સાનેયેવ વસ્સતિ, તત્થ ચત્તારો માસે પટિક્ખિપિત્વા અટ્ઠ માસા અનુઞ્ઞાતા’’તિ.

ઇમિનાવ નયેન મજ્ઝિમપદેસે યત્થ હેમન્તે હિમવસ્સં વસ્સતિ, તત્થાપિ અટ્ઠેવ માસા પટિક્ખિત્તાતિ વેદિતબ્બા. તસ્મા વસ્સાનકાલે પકતિઅજ્ઝોકાસે ઓવસ્સકમણ્ડપે રુક્ખમૂલે ચ સન્થરિતું ન વટ્ટતિ, હેમન્તકાલે પકતિઅજ્ઝોકાસે ઓવસ્સકમણ્ડપાદીસુપિ વટ્ટતિ. તઞ્ચ ખો યત્થ હિમવસ્સેન સેનાસનં ન તેમતિ, ગિમ્હકાલેપિ પકતિઅજ્ઝોકાસાદીસુ વટ્ટતિયેવ, તઞ્ચ ખો અકાલમેઘાદસ્સને, કાકાદીનં નિબદ્ધવાસરુક્ખમૂલે પન કદાચિપિ ન વટ્ટતીતિ એવમેત્થ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

ઇમઞ્ચ પન અત્થવિસેસં ગહેત્વા ભગવતા પઠમમેવ સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તન્તિ વિસું અનુપઞ્ઞત્તિ ન વુત્તા. તેનેવ હિ માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. પઠમસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના) વુત્તં ‘‘ઇતિ યત્થ ચ યદા ચ સન્થરિતું ન વટ્ટતિ, તં સબ્બમિધ અજ્ઝોકાસસઙ્ખમેવ ગત’’ન્તિ. અથ વા અવિસેસેન અજ્ઝોકાસે સન્થરણસન્થરાપનાનિ પટિક્ખિપિત્વા ‘‘ઈદિસે કાલે ઈદિસે ચ પદેસે ઠપેથા’’તિ અનુજાનનમત્તેનેવ અલન્તિ ન સિક્ખાપદે વિસું અનુપઞ્ઞત્તિ ઉદ્ધટાતિ વેદિતબ્બા. પરિવારે (પરિ. ૬૫-૬૭) પન ઇમસ્સેવ સિક્ખાપદસ્સ અનુરૂપવસેન પઞ્ઞત્તત્તા ‘‘એકા અનુપઞ્ઞત્તી’’તિ વુત્તં.

નવવાયિમો સીઘં ન નસ્સતીતિ આહ ‘‘નવવાયિમો વા’’તિ. ઓનદ્ધકોતિ ચમ્મેન ઓનદ્ધો. ઉક્કટ્ઠઅબ્ભોકાસિકોતિ ઇદં તસ્સ પરિવિતક્કદસ્સનમત્તં, ઉક્કટ્ઠઅબ્ભોકાસિકસ્સ પન ચીવરકુટિ ન વટ્ટતીતિ નત્થિ. કાયાનુગતિકત્તાતિ ભિક્ખુનો તત્થેવ સન્નિહિતભાવં સન્ધાય વુત્તં. ઇમિના ચ તસ્મિંયેવ કાલે અનાપત્તિ વુત્તા, ચીવરકુટિતો નિક્ખમિત્વા પન અઞ્ઞત્થ ગચ્છન્તસ્સ પિણ્ડાય પવિસન્તસ્સપિ આપત્તિયેવ. ‘‘યસ્મા પન દાયકેહિ દાનકાલેયેવ સહસ્સગ્ઘનકમ્પિ કમ્બલં ‘પાદપુઞ્છનિં કત્વા પરિભુઞ્જથા’તિ દિન્નં તથેવ પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ, તસ્મા ‘ઇમં મઞ્ચપીઠાદિસેનાસનં અબ્ભોકાસેપિ યથાસુખં પરિભુઞ્જથા’તિ દાયકેહિ દિન્નં ચે, સબ્બસ્મિમ્પિ કાલે અબ્ભોકાસે નિક્ખિપિતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. પેસેત્વા ગન્તબ્બન્તિ એત્થ ‘‘યો ભિક્ખુ ઇમં ઠાનં આગન્ત્વા વસતિ, તસ્સ દેથા’’તિ વત્વા પેસેતબ્બં.

વલાહકાનં અનુટ્ઠિતભાવં સલ્લક્ખેત્વાતિ ઇમિના ચ ગિમ્હાનેપિ મેઘે ઉટ્ઠિતે મઞ્ચપીઠાદિં યંકિઞ્ચિ સેનાસનં અજ્ઝોકાસે નિક્ખિપિતું ન વટ્ટતીતિ દીપિતન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘પાદટ્ઠાનાભિમુખાતિ નિસીદન્તાનં પાદપતનટ્ઠાનાભિમુખ’’ન્તિ કેચિ. ‘‘સમ્મજ્જન્તસ્સ પાદટ્ઠાનાભિમુખ’’ન્તિ અપરે. ‘‘બહિ વાલુકાય અગમનનિમિત્તં પાદટ્ઠાનાભિમુખા વાલિકા હરિતબ્બાતિ વુત્ત’’ન્તિ એકે. કચવરં હત્થેહિ ગહેત્વા બહિ છટ્ટેતબ્બન્તિ ઇમિના કચવરં છડ્ડેસ્સામીતિ વાલિકા ન છડ્ડેતબ્બાતિ દીપેતિ.

૧૧૧. અન્તો સંવેઠેત્વા બદ્ધન્તિ એરકપત્તાદીહિ વેણિં કત્વા તાય વેણિયા ઉભોસુ પસ્સેસુ વિત્થતટ્ઠાનેસુ બહું વેઠેત્વા તતો પટ્ઠાય યાવ મજ્ઝટ્ઠાનં, તાવ અન્તો આકડ્ઢનવસેન વેઠેત્વા મજ્ઝે સઙ્ખિપિત્વા તિરિયં તત્થ તત્થ બન્ધિત્વા કતં. કપ્પં લભિત્વાતિ ગચ્છાતિ વુત્તવચનેન કપ્પં લભિત્વા. થેરસ્સ હિ આણત્તિયા ગચ્છન્તસ્સ અનાપત્તિ. પુરિમનયેનેવાતિ ‘‘નિસીદિત્વા સયં ગચ્છન્તો’’તિઆદિના પુબ્બે વુત્તનયેનેવ. અઞ્ઞત્થ ગચ્છતીતિ તં મગ્ગં અતિક્કમિત્વા અઞ્ઞત્થ ગચ્છતિ. લેડ્ડુપાતુપચારતો બહિ ઠિતત્તા ‘‘પાદુદ્ધારેન કારેતબ્બો’’તિ વુત્તં, અઞ્ઞત્થ ગચ્છન્તસ્સ પઠમપાદુદ્ધારે દુક્કટં, દુતિયપાદુદ્ધારે પાચિત્તિયન્તિ અત્થો. પાકતિકં અકત્વાતિ અપ્પટિસામેત્વા. અન્તરસન્નિપાતેતિ અન્તરન્તરા સન્નિપાતે.

આવાસિકાનંયેવ પલિબોધોતિ એત્થ આગન્તુકેહિ આગન્ત્વા કિઞ્ચિ અવત્વા તત્થ નિસિન્નેપિ આવાસિકાનંયેવ પલિબોધોતિ અધિપ્પાયો. મહાપચ્ચરિવાદે પન ‘‘અઞ્ઞેસુ આગન્ત્વા નિસિન્નેસૂ’’તિ ઇદં અમ્હાકન્તિ વત્વા વા અવત્વા વા નિસિન્નેસૂતિ અધિપ્પાયો. મહાઅટ્ઠકથાવાદે ‘‘આપત્તી’’તિ પાચિત્તિયમેવ વુત્તં. મહાપચ્ચરિયં પન સન્થરણસન્થરાપને સતિ પાચિત્તિયેન ભવિતબ્બન્તિ અનાણત્તિયા પઞ્ઞત્તત્તા દુક્કટં વુત્તં. ‘‘ઇદં ઉસ્સારકસ્સ, ઇદં ધમ્મકથિકસ્સા’’તિ વિસું પઞ્ઞત્તત્તા અનાણત્તિયા પઞ્ઞત્તેપિ પાચિત્તિયેનેવ ભવિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયેન ‘‘તસ્મિં આગન્ત્વા નિસિન્ને તસ્સ પલિબોધો’’તિ વુત્તં. કેચિ પન વદન્તિ ‘‘અનાણત્તિયા પઞ્ઞત્તેપિ ધમ્મકથિકસ્સ અનુટ્ઠાપનીયત્તા પાચિત્તિયેન ભવિતબ્બં, આગન્તુકસ્સ પન પચ્છા આગતેહિ વુડ્ઢતરેહિ ઉટ્ઠાપેતબ્બત્તા દુક્કટં વુત્ત’’ન્તિ.

૧૧૨. ભૂમિયં અત્થરિતબ્બાતિ ચિમિલિકાય સતિ તસ્સા ઉપરિ, અસતિ સુદ્ધભૂમિયં અત્થરિતબ્બા. સીહચમ્માદીનં પરિહરણેયેવ પટિક્ખેપો વેદિતબ્બોતિ ઇમિના –

‘‘ન, ભિક્ખવે, મહાચમ્માનિ ધારેતબ્બાનિ સીહચમ્મં બ્યગ્ઘચમ્મં દીપિચમ્મં, યો ધારેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (મહાવ. ૨૫૫) –

એવં વુત્તાય ખન્ધકપાળિયા અધિપ્પાયં વિભાવેતિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘અન્તોપિ મઞ્ચે પઞ્ઞત્તાનિ હોન્તિ, બહિપિ મઞ્ચે પઞ્ઞત્તાનિ હોન્તી’’તિ ઇમસ્મિં વત્થુસ્મિં સિક્ખાપદસ્સ પઞ્ઞત્તત્તા મઞ્ચપીઠેસુ અત્થરિત્વા પરિભોગોયેવ પટિક્ખિત્તો, ભૂમત્થરણવસેન પરિભોગો પન અપ્પટિક્ખિત્તોતિ. યદિ એવં ‘‘પરિહરણેયેવ પટિક્ખેપો’’તિ ઇદં કસ્મા વુત્તન્તિ? યથા ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સબ્બં પાસાદપરિભોગ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૩૨૦) વચનતો પુગ્ગલિકેપિ સેનાસને સેનાસનપરિભોગવસેન નિયમિતં સુવણ્ણઘટાદિકં પરિભુઞ્જિતું વટ્ટમાનમ્પિ કેવલં અત્તનો સન્તકં કત્વા પરિભુઞ્જિતું ન વટ્ટતિ, એવમિદં ભૂમત્થરણવસેન પરિભુઞ્જિયમાનમ્પિ અત્તનો સન્તકં કત્વા તં તં વિહારં હરિત્વા પરિભુઞ્જિતું ન વટ્ટતીતિ દસ્સનત્થં ‘‘પરિહરણેયેવ પટિક્ખેપો વેદિતબ્બો’’તિ વુત્તં. દારુમયપીઠન્તિ ફલકમયમેવ પીઠં વુત્તં. પાદકથલિકન્તિ અધોતપાદટ્ઠપનકં. અજ્ઝોકાસે રજનં પચિત્વા…પે… પટિસામેતબ્બન્તિ એત્થ થેવે અસતિ રજનકમ્મે નિટ્ઠિતે પટિસામેતબ્બં.

૧૧૩. ‘‘ભિક્ખુ વા સામણેરો વા આરામિકો વા લજ્જી હોતીતિ વુત્તત્તા અલજ્જિં આપુચ્છિત્વા ગન્તું ન વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. ઓતાપેન્તો ગચ્છતીતિ એત્થ ‘‘કિઞ્ચાપિ ‘એત્તકં દૂરં ગન્તબ્બ’ન્તિ પરિચ્છેદો નત્થિ, તથાપિ લેડ્ડુપાતં અતિક્કમ્મ નાતિદૂરં ગન્તબ્બ’’ન્તિ વદન્તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. મઞ્ચાદીનં સઙ્ઘિકતા, વુત્તલક્ખણે દેસે સન્થરણં વા સન્થરાપનં વા, અપલિબુદ્ધતા, આપદાય અભાવો, લેડ્ડુપાતાતિક્કમોતિ ઇમાનિ પનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ.

માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. પઠમસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના) પન અનાપુચ્છં વા ગચ્છેય્યાતિ એત્થ ‘‘યો ભિક્ખુ વા સામણેરો વા આરામિકો વા લજ્જી હોતિ, અત્તનો પલિબોધં વિય મઞ્ઞતિ, તથારૂપં અનાપુચ્છિત્વા તં સેનાસનં તસ્સ અનિય્યાતેત્વા નિરપેક્ખો ગચ્છતિ, થામમજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતં અતિક્કમેય્ય, એકેન પાદેન લેડ્ડુપાતાતિક્કમે દુક્કટં, દુતિયપાદાતિક્કમે પાચિત્તિય’’ન્તિ વત્વા અઙ્ગેસુપિ નિરપેક્ખતાય સદ્ધિં છ અઙ્ગાનિ વુત્તાનિ. પાળિયં પન અટ્ઠકથાયઞ્ચ ‘‘નિરપેક્ખો ગચ્છતી’’તિ અયં વિસેસો ન દિસ્સતિ. ‘‘ઓતાપેન્તો ગચ્છતી’’તિ ચ ઓતાપનવિસયે એવ સાપેક્ખગમને અનાપત્તિ વુત્તા. યદિ અઞ્ઞત્થાપિ સાપેક્ખગમને અનાપત્તિ સિયા, ‘‘અનાપત્તિ સાપેક્ખો ગચ્છતી’’તિ અવિસેસેન વત્તબ્બં ભવેય્ય, તસ્મા વીમંસિત્વા યુત્તતરં ગહેતબ્બન્તિ.

પઠમસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. દુતિયસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૧૬. દુતિયસેનાસનસિક્ખાપદે એત્તકમેવ વુત્તન્તિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તં. ‘‘ઇદઞ્ચ અટ્ઠકથાસુ તથાવુત્તભાવદસ્સનત્થં વુત્તં, અઞ્ઞમ્પિ તાદિસં મઞ્ચપીઠેસુ અત્થરિતં પચ્ચત્થરણમેવા’’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. માતિકાટ્ઠકથાયં પન ‘‘પચ્ચત્થરણં નામ પાવારો કોજવોતિ એત્તકમેવા’’તિ નિયમેત્વા વુત્તં, તસ્મા ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં ઇમિના ન સમેતિ, વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં. સેનાસનતોતિ સબ્બપચ્છિમસેનાસનતો. યો કોચીતિ તસ્સ ઞાતકો વા અઞ્ઞાતકો વા યો કોચિ.

૧૧૭. પરિવેણન્તિ એકેકસ્સ વિહારસ્સ પરિક્ખેપબ્ભન્તરં. કુરુન્દટ્ઠકથાયં વુત્તમેવત્થં સવિસેસં કત્વા દસ્સેતું ‘‘કિઞ્ચાપિ વુત્તો’’તિઆદિ આરદ્ધં. ‘‘અપરિચ્છન્ને મણ્ડપે’’તિ વિસું યોજેતબ્બં. તેનેવ માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. દુતિયસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘અપરિચ્છન્નમણ્ડપે વા પરિચ્છન્ને વાપિ બહૂનં સન્નિપાતભૂતે’’તિ વુત્તં. ભોજનસાલાયમ્પિ અયં વિસેસો લબ્ભતિયેવ. વત્તબ્બં નત્થીતિ વિસેસેત્વા કિઞ્ચિ વત્તબ્બં નત્થિ. પલુજ્જતીતિ વિનસ્સતિ. નસ્સેય્યાતિ ચોરાદીહિ વિનસ્સેય્ય.

૧૧૮. યેન મઞ્ચં વા પીઠં વા વિનન્તિ, તં મઞ્ચપીઠકવાનં. સિલુચ્ચયલેણન્તિ સિલુચ્ચયે લેણં, પબ્બતગુહાતિ અત્થો. ‘‘સેનાસનં ઉપચિકાહિ ખાયિત’’ન્તિ ઇમસ્મિં વત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તત્તા વત્થુઅનુરૂપવસેન અટ્ઠકથાયં ઉપચિકાસઙ્કાય અભાવે અનાપત્તિ વુત્તા. વત્તક્ખન્ધકે ગમિકવત્તં પઞ્ઞપેન્તેન ‘‘સેનાસનં આપુચ્છિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તત્તા કેવલં ઇતિકત્તબ્બાકારમત્તદસ્સનત્થં ‘‘આપુચ્છનં પન વત્ત’’ન્તિ વુત્તં, ન પન વત્તભેદેન દુક્કટન્તિ દસ્સનત્થં. તેનેવ અન્ધકટ્ઠકથાયં ‘‘સેનાસનં આપુચ્છિતબ્બ’’ન્તિ એત્થ ‘‘યં પાસાણપિટ્ઠિયં વા પાસાણત્થમ્ભેસુ વા કતસેનાસનં યત્થ ઉપચિકા નારોહન્તિ, તં અનાપુચ્છન્તસ્સપિ અનાપત્તી’’તિ વક્ખતિ, તસ્મા યં વુત્તં ગણ્ઠિપદે ‘‘તાદિસે સેનાસને અનાપુચ્છા ગચ્છન્તસ્સ પાચિત્તિયં નત્થિ, ગમિકવત્તવસેન પન અનાપુચ્છા ગચ્છતો વત્તભેદો હોતિ, તસ્મા દુક્કટં આપજ્જતી’’તિ, તં ન ગહેતબ્બં.

પચ્છિમસ્સ આભોગેન મુત્તિ નત્થીતિ તસ્સ પચ્છતો ગચ્છન્તસ્સ અઞ્ઞસ્સ અભાવતો વુત્તં. એકં વા પેસેત્વા આપુચ્છિતબ્બન્તિ એત્થ ગમનચિત્તસ્સ ઉપ્પન્નટ્ઠાનતો અનાપુચ્છિત્વા ગચ્છતો દુતિયપાદુદ્ધારે પાચિત્તિયં. કિઞ્ચાપિ મઞ્ચં વા પીઠં વા અજ્ઝોકાસે નિક્ખિપિત્વા ગચ્છન્તસ્સ ઇધ વિસું આપત્તિ ન વુત્તા, તથાપિ અકાલે અજ્ઝોકાસે મઞ્ચપીઠાનિ પઞ્ઞપેત્વા ગચ્છન્તસ્સ લેડ્ડુપાતાતિક્કમે પુરિમસિક્ખાપદેન પાચિત્તિયં, પરિક્ખેપાતિક્કમે ઇમિના દુક્કટન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘મણ્ડપે વા રુક્ખમૂલે વા’’તિ ઇમિના અજ્ઝોકાસોપિ સઙ્ગહિતોયેવાતિ તત્થાપિ દુક્કટં ઇધ વુત્તમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. સેય્યં પન અજ્ઝોકાસે સન્થરિત્વા ગચ્છન્તસ્સ ઉભયેનપિ દુક્કટમેવ. ‘‘સઙ્ઘિકે વિહારે સઙ્ઘિકંયેવ સેય્યં સન્થરિત્વા પક્કમન્તસ્સ પાચિત્તિયં વુત્તન્તિ ઉભોસુ એકેકસ્મિં સઙ્ઘિકે દુક્કટ’’ન્તિ વદન્તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. વુત્તલક્ખણસેય્યા, તસ્સા સઙ્ઘિકતા, વુત્તલક્ખણે વિહારે સન્થરણં વા સન્થરાપનં વા, અપલિબુદ્ધતા, આપદાય અભાવો, અનપેક્ખસ્સ દિસાપક્કમનં, ઉપચારસીમાતિક્કમોતિ ઇમાનિ પનેત્થ સત્ત અઙ્ગાનિ.

દુતિયસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. અનુપખજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૧૯-૧૨૧. છટ્ઠે અનુપવિસિત્વાતિ સમીપં પવિસિત્વા. બહૂપકારતં ગુણવિસિટ્ઠતઞ્ચ સલ્લક્ખેન્તોતિ ભણ્ડાગારિકસ્સ બહૂપકારતં ધમ્મકથિકાદીનં ગુણવિસિટ્ઠતઞ્ચ સલ્લક્ખેન્તો. સમન્તા દિયડ્ઢો હત્થોતિ મજ્ઝે પઞ્ઞત્તમઞ્ચપીઠં સન્ધાય વુત્તં.

૧૨૨. ઉપચારં ઠપેત્વાતિ વુત્તલક્ખણં ઉપચારં ઠપેત્વા. એકવિહારેતિ એકસ્મિં સેનાસને. એકપરિવેણેતિ તસ્સ વિહારસ્સ પરિક્ખેપબ્ભન્તરે. ‘‘ગિલાનો પવિસતીતિઆદીસુ અનાપત્તિકારણસબ્ભાવતો ગિલાનાદિતાય પવિસિસ્સામીતિ ઉપચારં પવિસન્તસ્સ સતિપિ સમ્બાધેતુકામતાય અનાપત્તિ વુત્તાયેવા’’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. એવઞ્ચ સતિ અગિલાનાદિભાવોપિ વિસું અઙ્ગેસુ વત્તબ્બો સિયા, માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. અનુપખજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના) પન ‘‘સઙ્ઘિકવિહારતા, અનુટ્ઠાપનીયભાવજાનનં, સમ્બાધેતુકામતા, ઉપચારે નિસીદનં વા નિપજ્જનં વાતિ ઇમાનિ પનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાની’’તિ એત્તકમેવ વુત્તં, તસ્મા વીમંસિતબ્બં.

અનુપખજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. નિક્કડ્ઢનસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૨૬. સત્તમે કોટ્ઠકાનીતિ દ્વારકોટ્ઠકાનિ. ‘‘નિક્ખમાતિ વચનં સુત્વાપિ અત્તનો રુચિયા નિક્ખમતિ, અનાપત્તી’’તિ વદન્તિ.

૧૨૮. અલજ્જિં નિક્કડ્ઢતીતિઆદીસુ પઠમં અલજ્જીઆદિભાવેન નિક્કડ્ઢિસ્સામીતિ ચિન્તેત્વા નિક્કડ્ઢન્તસ્સ ચિત્તસ્સ લહુપરિવત્તિતાય કોપે ઉપ્પન્નેપિ અનાપત્તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. સઙ્ઘિકવિહારો, ઉપસમ્પન્નસ્સ ભણ્ડનકારકભાવાદિવિનિમુત્તતા, કોપેન નિક્કડ્ઢનં વા નિક્કડ્ઢાપનં વાતિ ઇમાનિ પનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

નિક્કડ્ઢનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. વેહાસકુટિસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૨૯-૧૩૧. અટ્ઠમે ઉપરિમતલે પદરાનં અસન્થરિતત્તા ‘‘ઉપરિઅચ્છન્નતલાયા’’તિ વુત્તં. પુબ્બે વુત્તનયેનેવાતિ અનુપખજ્જસિક્ખાપદે વુત્તનયેનેવ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. સઙ્ઘિકો વિહારો, અસીસઘટ્ટા વેહાસકુટિ, હેટ્ઠા સપરિભોગતા, અપટાણિદિન્ને આહચ્ચપાદકે નિસીદનં વા નિપજ્જનં વાતિ ઇમાનિ પનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

વેહાસકુટિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. મહલ્લકવિહારસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૩૫. નવમે ‘‘મહલ્લકો નામ વિહારો સસામિકો’’તિ વુત્તત્તા સઞ્ઞાચિકાય કુટિયા અનાપત્તિ. ‘‘અડ્ઢતેય્યહત્થમ્પી’’તિ ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન વુત્તવચનં પાળિયા સમેતીતિ આહ ‘‘તં સુવુત્ત’’ન્તિ. ‘‘પાળિયં અટ્ઠકથાયઞ્ચ ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન અડ્ઢતેય્યહત્થપ્પમાણસ્સ ઓકાસસ્સ દસ્સિતત્તા કવાટં અડ્ઢતેય્યહત્થવિત્થારતો ઊનકં વા હોતુ અધિકં વા, અડ્ઢતેય્યહત્થપ્પમાણંયેવ ઓકાસો’’તિ વદન્તિ.

યસ્સ વેમજ્ઝેતિ યસ્સ વિહારસ્સ વેમજ્ઝે. સા અપરિપૂરઉપચારાપિ હોતીતિ વિવરિયમાનં કવાટં યં ભિત્તિં આહનતિ, સા સમન્તા કવાટવિત્થારપ્પમાણઉપચારરહિતાપિ હોતીતિ અત્થો. આલોકં સન્ધેતિ પિધેતીતિ આલોકસન્ધિ. ‘‘પુનપ્પુનં છાદાપેસિ, પુનપ્પુનં લિમ્પાપેસીતિ ઇમસ્મિં વત્થુસ્મિં ઉપ્પન્નદોસેન સિક્ખાપદસ્સ પઞ્ઞત્તત્તા લેપં અનુજાનન્તેન ચ દ્વારબન્ધસ્સ સમન્તા અડ્ઢતેય્યહત્થપ્પમાણેયેવ પદેસે પુનપ્પુનં લેપસ્સ અનુઞ્ઞાતત્તા તતો અઞ્ઞત્થ પુનપ્પુનં લિમ્પેન્તસ્સ વા લિમ્પાપેન્તસ્સ વા ભિત્તિયં મત્તિકાય કત્તબ્બકિચ્ચં નિટ્ઠાપેત્વા પુન ચતુત્થલેપે દિન્ને પાચિત્તિયેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ વદન્તિ. ગણ્ઠિપદેસુ પન તીસુપિ ‘‘પુનપ્પુનં લેપદાનસ્સ વુત્તપ્પમાણતો અઞ્ઞત્થ પટિક્ખિત્તમત્તં ઠપેત્વા પાચિત્તિયસ્સ અવુત્તત્તા દુક્કટં અનુરૂપ’’ન્તિ વુત્તં.

અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ સંવિધાતબ્બં. અપ્પહરિતેતિ એત્થ અપ્પ-સદ્દો ‘‘અપ્પિચ્છો’’તિઆદીસુ વિય અભાવત્થોતિ આહ ‘‘અહરિતે’’તિ. પતનોકાસોતિ પતનોકાસત્તા તત્ર ઠિતસ્સ ભિક્ખુનો ઉપરિ પતેય્યાતિ અધિપ્પાયો. સચે હરિતે ઠિતો અધિટ્ઠેતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ વચનેન ઇમમત્થં દીપેતિ – સચે વિહારસ્સ સમન્તા વુત્તપ્પમાણે પરિચ્છેદે પુબ્બણ્ણાદીનિ ન સન્તિ, તત્થ વિહારો કારેતબ્બો. યત્થ પન સન્તિ, તત્થ કારાપેન્તસ્સ દુક્કટન્તિ.

૧૩૬. એકેકં મગ્ગં ઉજુકમેવ ઉટ્ઠપેત્વા છાદનં મગ્ગેન છાદનં નામ હોતીતિ દસ્સેતું ‘‘મગ્ગેન છાદેન્તસ્સા’’તિ વુત્તં. ઇમિના પન નયેન સબ્બસ્મિં વિહારે એકવારં છાદિતે તં છદનં એકમગ્ગન્તિ ગહેત્વા ‘‘દ્વે મગ્ગે’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘પરિયાયેન છાદનેપિ ઇમિનાવ નયેન યોજેતબ્બ’’ન્તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં, તં ‘‘પુનપ્પુનં છાદાપેસી’’તિ ઇમાય પાળિયા ‘‘સબ્બમ્પિ ચેતં છદનં છદનૂપરિ વેદિતબ્બ’’ન્તિ ઇમિના અટ્ઠકથાવચનેન ચ સમેતિ, તસ્મા દ્વે મગ્ગે અધિટ્ઠહિત્વા તતિયાય મગ્ગં આણાપેત્વા પક્કમિતબ્બન્તિ એત્થ દ્વે છદનાનિ અધિટ્ઠહિત્વા તતિયં છદનં ‘‘એવં છાદેહી’’તિ આણાપેત્વા પક્કમિતબ્બન્તિ એવમત્થો ગહેતબ્બો.

કેચિ પન ‘‘પઠમં તાવ એકવારં અપરિસેસં છાદેત્વા પુન છદનદણ્ડકે બન્ધિત્વા દુતિયવારં તથેવ છાદેતબ્બં, તતિયવારચતુત્થવારે સમ્પત્તે દ્વે મગ્ગે અધિટ્ઠહિત્વા આણાપેત્વા પક્કમિતબ્બ’’ન્તિ વદન્તિ. અપરે પન ‘‘પઠમવારેયેવ તયોપિ મગ્ગે અધિટ્ઠાતું વટ્ટતિ, ચતુત્થતો પટ્ઠાય આપત્તિ પાચિત્તિય’’ન્તિ વદન્તિ. તદુભયમ્પિ પાળિયા અટ્ઠકથાય ચ ન સમેતિ. તતિયાય મગ્ગન્તિ એત્થ તતિયાયાતિ ઉપયોગત્થે સમ્પદાનવચનં, તતિયં મગ્ગન્તિ અત્થો. તિણ્ણં મગ્ગાનન્તિ મગ્ગવસેન છાદિતાનં તિણ્ણં છદનાનં. તિણ્ણં પરિયાયાનન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ચતુત્થે મગ્ગે વા પરિયાયે વાતિ ચ તથા છાદેન્તાનં ચતુત્થં છાદનમેવ વુત્તં. સેસં ઉત્તાનમેવ. મહલ્લકવિહારતા, અત્તનો વાસાગારતા, ઉત્તરિ અધિટ્ઠાનન્તિ ઇમાનિ પનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

મહલ્લકવિહારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. સપ્પાણકસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૪૦. દસમે ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ ‘‘સિઞ્ચેય્ય વા સિઞ્ચાપેય્ય વા’’તિ બાહિરપરિભોગવસેન પઠમં પઞ્ઞત્તત્તા ‘‘સપ્પાણકં ઉદકં પરિભુઞ્જેય્યા’’તિ સિક્ખાપદં અત્તનો નહાનપાનાદિપરિભોગવસેન પઞ્ઞત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તસ્મિં વા પઠમં પઞ્ઞત્તેપિ અત્તનો પરિભોગવસેનેવ પઞ્ઞત્તત્તા પુન ઇમં સિક્ખાપદં બાહિરપરિભોગવસેનેવ પઞ્ઞત્તન્તિ ગહેતબ્બં.

સપ્પાણકસઞ્ઞિસ્સ ‘‘પરિભોગેન પાણકા મરિસ્સન્તી’’તિ પુબ્બભાગે જાનન્તસ્સપિ સિઞ્ચનસિઞ્ચાપનં ‘‘પદીપે નિપતિત્વા પટઙ્ગાદિપાણકા મરિસ્સન્તી’’તિ જાનન્તસ્સ પદીપુજ્જલનં વિય વિનાપિ વધકચેતનાય હોતીતિ આહ ‘‘પણ્ણત્તિવજ્જ’’ન્તિ. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ. ઉદકસ્સ સપ્પાણકતા, ‘‘સિઞ્ચનેન પાણકા મરિસ્સન્તી’’તિ જાનનં, તાદિસમેવ ચ ઉદકં, વિના વધકચેતનાય કેનચિદેવ કરણીયેન તિણાદીનં સિઞ્ચનન્તિ ઇમાનિ પનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

સપ્પાણકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો સેનાસનવગ્ગો દુતિયો.

ભૂતગામવગ્ગોતિપિ ઇમસ્સેવ નામં.

૩. ઓવાદવગ્ગો

૧. ઓવાદસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૪૪. ભિક્ખુનિવગ્ગસ્સ પઠમસિક્ખાપદે કથાનુસારેનાતિ ‘‘સો થેરો કિંસીલો કિંસમાચારો કતરકુલા પબ્બજિતો’’તિઆદિના પુચ્છન્તાનં પુચ્છાકથાનુસારેન. કથેતું વટ્ટન્તીતિ નિરામિસેનેવ ચિત્તેન કથેતું વટ્ટન્તિ. અનિય્યાનિકત્તા સગ્ગમોક્ખમગ્ગાનં તિરચ્છાનભૂતા કથા તિરચ્છાનકથાતિ આહ ‘‘સગ્ગમગ્ગગમનેપી’’તિઆદિ. અપિ-સદ્દેન પગેવ મોક્ખમગ્ગગમનેતિ દીપેતિ. તિરચ્છાનભૂતન્તિ તિરોકરણભૂતં, બાધિકન્તિ વુત્તં હોતિ. લદ્ધાસેવના હિ તિરચ્છાનકથા સગ્ગમોક્ખાનં બાધિકાવ હોતિ. સમિદ્ધોતિ પરિપુણ્ણો. સહિતત્થોતિ યુત્તત્થો. અત્થગમ્ભીરતાદિયોગતો ગમ્ભીરો. બહુરસોતિ અત્થરસાદિબહુરસો. લક્ખણપટિવેધસંયુત્તોતિ અનિચ્ચાદિલક્ખણપટિવેધરસઆવહનતો લક્ખણપટિવેધસંયુત્તો.

૧૪૫-૧૪૭. પરતોતિ પરત્થ, ઉત્તરિન્તિ અત્થો. કરોન્તોવાતિ પરિબાહિરે કરોન્તોયેવ. પાતિમોક્ખોતિ ચારિત્તવારિત્તપ્પભેદં સિક્ખાપદસીલં. તઞ્હિ યો નં પાતિ રક્ખતિ, તં મોક્ખેતિ મોચેતિ આપાયિકાદીહિ દુક્ખેહિ, તસ્મા ‘‘પાતિમોક્ખ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. સંવરણં સંવરો, કાયવચીદ્વારાનં પિદહનં. યેન હિ તે સંવુતા પિહિતા હોન્તિ, સો સંવરો, કાયિકવાચસિકસ્સ અવીતિક્કમસ્સેતં નામં. પાતિમોક્ખસંવરેન સંવુતોતિ પાતિમોક્ખસંવરેન પિહિતકાયવચીદ્વારો. તથાભૂતો ચ યસ્મા તેન સમઙ્ગી નામ હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘સમન્નાગતો’’તિ. વત્તતીતિ અત્તભાવં પવત્તેતિ. વિહરતીતિ ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરસીલે ઠિતસ્સ ભિક્ખુનો ઇરિયાપથવિહારો દસ્સિતો.

સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિત્થારતો પાળિયા વિભાવેતું ‘‘વુત્તઞ્હેત’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ વિભઙ્ગેતિ ઝાનવિભઙ્ગે. સીલં પતિટ્ઠાતિઆદીનિ પાતિમોક્ખસ્સેવ વેવચનાનિ. તત્થ (વિભ. અટ્ઠ. ૫૧૧) સીલન્તિ કામઞ્ચેતં સહ કમ્મવાચાપરિયોસાનેન ઇજ્ઝનકસ્સ પાતિમોક્ખસ્સેવ વેવચનં, એવં સન્તેપિ ધમ્મતો એતં સીલં નામ પાણાતિપાતાદીહિ વા વિરમન્તસ્સ વત્તપટિપત્તિં વા પૂરેન્તસ્સ ચેતનાદયો ધમ્મા વેદિતબ્બા. યસ્મા પન પાતિમોક્ખસીલેન ભિક્ખુ સાસને પતિટ્ઠાતિ નામ, તસ્મા તં ‘‘પતિટ્ઠા’’તિ વુત્તં. પતિટ્ઠહતિ વા એત્થ ભિક્ખુ, કુસલધમ્મા એવ વા એત્થ પતિટ્ઠહન્તીતિ પતિટ્ઠા. અયમત્થો ‘‘સીલે પતિટ્ઠાય નરો સપઞ્ઞો’’તિ (સં. નિ. ૧.૨૩, ૧૯૨) ચ ‘‘પતિટ્ઠા, મહારાજ, સીલં સબ્બેસં કુસલાનં ધમ્માન’’ન્તિ (મિ. પ. ૨.૧.૯) ચ ‘‘સીલે પતિટ્ઠિતસ્સ ખો, મહારાજ, સબ્બે કુસલા ધમ્મા ન પરિહાયન્તી’’તિ ચ આદિસુત્તવસેન વેદિતબ્બો.

તદેતં પુબ્બુપ્પત્તિઅત્થેન આદિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘તસ્માતિહ ત્વં, ઉત્તિય, આદિમેવ વિસોધેહિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ. કો ચાદિ કુસલાનં ધમ્માનં? સીલઞ્ચ સુવિસુદ્ધં દિટ્ઠિ ચ ઉજુકા’’તિ (સં. નિ. ૫.૩૮૨).

યથા હિ નગરવડ્ઢકી નગરં માપેતુકામો પઠમં નગરટ્ઠાનં સોધેતિ, તતો અપરભાગે વીથિચતુક્કસિઙ્ઘાટકાદિપરિચ્છેદેન વિભજિત્વા નગરં માપેતિ, એવમેવ યોગાવચરો આદિમ્હિ સીલં સોધેતિ, તતો અપરભાગે સમાધિવિપસ્સનામગ્ગફલનિબ્બાનાનિ સચ્છિકરોતિ. યથા વા પન રજકો પઠમં તીહિ ખારેહિ વત્થં ધોવિત્વા પરિસુદ્ધે વત્થે યદિચ્છકં રઙ્ગજાતં ઉપનેતિ, યથા વા પન છેકો ચિત્તકારો રૂપં લિખિતુકામો આદિતો ભિત્તિપરિકમ્મં કરોતિ, તતો અપરભાગે રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ, એવમેવ યોગાવચરો આદિતોવ સીલં વિસોધેત્વા અપરભાગે સમથવિપસ્સનાદયો ધમ્મે સચ્છિકરોતિ. તસ્મા સીલં ‘‘આદી’’તિ વુત્તં.

તદેતં ચરણસરિક્ખતાય ચરણં. ‘‘ચરણા’’તિ પાદા વુચ્ચન્તિ. યથા હિ છિન્નચરણસ્સ પુરિસસ્સ દિસંગમનાભિસઙ્ખારો ન જાયતિ, પરિપુણ્ણપાદસ્સેવ જાયતિ, એવમેવ યસ્સ સીલં ભિન્નં હોતિ ખણ્ડં અપરિપુણ્ણં, તસ્સ નિબ્બાનગમનાય ઞાણગમનં ન સમ્પજ્જતિ. યસ્સ પન તં અભિન્નં હોતિ અખણ્ડં પરિપુણ્ણં, તસ્સ નિબ્બાનગમનાય ઞાણગમનં સમ્પજ્જતિ. તસ્મા સીલં ‘‘ચરણ’’ન્તિ વુત્તં.