૧૦. દન્તપોનસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૬૩. દસમે અય્યવોસાટિતકાનીતિ પિતુપિણ્ડસ્સેતં અધિવચનં. ઉમ્મારેતિ સુસાને કતગેહસ્સ અત્તનો ગેહસ્સ વા ઉમ્મારે. ઘનબદ્ધોતિ ઘનમંસેન સમ્બદ્ધો, કથિનસંહતસરીરોતિ વુત્તં હોતિ.

૨૬૪. મુખદ્વારન્તિ ગલનાળિકં. આહારન્તિ અજ્ઝોહરિતબ્બં યંકિઞ્ચિ યાવકાલિકાદિં. આહરેય્યાતિ મુખદ્વારં પવેસેય્ય. મુખેન વા પવિટ્ઠં હોતુ નાસિકાય વા, ગલેન અજ્ઝોહરણીયત્તા સબ્બમ્પિ તં મુખદ્વારં પવેસિતમેવ હોતિ. યસ્મા પન તે ભિક્ખૂ અનાહારેપિ ઉદકે આહારસઞ્ઞાય દન્તપોને ચ મુખદ્વારં આહટં ઇદન્તિ સઞ્ઞાય કુક્કુચ્ચાયિંસુ, તસ્મા વુત્તં ‘‘તે ભિક્ખૂ અદિન્નં…પે… સમ્મા અત્થં અસલ્લક્ખેત્વા કુક્કુચ્ચાયિંસૂ’’તિ. ઉદકઞ્હિ યથાસુખં પાતું દન્તકટ્ઠઞ્ચ દન્તપોનપરિભોગેન પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ, તસ્સ પન રસં ગિલિતું ન વટ્ટતિ. સચેપિ દન્તકટ્ઠરસો અજાનન્તસ્સ અન્તો પવિસતિ, પાચિત્તિયમેવ. અનજ્ઝોહરન્તેન પન દન્તકટ્ઠં વા હોતુ અઞ્ઞં વા, કિઞ્ચિ મુખે પક્ખિપિતું વટ્ટતિ.

૨૬૫. અકલ્લકોતિ ગિલાનો સહત્થા પરિભુઞ્જિતું અસક્કોન્તો મુખેન પટિગ્ગણ્હાતિ. ઉચ્ચારણમત્તન્તિ ઉક્ખિપનમત્તં. એકદેસેનપીતિ અઙ્ગુલિયાપિ ફુટ્ઠમત્તેન. તં ચે પટિગ્ગણ્હાતિ, સબ્બં પટિગ્ગહિતમેવાતિ વેણુકોટિયા બન્ધિત્વા ઠપિતત્તા. સચેપિ ભૂમિયં ઠિતમેવ ઘટં દાયકેન હત્થપાસે ઠત્વા ઘટં દસ્સામીતિ દિન્નવેણુકોટિગ્ગહણવસેન પટિગ્ગણ્હાતિ, ઉભયકોટિબદ્ધં સબ્બમ્પિ પટિગ્ગહિતમેવ હોતિ. ભિક્ખુસ્સ અત્થાય અપીળેત્વા પકતિયા પીળિયમાનઉચ્છુરસં સન્ધાય ‘‘ગણ્હથા’’તિ વુત્તત્તા ‘‘અભિહારો ન પઞ્ઞાયતી’’તિ વુત્તં. હત્થપાસે ઠિતસ્સ પન ભિક્ખુસ્સ અત્થાય પીળિયમાના ઉચ્છુતો પગ્ઘરન્તં રસં ગણ્હિતું વટ્ટતિ, દોણિકાય સયં પગ્ઘરન્તં ઉચ્છુરસં મજ્ઝે આવરિત્વા આવરિત્વા વિસ્સજ્જિતમ્પિ ગણ્હિતું વટ્ટતિ. કત્થચિ અટ્ઠકથાસુ.

અસંહારિમેતિ થામમજ્ઝિમેન પુરિસેન અસંહારિયે. ‘‘તિન્તિણિકાદિપણ્ણેસૂ’’તિ વચનતો સાખાસુ પટિગ્ગહણં રુહતીતિ દટ્ઠબ્બં. પુઞ્છિત્વા પટિગ્ગહેત્વાતિ એત્થ ‘‘પુઞ્છિતે પટિગ્ગહણકિચ્ચં નત્થિ, તસ્મા પુઞ્છિત્વા ગહેત્વાતિ એવમત્થો ગહેતબ્બો’’તિ વદન્તિ. પુઞ્છિત્વા પટિગ્ગહેત્વા વાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. પત્તે પતિતરજનચુણ્ણઞ્હિ અબ્ભન્તરપરિભોગત્થાય અપરિહટભાવતો પટિગ્ગહેત્વા પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. પુબ્બાભોગસ્સ અનુરૂપેન ‘‘અનુપસમ્પન્નસ્સ દત્વા…પે… વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. યસ્મા પન તં ‘‘અઞ્ઞસ્સ દસ્સામી’’તિ ચિત્તુપ્પાદમત્તેન પરસન્તકં નામ ન હોતિ, તસ્મા તસ્સ અદત્વાપિ પટિગ્ગહેત્વા પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ.

ભિક્ખુસ્સ દેતીતિ અઞ્ઞસ્સ ભિક્ખુસ્સ દેતિ. કઞ્જિકન્તિ ખીરરસાદિં યંકિઞ્ચિ દ્રવં સન્ધાય વુત્તં. હત્થતો મોચેત્વા પુન ગણ્હાતિ, ઉગ્ગહિતકં હોતીતિ આહ ‘‘હત્થતો અમોચેન્તેનેવા’’તિ. આલુલેન્તાનન્તિ આલોલેન્તાનં, અયમેવ વા પાઠો. આહરિત્વા ભૂમિયં ઠપિતત્તા અભિહારો નત્થીતિ આહ ‘‘પત્તો પટિગ્ગહેતબ્બો’’તિ. પઠમતરં ઉળુઙ્કતો થેવા પત્તે પતન્તીતિ એત્થ ‘‘યથા પઠમતરં પતિતથેવે દોસો નત્થિ, તથા આકિરિત્વા અપનેન્તાનં પચ્છા પતિતથેવેપિ અભિહટત્તા નેવત્થિ દોસો’’તિ વદન્તિ. ચરુકેનાતિ ખુદ્દકભાજનેન. મુખવટ્ટિયાપિ ગહેતું વટ્ટતીતિ મુખવટ્ટિં ઉક્ખિપિત્વા હત્થે ફુસાપિતે ગણ્હિતું વટ્ટતિ. કેચીતિ અભયગિરિવાસિનો. એસ નયોતિ કાયપટિબદ્ધપટિબદ્ધમ્પિ કાયપટિબદ્ધમેવાતિ અયં નયો. તથા ચ તત્થ કાયપટિબદ્ધે તંપટિબદ્ધે ચ થુલ્લચ્ચયમેવ વુત્તં.

તેનાતિ યસ્સ ભિક્ખુનો સન્તિકં ગતં, તેન. તસ્માતિ યસ્મા મૂલટ્ઠસ્સેવ પરિભોગો અનુઞ્ઞાતો, તસ્મા. તં દિવસં હત્થેન ગહેત્વા દુતિયદિવસે પટિગ્ગહેત્વા પરિભુઞ્જન્તસ્સ ઉગ્ગહિતકપટિગ્ગહિતં હોતીતિ આહ ‘‘અનામસિત્વા’’તિ. અપ્પટિગ્ગહિતત્તા ‘‘સન્નિધિપચ્ચયા અનાપત્તી’’તિ વુત્તં. અપ્પટિગ્ગહેત્વા પરિભુઞ્જન્તસ્સ અદિન્નમુખદ્વારાપત્તિ હોતીતિ આહ ‘‘પટિગ્ગહેત્વા પન પરિભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ. ‘‘તં દિવસં…પે… ન તતો પર’’ન્તિ વચનતો તં દિવસં હત્થેન ગહેત્વા વા અગ્ગહેત્વા વા ઠપિતં દુતિયદિવસે અપ્પટિગ્ગહેત્વા પરિભુઞ્જન્તસ્સ અદિન્નમુખદ્વારાપત્તિ હોતિ, હત્થેન ગહેત્વા ઠપિતં દુતિયદિવસે પટિગ્ગહેત્વા પરિભુઞ્જન્તસ્સ પન ઉગ્ગહિતકપટિગ્ગહિતં હોતિ. અપ્પટિગ્ગહિતમેવ હિ હત્થેન ગહેત્વા ઠપિતં. ‘‘સામં ગહેત્વા પરિભુઞ્જિતુ’’ન્તિ હિ વચનતો અપ્પટિગ્ગહિતસ્સેવ તસ્મિં દિવસે પરિભોગો અનુઞ્ઞાતો. તસ્મા યં વુત્તં ગણ્ઠિપદે ‘‘તં દિય્યમાનં પતતીતિ એત્થ યથા ગણભોજનાદીસુ ગિલાનાદીનં કુક્કુચ્ચાયન્તાનં ગણભોજનં અનુઞ્ઞાતં, એવમિધાપિ ભગવતા પટિગ્ગહિતમેવ કુક્કુચ્ચવિનોદનત્થં અનુઞ્ઞાત’’ન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં. ‘‘તં દિય્યમાનં પતતી’’તિ અવિસેસેન વુત્તત્તા ચતૂસુપિ કાલિકેસુ અયં નયો વેદિતબ્બો.

સત્થકેનાતિ પટિગ્ગહિતસત્થકેન. કસ્મા પનેત્થ ઉગ્ગહિતપચ્ચયા સન્નિધિપચ્ચયા વા દોસો ન સિયાતિ આહ ‘‘ન હિ તં પરિભોગત્થાય પરિહરન્તી’’તિ. ઇમિનાવ બાહિરપરિભોગત્થં સામં ગહેત્વા અનુપસમ્પન્નેન દિન્નં વા ગહેત્વા પરિહરિતું વટ્ટતીતિ દીપેતિ. તસ્મા પત્તસમ્મક્ખનાદિઅત્થં સામં ગહેત્વા પરિહટતેલાદિં સચે પરિભુઞ્જિતુકામો હોતિ, પટિગ્ગહેત્વા પરિભુઞ્જન્તસ્સ અનાપત્તિ. અબ્ભન્તરપરિભોગત્થં પન સામં ગહિતં પટિગ્ગહેત્વા પરિભુઞ્જન્તસ્સ ઉગ્ગહિતકપટિગ્ગહિતં હોતિ, અપ્પટિગ્ગહેત્વા પરિભુઞ્જન્તસ્સ અદિન્નમુખદ્વારાપત્તિ હોતિ, અબ્ભન્તરપરિભોગત્થમેવ અનુપસમ્પન્નેન દિન્નં ગહેત્વા પરિહરન્તસ્સ સિઙ્ગીલોણકપ્પો વિય સન્નિધિપચ્ચયા આપત્તિ હોતિ. કેચિ પન ‘‘થામમજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ ઉચ્ચારણમત્તં હોતીતિઆદિના વુત્તપઞ્ચઙ્ગસમ્પત્તિયા પટિગ્ગહણસ્સ રુહનતો બાહિરપરિભોગત્થમ્પિ સચે અનુપસમ્પન્નેન દિન્નં ગણ્હાતિ, પટિગ્ગહિતમેવા’’તિ વદન્તિ. એવં સતિ ઇધ બાહિરપરિભોગત્થં અનુપસમ્પન્નેન દિન્નં ગહેત્વા પરિહરન્તસ્સ સન્નિધિપચ્ચયા આપત્તિ વત્તબ્બા સિયા, ‘‘ન હિ તં પરિભોગત્થાય પરિહરન્તી’’તિ ચ ન વત્તબ્બં, તસ્મા બાહિરપરિભોગત્થં ગહિતં પટિગ્ગહિતં નામ ન હોતીતિ વેદિતબ્બં. યદિ એવં પઞ્ચસુ પટિગ્ગહણઙ્ગેસુ ‘‘પરિભોગત્થાયા’’તિ વિસેસનં વત્તબ્બન્તિ? ન વત્તબ્બં. પટિગ્ગહણઞ્હિ પરિભોગત્થમેવ હોતીતિ ‘‘પરિભોગત્થાયા’’તિ વિસું અવત્વા ‘‘તઞ્ચે ભિક્ખુ કાયેન વા કાયપટિબદ્ધેન વા પટિગ્ગણ્હાતી’’તિ એત્તકમેવ વુત્તં. અપરે પન ‘‘સતિપિ પટિગ્ગહણે ‘ન હિ તં પરિભોગત્થાય પરિહરન્તી’તિ ઇધ અપરિભોગત્થાય પરિહરણે અનાપત્તિ વુત્તા’’તિ વદન્તિ. ઉદુક્ખલમુસલાનિ ખિય્યન્તીતિ એત્થ ઉદુક્ખલમુસલાનં ખયેન પિસિતકોટ્ટિતભેસજ્જેસુ સચે આગન્તુકવણ્ણો પઞ્ઞાયતિ, ન વટ્ટતિ.

સુદ્ધં ઉદકં હોતીતિ રુક્ખસાખાદીહિ ગળિત્વા પતનઉદકં સન્ધાય વુત્તં. પત્તો વાસ્સ પટિગ્ગહેતબ્બોતિ એત્થાપિ પત્તગતં છુપિત્વા દેન્તસ્સ હત્થલગ્ગેન આમિસેન દોસાભાવત્થં પત્તપટિગ્ગહણન્તિ અબ્ભન્તરપરિભોગત્થમેવ પટિગ્ગહણં વેદિતબ્બં. યં સામણેરસ્સ પત્તે પતતિ…પે… પટિગ્ગહણં ન વિજહતીતિ એત્થ પુનપ્પુનં ગણ્હન્તસ્સ અત્તનો પત્તે પક્ખિત્તમેવ ‘‘અત્તનો સન્તક’’ન્તિ સન્નિટ્ઠાનકરણતો હત્થગતં પટિગ્ગહણં ન વિજહતિ, પરિચ્છિન્દિત્વા દિન્નં પન ગણ્હન્તસ્સ ગહણસમયેયેવ ‘‘અત્તનો સન્તક’’ન્તિ સન્નિટ્ઠાનસ્સ કતત્તા હત્થગતં પટિગ્ગહણં વિજહતિ. કેસઞ્ચિ અત્થાય ઓદનં પક્ખિપતીતિ એત્થ અનુપસમ્પન્નસ્સ અત્થાય પક્ખિપન્તેપિ ‘‘આગન્ત્વા ગણ્હિસ્સતી’’તિ સયમેવ પક્ખિપિત્વા ઠપનતો પટિગ્ગહણં ન વિજહતિ, અનુપસમ્પન્નસ્સ હત્થે પક્ખિત્તં પન અનુપસમ્પન્નેનેવ ઠપિતં નામ હોતીતિ પટિગ્ગહણં વિજહતિ પરિચ્ચત્તભાવતો. તેન વુત્તં ‘‘સામણેર…પે… પરિચ્ચત્તત્તા’’તિ.

પટિગ્ગહણૂપગં ભારં નામ થામમજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ ઉક્ખેપારહં. કિઞ્ચાપિ અવિસ્સજ્જેત્વાવ અઞ્ઞેન હત્થેન પિદહન્તસ્સ દોસો નત્થિ, તથાપિ ન પિદહિતબ્બન્તિ અટ્ઠકથાપમાણેનેવ ગહેતબ્બં. મચ્છિકવારણત્થન્તિ એત્થ ‘‘સચેપિ સાખાય લગ્ગરજં પત્તે પતતિ, સુખેન પરિભુઞ્જિતું સક્કાતિ સાખાય પટિગ્ગહિતત્તા અબ્ભન્તરપરિભોગત્થમેવિધ પટિગ્ગહણન્તિ મૂલપટિગ્ગહણમેવ વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. અપરે પન ‘‘મચ્છિકવારણત્થન્તિ એત્થ વચનમત્તં ગહેત્વા બાહિરપરિભોગત્થં ગહિત’’ન્તિ વદન્તિ. તસ્મિમ્પિ અસતીતિ ચાટિયા વા કુણ્ડકે વા અસતિ. અનુપસમ્પન્નં ગાહાપેત્વાતિ તંયેવ અજ્ઝોહરણીયભણ્ડં અનુપસમ્પન્નેન ગાહાપેત્વા. થેરસ્સ પત્તં અનુથેરસ્સાતિ થેરસ્સ પત્તં અત્તના ગહેત્વા અનુથેરસ્સ દેતિ. તુય્હં યાગું મય્હં દેહીતિ એત્થ એવં વત્વા સામણેરસ્સ પત્તં ગહેત્વા અત્તનોપિ પત્તં તસ્સ દેતિ. એત્થ પનાતિ પણ્ડિતો સામણેરોતિઆદિપત્તપરિવત્તનકથાય. કારણં ઉપપરિક્ખિતબ્બન્તિ યથા માતુઆદીનં તેલાદીનિ હરન્તો તથારૂપે કિચ્ચે અનુપસમ્પન્નેન અપરિવત્તેત્વાવ પરિભુઞ્જિતું લભતિ, એવમિધ પત્તપરિવત્તનં અકત્વા પરિભુઞ્જિતું ન લભતીતિ એત્થ કારણં વીમંસિતબ્બન્તિ અત્થો.

એત્થ પન ‘‘સામણેરેહિ ગહિતતણ્ડુલેસુ પરિક્ખીણેસુ અવસ્સં અમ્હાકં સામણેરા સઙ્ગહં કરોન્તીતિ વિતક્કુપ્પત્તિ સમ્ભવતિ, તસ્મા તં પરિવત્તેત્વાવ પરિભુઞ્જિતબ્બં. માતાપિતૂનં અત્થાય પન છાયત્થાય વા ગહણે પરિભોગાસા નત્થિ, તસ્મા તં વટ્ટતી’’તિ કારણં વદન્તિ. તેનેવ આચરિયબુદ્ધદત્તત્થેરેનપિ વુત્તં –

‘‘માતાપિતૂનમત્થાય, તેલાદિહરતોપિ ચ;

સાખં છાયાદિઅત્થાય, ઇમેસં ન વિસેસતિ.

‘‘તસ્મા હિસ્સ વિસેસસ્સ, ચિન્તેતબ્બં તુ કારણં;

તસ્સ સાલયભાવં તુ, વિસેસં તક્કયામ ત’’ન્તિ.

ઇદમેવેત્થ યુત્તતરં અવસ્સં તથાવિધવિતક્કુપ્પત્તિયા સમ્ભવતો. ન સક્કા હિ એત્થ વિતક્કં સોધેતુન્તિ. માતાદીનં અત્થાય હરણે પન નાવસ્સં તથાવિધવિતક્કુપ્પત્તીતિ સક્કા વિતક્કં સોધેતું. યત્થ હિ વિતક્કં સોધેતું સક્કા, તત્થ નેવત્થિ દોસો. તેનેવ વક્ખતિ ‘‘સચે પન સક્કોતિ વિતક્કં સોધેતું, તતો લદ્ધં ખાદિતુમ્પિ વટ્ટતી’’તિ.

નિચ્ચાલેતું ન સક્કોતીતિ નિચ્ચાલેત્વા સક્ખરા અપનેતું ન સક્કોતિ. આધારકે પત્તો ઠપિતો હોતીતિ પટિગ્ગહેતબ્બપત્તં સન્ધાય વુત્તં. ચાલેતીતિ વિના કારણં ચાલેતિ. સતિપિ કારણે ભિક્ખૂનં પરિભોગારહં ચાલેતું ન વટ્ટતિ. કિઞ્ચાપિ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અમનુસ્સિકાબાધે આમકમંસં આમકલોહિત’’ન્તિ (મહાવ. ૨૬૪) તાદિસે આબાધે અત્તનો અત્થાય આમકમંસપટિગ્ગહણં અનુઞ્ઞાતં, ‘‘આમકમંસપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતી’’તિ ચ સામઞ્ઞતો પટિક્ખિત્તં, તથાપિ અત્તનો અઞ્ઞસ્સ વા ભિક્ખુનો અત્થાય અગ્ગહિતત્તા ‘‘સીહવિઘાસાદિં…પે… વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. સક્કોતિ વિતક્કં સોધેતુન્તિ મય્હમ્પિ દેતીતિ વિતક્કસ્સ અનુપ્પન્નભાવં સલ્લક્ખેતું સક્કોતિ, સામણેરસ્સ દસ્સામીતિ સુદ્ધચિત્તેન મયા ગહિતન્તિ વા સલ્લક્ખેતું સક્કોતિ.

સચે પન મૂલેપિ પટિગ્ગહિતં હોતીતિ એત્થ ‘‘ગહેત્વા ગતે મય્હમ્પિ દદેય્યુન્તિ સઞ્ઞાય સચે પટિગ્ગહિતં હોતી’’તિ વદન્તિ. કોટ્ઠાસે કરોતીતિ ભિક્ખુસામણેરા ચ અત્તનો અત્તનો અભિરુચિતં કોટ્ઠાસં ગણ્હન્તૂતિ સબ્બેસં સમકે કોટ્ઠાસે કરોતિ. ગહિતાવસેસન્તિ સામણેરેહિ ગહિતકોટ્ઠાસતો અવસેસં. ગણ્હિત્વાતિ ‘‘મય્હં ઇદં ગણ્હિસ્સામી’’તિ ગહેત્વા. ઇધ ગહિતાવસેસં નામ તેન ગણ્હિત્વા પુન ઠપિતં. પટિગ્ગહેત્વાતિ તદહુ પટિગ્ગહેત્વા. તેનેવ ‘‘યાવકાલિકેન યાવજીવિકસંસગ્ગે દોસો નત્થી’’તિ વુત્તં. સચે પન પુરિમદિવસે પટિગ્ગહેત્વા ઠપિતા હોતિ, સામિસેન મુખેન તસ્સા વટ્ટિયા ધૂમં પિવિતું ન વટ્ટતિ. સમુદ્દોદકેનાતિ અપ્પટિગ્ગહિતસમુદ્દોદકેન. યસ્મા કતકટ્ઠિ ઉદકં પસાદેત્વા વિસું તિટ્ઠતિ, તસ્મા ‘‘અબ્બોહારિક’’ન્તિ વુત્તં. લગ્ગતીતિ મુખે હત્થે ચ ઉદકે સુક્ખે સેતવણ્ણં દસ્સેન્તં લગ્ગતિ. પાનીયં ગહેત્વાતિ અત્તનોયેવ અત્થાય ગહેત્વા. સચે પન પીતાવસેસં તત્થેવ આકિરિસ્સામીતિ ગણ્હાતિ, પુન પટિગ્ગહણકિચ્ચં નત્થિ. વિક્ખમ્ભેત્વાતિ વિયૂહિત્વા, અપનેત્વાતિ અત્થો.

મહાભૂતેસૂતિ સરીરનિસ્સિતેસુ મહાભૂતેસુ. પતતીતિ વિચ્છિન્દિત્વા પતતિ. વિચ્છિન્દિત્વા પતિતમેવ હિ પટિગ્ગહેતબ્બં, ન ઇતરં. અલ્લદારું રુક્ખતો છિન્દિત્વાપિ કાતું વટ્ટતીતિ એત્થ મત્તિકત્થાય પથવિં ખણિતુમ્પિ વટ્ટતીતિ વેદિતબ્બં. સપ્પદટ્ઠક્ખણેયેવ વટ્ટતીતિ અસતિ કપ્પિયકારકે સામં ગહેત્વા પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ, અઞ્ઞદા પટિગ્ગહાપેત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. અપ્પટિગ્ગહિતતા, અનનુઞ્ઞાતતા, ધૂમાદિઅબ્બોહારિકાભાવો, અજ્ઝોહરણન્તિ ઇમાનિ પનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

દન્તપોનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો ભોજનવગ્ગો ચતુત્થો.