૭. સપ્પાણકવગ્ગો

૧. સઞ્ચિચ્ચસિક્ખાપદવણ્ણના

૩૮૨. સપ્પાણકવગ્ગસ્સ પઠમસિક્ખાપદે ઉસું સરં અસ્સતિ ખિપતીતિ ઇસ્સાસો, ધનુસિપ્પકુસલોતિ આહ ‘‘ધનુગ્ગહાચરિયો’’તિ. પટિસત્તુવિધમનત્થં ધનું ગણ્હન્તીતિ ધનુગ્ગહા, તેસં આચરિયો ધનુગ્ગહાચરિયો. અપ્પમત્તેન વત્તં કાતબ્બન્તિ યથા તે પાણા ન મરન્તિ, એવં સૂપટ્ઠિતસ્સતિના સેનાસને વત્તં કાતબ્બં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. અઙ્ગાનિપિ મનુસ્સવિગ્ગહે વુત્તનયેન વેદિતબ્બાનીતિ.

સઞ્ચિચ્ચસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સપ્પાણકસિક્ખાપદવણ્ણના

૩૮૭. દુતિયે ઉદકસણ્ઠાનકપ્પદેસેતિ યત્થ ભૂમિભાગે ઉદકં નિક્ખિત્તં સન્તિટ્ઠતિ, ન સહસા પરિક્ખયં ગચ્છતિ, તાદિસે પદેસે. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. અઙ્ગાનિ સિઞ્ચનસિક્ખાપદે વુત્તનયાનેવ.

સપ્પાણકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ઉક્કોટનસિક્ખાપદવણ્ણના

૩૯૨. તતિયે યથાપતિટ્ઠિતભાવેન પતિટ્ઠાતું ન દેન્તીતિ તેસં પવત્તિઆકારદસ્સનત્થં વુત્તં. યં પન ધમ્મેન અધિકરણં નિહતં, તં સુનિહતમેવ. સચે વિપ્પકતે કમ્મે પટિક્કોસતિ, તં સઞ્ઞાપેત્વાવ કાતબ્બં. ઇતરથા કમ્મઞ્ચ કુપ્પતિ, કારકાનઞ્ચ આપત્તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. યથાધમ્મં નિહતભાવો, જાનના, ઉક્કોટનાતિ ઇમાનિ પનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

ઉક્કોટનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. દુટ્ઠુલ્લસિક્ખાપદવણ્ણના

૩૯૯. ચતુત્થે તસ્સેવાતિ યો આપન્નો, તસ્સેવ. આરોચેતીતિ પટિચ્છાદનત્થમેવ મા કસ્સચિ આરોચેસીતિ વદતિ. વત્થુપુગ્ગલોતિ આપન્નપુગ્ગલો. યેનસ્સ આરોચિતન્તિ યેન દુતિયેન અસ્સ તતિયસ્સ આરોચિતં. કોટિ છિન્ના હોતીતિ યસ્મા પટિચ્છાદનપચ્ચયા આપત્તિં આપજ્જિત્વાવ દુતિયેન તતિયસ્સ આરોચિતં, તસ્મા તપ્પચ્ચયા પુન તેન આપજ્જિતબ્બાપત્તિયા અભાવતો આપત્તિયા કોટિ છિન્ના નામ હોતિ.

૪૦૦. ‘‘અનુપસમ્પન્નસ્સ સુક્કવિસ્સટ્ઠિ ચ કાયસંસગ્ગો ચાતિ અયં દુટ્ઠુલ્લઅજ્ઝાચારો નામા’’તિ ઇદં દુટ્ઠુલ્લારોચનસિક્ખાપદટ્ઠકથાય ન સમેતિ. વુત્તઞ્હિ તત્થ (પાચિ. અટ્ઠ. ૮૨) ‘‘અનુપસમ્પન્નસ્સ દુટ્ઠુલ્લં વા અદુટ્ઠુલ્લં વા અજ્ઝાચારન્તિ એત્થ આદિતો પઞ્ચ સિક્ખાપદાનિ દુટ્ઠુલ્લો નામ અજ્ઝાચારો, સેસાનિ અદુટ્ઠુલ્લો, સુક્કવિસ્સટ્ઠિકાયસંસગ્ગદુટ્ઠુલ્લઅત્તકામા પનસ્સ અજ્ઝાચારો નામા’’તિ. ‘‘આરોચને અનુપસમ્પન્નસ્સ દુટ્ઠુલ્લં અઞ્ઞથા અધિપ્પેતં, પટિચ્છાદને અઞ્ઞથા’’તિ એત્થાપિ વિસેસકારણં ન દિસ્સતિ, તસ્મા અટ્ઠકથાય પુબ્બેનાપરં ન સમેતિ. અવિરોધં ઇચ્છન્તેન પન વીમંસિતબ્બમેત્થ કારણં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. ઉપસમ્પન્નસ્સ દુટ્ઠુલ્લાપત્તિજાનનં, પટિચ્છાદેતુકામતાય નારોચેસ્સામીતિ ધુરનિક્ખેપોતિ ઇમાનિ પનેત્થ દ્વે અઙ્ગાનિ.

દુટ્ઠુલ્લસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ઊનવીસતિવસ્સસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૦૨. પઞ્ચમે રૂપસુત્તન્તિ હેરઞ્ઞિકાનં સુત્તં. દુરુત્તાનન્તિ અક્કોસવસેન દુરુત્તાનં, દુરુત્તત્તાયેવ દુરાગતાનં. વચનપથાનન્તિ એત્થ વચનમેવ તદત્થં ઞાતુકામાનં ઞાપેતુકામાનઞ્ચ પથોતિ વચનપથો. દુક્ખમાનન્તિ દુક્ખેન ખમિતબ્બાનં.

૪૦૪. ગબ્ભે સયિતકાલેન સદ્ધિં વીસતિમં વસ્સં અસ્સાતિ ગબ્ભવીસો. હાયનવડ્ઢનન્તિ ગબ્ભમાસેસુ અધિકેસુ ઉત્તરિહાયનં, ઊનેસુ વડ્ઢનન્તિ વેદિતબ્બં. એકૂનવીસતિવસ્સન્તિ દ્વાદસમાસે માતુકુચ્છિસ્મિં વસિત્વા મહાપવારણાય જાતકાલતો પટ્ઠાય એકૂનવીસતિવસ્સં. પાટિપદદિવસેતિ પચ્છિમિકાય વસ્સૂપગમનદિવસે. ‘‘તિંસરત્તિદિવો માસો’’તિ (અ. નિ. ૩.૭૧; ૮.૪૩; વિભ. ૧૦૨૩) વચનતો ‘‘ચત્તારો માસા પરિહાયન્તી’’તિ વુત્તં. વસ્સં ઉક્કડ્ઢન્તીતિ વસ્સં ઉદ્ધં કડ્ઢન્તિ, તતિયે સંવચ્છરે એકમાસં અધિકમાસવસેન પરિચ્ચજન્તા વસ્સં ઉદ્ધં કડ્ઢન્તીતિ અત્થો, તસ્મા તતિયો સંવચ્છરો તેરસમાસિકો હોતિ, સંવચ્છરસ્સ પન દ્વાદસમાસિકત્તા અટ્ઠારસસુ વસ્સેસુ અધિકમાસે વિસું ગહેત્વા ‘‘છ માસા વડ્ઢન્તી’’તિ વુત્તં. તતોતિ છમાસતો. નિક્કઙ્ખા હુત્વાતિ અધિકમાસેહિ સદ્ધિં પરિપુણ્ણવીસતિવસ્સત્તા નિબ્બેમતિકા હુત્વા. યં પન વુત્તં તીસુ ગણ્ઠિપદેસુ ‘‘અટ્ઠારસન્નંયેવ વસ્સાનં અધિકમાસે ગહેત્વા ગણિતત્તા સેસવસ્સદ્વયસ્સપિ અધિકાનિ દિવસાનિ હોન્તેવ, તાનિ અધિકદિવસાનિ સન્ધાય ‘નિક્કઙ્ખા હુત્વા’તિ વુત્ત’’ન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં. ન હિ દ્વીસુ વસ્સેસુ અધિકદિવસાનિ નામ વિસું ઉપલબ્ભન્તિ તતિયે વસ્સે વસ્સુક્કડ્ઢનવસેન અધિકમાસે પરિચ્ચત્તેયેવ અતિરેકમાસસમ્ભવતો. તસ્મા દ્વીસુ વસ્સેસુ અતિરેકદિવસાનિ નામ વિસું ન સમ્ભવન્તિ.

નનુ ચ ‘‘તે દ્વે માસે ગહેત્વા વીસતિવસ્સાનિ પરિપુણ્ણાનિ હોન્તી’’તિ કસ્મા વુત્તં, એકૂનવીસતિવસ્સમ્હિ પુન અપરસ્મિં વસ્સે પક્ખિત્તે વીસતિવસ્સાનિ પરિપુણ્ણાનિ હોન્તીતિ આહ ‘‘એત્થ પન…પે… વુત્ત’’ન્તિ. અનેકત્થત્તા નિપાતાનં પન-સદ્દો હિ-સદ્દત્થે, એત્થ હીતિ વુત્તં હોતિ. ઇદઞ્હિ વુત્તસ્સેવત્થસ્સ સમત્થનવસેન વુત્તં. ઇમિના ચ ઇમં દીપેતિ ‘‘યં વુત્તં ‘એકૂનવીસતિવસ્સં સામણેરં નિક્ખમનીયપુણ્ણમાસિં અતિક્કમ્મ પાટિપદદિવસે ઉપસમ્પાદેન્તી’તિ, તત્થ ગબ્ભમાસેપિ અગ્ગહેત્વા દ્વીહિ માસેહિ અપરિપુણ્ણવીસતિવસ્સં સન્ધાય ‘એકૂનવીસતિવસ્સ’ન્તિ વુત્તં, તસ્મા અધિકમાસેસુ દ્વીસુ ગહિતેસુ વીસતિવસ્સાનિ પરિપુણ્ણાનિ નામ હોન્તી’’તિ. તસ્માતિ યસ્મા ગબ્ભમાસાપિ ગણનૂપગા હોન્તિ, તસ્મા. એકવીસતિવસ્સો હોતીતિ જાતદિવસતો પટ્ઠાય વીસતિવસ્સો સમાનો ગબ્ભમાસેહિ સદ્ધિં એકવીસતિવસ્સો હોતિ.

૪૦૬. અઞ્ઞં ઉપસમ્પાદેતીતિ ઉપજ્ઝાયો કમ્મવાચાચરિયો વા હુત્વા ઉપસમ્પાદેતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. ઊનવીસતિવસ્સતા, ઊનકસઞ્ઞિતા, ઉપસમ્પાદનન્તિ ઇમાનિ પનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

ઊનવીસતિવસ્સસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. થેય્યસત્થસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૦૭. છટ્ઠસિક્ખાપદં ઉત્તાનત્થમેવ. થેય્યસત્થકભાવો, જાનનં, સંવિધાનં, અવિસઙ્કેતેન ગમનન્તિ ઇમાનિ પનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

થેય્યસત્થસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪૧૨. સત્તમે નત્થિ કિઞ્ચિ વત્તબ્બં.

૮. અરિટ્ઠસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૧૭. અટ્ઠમે બાધયિંસૂતિ હનિંસુ. તંતંસમ્પત્તિયા વિબન્ધનવસેન સત્તસન્તાનસ્સ અન્તરે વેમજ્ઝે એતિ આગચ્છતીતિ અન્તરાયો, દિટ્ઠધમ્મિકાદિઅનત્થો. અનતિક્કમનટ્ઠેન તસ્મિં અન્તરાયે નિયુત્તા, અન્તરાયં વા ફલં અરહન્તિ, અન્તરાયસ્સ વા કરણસીલાતિ અન્તરાયિકા. તેનાહ ‘‘અન્તરાયં કરોન્તીતિ અન્તરાયિકા’’તિ. આનન્તરિયધમ્માતિ આનન્તરિકસભાવા ચેતનાધમ્મા. તત્રાયં વચનત્થો – ચુતિઅનન્તરફલં અનન્તરં નામ, તસ્મિં અનન્તરે નિયુત્તા, તંનિબ્બત્તનેન અનન્તરકરણસીલા, અનન્તરપ્પયોજનાતિ વા આનન્તરિકા, તે એવ આનન્તરિયાતિ વુત્તા. કમ્માનિ એવ અન્તરાયિકાતિ કમ્મન્તરાયિકા. મોક્ખસ્સેવ અન્તરાયં કરોતિ, ન સગ્ગસ્સાતિ મિચ્છાચારલક્ખણાભાવતો વુત્તં. ન હિ ભિક્ખુનિયા ધમ્મરક્ખિતભાવો અત્થિ. પાકતિકભિક્ખુનીવસેન ચેતં વુત્તં. અરિયાય પન પવત્તં અપાયસંવત્તનિકમેવ, નન્દમાણવકો ચેત્થ નિદસ્સનં. ઉભિન્નં સમાનચ્છન્દતાવસેન વા ન સગ્ગન્તરાયિકતા, મોક્ખન્તરાયિકતા પન મોક્ખત્થાય પટિપત્તિયા વિદૂસનતો. અભિભવિત્વા પન પવત્તિયં સગ્ગન્તરાયિકતાપિ ન સક્કા નિવારેતુન્તિ.

અહેતુકદિટ્ઠિઅકિરિયદિટ્ઠિનત્થિકદિટ્ઠિયોવ નિયતભાવં પત્તા નિયતમિચ્છાદિટ્ઠિધમ્મા. પટિસન્ધિધમ્માતિ પટિસન્ધિચિત્તુપ્પાદમાહ. પણ્ડકાદિગ્ગહણઞ્ચેત્થ નિદસ્સનમત્તં સબ્બાયપિ અહેતુકપટિસન્ધિયા વિપાકન્તરાયિકભાવતો. યાહિ અરિયે ઉપવદતિ, તા ચેતના અરિયૂપવાદા જાતા. તતો પરન્તિ ખમાપનતો ઉપરિ. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં દિબ્બચક્ખુકથાયં વુત્તમેવ. સઞ્ચિચ્ચ આપન્ના આપત્તિયોતિ સઞ્ચિચ્ચ વીતિક્કન્તા સત્ત આપત્તિક્ખન્ધા. સઞ્ચિચ્ચ વીતિક્કન્તઞ્હિ અન્તમસો દુક્કટદુબ્ભાસિતમ્પિ સગ્ગમગ્ગફલાનં અન્તરાયં કરોતિ. યાવ ભિક્ખુભાવં પટિજાનાતિ પારાજિકં આપન્નો, ન વુટ્ઠાતિ સેસગરુકાપત્તિં આપન્નો, ન દેસેતિ લહુકાપત્તિં આપન્નો.

અયં ભિક્ખૂતિ અરિટ્ઠો ભિક્ખુ. રસેન રસં સંસન્દિત્વાતિ અનવજ્જેન પચ્ચયપરિભુઞ્જનરસેન સાવજ્જકામગુણપરિભોગરસં સમાનેત્વા. યોનિસો પચ્ચવેક્ખણેન નત્થિ એત્થ છન્દરાગોતિ નિચ્છન્દરાગો, પચ્ચયપરિભોગો. ઉપનેન્તો વિયાતિ બન્ધનં ઉપનેન્તો વિય. ‘‘ઘટેન્તો વિયા’’તિપિ પાઠો. ઉપસંહરન્તો વિયાતિ સદિસતં ઉપસંહરન્તો વિય એકન્તસાવજ્જે અનવજ્જભાવપક્ખેપનતો. પાપકન્તિ લામકટ્ઠેન દુગ્ગતિસમ્પાપનટ્ઠેન ચ પાપકં. મહાસમુદ્દં બન્ધન્તેન વિયાતિ સેતુકરણવસેન મહાસાગરં બન્ધન્તેન વિય. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન સદ્ધિં પટિવિરુજ્ઝન્તોતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન ‘‘સાવજ્જ’’ન્તિ દિટ્ઠં ‘‘અનવજ્જ’’ન્તિ ગહણેન તેન સહ પટિવિરુજ્ઝન્તો. આણાચક્કેતિ પઠમપારાજિકસિક્ખાપદસઙ્ખાતે, ‘‘અબ્રહ્મચરિયં પહાયા’’તિઆદિદેસનાસઙ્ખાતે ચ આણાચક્કે.

અટ્ઠિકઙ્કલં નામ ઉરટ્ઠિ વા પિટ્ઠિકણ્ટકં વા સીસટ્ઠિ વા. તઞ્હિ નિમ્મંસત્તા ‘‘કઙ્કલ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. વિગતમંસાય હિ અટ્ઠિસઙ્ખલિકાય એકટ્ઠિમ્હિ વા કઙ્કલ-સદ્દો નિરુળ્હો. અનુદહનટ્ઠેનાતિ અનુપાયપટિપત્તિયા સમ્પતિ આયતિઞ્ચ અનુદહનટ્ઠેન. મહાભિતાપનટ્ઠેન અનવટ્ઠિતસભાવતાય, ઇત્તરપચ્ચુપટ્ઠાનટ્ઠેન મુહુત્તકરણીયતાય, તાવકાલિકટ્ઠેન પરેહિ અભિભવનતાય, સબ્બઙ્ગપચ્ચઙ્ગપલિભઞ્જનટ્ઠેન ભેદનાદિઅધિકરણભાવેન, ઉગ્ઘાટસદિસતાય અધિકુટ્ટનટ્ઠેન, અવણે વણં ઉપ્પાદેત્વા અન્તો અનુપવિસનભાવતાય વિનિવિજ્ઝનટ્ઠેન, દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકઅનત્થનિમિત્તતાય સાસઙ્કસપ્પટિભયટ્ઠેન.

પાળિયં ‘‘થામસા પરામાસા’’તિઆદીસુ એવમત્થો વેદિતબ્બો. થામસાતિ દિટ્ઠિથામેન, તસ્સા દિટ્ઠિયા થામગતભાવેનાતિ અત્થો. પરામાસાતિ દિટ્ઠિપરામાસેન, દિટ્ઠિસઙ્ખાતપરામાસેનાતિ અત્થો. દિટ્ઠિયેવ હિ ધમ્મસભાવં અતિક્કમિત્વા પરતો આમસનેન પરામાસો. અભિનિવિસ્સાતિ તણ્હાભિનિવેસપુબ્બઙ્ગમેન દિટ્ઠાભિનિવેસેન ‘‘ઇદમેત્થ સચ્ચ’’ન્તિ અભિનિવિસિત્વા. વોહરતીતિ કથેતિ. યતો ચ ખો તે ભિક્ખૂતિ યદા તે ભિક્ખૂ. એવંબ્યાખો અહં, ભન્તે, ભગવતાતિ ઇદં એસ અત્તનો લદ્ધિં નિગૂહિતુકામતાય નત્થીતિ વત્તુકામોપિ ભગવતો આનુભાવેન સમ્પટિચ્છતિ. બુદ્ધાનં કિર સમ્મુખા દ્વે કથા કથેતું સમત્થો નામ નત્થિ. કસ્સ નુ ખો નામ ત્વં મોઘપુરિસાતિ ત્વં મોઘપુરિસ કસ્સ ખત્તિયસ્સ વા બ્રાહ્મણસ્સ વા વેસ્સસ્સ વા સુદ્દસ્સ વા ગહટ્ઠસ્સ વા પબ્બજિતસ્સ વા દેવસ્સ વા મનુસ્સસ્સ વા મયા એવં ધમ્મં દેસિતં આજાનાસિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. ધમ્મકમ્મતા, સમનુભાસના, અપ્પટિનિસ્સજ્જનન્તિ ઇમાનિ પનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

અરિટ્ઠસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. ઉક્ખિત્તસમ્ભોગસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૨૪. નવમે પયોગગણનાયાતિ દાનગ્ગહણપ્પયોગગણનાય. સંવાસે કમ્મપરિયોસાનવસેન, સહસેય્યાય એકસ્મિં નિપન્ને ઇતરસ્સ નિપજ્જનપયોગવસેન આપત્તિપરિચ્છેદો વેદિતબ્બો. એત્થ ચ પદભાજને ‘‘એકચ્છન્ને’’તિ અવિસેસેન વુત્તત્તા નાનૂપચારેપિ એકચ્છન્ને નિપજ્જન્તસ્સ આપત્તિ. તેનેવ માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. ઉક્ખિત્તસમ્ભોગસિક્ખાપદવણ્ણના) વુત્તં ‘‘સહ વા સેય્યં કપ્પેય્યાતિ નાનૂપચારેપિ એકચ્છન્ને નિપજ્જેય્યા’’તિ. પણ્ણત્તિં અજાનન્તેન અરહતાપિ કિરિયાબ્યાકતચિત્તેન આપજ્જિતબ્બત્તા ‘‘તિચિત્ત’’ન્તિ વુત્તં. યં પન કેનચિ વુત્તં ‘‘તિચિત્તન્તિ એત્થ વિપાકાબ્યાકતચિત્તેન સહ વા સેય્યં કપ્પેય્યાતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો, અઞ્ઞથા સચિત્તકત્તા સિક્ખાપદસ્સ કિરિયાબ્યાકતં સન્ધાય ન યુજ્જતી’’તિ, તં ન ગહેતબ્બં. ન હિ સચિત્તકસિક્ખાપદવીતિક્કમો અરહતો ન સમ્ભવતિ. તેનેવ પથવીખણનાદીસુ સચિત્તકસિક્ખાપદેસુ તિચિત્તમેવ વુત્તં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. અકતાનુધમ્મતા, જાનના, સમ્ભોગાદિકરણન્તિ ઇમાનિ પનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

ઉક્ખિત્તસમ્ભોગસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. કણ્ટકસિક્ખાપદવણ્ણના

૪૨૮. દસમે પિરેતિ નિપાતપદં. સમ્બોધને વત્તમાનં પર-સદ્દેન સમાનત્થં વદન્તીતિ આહ ‘‘પર અમામકા’’તિ, અમ્હાકં અનજ્ઝત્તિકભૂતાતિ અત્થો. પિરેતિ વા ‘‘પરતો’’તિ ઇમિના સમાનત્થં નિપાતપદં, તસ્મા ચર પિરેતિ પરતો ગચ્છ, મા ઇધ તિટ્ઠાતિ એવમ્પેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. સેસમેત્થ પુરિમસિક્ખાપદદ્વયે વુત્તનયમેવ.

કણ્ટકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો સપ્પાણકવગ્ગો સત્તમો.