૪. ભોજનવગ્ગો

૧. આવસથપિણ્ડસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૦૬. ભોજનવગ્ગસ્સ પઠમસિક્ખાપદે અદ્ધયોજનં વા યોજનં વા ગન્તું સક્કોતીતિ એત્થ તત્તકં ગન્તું સક્કોન્તસ્સપિ તાવતકં ગન્ત્વા અલદ્ધભિક્ખસ્સ ઇતો ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. ઇમેસંયેવાતિ ઇમેસં પાસણ્ડાનંયેવ. એત્તકાનન્તિ ઇમસ્મિં પાસણ્ડે એત્તકાનં. એકદિવસં ભુઞ્જિતબ્બન્તિ એકદિવસં સકિંયેવ ભુઞ્જિતબ્બં. ‘‘એકદિવસં ભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ વચનતો પન એકસ્મિં દિવસે પુનપ્પુનં ભુઞ્જિતું વટ્ટતીતિ ન ગહેતબ્બં. પુન આદિતો પટ્ઠાય ભુઞ્જિતું ન વટ્ટતીતિ ઇમિના પઠમં ભુત્તટ્ઠાનેસુ પુન એકસ્મિમ્પિ ઠાને ભુઞ્જિતું ન વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ.

૨૦૮. ‘‘ગચ્છન્તો વા આગચ્છન્તો વાતિ ઇદં અદ્ધયોજનવસેન ગહેતબ્બ’’ન્તિ વદન્તિ. અન્તરામગ્ગે ગતટ્ઠાનેતિ એકસ્સેવ સન્તકં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘આગચ્છન્તેપિ એસેવ નયો’’તિ સઙ્ખેપેન વુત્તમેવત્થં વિભાવેન્તો ‘‘ગન્ત્વા પચ્ચાગચ્છન્તો’’તિઆદિમાહ. આપત્તિટ્ઠાનેયેવ પુન ભુઞ્જન્તસ્સ અનાપત્તિ વત્તબ્બાતિ ગમને આગમને ચ પઠમં ભોજનં અવત્વા અન્તરામગ્ગે એકદિવસં ગતટ્ઠાને ચ એકદિવસન્તિ પુનપ્પુનં ભોજનમેવ દસ્સિતં, ગમનદિવસે પન આગમનદિવસે ચ ‘‘ગમિસ્સામિ આગમિસ્સામી’’તિ ભુઞ્જિતું વટ્ટતિયેવ. સુદ્ધચિત્તેન પુનપ્પુનં ભુઞ્જન્તસ્સપિ પુનપ્પુનં ભોજને અનાપત્તિ. અઞ્ઞસ્સત્થાય ઉદ્દિસિત્વા પઞ્ઞત્તં ભિક્ખુનો ગહેતુમેવ ન વટ્ટતીતિ આહ ‘‘ભિક્ખૂનંયેવ અત્થાયા’’તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. આવસથપિણ્ડતા, અગિલાનતા, અનુવસિત્વા ભોજનન્તિ ઇમાનિ પનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

આવસથપિણ્ડસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ગણભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૦૯. દુતિયે અભિમારેતિ અભિગન્ત્વા ભગવતો મારણત્થાય નિયોજિતે ધનુદ્ધરે. ગુળ્હપટિચ્છન્નોતિ અપાકટો. પવિજ્ઝીતિ વિસ્સજ્જેસિ. નનુ રાજાનમ્પિ મારાપેસીતિ વચનતો ઇદં સિક્ખાપદં અજાતસત્તુનો કાલે પઞ્ઞત્તન્તિ સિદ્ધં, એવઞ્ચ સતિ પરતો અનુપઞ્ઞત્તિયં –

‘‘તેન ખો પન સમયેન રઞ્ઞો માગધસ્સ સેનિયસ્સ બિમ્બિસારસ્સ ઞાતિસાલોહિતો આજીવકેસુ પબ્બજિતો હોતિ. અથ ખો સો આજીવકો યેન રાજા માગધો સેનિયો બિમ્બિસારો તેનુપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કમિત્વા રાજાનં માગધં સેનિયં બિમ્બિસારં એતદવોચ…પે… કુક્કુચ્ચાયન્તા નાધિવાસેન્તી’’તિ –

ઇદં કસ્મા વુત્તન્તિ? સો કિર આજીવકો તં દાનં દેન્તો બિમ્બિસારકાલતો પટ્ઠાય અદાસિ, પચ્છા અજાતસત્તુકાલે સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિતો પટ્ઠાય ભિક્ખૂ કુક્કુચ્ચાયન્તા તં દાનં ન પટિગ્ગણ્હિંસુ, તસ્મા આદિતો પટ્ઠાય તં વત્થુ દસ્સિતન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘અથ ખો સો આજીવકો ભિક્ખૂનં સન્તિકે દૂતં પાહેસી’’તિ ઇદઞ્ચ તતો પભુતિ સો આજીવકો અન્તરન્તરા ભિક્ખૂ નિમન્તેત્વા દાનં દેન્તો અજાતસત્તુકાલે સિક્ખાપદે પઞ્ઞત્તે યં ભિક્ખૂનં સન્તિકે દૂતં પાહેસિ, તં સન્ધાય વુત્તં.

૨૧૫. અઞ્ઞમઞ્ઞવિસિટ્ઠત્તા વિસદિસં રજ્જં વિરજ્જં, તતો આગતા, તત્થ વા જાતા, ભવાતિ વા વેરજ્જા, તે એવ વેરજ્જકા. તે પન યસ્મા ગોત્તચરણાદિવિભાગેન નાનપ્પકારા, તસ્મા વુત્તં ‘‘નાનાવેરજ્જકે’’તિ. અટ્ઠકથાયં પન નાનાવિધેહિ અઞ્ઞરજ્જેહિ આગતેતિ રજ્જાનંયેવ વસેન નાનપ્પકારતા વુત્તા.

૨૧૭-૨૧૮. ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ વિઞ્ઞત્તિં કત્વા ભુઞ્જનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તત્તા વિઞ્ઞત્તિતો ગણભોજનં વત્થુવસેનેવ પાકટન્તિ તં અવત્વા ‘‘ગણભોજનં નામ યત્થ…પે… નિમન્તિતા ભુઞ્જન્તી’’તિ નિમન્તનવસેનેવ પદભાજને ગણભોજનં વુત્તં. ‘‘કિઞ્ચિ પન સિક્ખાપદં વત્થુઅનનુરૂપમ્પિ સિયાતિ પદભાજને વુત્તનયેન નિમન્તનવસેનેવ ગણભોજનં હોતીતિ કેસઞ્ચિ આસઙ્કા ભવેય્યા’’તિ તંનિવત્તનત્થં ‘‘તં પનેતં ગણભોજનં દ્વીહાકારેહિ પસવતી’’તિ વુત્તં. પઞ્ચન્નં ભોજનાનં નામં ગહેત્વાતિ એત્થ ‘‘ભોજનં ગણ્હથાતિ વુત્તેપિ ગણભોજનં હોતિયેવા’’તિ વદન્તિ. ‘‘હેટ્ઠા અદ્ધાનગમનવત્થુસ્મિં નાવાભિરુહનવત્થુસ્મિઞ્ચ ‘ઇધેવ, ભન્તે, ભુઞ્જથા’તિ વુત્તે યસ્મા કુક્કુચ્ચાયન્તા ન પટિગ્ગણ્હિંસુ, તસ્મા ‘ભુઞ્જથા’તિ વુત્તેપિ ગણભોજનં ન હોતિયેવા’’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. ‘‘પઞ્ચન્નં ભોજનાનં નામં ગહેત્વા નિમન્તેતી’’તિ વુત્તત્તા પન ‘‘ઓદનં ભુઞ્જથા’’તિ વા ‘‘ભત્તં ભુઞ્જથા’’તિ વા ભોજનનામં ગહેત્વાવ વુત્તે ગણભોજનં હોતિ, ન અઞ્ઞથા. ‘‘ઇધેવ, ભન્તે, ભુઞ્જથા’’તિ એત્થાપિ ‘‘ઓદન’’ન્તિ વા ‘‘ભત્ત’’ન્તિ વા વત્વાવ તે એવં નિમન્તેસુન્તિ ગહેતબ્બં. ગણવસેન વા નિમન્તિતત્તા તે ભિક્ખૂ અપકતઞ્ઞુતાય કુક્કુચ્ચાયન્તા ન પટિગ્ગણ્હિંસૂતિ અયં અમ્હાકં ખન્તિ, વીમંસિત્વા યુત્તતરં ગહેતબ્બં.

એકતો ગણ્હન્તીતિ એત્થ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ દ્વાદસહત્થં અમુઞ્ચિત્વા ઠિતા એકતો ગણ્હન્તિ નામાતિ ગહેતબ્બં. ‘‘અમ્હાકં ચતુન્નમ્પિ ભત્તં દેહીતિ વા વિઞ્ઞાપેય્યુ’’ન્તિ વચનતો હેટ્ઠા ‘‘ત્વં એકસ્સ ભિક્ખુનો ભત્તં દેહિ, ત્વં દ્વિન્નન્તિ એવં વિઞ્ઞાપેત્વા’’તિ વચનતો ચ અત્તનો અત્થાય અઞ્ઞેહિ વિઞ્ઞત્તમ્પિ સાદિયન્તસ્સ ગણભોજનં હોતિયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. એવં વિઞ્ઞત્તિતો પસવતીતિ એત્થ વિઞ્ઞત્તિયા સતિ ગણ્હન્તસ્સ એકતો હુત્વા ગહણે ઇમિના સિક્ખાપદેન આપત્તિ, વિસું ગહણે પણીતભોજનસૂપોદનવિઞ્ઞત્તીહિ આપત્તિ વેદિતબ્બા.

વિચારેતીતિ પઞ્ચખણ્ડાદિવસેન સંવિદહતિ. ઘટ્ટેતીતિ અનુવાતં છિન્દિત્વા હત્થેન દણ્ડકેન વા ઘટ્ટેતિ. સુત્તં કરોતીતિ સુત્તં વટ્ટેતિ. વલેતીતિ દણ્ડકે વા હત્થે વા આવટ્ટેતિ. ‘‘અભિનવસ્સેવ ચીવરસ્સ કરણં ઇધ ચીવરકમ્મં નામ, પુરાણચીવરે સૂચિકમ્મં નામ ન હોતી’’તિ વદન્તિ. ‘‘ચતુત્થે આગતે ન યાપેન્તીતિ વચનતો સચે અઞ્ઞો કોચિ આગચ્છન્તો નત્થિ, ચત્તારોયેવ ચ તત્થ નિસિન્ના યાપેતું ન સક્કોન્તિ, ન વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ.

૨૨૦. ગણભોજનાપત્તિજનકનિમન્તનભાવતો ‘‘અકપ્પિયનિમન્તન’’ન્તિ વુત્તં. સમ્પવેસેત્વાતિ નિસીદાપેત્વા. ગણો ભિજ્જતીતિ ગણો આપત્તિં ન આપજ્જતીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘યત્થ ચત્તારો ભિક્ખૂ…પે… ભુઞ્જન્તી’’તિ ઇમાય પાળિયા સંસન્દનતો ‘‘ઇતરેસં પન ગણપૂરકો હોતી’’તિ વુત્તં. અવિસેસેનાતિ ‘‘ગિલાનો વા ચીવરકારકો વા’’તિ અવિસેસેત્વા સબ્બસાધારણવચનેન. તસ્માતિ અવિસેસિતત્તા. ભુત્વા ગતેસૂતિ એત્થ અગતેસુપિ ભોજનકિચ્ચે નિટ્ઠિતે ગણ્હિતું વટ્ટતિ. તાનિ ચ તેહિ એકતો ન ગહિતાનીતિ યેહિ ભોજનેહિ વિસઙ્કેતો નત્થિ, તાનિ ભોજનાનિ તેહિ ભિક્ખૂહિ એકતો ન ગહિતાનિ એકેન પચ્છા ગહિતત્તા. મહાથેરેતિ ભિક્ખૂ સન્ધાય વુત્તં. દૂતસ્સ પુન પટિપથં આગન્ત્વા ‘‘ભત્તં ગણ્હથા’’તિ વચનભયેન ‘‘ગામદ્વારે અટ્ઠત્વાવા’’તિ વુત્તં. તત્થ તત્થ ગન્ત્વાતિ અન્તરવીથિઆદીસુ તત્થ તત્થ ઠિતાનં સન્તિકં ગન્ત્વા. ભિક્ખૂનં અત્થાય ઘરદ્વારે ઠપેત્વા દિય્યમાનેપિ એસેવ નયો. નિવત્તથાતિ વુત્તપદે નિવત્તિતું વટ્ટતીતિ ‘‘નિવત્તથા’’તિ વિચ્છિન્દિત્વા પચ્છા ‘‘ભત્તં ગણ્હથા’’તિ વુત્તત્તા વટ્ટતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. ગણભોજનતા, સમયાભાવો, અજ્ઝોહરણન્તિ ઇમાનિ પનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

ગણભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પરમ્પરભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૨૧. તતિયે કુલપટિપાટિયા અબ્બોચ્છિન્નં કત્વા નિરન્તરં દિય્યમાનત્તા ‘‘ભત્તપટિપાટિ અટ્ઠિતા હોતી’’તિ પાળિયં વુત્તં, અન્તરા અટ્ઠત્વા નિરન્તરં પવત્તાતિ વુત્તં હોતિ. ઉપચારવસેનાતિ વોહારવસેન. ન હિ સો બદરમત્તમેવ દેતિ, ઉપચારવસેન પન એવં વદતિ. બદરચુણ્ણસક્ખરાદીહિ પયોજિતં ‘‘બદરસાળવ’’ન્તિ વુચ્ચતિ.

૨૨૬. વિકપ્પનાવસેનેવ તં ભત્તં અસન્તં નામ હોતીતિ અનુપઞ્ઞત્તિવસેન વિકપ્પનં અટ્ઠપેત્વા યથાપઞ્ઞત્તં સિક્ખાપદમેવ ઠપિતં. પરિવારે પન વિકપ્પનાય અનુજાનનમ્પિ અનુપઞ્ઞત્તિસમાનન્તિ કત્વા ‘‘ચતસ્સો અનુપઞ્ઞત્તિયો’’તિ વુત્તં. મહાપચ્ચરિઆદીસુ વુત્તનયં પચ્છા વદન્તો પાળિયા સંસન્દનતો પરમ્મુખાવિકપ્પનમેવ પતિટ્ઠાપેસિ. કેચિ પન ‘‘તદા અત્તનો સન્તિકે ઠપેત્વા ભગવન્તં અઞ્ઞસ્સ અભાવતો થેરો સમ્મુખાવિકપ્પનં નાકાસિ, ભગવતા ચ વિસું સમ્મુખાવિકપ્પના ન વુત્તા, તથાપિ સમ્મુખાવિકપ્પનાપિ વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. તેનેવ માતિકાઅટ્ઠકથાયમ્પિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. પરમ્પરભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘યો ભિક્ખુ પઞ્ચસુ સહધમ્મિકેસુ અઞ્ઞતરસ્સ ‘મય્હં ભત્તપચ્ચાસં તુય્હં દમ્મી’તિ વા ‘વિકપ્પેમી’તિ વા એવં સમ્મુખા વા ‘ઇત્થન્નામસ્સ દમ્મી’તિ વા ‘વિકપ્પેમી’તિ વા એવં પરમ્મુખા વા પઠમનિમન્તનં અવિકપ્પેત્વા પચ્છા નિમન્તિતકુલે લદ્ધભિક્ખતો એકસિત્થમ્પિ અજ્ઝોહરતિ, પાચિત્તિય’’ન્તિ વુત્તં.

૨૨૯. પઞ્ચહિ ભોજનેહિ નિમન્તિતસ્સ યેન યેન પઠમં નિમન્તિતો, તસ્સ તસ્સ ભોજનતો ઉપ્પટિપાટિયા અવિકપ્પેત્વા વા પરસ્સ પરસ્સ ભોજનં પરમ્પરભોજનન્તિ આહ ‘‘સચે પન મૂલનિમન્તનં હેટ્ઠા હોતિ, પચ્છિમં પચ્છિમં ઉપરિ, તં ઉપરિતો પટ્ઠાય ભુઞ્જન્તસ્સ આપત્તી’’તિ. હત્થં અન્તો પવેસેત્વા સબ્બહેટ્ઠિમં ગણ્હન્તસ્સ મજ્ઝે ઠિતમ્પિ અન્તોહત્થગતં હોતીતિ આહ ‘‘હત્થં પન…પે… યથા તથા વા ભુઞ્જન્તસ્સ અનાપત્તી’’તિ. ખીરસ્સ રસસ્સ ચ ભત્તેન અમિસ્સં હુત્વા ઉપરિ ઠિતત્તા ‘‘ખીરં વા રસં વા પિવતો અનાપત્તી’’તિ વુત્તં.

મહાઉપાસકોતિ ગેહસામિકો. ‘‘મહાઅટ્ઠકથાયં ‘આપત્તી’તિ વચનેન કુરુન્દિયં ‘વટ્ટતી’તિ વચનં વિરુદ્ધં વિય દિસ્સતિ, દ્વિન્નમ્પિ અધિપ્પાયો મહાપચ્ચરિયં વિભાવિતો’’તિ મહાગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. સબ્બે નિમન્તેન્તીતિ અકપ્પિયનિમન્તનેન નિમન્તેન્તિ. ‘‘પરમ્પરભોજનં નામ પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરેન ભોજનેન નિમન્તિતો, તં ઠપેત્વા અઞ્ઞં પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરં ભોજનં ભુઞ્જતિ, એતં પરમ્પરભોજનં નામા’’તિ વુત્તત્તા સતિપિ ભિક્ખાચરિયાય પઠમં લદ્ધભાવે ‘‘પિણ્ડાય ચરિત્વા લદ્ધભત્તં ભુઞ્જતિ, આપત્તી’’તિ વુત્તં. અવિકપ્પવસેન ‘‘વચીકમ્મ’’ન્તિ વુત્તં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. પરમ્પરભોજનતા, સમયાભાવો, અજ્ઝોહરણન્તિ ઇમાનિ પનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

પરમ્પરભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. કાણમાતાસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૩૦-૨૩૧. ચતુત્થે કાણાય માતાતિ કાણાતિ લદ્ધનામાય દારિકાય માતા. કસ્મા પનેસા કાણા નામ જાતાતિ આહ ‘‘સા કિરસ્સા’’તિઆદિ. ઇમિસ્સા દહરકાલે માતાપિતરો સિનેહવસેન ‘‘અમ્મ કાણે, અમ્મ કાણે’’તિ વોહરિંસુ, સા તદુપાદાય કાણા નામ જાતા, તસ્સા ચ માતા ‘‘કાણમાતા’’તિ પાકટા અહોસીતિ એવમેત્થ કારણં વદન્તિ. પટિયાલોકન્તિ પચ્છિમં દિસં, પચ્ચાદિચ્ચન્તિ વુત્તં હોતિ.

૨૩૩. પૂવગણનાય પાચિત્તિયન્તિ મુખવટ્ટિયા હેટ્ઠિમલેખતો ઉપરિટ્ઠિતપૂવગણનાય પાચિત્તિયં. ‘‘દ્વત્તિપત્તપૂરા પટિગ્ગહેતબ્બા’’તિ હિ વચનતો મુખવટ્ટિયા હેટ્ઠિમલેખં અનતિક્કન્તે દ્વે વા તયો વા પત્તપૂરે ગહેતું વટ્ટતિ.

૨૩૫. અટ્ઠકથાસુ પન…પે… વુત્તન્તિ ઇદં અટ્ઠકથાસુ તથા આગતભાવમત્તદીપનત્થં વુત્તં, ન પન તસ્સ વાદસ્સ પતિટ્ઠાપનત્થં. અટ્ઠકથાસુ વુત્તઞ્હિ પાળિયા ન સમેતિ. તતુત્તરિગહણે અનાપત્તિદસ્સનત્થઞ્હિ ‘‘ઞાતકાનં પવારિતાન’’ન્તિ વુત્તં. અઞ્ઞથા ‘‘અનાપત્તિ દ્વત્તિપત્તપૂરે પટિગ્ગણ્હાતી’’તિ ઇમિનાવ પમાણયુત્તગ્ગહણે અનાપત્તિસિદ્ધિતો ‘‘ઞાતકાનં પવારિતાન’’ન્તિ વિસું ન વત્તબ્બં. યદિ એવં ‘‘તં પાળિયા ન સમેતી’’તિ કસ્મા ન વુત્તન્તિ? હેટ્ઠા તતુત્તરિસિક્ખાપદે વુત્તનયેનેવ સક્કા વિઞ્ઞાતુન્તિ ન વુત્તં. વુત્તઞ્હિ તત્થ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૨૬) ‘‘અટ્ઠકથાસુ પન ઞાતકપવારિતટ્ઠાને પકતિયાવ બહુમ્પિ વટ્ટતિ, અચ્છિન્નકારણા પમાણમેવ વટ્ટતીતિ વુત્તં, તં પાળિયા ન સમેતી’’તિ. ‘‘અપાથેય્યાદિઅત્થાય પટિયાદિત’’ન્તિ સઞ્ઞાય ગણ્હન્તસ્સપિ આપત્તિયેવ અચિત્તકત્તા સિક્ખાપદસ્સ. અત્તનોયેવ ગહણત્થં ‘‘ઇમસ્સ હત્થે દેહી’’તિ વચનેનપિ આપજ્જનતો ‘‘વચીકમ્મ’’ન્તિ વુત્તં. સેસં ઉત્તાનમેવ. વુત્તલક્ખણપૂવમન્થતા, અસેસકતા, અપટિપ્પસ્સદ્ધગમનતા, ન ઞાતકાદિતા, અતિરેકપટિગ્ગહણન્તિ ઇમાનિ પનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ.

કાણમાતાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. પઠમપવારણાસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૩૬. પઞ્ચમે ભુત્તાવીતિ ભુત્તાવિનો ભુત્તવન્તો, કતભત્તકિચ્ચાતિ વુત્તં હોતિ. પવારિતાતિ એત્થ ચતૂસુ પવારણાસુ યાવદત્થપવારણા પટિક્ખેપપવારણા ચ લબ્ભતીતિ આહ ‘‘બ્રાહ્મણેન…પે… પટિક્ખેપપવારણાય પવારિતા’’તિ. ચતુબ્બિધા હિ પવારણા વસ્સંવુત્થપવારણા, પચ્ચયપવારણા, પટિક્ખેપપવારણા, યાવદત્થપવારણાતિ. તત્થ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વસ્સંવુત્થાનં ભિક્ખૂનં તીહિ ઠાનેહિ પવારેતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૨૦૯) અયં વસ્સંવુત્થપવારણા. પકારેહિ દિટ્ઠાદીહિ વારેતિ સઙ્ઘાદિકે ભજાપેતિ ભત્તે કરોતિ એતાયાતિ પવારણા, આપત્તિવિસોધનાય અત્તવોસ્સગ્ગોકાસદાનં. સા પન યસ્મા યેભુય્યેન વસ્સંવુત્થેહિ કાતબ્બા વુત્તા, તસ્મા ‘‘વસ્સંવુત્થપવારણા’’તિ વુચ્ચતિ. ‘‘ઇચ્છામહં, ભન્તે, સઙ્ઘં ચાતુમાસં ભેસજ્જેન પવારેતુ’’ન્તિ (પાચિ. ૩૦૩) ચ, ‘‘અઞ્ઞત્ર પુન પવારણાય અઞ્ઞત્ર નિચ્ચપવારણાયા’’તિ (પાચિ. ૩૦૬) ચ અયં પચ્ચયપવારણા પવારેતિ પચ્ચયે ઇચ્છાપેતિ એતાયાતિ કત્વા, ચીવરાદીહિ ઉપનિમન્તનાયેતં અધિવચનં. ‘‘પવારિતો નામ અસનં પઞ્ઞાયતિ, ભોજનં પઞ્ઞાયતિ, હત્થપાસે ઠિતો અભિહરતિ, પટિક્ખેપો પઞ્ઞાયતિ, એસો પવારિતો નામા’’તિ (પાચિ. ૨૩૯) અયં પટિક્ખેપપવારણા. વિપ્પકતભોજનતાદિપઞ્ચઙ્ગસહિતો ભોજનપટિક્ખેપોયેવ હેત્થ પકારયુત્તા વારણાતિ પવારણા. ‘‘પણીતેન ખાદનીયેન ભોજનીયેન સહત્થા સન્તપ્પેસિ સમ્પવારેસી’’તિ (મ. નિ. ૧.૩૬૩) અયં યાવદત્થપવારણા. યાવદત્થં ભોજનસ્સ પવારણા યાવદત્થપવારણા.

૨૩૭. તિ-કારં અવત્વા…પે… વત્તું વટ્ટતીતિ ઇદં વત્તબ્બાકારદસ્સનત્થં વુત્તં. ‘‘તિ-કારે પન વુત્તેપિ અકતં નામ ન હોતી’’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં.

૨૩૮-૨૩૯. પવારિતોતિ પટિક્ખેપિતો. યો હિ ભુઞ્જન્તો પરિવેસકેન ઉપનીતં ભોજનં અનિચ્છન્તો પટિક્ખિપતિ, સો તેન પવારિતો પટિક્ખેપિતો નામ હોતિ. બ્યઞ્જનં પન અનાદિયિત્વા અત્થમત્તમેવ દસ્સેતું ‘‘કતપવારણો કતપટિક્ખેપો’’તિ વુત્તં. યસ્મા ‘‘અસન’’ન્તિ ઇમિનાવ પદેન ‘‘ભુત્તાવી’’તિ ઇમસ્સ અત્થો વુત્તો, તસ્મા ન તસ્સ કિઞ્ચિ પયોજનં વિસું ઉપલબ્ભતિ. યદિ હિ ઉપલબ્ભેય્ય, પવારણા છળઙ્ગસમન્નાગતા આપજ્જેય્યાતિ મનસિ કત્વા પઞ્ચસમન્નાગતત્તંયેવ દસ્સેતું ‘‘વુત્તમ્પિ ચેત’’ન્તિઆદિના પાળિં આહરતિ. કેચિ પન ‘‘હત્થપાસે ઠિતો અભિહરતી’’તિ એકમેવ અઙ્ગં કત્વા ‘‘ચતુરઙ્ગસમન્નાગતા પવારણા’’તિપિ વદન્તિ.

અમ્બિલપાયાસાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન ખીરપાયાસાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. તત્થ અમ્બિલપાયાસગ્ગહણેન તક્કાદિઅમ્બિલસંયુત્તા ઘનયાગુ વુત્તા. ખીરપાયાસગ્ગહણેન ખીરસંયુત્તા યાગુ સઙ્ગય્હતિ. પવારણં ન જનેતીતિ અનતિરિત્તભોજનાપત્તિનિબન્ધનં પટિક્ખેપં ન સાધેતિ. કતોપિ પટિક્ખેપો અનતિરિત્તભોજનાપત્તિનિબન્ધનો ન હોતીતિ અકતટ્ઠાનેયેવ તિટ્ઠતીતિ આહ ‘‘પવારણં ન જનેતી’’તિ. ‘‘યાગુ-સદ્દસ્સ પવારણજનકયાગુયાપિ સાધારણત્તા ‘યાગું ગણ્હથા’તિ વુત્તેપિ પવારણા હોતીતિ પવારણં જનેતિયેવાતિ વુત્ત’’ન્તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં, તં પરતો તત્થેવ ‘‘ભત્તમિસ્સકં યાગું આહરિત્વા’’તિ એત્થ વુત્તકારણેન ન સમેતિ. વુત્તઞ્હિ તત્થ ‘‘હેટ્ઠા અયાગુકે નિમન્તને ઉદકકઞ્જિકખીરાદીહિ સદ્ધિં મદ્દિતં ભત્તમેવ સન્ધાય ‘યાગું ગણ્હથા’તિ વુત્તત્તા પવારણા હોતિ, ‘ભત્તમિસ્સકં યાગું આહરિત્વા’તિ એત્થ પન વિસું યાગુયા વિજ્જમાનત્તા પવારણા ન હોતી’’તિ. તસ્મા તત્થ વુત્તનયેનેવ ખીરાદીહિ સંમદ્દિતં ભત્તમેવ સન્ધાય ‘‘યાગું ગણ્હથા’’તિ વુત્તત્તા યાગુયા ચ તત્થ અભાવતો પવારણા હોતીતિ એવમેત્થ કારણં વત્તબ્બં. એવઞ્હિ સતિ પરતો ‘‘યેનાપુચ્છિતો, તસ્સ અત્થિતાયા’’તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તકારણેનપિ સંસન્દતિ, અઞ્ઞથા ગણ્ઠિપદેસુયેવ પુબ્બાપરવિરોધો આપજ્જતિ. અટ્ઠકથાવચનેન ચ ન સમેતિ. સચે…પે… પઞ્ઞાયતીતિ ઇમિના વુત્તપ્પમાણસ્સ મચ્છમંસખણ્ડસ્સ નહારુનો વા સબ્ભાવમત્તં દસ્સેતિ. તાહીતિ પુથુકાહિ.

સાલિવીહિયવેહિ કતસત્તૂતિ યેભુય્યનયેન વુત્તં, સત્ત ધઞ્ઞાનિ પન ભજ્જિત્વા કતોપિ સત્તુયેવ. તેનેવાહ ‘‘કઙ્ગુવરક…પે… સત્તુસઙ્ગહમેવ ગચ્છતી’’તિ. સત્તુમોદકોતિ સત્તુયો પિણ્ડેત્વા કતો અપક્કો સત્તુગુળો. પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરવસેન વિપ્પકતભોજનભાવસ્સ ઉપચ્છિન્નત્તા ‘‘મુખે સાસપમત્તમ્પિ…પે… ન પવારેતી’’તિ વુત્તં. ‘‘અકપ્પિયમંસં પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતી’’તિ વચનતો સચે સઙ્ઘિકં લાભં અત્તનો અપાપુણન્તં જાનિત્વા વા અજાનિત્વા વા પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતિ પટિક્ખિપિતબ્બસ્સેવ પટિક્ખિત્તત્તા. અલજ્જિસન્તકં પટિક્ખિપન્તોપિ ન પવારેતિ. અવત્થુતાયાતિ અનતિરિત્તાપત્તિસાધિકાય પવારણાય અવત્થુભાવતો. એતેન પટિક્ખિપિતબ્બસ્સેવ પટિક્ખિત્તભાવં દીપેતિ. યઞ્હિ પટિક્ખિપિતબ્બં હોતિ, તસ્સ પટિક્ખેપો આપત્તિઅઙ્ગં ન હોતીતિ તં ‘‘પવારણાય અવત્થૂ’’તિ વુચ્ચતિ.

ઉપનામેતીતિ ઇમિના કાયાભિહારં દસ્સેતિ. હત્થપાસતો બહિ ઠિતસ્સ સતિપિ દાતુકામાભિહારે પટિક્ખિપન્તસ્સ દૂરભાવેનેવ પવારણાય અભાવતો થેરસ્સપિ દૂરભાવમત્તં ગહેત્વા પવારણાય અભાવં દસ્સેન્તો ‘‘થેરસ્સ દૂરભાવતો’’તિ આહ, ન પન થેરસ્સ અભિહારસબ્ભાવતો. સચેપિ ગહેત્વા ગતો હત્થપાસે ઠિતો હોતિ, કિઞ્ચિ પન અવત્વા આધારકટ્ઠાને ઠિતત્તા અભિહારો નામ ન હોતીતિ ‘‘દૂતસ્સ ચ અનભિહરણતો’’તિ વુત્તં. ‘‘ગહેત્વા ગતેન ‘ભત્તં ગણ્હથા’તિ વુત્તે અભિહારો નામ હોતીતિ ‘સચે પન ગહેત્વા આગતો ભિક્ખુ…પે… પવારણા હોતી’તિ વુત્ત’’ન્તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. કેચિ પન ‘‘પત્તં કિઞ્ચિ ઉપનામેત્વા ‘ઇમં ભત્તં ગણ્હથા’તિ વુત્તન્તિ ગહેતબ્બ’’ન્તિ વદન્તિ, તં યુત્તં વિય દિસ્સતિ વાચાભિહારસ્સ ઇધ અનધિપ્પેતત્તા.

પરિવેસનાયાતિ ભત્તગ્ગે. અભિહટાવ હોતીતિ પરિવેસકેનેવ અભિહટા હોતિ. તતો દાતુકામતાય ગણ્હન્તં પટિક્ખિપન્તસ્સ પવારણા હોતીતિ એત્થ અગણ્હન્તમ્પિ પટિક્ખિપતો પવારણા હોતિયેવ. કસ્મા? દાતુકામતાય અભિહટત્તા. ‘‘તસ્મા સા અભિહટાવ હોતી’’તિ હિ વુત્તં. તેનેવ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ ‘‘દાતુકામાભિહારે સતિ કેવલં ‘દસ્સામી’તિ ગહણમેવ અભિહારો નામ ન હોતિ, ‘દસ્સામી’તિ ગણ્હન્તેપિ અગણ્હન્તેપિ દાતુકામાભિહારોવ અભિહારો નામ હોતિ, તસ્મા ગહણસમયે વા અગ્ગહણસમયે વા તં પટિક્ખિપતો પવારણા હોતી’’તિ વુત્તં. ઇદાનિ અસતિ તસ્સ દાતુકામાભિહારે ગહણસમયેપિ પટિક્ખિપતો પવારણા ન હોતીતિ દસ્સેતું ‘‘સચે પના’’તિઆદિ વુત્તં.

‘‘રસં ગણ્હથા’’તિ અપવારણજનકસ્સ નામં ગહેત્વા વુત્તત્તા ‘‘તં સુત્વા પટિક્ખિપતો પવારણા નત્થી’’તિ વુત્તં. મચ્છરસં મંસરસન્તિ એત્થ પન ન કેવલં મચ્છસ્સ રસં મચ્છરસમિચ્ચેવ વિઞ્ઞાયતિ, અથ ખો મચ્છો ચ મચ્છરસઞ્ચ મચ્છરસન્તિ એવં પવારણજનકસાધારણનામવસેનપિ વિઞ્ઞાયમાનત્તા તં પટિક્ખિપતો પવારણાવ હોતિ. પરતો મચ્છસૂપન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ‘‘ઇદં ગણ્હથા’’તિ વુત્તેપીતિ એત્થ એવં અવત્વાપિ પવારણપહોનકં યંકિઞ્ચિ અભિહટં પટિક્ખિપતો પવારણા હોતિયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. કરમ્બકોતિ મિસ્સકાધિવચનમેતં. યઞ્હિ અઞ્ઞેનઞ્ઞેન મિસ્સેત્વા કરોન્તિ, સો ‘‘કરમ્બકો’’તિ વુચ્ચતિ. સો સચેપિ મંસેન મિસ્સેત્વા કતોવ હોતિ, ‘‘કરમ્બકં ગણ્હથા’’તિ અપવારણારહસ્સ નામેન વુત્તત્તા પટિક્ખિપતો પવારણા ન હોતિ. ‘‘મંસકરમ્બકં ગણ્હથા’’તિ વુત્તે પન મંસમિસ્સકં ગણ્હથાતિ વુત્તં હોતિ, તસ્મા પવારણાવ હોતિ.

‘‘ઉદ્દિસ્સકત’’ન્તિ મઞ્ઞમાનોતિ એત્થ ‘‘વત્થુનો કપ્પિયત્તા અકપ્પિયસઞ્ઞાય પટિક્ખિપતોપિ અચિત્તકત્તા ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ પવારણા હોતી’’તિ વદન્તિ. ‘‘હેટ્ઠા અયાગુકે નિમન્તને ઉદકકઞ્જિકખીરાદીહિ સદ્ધિં મદ્દિતં ભત્તમેવ સન્ધાય ‘યાગું ગણ્હથા’તિ વુત્તત્તા પવારણા હોતિ, ‘ભત્તમિસ્સકં યાગું આહરિત્વા’તિ એત્થ પન વિસું યાગુયા વિજ્જમાનત્તા પવારણા ન હોતી’’તિ વદન્તિ. અયમેત્થ અધિપ્પાયોતિ ‘‘યેનાપુચ્છિતો’’તિઆદિના વુત્તમેવત્થં સન્ધાય વદતિ. કારણં પનેત્થ દુદ્દસન્તિ એત્થ એકે તાવ વદન્તિ ‘‘યસ્મા યાગુમિસ્સકં નામ ભત્તમેવ ન હોતિ, ખીરાદિકમ્પિ હોતિયેવ, તસ્મા કરમ્બકે વિય પવારણાય ન ભવિતબ્બં. એવઞ્ચ સતિ યાગુ બહુતરા વા હોતિ સમસમા વા, ન પવારેતિ. ‘યાગુ મન્દા, ભત્તં બહુતરં, પવારેતી’તિ એત્થ કારણં દુદ્દસ’’ન્તિ. કેચિ પન વદન્તિ ‘‘યાગુમિસ્સકં નામ ભત્તં, તસ્મા તં પટિક્ખિપતો પવારણાય એવ ભવિતબ્બં. એવઞ્ચ સતિ ‘ઇધ પવારણા હોતિ ન હોતી’તિ એત્થ કારણં દુદ્દસ’’ન્તિ.

યથા ચેત્થ કારણં દુદ્દસં, એવં પરતો ‘‘મિસ્સકં ગણ્હથા’’તિ એત્થાપિ કારણં દુદ્દસમેવાતિ વેદિતબ્બં. ન હિ પવારણપ્પહોનકસ્સ અપ્પબહુભાવો પવારણાય ભાવાભાવનિમિત્તં, કિઞ્ચરહિ પવારણજનકસ્સ નામગ્ગહણમેવેત્થ પમાણં, તસ્મા ‘‘ઇદઞ્ચ કરમ્બકેન ન સમાનેતબ્બ’’ન્તિઆદિના યમ્પિ કારણં વુત્તં, તમ્પિ પુબ્બે વુત્તેન સંસન્દિયમાનં ન સમેતિ. યદિ હિ ‘‘મિસ્સક’’ન્તિ ભત્તમિસ્સકેયેવ રુળ્હં સિયા, એવં સતિ યથા ‘‘ભત્તમિસ્સકં ગણ્હથા’’તિ વુત્તે ભત્તં બહુતરં વા સમં વા અપ્પતરં વા હોતિ, પવારેતિયેવ, એવં ‘‘મિસ્સકં ગણ્હથા’’તિ વુત્તેપિ અપ્પતરેપિ ભત્તે પવારણાય ભવિતબ્બં મિસ્સકન્તિ ભત્તમિસ્સકેયેવ રુળ્હત્તા. તથા હિ ‘‘મિસ્સકન્તિ ભત્તમિસ્સકેયેવ રુળ્હવોહારત્તા ઇદં પન ‘ભત્તમિસ્સકમેવા’તિ વુત્ત’’ન્તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. અથ ‘‘મિસ્સક’’ન્તિ ભત્તમિસ્સકે રુળ્હં ન હોતિ, મિસ્સકભત્તં પન સન્ધાય ‘‘મિસ્સકં ગણ્હથા’’તિ વુત્તન્તિ. એવમ્પિ યથા અયાગુકે નિમન્તને ખીરાદીહિ સદ્ધિં મદ્દિતં ભત્તમેવ સન્ધાય ‘‘યાગું ગણ્હથા’’તિ વુત્તે પવારણા હોતિ, એવમિધાપિ મિસ્સકભત્તમેવ સન્ધાય ‘‘મિસ્સકં ગણ્હથા’’તિ વુત્તે ભત્તં અપ્પં વા હોતુ બહુ વા, પવારણા એવ સિયા. તસ્મા ‘‘મિસ્સક’’ન્તિ ભત્તમિસ્સકે રુળ્હં વા હોતુ સન્ધાયભાસિતં વા, ઉભયત્થાપિ પુબ્બેનાપરં ન સમેતીતિ કિમેત્થ કારણચિન્તાય, ઈદિસેસુ પન ઠાનેસુ અટ્ઠકથાપમાણેનેવ ગન્તબ્બન્તિ અયં અમ્હાકં ખન્તિ.

‘‘વિસું કત્વા દેતીતિ ભત્તસ્સ ઉપરિ ઠિતં રસાદિં વિસું ગહેત્વા દેતી’’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. કેનચિ પન ‘‘યથા ભત્તસિત્થં ન પતતિ, તથા ગાળ્હં હત્થેન પીળેત્વા પરિસ્સાવેત્વા દેતી’’તિ વુત્તં. તથાપિ કારણં ન દિસ્સતિ. યથા હિ ભત્તમિસ્સકં યાગું આહરિત્વા ‘‘યાગું ગણ્હથા’’તિ વત્વા યાગુમિસ્સકં ભત્તમ્પિ દેન્તં પટિક્ખિપતો પવારણા ન હોતિ, એવમિધાપિ બહુખીરરસાદીસુ ભત્તેસુ ‘‘ખીરં ગણ્હથા’’તિઆદીનિ વત્વા ખીરાદીનિ વા દેતુ ખીરાદિમિસ્સકભત્તં વા, ઉભયથાપિ પવારણાય ન ભવિતબ્બં, તસ્મા ‘‘વિસું કત્વા દેતી’’તિ તેનાકારેન દેન્તં સન્ધાય વુત્તં, ન પન ભત્તમિસ્સકં કત્વા દિય્યમાનં પટિક્ખિપતો પવારણા હોતીતિ દસ્સનત્થન્તિ ગહેતબ્બં. યદિ પન ભત્તમિસ્સકં કત્વા દિય્યમાને પવારણા હોતીતિ અધિપ્પાયેન અટ્ઠકથાયં ‘‘વિસું કત્વા દેતી’’તિ વુત્તં, એવં સતિ અટ્ઠકથાયેવેત્થ પમાણન્તિ ગહેતબ્બં, ન પન કારણન્તરં ગવેસિતબ્બં.

સચે ઉક્કુટિકં નિસિન્નો પાદે અમુઞ્ચિત્વાપિ ભૂમિયં નિસીદતિ, ઇરિયાપથં વિકોપેન્તો નામ હોતીતિ ઉક્કુટિકાસનં અવિકોપેત્વાવ સુખેન નિસીદિતું ‘‘તસ્સ પન હેટ્ઠા…પે… નિસીદનકં દાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘આસનં અચાલેત્વાતિ પીઠે ફુટ્ઠોકાસતો આનિસદમંસં અમોચેત્વા, અનુટ્ઠહિત્વાતિ વુત્તં હોતિ, અદિન્નાદાને વિય ઠાનાચાવનં ન ગહેતબ્બ’’ન્તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં.

અકપ્પિયકતન્તિ એત્થ અકપ્પિયકતસ્સેવ અનતિરિત્તભાવતો કપ્પિયં અકારાપેત્વા તસ્મિં પત્તે પક્ખિત્તમૂલફલાદિયેવ અતિરિત્તં ન હોતિ, સેસં પન પત્તપરિયાપન્નં અતિરિત્તમેવ હોતિ, પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. તં પન મૂલફલાદિં પરિભુઞ્જિતુકામેન તતો નીહરિત્વા કપ્પિયં કારાપેત્વા અઞ્ઞસ્મિં ભાજને ઠપેત્વા અતિરિત્તં કારાપેત્વા ભુઞ્જિતબ્બં.

સો પુન કાતું ન લભતીતિ તસ્મિંયેવ ભાજને કરિયમાનં પઠમં કતેન સદ્ધિં કતં હોતીતિ પુન સોયેવ કાતું ન લભતિ, અઞ્ઞો લભતિ. અઞ્ઞસ્મિં પન ભાજને તેન વા અઞ્ઞેન વા કાતું વટ્ટતિ. તેનાહ ‘‘યેન અકતં, તેન કાતબ્બં. યઞ્ચ અકતં, તં કાતબ્બ’’ન્તિ. તેનપીતિ એત્થ પિ-સદ્દો ન કેવલં અઞ્ઞેન વાતિ ઇમમત્થં દીપેતિ. એવં કતન્તિ અઞ્ઞસ્મિં ભાજને કતં. પેસેત્વાતિ અનુપસમ્પન્નસ્સ હત્થે પેસેત્વા. ઇમસ્સ વિનયકમ્મભાવતો ‘‘અનુપસમ્પન્નસ્સ હત્થે ઠિતં ન કારેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં.

સચે પન આમિસસંસટ્ઠાનીતિ એત્થ સચે મુખગતેનપિ અનતિરિત્તેન આમિસેન સંસટ્ઠાનિ હોન્તિ, પાચિત્તિયમેવાતિ વેદિતબ્બં. તસ્મા પવારિતેન ભોજનં અતિરિત્તં કારાપેત્વા ભુઞ્જન્તેનપિ યથા અકતેન મિસ્સં ન હોતિ, એવં મુખઞ્ચ હત્થઞ્ચ સુદ્ધં કત્વા ભુઞ્જિતબ્બં. કિઞ્ચાપિ અપ્પવારિતસ્સ પુરેભત્તં યામકાલિકાદીનિ આહારત્થાય પરિભુઞ્જતોપિ અનાપત્તિ, પવારિતસ્સ પન પવારણમૂલકં દુક્કટં હોતિયેવાતિ ‘‘યામકાલિકં…પે… અજ્ઝોહારે આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ પાળિયં વુત્તં.

૨૪૧. કાયેન ભુઞ્જનતો વાચાય આણાપેત્વા અતિરિત્તં અકારાપનતો ચ આપજ્જતીતિ ‘‘કાયવાચતો’’તિ વુત્તં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. પવારિતભાવો, આમિસસ્સ અનતિરિત્તતા, કાલે અજ્ઝોહરણન્તિ ઇમાનિ પનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

પઠમપવારણાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. દુતિયપવારણાસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૪૩. છટ્ઠે સાધારણમેવાતિ ‘‘હન્દ ભિક્ખુ ખાદ વા’’તિઆદિના વુત્તપવારણાય સાધારણં. ‘‘ભુત્તસ્મિં પાચિત્તિય’’ન્તિ માતિકાયં વુત્તત્તા ભોજનપરિયોસાને આપત્તિ, ન અજ્ઝોહારે અજ્ઝોહારે. અભિહટ્ઠું પવારેતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સાતિ ઇદઞ્ચ ભોજનપરિયોસાનંયેવ સન્ધાય વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. પવારિતતા, પવારિતસઞ્ઞિતા, આસાદનાપેક્ખતા, અનતિરિત્તેન અભિહટ્ઠું પવારણા, ભોજનપરિયોસાનન્તિ ઇમાનિ પનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ.

દુતિયપવારણાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. વિકાલભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૪૭. સત્તમે અગ્ગસમજ્જોતિ ઉત્તમં નચ્ચં. તં કિર પબ્બતમત્થકે ઠત્વા એકં દેવતં ઉદ્દિસ્સ કરોન્તિ. નટાનં નાટકાનિ નટનાટકાનિ, સીતાહરણાદીનિ. અપઞ્ઞત્તે સિક્ખાપદેતિ ઊનવીસતિવસ્સસિક્ખાપદે અપઞ્ઞત્તે. અદંસૂતિ ‘‘વિહારં નેત્વા ખાદિસ્સથા’’તિ અદંસુ.

૨૪૮-૨૪૯. મૂલકમૂલાદીનિ ઉપદેસતોયેવ વેદિતબ્બાનિ. ન હિ તાનિ પરિયાયન્તરેન વુચ્ચમાનાનિપિ સક્કા વિઞ્ઞાતું. પરિયાયન્તરેપિ હિ વુચ્ચમાને તં તં નામં અજાનન્તાનં સમ્મોહોયેવ સિયા, તસ્મા તત્થ ન કિઞ્ચિ વક્ખામ. ખાદનીયત્થન્તિ ખાદનીયેન કત્તબ્બકિચ્ચં. નેવ ફરન્તીતિ ન નિપ્ફાદેન્તિ. તેસુ તેસુ જનપદેસૂતિ એત્થ ‘‘એકસ્મિં જનપદે આહારકિચ્ચં સાધેન્તં સેસજનપદેસુપિ ન કપ્પતી’’તિ વદન્તિ. રુક્ખવલ્લિઆદીનન્તિ હેટ્ઠા વુત્તમેવ સમ્પિણ્ડેત્વા વુત્તં. અન્તોપથવીગતોતિ સાલકલ્યાણીખન્ધં સન્ધાય વુત્તં. સબ્બકપ્પિયાનીતિ મૂલખન્ધતચપત્તાદિવસેન સબ્બસો કપ્પિયાનિ. તેસમ્પિ નામવસેન ન સક્કા પરિયન્તં દસ્સેતુન્તિ સમ્બન્ધો. અચ્છિવાદીનં અપરિપક્કાનેવ ફલાનિ યાવજીવિકાનીતિ દસ્સેતું ‘‘અપરિપક્કાની’’તિ વુત્તં.

હરીતકાદીનં અટ્ઠીનીતિ એત્થ મિઞ્જં પટિચ્છાદેત્વા ઠિતકપાલાનિ યાવજીવિકાનીતિ આચરિયા. મિઞ્જમ્પિ યાવજીવિકન્તિ એકે. હિઙ્ગૂતિ હિઙ્ગુરુક્ખતો પગ્ઘરિતનિય્યાસો. હિઙ્ગુજતુઆદયોપિ હિઙ્ગુવિકતિયો એવ. તત્થ હિઙ્ગુજતુ નામ હિઙ્ગુરુક્ખસ્સ દણ્ડપત્તાનિ પચિત્વા કતનિય્યાસો, હિઙ્ગુસિપાટિકં નામ હિઙ્ગુપત્તાનિ પચિત્વા કતનિય્યાસો. ‘‘અઞ્ઞેન મિસ્સેત્વા કતો’’તિપિ વદન્તિ. તકન્તિ અગ્ગકોટિયા નિક્ખન્તસિલેસો. તકપત્તિન્તિ પત્તતો નિક્ખન્તસિલેસો. તકપણ્ણિન્તિ પલાસે ભજ્જિત્વા કતસિલેસો. ‘‘દણ્ડતો નિક્ખન્તસિલેસો તિપિ વદન્તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. વિકાલતા, યાવકાલિકતા, અજ્ઝોહરણન્તિ ઇમાનિ પનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

વિકાલભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. સન્નિધિકારકસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૫૨-૩. અટ્ઠમે તાદિસન્તિ અસૂપબ્યઞ્જનં. યંકિઞ્ચિ યાવકાલિકં વા યામકાલિકં વાતિ એત્થ ‘‘યામકાલિક’’ન્તિ ઇમિના ન કેવલં યાવકાલિકે એવ સન્નિધિપચ્ચયા પાચિત્તિયં, અથ ખો યામકાલિકેપીતિ દસ્સેતિ. નનુ ચ યામકાલિકં નેવ ખાદનીયેસુ અન્તોગધં, ન ભોજનીયેસુ. તેનેવ પદભાજનીયે ‘‘ખાદનીયં નામ પઞ્ચ ભોજનાનિ યામકાલિકં સત્તાહકાલિકં યાવજીવિકં ઠપેત્વા અવસેસં ખાદનીયં નામ. ભોજનીયં નામ પઞ્ચ ભોજનાની’’તિ વુત્તં, ‘‘યો પન ભિક્ખુ સન્નિધિકારકં ખાદનીયં વા ભોજનીયં વા ખાદેય્ય વા ભુઞ્જેય્ય વા, પાચિત્તિય’’ન્તિ ચ વુત્તં, તસ્મા યામકાલિકે પાચિત્તિયેન ભવિતબ્બન્તિ કથં વિઞ્ઞાયતીતિ? વુચ્ચતે – પદભાજને ખાદનીય-સદ્દસ્સ અત્થદસ્સનત્થં ‘‘યામકાલિકં ઠપેત્વા’’તિ વુત્તં, ન પન સન્નિધિપચ્ચયા અનાપત્તિદસ્સનત્થં. ખાદિતબ્બઞ્હિ યંકિઞ્ચિ ખાદનીયન્તિ અધિપ્પેતં, ન ચ યામકાલિકેસુ કિઞ્ચિ ખાદિતબ્બં અત્થિ પાતબ્યભાવતો. તસ્મા કિઞ્ચાપિ યામકાલિકં ખાદનીયભોજનીયેહિ ન સઙ્ગહિતં, તથાપિ અનાપત્તિં દસ્સેન્તેન ‘‘અનાપત્તિ યામકાલિકં યામે નિદહિત્વા ભુઞ્જતી’’તિ વચનતો યામાતિક્કમે સન્નિધિપચ્ચયા પાચિત્તિયેન ભવિતબ્બન્તિ વિઞ્ઞાયતિ. ‘‘યામકાલિકેન, ભિક્ખવે, સત્તાહકાલિકં યાવજીવિકં તદહુપટિગ્ગહિતં યામે કપ્પતિ, યામાતિક્કન્તે ન કપ્પતી’’તિ (મહાવ. ૩૦૫) ઇમિનાપિ ચાયમત્થો સિદ્ધો. તેનેવ ભગવતો અધિપ્પાયઞ્ઞૂહિ અટ્ઠકથાચરિયેહિ યામકાલિકે પાચિત્તિયમેવ વુત્તં.

પટિગ્ગહણેતિ ગહણમેવ સન્ધાય વુત્તં. પટિગ્ગહિતમેવ હિ તં, પુન પટિગ્ગહણકિચ્ચં નત્થિ. તેનેવ ‘‘અજ્ઝોહરિતુકામતાય ગણ્હન્તસ્સ પટિગ્ગહણે’’તિ વુત્તં. માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. સન્નિધિકારકસિક્ખાપદવણ્ણના) પન ‘‘અજ્ઝોહરિસ્સામીતિ ગણ્હન્તસ્સ પટિગ્ગહણે’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. યન્તિ યં પત્તં. સન્દિસ્સતીતિ યાગુયા ઉપરિ સન્દિસ્સતિ. તેલવણ્ણે પત્તે સતિપિ નિસ્નેહભાવે અઙ્ગુલિયા ઘંસન્તસ્સ વણ્ણવસેનેવ લેખા પઞ્ઞાયતિ, તસ્મા તત્થ અનાપત્તીતિ દસ્સનત્થં ‘‘સા અબ્બોહારિકા’’તિ વુત્તં. સયં પટિગ્ગહેત્વા અપરિચ્ચત્તમેવ હિ દુતિયદિવસે ન વટ્ટતીતિ એત્થ પટિગ્ગહણે અનપેક્ખવિસ્સજ્જનેન અનુપસમ્પન્નસ્સ નિરપેક્ખદાનેન વા વિજહિતપટિગ્ગહણં પરિચ્ચત્તમેવ હોતીતિ ‘‘અપરિચ્ચત્ત’’ન્તિ ઇમિના ઉભયથાપિ અવિજહિતપટિગ્ગહણમેવ વુત્તં. તસ્મા યં પરસ્સ પરિચ્ચજિત્વા અદિન્નમ્પિ સચે પટિગ્ગહણે નિરપેક્ખવિસ્સજ્જનેન વિજહિતપટિગ્ગહણં હોતિ, તમ્પિ દુતિયદિવસે વટ્ટતીતિ વેદિતબ્બં.

યદિ એવં ‘‘પત્તો દુદ્ધોતો હોતી’’તિઆદીસુ કસ્મા આપત્તિ વુત્તાતિ? ‘‘પટિગ્ગહણં અવિસ્સજ્જેત્વાવ સયં વા અઞ્ઞેન વા તુચ્છં કત્વા ન સમ્મા ધોવિત્વા નિટ્ઠાપિતે પત્તે લગ્ગમ્પિ અવિજહિતપટિગ્ગહણમેવ હોતીતિ તત્થ આપત્તી’’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. કેચિ પન ‘‘સામણેરાનં પરિચ્ચજન્તીતિ ઇમસ્મિં અધિકારે ઠત્વા ‘અપરિચ્ચત્તમેવા’તિ વુત્તત્તા અનુપસમ્પન્નસ્સ પરિચ્ચત્તમેવ વટ્ટતિ, અપરિચ્ચત્તં ન વટ્ટતીતિ આપન્નં, તસ્મા નિરાલયભાવેન પટિગ્ગહણે વિજહિતેપિ અનુપસમ્પન્નસ્સ અપરિચ્ચત્તં ન વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ, તં યુત્તં વિય ન દિસ્સતિ. યદગ્ગેન હિ પટિગ્ગહણં વિજહતિ, તદગ્ગેન સન્નિધિમ્પિ ન કરોતિ વિજહિતપટિગ્ગહણસ્સ અપ્પટિગ્ગહિતસદિસત્તા. પટિગ્ગહેત્વા નિદહિતેયેવ ચ સન્નિધિપચ્ચયા આપત્તિ વુત્તા. ‘‘પટિગ્ગહેત્વા એકરત્તં વીતિનામિતસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ હિ વુત્તં.

પાળિયં ‘‘સત્તાહકાલિકં યાવજીવિકં આહારત્થાય પટિગ્ગણ્હાતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિઆદિના સન્નિહિતેસુ સત્તાહકાલિકયાવજીવિકેસુ પુરેભત્તમ્પિ આહારત્થાય અજ્ઝોહરણેપિ દુક્કટસ્સ વુત્તત્તા યામકાલિકેપિ આહારત્થાય અજ્ઝોહરણે વિસું દુક્કટેનપિ ભવિતબ્બન્તિ આહ ‘‘આહારત્થાય અજ્ઝોહરતો દુક્કટેન સદ્ધિં પાચિત્તિય’’ન્તિ. પકતિઆમિસેતિ ઓદનાદિકપ્પિયામિસે. યામકાલિકં સતિ પચ્ચયે સામિસેન મુખેન અજ્ઝોહરતો દ્વેતિ હિય્યો પટિગ્ગહિતયામકાલિકં અજ્જ પુરેભત્તં સામિસેન મુખેન ભુઞ્જતો સન્નિહિતયામકાલિકપચ્ચયા એકં પાચિત્તિયં, સન્નિહિતેન સંસટ્ઠઆમિસપચ્ચયા એકન્તિ દ્વે પાચિત્તિયાનિ. વિકપ્પદ્વયેપીતિ સામિસેન નિરામિસેનાતિ વુત્તવિધાનદ્વયે. દુક્કટં વડ્ઢતીતિ આહારત્થાય અજ્ઝોહરણપચ્ચયા દુક્કટં વડ્ઢતિ. થુલ્લચ્ચયઞ્ચ દુક્કટઞ્ચ વડ્ઢતીતિ મનુસ્સમંસે થુલ્લચ્ચયં, સેસઅકપ્પિયમંસેસુ દુક્કટં વડ્ઢતિ.

૨૫૫. પટિગ્ગહણપચ્ચયા તાવ દુક્કટન્તિ એત્થ સન્નિહિતત્તા પુરેભત્તમ્પિ દુક્કટમેવ. સતિ પચ્ચયે પન સન્નિહિતમ્પિ સત્તાહકાલિકં યાવજીવિકં ભેસજ્જત્થાય ગણ્હન્તસ્સ પરિભુઞ્જન્તસ્સ ચ અનાપત્તિયેવ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. યાવકાલિકયામકાલિકતા, સન્નિધિભાવો, તસ્સ અજ્ઝોહરણન્તિ ઇમાનિ પનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

સન્નિધિકારકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. પણીતભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૫૭-૨૫૯. નવમે પણીતસંસટ્ઠાનિ ભોજનાનિ પણીતભોજનાનિ. યથા હિ આજઞ્ઞયુત્તો રથો ‘‘આજઞ્ઞરથો’’તિ વુચ્ચતિ, એવમિધાપિ પણીતસંસટ્ઠાનિ સત્તધઞ્ઞનિબ્બત્તાનિ ભોજનાનિ ‘‘પણીતભોજનાની’’તિ વુત્તાનિ. યેહિ પન પણીતેહિ સંસટ્ઠાનિ, તાનિ ‘‘પણીતભોજનાની’’તિ વુચ્ચન્તિ, તેસં પભેદદસ્સનત્થં ‘‘સેય્યથિદં, સપ્પિ નવનીત’’ન્તિઆદિ પાળિયં વુત્તં. ‘‘યેસં મંસં કપ્પતી’’તિ ઇદઞ્ચ પાચિત્તિયવત્થુપરિચ્છેદદસ્સનત્થં વુત્તં, ન પન કપ્પિયવત્થુપરિચ્છેદદસ્સનત્થં. ન હિ અકપ્પિયમંસસત્તાનં સપ્પિઆદીનિ ન કપ્પન્તિ. એકઞ્હિ મનુસ્સવસાતેલં ઠપેત્વા સબ્બેસં ખીરસપ્પિનવનીતવસાતેલેસુ અકપ્પિયં નામ નત્થિ. સપ્પિભત્તન્તિ એત્થ કિઞ્ચાપિ સપ્પિસંસટ્ઠં ભત્તં સપ્પિભત્તં, સપ્પિ ચ ભત્તઞ્ચ સપ્પિભત્તન્તિપિ વિઞ્ઞાયતિ, અટ્ઠકથાસુ પન ‘‘સાલિભત્તં વિય સપ્પિભત્તં નામ નત્થી’’તિ કારણં વત્વા દુક્કટસ્સેવ દળ્હતરં કત્વા વુત્તત્તા ન સક્કા અઞ્ઞં વત્તું. અટ્ઠકથાચરિયા એવ હિ ઈદિસેસુ ઠાનેસુ પમાણં.

મૂલન્તિ કપ્પિયભણ્ડં સન્ધાય વુત્તં. અનાપત્તીતિ વિસઙ્કેતત્તા સબ્બાહિયેવ આપત્તીહિ અનાપત્તિ. કેચિ પન ‘‘પાચિત્તિયેનેવ અનાપત્તિ વુત્તા, સૂપોદનવિઞ્ઞત્તિદુક્કટં પન હોતિયેવા’’તિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં. કપ્પિયસપ્પિના અકપ્પિયસપ્પિનાતિ ચ ઇદં કપ્પિયાકપ્પિયમંસાનં વસેન વુત્તં, તસ્મા કપ્પિયમંસસપ્પિના અકપ્પિયમંસસપ્પિનાતિ એવમેત્થ અત્થો ગહેતબ્બો. નાનાવત્થુકાનીતિ સપ્પિનવનીતાદીનં વસેન વુત્તં.

૨૬૧. મહાનામસિક્ખાપદેન કારેતબ્બોતિ એત્થ –

‘‘અગિલાનેન ભિક્ખુના ચતુમાસપચ્ચયપવારણા સાદિતબ્બા અઞ્ઞત્ર પુનપવારણાય અઞ્ઞત્ર નિચ્ચપવારણાય, તતો ચે ઉત્તરિ સાદિયેય્ય, પાચિત્તિય’’ન્તિ (પાચિ. ૩૦૬) –

ઇદં મહાનામસિક્ખાપદં નામ. ઇમિના ચ સિક્ખાપદેન સઙ્ઘવસેન ગિલાનપચ્ચયપવારણાય પવારિતટ્ઠાને સચે તત્થ રત્તીહિ વા ભેસજ્જેહિ વા પરિચ્છેદો કતો હોતિ, એત્તકાયેવ રત્તિયો એત્તકાનિ વા ભેસજ્જાનિ વિઞ્ઞાપેતબ્બાનીતિ. અથ તતો રત્તિપરિયન્તતો વા ભેસજ્જપરિયન્તતો વા ઉત્તરિ ન ભેસજ્જકરણીયેન વા ભેસજ્જં અઞ્ઞભેસજ્જકરણીયેન વા અઞ્ઞં ભેસજ્જં વિઞ્ઞાપેન્તસ્સ પાચિત્તિયં વુત્તં. તસ્મા અગિલાનો ગિલાનસઞ્ઞી હુત્વા પઞ્ચ ભેસજ્જાનિ વિઞ્ઞાપેન્તો ન ભેસજ્જકરણીયેન ભેસજ્જં વિઞ્ઞાપેન્તો નામ હોતીતિ ‘‘મહાનામસિક્ખાપદેન કારેતબ્બો’’તિ વુત્તં. એતાનિ પાટિદેસનીયવત્થૂનીતિ પાળિયં આગતસપ્પિઆદીનિ સન્ધાય વુત્તં. પાળિયં અનાગતાનિ પન અકપ્પિયસપ્પિઆદીનિ ભિક્ખુનીનમ્પિ દુક્કટવત્થૂનીતિ વેદિતબ્બં. સૂપોદનવિઞ્ઞત્તિયન્તિ ભિક્ખૂનં પાચિત્તિયવત્થૂનિ ભિક્ખુનીનં પાટિદેસનીયવત્થૂનિ ચ ઠપેત્વા અવસેસવિઞ્ઞત્તિં સન્ધાય વુત્તં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. પણીતભોજનતા, અગિલાનતા, અકતવિઞ્ઞત્તિયા પટિલાભો, અજ્ઝોહરણન્તિ ઇમાનિ પનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

પણીતભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. દન્તપોનસિક્ખાપદવણ્ણના

૨૬૩. દસમે અય્યવોસાટિતકાનીતિ પિતુપિણ્ડસ્સેતં અધિવચનં. ઉમ્મારેતિ સુસાને કતગેહસ્સ અત્તનો ગેહસ્સ વા ઉમ્મારે. ઘનબદ્ધોતિ ઘનમંસેન સમ્બદ્ધો, કથિનસંહતસરીરોતિ વુત્તં હોતિ.

૨૬૪. મુખદ્વારન્તિ ગલનાળિકં. આહારન્તિ અજ્ઝોહરિતબ્બં યંકિઞ્ચિ યાવકાલિકાદિં. આહરેય્યાતિ મુખદ્વારં પવેસેય્ય. મુખેન વા પવિટ્ઠં હોતુ નાસિકાય વા, ગલેન અજ્ઝોહરણીયત્તા સબ્બમ્પિ તં મુખદ્વારં પવેસિતમેવ હોતિ. યસ્મા પન તે ભિક્ખૂ અનાહારેપિ ઉદકે આહારસઞ્ઞાય દન્તપોને ચ મુખદ્વારં આહટં ઇદન્તિ સઞ્ઞાય કુક્કુચ્ચાયિંસુ, તસ્મા વુત્તં ‘‘તે ભિક્ખૂ અદિન્નં…પે… સમ્મા અત્થં અસલ્લક્ખેત્વા કુક્કુચ્ચાયિંસૂ’’તિ. ઉદકઞ્હિ યથાસુખં પાતું દન્તકટ્ઠઞ્ચ દન્તપોનપરિભોગેન પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ, તસ્સ પન રસં ગિલિતું ન વટ્ટતિ. સચેપિ દન્તકટ્ઠરસો અજાનન્તસ્સ અન્તો પવિસતિ, પાચિત્તિયમેવ. અનજ્ઝોહરન્તેન પન દન્તકટ્ઠં વા હોતુ અઞ્ઞં વા, કિઞ્ચિ મુખે પક્ખિપિતું વટ્ટતિ.

૨૬૫. અકલ્લકોતિ ગિલાનો સહત્થા પરિભુઞ્જિતું અસક્કોન્તો મુખેન પટિગ્ગણ્હાતિ. ઉચ્ચારણમત્તન્તિ ઉક્ખિપનમત્તં. એકદેસેનપીતિ અઙ્ગુલિયાપિ ફુટ્ઠમત્તેન. તં ચે પટિગ્ગણ્હાતિ, સબ્બં પટિગ્ગહિતમેવાતિ વેણુકોટિયા બન્ધિત્વા ઠપિતત્તા. સચેપિ ભૂમિયં ઠિતમેવ ઘટં દાયકેન હત્થપાસે ઠત્વા ઘટં દસ્સામીતિ દિન્નવેણુકોટિગ્ગહણવસેન પટિગ્ગણ્હાતિ, ઉભયકોટિબદ્ધં સબ્બમ્પિ પટિગ્ગહિતમેવ હોતિ. ભિક્ખુસ્સ અત્થાય અપીળેત્વા પકતિયા પીળિયમાનઉચ્છુરસં સન્ધાય ‘‘ગણ્હથા’’તિ વુત્તત્તા ‘‘અભિહારો ન પઞ્ઞાયતી’’તિ વુત્તં. હત્થપાસે ઠિતસ્સ પન ભિક્ખુસ્સ અત્થાય પીળિયમાના ઉચ્છુતો પગ્ઘરન્તં રસં ગણ્હિતું વટ્ટતિ, દોણિકાય સયં પગ્ઘરન્તં ઉચ્છુરસં મજ્ઝે આવરિત્વા આવરિત્વા વિસ્સજ્જિતમ્પિ ગણ્હિતું વટ્ટતિ. કત્થચિ અટ્ઠકથાસુ.

અસંહારિમેતિ થામમજ્ઝિમેન પુરિસેન અસંહારિયે. ‘‘તિન્તિણિકાદિપણ્ણેસૂ’’તિ વચનતો સાખાસુ પટિગ્ગહણં રુહતીતિ દટ્ઠબ્બં. પુઞ્છિત્વા પટિગ્ગહેત્વાતિ એત્થ ‘‘પુઞ્છિતે પટિગ્ગહણકિચ્ચં નત્થિ, તસ્મા પુઞ્છિત્વા ગહેત્વાતિ એવમત્થો ગહેતબ્બો’’તિ વદન્તિ. પુઞ્છિત્વા પટિગ્ગહેત્વા વાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. પત્તે પતિતરજનચુણ્ણઞ્હિ અબ્ભન્તરપરિભોગત્થાય અપરિહટભાવતો પટિગ્ગહેત્વા પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. પુબ્બાભોગસ્સ અનુરૂપેન ‘‘અનુપસમ્પન્નસ્સ દત્વા…પે… વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. યસ્મા પન તં ‘‘અઞ્ઞસ્સ દસ્સામી’’તિ ચિત્તુપ્પાદમત્તેન પરસન્તકં નામ ન હોતિ, તસ્મા તસ્સ અદત્વાપિ પટિગ્ગહેત્વા પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ.

ભિક્ખુસ્સ દેતીતિ અઞ્ઞસ્સ ભિક્ખુસ્સ દેતિ. કઞ્જિકન્તિ ખીરરસાદિં યંકિઞ્ચિ દ્રવં સન્ધાય વુત્તં. હત્થતો મોચેત્વા પુન ગણ્હાતિ, ઉગ્ગહિતકં હોતીતિ આહ ‘‘હત્થતો અમોચેન્તેનેવા’’તિ. આલુલેન્તાનન્તિ આલોલેન્તાનં, અયમેવ વા પાઠો. આહરિત્વા ભૂમિયં ઠપિતત્તા અભિહારો નત્થીતિ આહ ‘‘પત્તો પટિગ્ગહેતબ્બો’’તિ. પઠમતરં ઉળુઙ્કતો થેવા પત્તે પતન્તીતિ એત્થ ‘‘યથા પઠમતરં પતિતથેવે દોસો નત્થિ, તથા આકિરિત્વા અપનેન્તાનં પચ્છા પતિતથેવેપિ અભિહટત્તા નેવત્થિ દોસો’’તિ વદન્તિ. ચરુકેનાતિ ખુદ્દકભાજનેન. મુખવટ્ટિયાપિ ગહેતું વટ્ટતીતિ મુખવટ્ટિં ઉક્ખિપિત્વા હત્થે ફુસાપિતે ગણ્હિતું વટ્ટતિ. કેચીતિ અભયગિરિવાસિનો. એસ નયોતિ કાયપટિબદ્ધપટિબદ્ધમ્પિ કાયપટિબદ્ધમેવાતિ અયં નયો. તથા ચ તત્થ કાયપટિબદ્ધે તંપટિબદ્ધે ચ થુલ્લચ્ચયમેવ વુત્તં.

તેનાતિ યસ્સ ભિક્ખુનો સન્તિકં ગતં, તેન. તસ્માતિ યસ્મા મૂલટ્ઠસ્સેવ પરિભોગો અનુઞ્ઞાતો, તસ્મા. તં દિવસં હત્થેન ગહેત્વા દુતિયદિવસે પટિગ્ગહેત્વા પરિભુઞ્જન્તસ્સ ઉગ્ગહિતકપટિગ્ગહિતં હોતીતિ આહ ‘‘અનામસિત્વા’’તિ. અપ્પટિગ્ગહિતત્તા ‘‘સન્નિધિપચ્ચયા અનાપત્તી’’તિ વુત્તં. અપ્પટિગ્ગહેત્વા પરિભુઞ્જન્તસ્સ અદિન્નમુખદ્વારાપત્તિ હોતીતિ આહ ‘‘પટિગ્ગહેત્વા પન પરિભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ. ‘‘તં દિવસં…પે… ન તતો પર’’ન્તિ વચનતો તં દિવસં હત્થેન ગહેત્વા વા અગ્ગહેત્વા વા ઠપિતં દુતિયદિવસે અપ્પટિગ્ગહેત્વા પરિભુઞ્જન્તસ્સ અદિન્નમુખદ્વારાપત્તિ હોતિ, હત્થેન ગહેત્વા ઠપિતં દુતિયદિવસે પટિગ્ગહેત્વા પરિભુઞ્જન્તસ્સ પન ઉગ્ગહિતકપટિગ્ગહિતં હોતિ. અપ્પટિગ્ગહિતમેવ હિ હત્થેન ગહેત્વા ઠપિતં. ‘‘સામં ગહેત્વા પરિભુઞ્જિતુ’’ન્તિ હિ વચનતો અપ્પટિગ્ગહિતસ્સેવ તસ્મિં દિવસે પરિભોગો અનુઞ્ઞાતો. તસ્મા યં વુત્તં ગણ્ઠિપદે ‘‘તં દિય્યમાનં પતતીતિ એત્થ યથા ગણભોજનાદીસુ ગિલાનાદીનં કુક્કુચ્ચાયન્તાનં ગણભોજનં અનુઞ્ઞાતં, એવમિધાપિ ભગવતા પટિગ્ગહિતમેવ કુક્કુચ્ચવિનોદનત્થં અનુઞ્ઞાત’’ન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં. ‘‘તં દિય્યમાનં પતતી’’તિ અવિસેસેન વુત્તત્તા ચતૂસુપિ કાલિકેસુ અયં નયો વેદિતબ્બો.

સત્થકેનાતિ પટિગ્ગહિતસત્થકેન. કસ્મા પનેત્થ ઉગ્ગહિતપચ્ચયા સન્નિધિપચ્ચયા વા દોસો ન સિયાતિ આહ ‘‘ન હિ તં પરિભોગત્થાય પરિહરન્તી’’તિ. ઇમિનાવ બાહિરપરિભોગત્થં સામં ગહેત્વા અનુપસમ્પન્નેન દિન્નં વા ગહેત્વા પરિહરિતું વટ્ટતીતિ દીપેતિ. તસ્મા પત્તસમ્મક્ખનાદિઅત્થં સામં ગહેત્વા પરિહટતેલાદિં સચે પરિભુઞ્જિતુકામો હોતિ, પટિગ્ગહેત્વા પરિભુઞ્જન્તસ્સ અનાપત્તિ. અબ્ભન્તરપરિભોગત્થં પન સામં ગહિતં પટિગ્ગહેત્વા પરિભુઞ્જન્તસ્સ ઉગ્ગહિતકપટિગ્ગહિતં હોતિ, અપ્પટિગ્ગહેત્વા પરિભુઞ્જન્તસ્સ અદિન્નમુખદ્વારાપત્તિ હોતિ, અબ્ભન્તરપરિભોગત્થમેવ અનુપસમ્પન્નેન દિન્નં ગહેત્વા પરિહરન્તસ્સ સિઙ્ગીલોણકપ્પો વિય સન્નિધિપચ્ચયા આપત્તિ હોતિ. કેચિ પન ‘‘થામમજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ ઉચ્ચારણમત્તં હોતીતિઆદિના વુત્તપઞ્ચઙ્ગસમ્પત્તિયા પટિગ્ગહણસ્સ રુહનતો બાહિરપરિભોગત્થમ્પિ સચે અનુપસમ્પન્નેન દિન્નં ગણ્હાતિ, પટિગ્ગહિતમેવા’’તિ વદન્તિ. એવં સતિ ઇધ બાહિરપરિભોગત્થં અનુપસમ્પન્નેન દિન્નં ગહેત્વા પરિહરન્તસ્સ સન્નિધિપચ્ચયા આપત્તિ વત્તબ્બા સિયા, ‘‘ન હિ તં પરિભોગત્થાય પરિહરન્તી’’તિ ચ ન વત્તબ્બં, તસ્મા બાહિરપરિભોગત્થં ગહિતં પટિગ્ગહિતં નામ ન હોતીતિ વેદિતબ્બં. યદિ એવં પઞ્ચસુ પટિગ્ગહણઙ્ગેસુ ‘‘પરિભોગત્થાયા’’તિ વિસેસનં વત્તબ્બન્તિ? ન વત્તબ્બં. પટિગ્ગહણઞ્હિ પરિભોગત્થમેવ હોતીતિ ‘‘પરિભોગત્થાયા’’તિ વિસું અવત્વા ‘‘તઞ્ચે ભિક્ખુ કાયેન વા કાયપટિબદ્ધેન વા પટિગ્ગણ્હાતી’’તિ એત્તકમેવ વુત્તં. અપરે પન ‘‘સતિપિ પટિગ્ગહણે ‘ન હિ તં પરિભોગત્થાય પરિહરન્તી’તિ ઇધ અપરિભોગત્થાય પરિહરણે અનાપત્તિ વુત્તા’’તિ વદન્તિ. ઉદુક્ખલમુસલાનિ ખિય્યન્તીતિ એત્થ ઉદુક્ખલમુસલાનં ખયેન પિસિતકોટ્ટિતભેસજ્જેસુ સચે આગન્તુકવણ્ણો પઞ્ઞાયતિ, ન વટ્ટતિ.

સુદ્ધં ઉદકં હોતીતિ રુક્ખસાખાદીહિ ગળિત્વા પતનઉદકં સન્ધાય વુત્તં. પત્તો વાસ્સ પટિગ્ગહેતબ્બોતિ એત્થાપિ પત્તગતં છુપિત્વા દેન્તસ્સ હત્થલગ્ગેન આમિસેન દોસાભાવત્થં પત્તપટિગ્ગહણન્તિ અબ્ભન્તરપરિભોગત્થમેવ પટિગ્ગહણં વેદિતબ્બં. યં સામણેરસ્સ પત્તે પતતિ…પે… પટિગ્ગહણં ન વિજહતીતિ એત્થ પુનપ્પુનં ગણ્હન્તસ્સ અત્તનો પત્તે પક્ખિત્તમેવ ‘‘અત્તનો સન્તક’’ન્તિ સન્નિટ્ઠાનકરણતો હત્થગતં પટિગ્ગહણં ન વિજહતિ, પરિચ્છિન્દિત્વા દિન્નં પન ગણ્હન્તસ્સ ગહણસમયેયેવ ‘‘અત્તનો સન્તક’’ન્તિ સન્નિટ્ઠાનસ્સ કતત્તા હત્થગતં પટિગ્ગહણં વિજહતિ. કેસઞ્ચિ અત્થાય ઓદનં પક્ખિપતીતિ એત્થ અનુપસમ્પન્નસ્સ અત્થાય પક્ખિપન્તેપિ ‘‘આગન્ત્વા ગણ્હિસ્સતી’’તિ સયમેવ પક્ખિપિત્વા ઠપનતો પટિગ્ગહણં ન વિજહતિ, અનુપસમ્પન્નસ્સ હત્થે પક્ખિત્તં પન અનુપસમ્પન્નેનેવ ઠપિતં નામ હોતીતિ પટિગ્ગહણં વિજહતિ પરિચ્ચત્તભાવતો. તેન વુત્તં ‘‘સામણેર…પે… પરિચ્ચત્તત્તા’’તિ.

પટિગ્ગહણૂપગં ભારં નામ થામમજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ ઉક્ખેપારહં. કિઞ્ચાપિ અવિસ્સજ્જેત્વાવ અઞ્ઞેન હત્થેન પિદહન્તસ્સ દોસો નત્થિ, તથાપિ ન પિદહિતબ્બન્તિ અટ્ઠકથાપમાણેનેવ ગહેતબ્બં. મચ્છિકવારણત્થન્તિ એત્થ ‘‘સચેપિ સાખાય લગ્ગરજં પત્તે પતતિ, સુખેન પરિભુઞ્જિતું સક્કાતિ સાખાય પટિગ્ગહિતત્તા અબ્ભન્તરપરિભોગત્થમેવિધ પટિગ્ગહણન્તિ મૂલપટિગ્ગહણમેવ વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. અપરે પન ‘‘મચ્છિકવારણત્થન્તિ એત્થ વચનમત્તં ગહેત્વા બાહિરપરિભોગત્થં ગહિત’’ન્તિ વદન્તિ. તસ્મિમ્પિ અસતીતિ ચાટિયા વા કુણ્ડકે વા અસતિ. અનુપસમ્પન્નં ગાહાપેત્વાતિ તંયેવ અજ્ઝોહરણીયભણ્ડં અનુપસમ્પન્નેન ગાહાપેત્વા. થેરસ્સ પત્તં અનુથેરસ્સાતિ થેરસ્સ પત્તં અત્તના ગહેત્વા અનુથેરસ્સ દેતિ. તુય્હં યાગું મય્હં દેહીતિ એત્થ એવં વત્વા સામણેરસ્સ પત્તં ગહેત્વા અત્તનોપિ પત્તં તસ્સ દેતિ. એત્થ પનાતિ પણ્ડિતો સામણેરોતિઆદિપત્તપરિવત્તનકથાય. કારણં ઉપપરિક્ખિતબ્બન્તિ યથા માતુઆદીનં તેલાદીનિ હરન્તો તથારૂપે કિચ્ચે અનુપસમ્પન્નેન અપરિવત્તેત્વાવ પરિભુઞ્જિતું લભતિ, એવમિધ પત્તપરિવત્તનં અકત્વા પરિભુઞ્જિતું ન લભતીતિ એત્થ કારણં વીમંસિતબ્બન્તિ અત્થો.

એત્થ પન ‘‘સામણેરેહિ ગહિતતણ્ડુલેસુ પરિક્ખીણેસુ અવસ્સં અમ્હાકં સામણેરા સઙ્ગહં કરોન્તીતિ વિતક્કુપ્પત્તિ સમ્ભવતિ, તસ્મા તં પરિવત્તેત્વાવ પરિભુઞ્જિતબ્બં. માતાપિતૂનં અત્થાય પન છાયત્થાય વા ગહણે પરિભોગાસા નત્થિ, તસ્મા તં વટ્ટતી’’તિ કારણં વદન્તિ. તેનેવ આચરિયબુદ્ધદત્તત્થેરેનપિ વુત્તં –

‘‘માતાપિતૂનમત્થાય, તેલાદિહરતોપિ ચ;

સાખં છાયાદિઅત્થાય, ઇમેસં ન વિસેસતિ.

‘‘તસ્મા હિસ્સ વિસેસસ્સ, ચિન્તેતબ્બં તુ કારણં;

તસ્સ સાલયભાવં તુ, વિસેસં તક્કયામ ત’’ન્તિ.

ઇદમેવેત્થ યુત્તતરં અવસ્સં તથાવિધવિતક્કુપ્પત્તિયા સમ્ભવતો. ન સક્કા હિ એત્થ વિતક્કં સોધેતુન્તિ. માતાદીનં અત્થાય હરણે પન નાવસ્સં તથાવિધવિતક્કુપ્પત્તીતિ સક્કા વિતક્કં સોધેતું. યત્થ હિ વિતક્કં સોધેતું સક્કા, તત્થ નેવત્થિ દોસો. તેનેવ વક્ખતિ ‘‘સચે પન સક્કોતિ વિતક્કં સોધેતું, તતો લદ્ધં ખાદિતુમ્પિ વટ્ટતી’’તિ.

નિચ્ચાલેતું ન સક્કોતીતિ નિચ્ચાલેત્વા સક્ખરા અપનેતું ન સક્કોતિ. આધારકે પત્તો ઠપિતો હોતીતિ પટિગ્ગહેતબ્બપત્તં સન્ધાય વુત્તં. ચાલેતીતિ વિના કારણં ચાલેતિ. સતિપિ કારણે ભિક્ખૂનં પરિભોગારહં ચાલેતું ન વટ્ટતિ. કિઞ્ચાપિ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અમનુસ્સિકાબાધે આમકમંસં આમકલોહિત’’ન્તિ (મહાવ. ૨૬૪) તાદિસે આબાધે અત્તનો અત્થાય આમકમંસપટિગ્ગહણં અનુઞ્ઞાતં, ‘‘આમકમંસપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતી’’તિ ચ સામઞ્ઞતો પટિક્ખિત્તં, તથાપિ અત્તનો અઞ્ઞસ્સ વા ભિક્ખુનો અત્થાય અગ્ગહિતત્તા ‘‘સીહવિઘાસાદિં…પે… વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. સક્કોતિ વિતક્કં સોધેતુન્તિ મય્હમ્પિ દેતીતિ વિતક્કસ્સ અનુપ્પન્નભાવં સલ્લક્ખેતું સક્કોતિ, સામણેરસ્સ દસ્સામીતિ સુદ્ધચિત્તેન મયા ગહિતન્તિ વા સલ્લક્ખેતું સક્કોતિ.

સચે પન મૂલેપિ પટિગ્ગહિતં હોતીતિ એત્થ ‘‘ગહેત્વા ગતે મય્હમ્પિ દદેય્યુન્તિ સઞ્ઞાય સચે પટિગ્ગહિતં હોતી’’તિ વદન્તિ. કોટ્ઠાસે કરોતીતિ ભિક્ખુસામણેરા ચ અત્તનો અત્તનો અભિરુચિતં કોટ્ઠાસં ગણ્હન્તૂતિ સબ્બેસં સમકે કોટ્ઠાસે કરોતિ. ગહિતાવસેસન્તિ સામણેરેહિ ગહિતકોટ્ઠાસતો અવસેસં. ગણ્હિત્વાતિ ‘‘મય્હં ઇદં ગણ્હિસ્સામી’’તિ ગહેત્વા. ઇધ ગહિતાવસેસં નામ તેન ગણ્હિત્વા પુન ઠપિતં. પટિગ્ગહેત્વાતિ તદહુ પટિગ્ગહેત્વા. તેનેવ ‘‘યાવકાલિકેન યાવજીવિકસંસગ્ગે દોસો નત્થી’’તિ વુત્તં. સચે પન પુરિમદિવસે પટિગ્ગહેત્વા ઠપિતા હોતિ, સામિસેન મુખેન તસ્સા વટ્ટિયા ધૂમં પિવિતું ન વટ્ટતિ. સમુદ્દોદકેનાતિ અપ્પટિગ્ગહિતસમુદ્દોદકેન. યસ્મા કતકટ્ઠિ ઉદકં પસાદેત્વા વિસું તિટ્ઠતિ, તસ્મા ‘‘અબ્બોહારિક’’ન્તિ વુત્તં. લગ્ગતીતિ મુખે હત્થે ચ ઉદકે સુક્ખે સેતવણ્ણં દસ્સેન્તં લગ્ગતિ. પાનીયં ગહેત્વાતિ અત્તનોયેવ અત્થાય ગહેત્વા. સચે પન પીતાવસેસં તત્થેવ આકિરિસ્સામીતિ ગણ્હાતિ, પુન પટિગ્ગહણકિચ્ચં નત્થિ. વિક્ખમ્ભેત્વાતિ વિયૂહિત્વા, અપનેત્વાતિ અત્થો.

મહાભૂતેસૂતિ સરીરનિસ્સિતેસુ મહાભૂતેસુ. પતતીતિ વિચ્છિન્દિત્વા પતતિ. વિચ્છિન્દિત્વા પતિતમેવ હિ પટિગ્ગહેતબ્બં, ન ઇતરં. અલ્લદારું રુક્ખતો છિન્દિત્વાપિ કાતું વટ્ટતીતિ એત્થ મત્તિકત્થાય પથવિં ખણિતુમ્પિ વટ્ટતીતિ વેદિતબ્બં. સપ્પદટ્ઠક્ખણેયેવ વટ્ટતીતિ અસતિ કપ્પિયકારકે સામં ગહેત્વા પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ, અઞ્ઞદા પટિગ્ગહાપેત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. અપ્પટિગ્ગહિતતા, અનનુઞ્ઞાતતા, ધૂમાદિઅબ્બોહારિકાભાવો, અજ્ઝોહરણન્તિ ઇમાનિ પનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

દન્તપોનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો ભોજનવગ્ગો ચતુત્થો.