૨. અત્થઙ્ગતસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૫૩. દુતિયે કુસલાનં ધમ્માનં સાતચ્ચકિરિયાયાતિ પુબ્બભાગપ્પટિપત્તિવસેન વુત્તં. મુનાતીતિ જાનાતિ. તેન ઞાણેનાતિ તેન અરહત્તફલપઞ્ઞાસઙ્ખાતેન ઞાણેન. પથેસૂતિ ઉપાયમગ્ગેસુ. અરહતો પરિનિટ્ઠિતસિક્ખત્તા આહ ‘‘ઇદઞ્ચ…પે… વુત્ત’’ન્તિ. અથ વા ‘‘અપ્પમજ્જતો સિક્ખતો’’તિ ઇમેસં પદાનં હેતુઅત્થતા દટ્ઠબ્બા, તસ્મા અપ્પમજ્જનહેતુ સિક્ખનહેતુ ચ અધિચેતસોતિ અત્થો. સોકાતિ ચિત્તસન્તાપા. એત્થ ચ અધિચેતસોતિ ઇમિના અધિચિત્તસિક્ખા, અપ્પમજ્જતોતિ ઇમિના અધિસીલસિક્ખા, મુનિનો મોનપથેસુ સિક્ખતોતિ એતેહિ અધિપઞ્ઞાસિક્ખા, મુનિનોતિ વા એતેન અધિપઞ્ઞાસિક્ખા, મોનપથેસુ સિક્ખતોતિ એતેન તાસં લોકુત્તરસિક્ખાનં પુબ્બભાગપ્પટિપદા, સોકા ન ભવન્તીતિઆદીહિ સિક્ખાપારિપૂરિયા આનિસંસા પકાસિતાતિ વેદિતબ્બં.

કોકનુદન્તિ પદુમવિસેસનં યથા ‘‘કોકાસય’’ન્તિ, તં કિર બહુપત્તં વણ્ણસમ્પન્નં અતિવિય સુગન્ધઞ્ચ હોતિ. ‘‘કોકનુદં નામ સેતપદુમ’’ન્તિપિ વદન્તિ. પાતોતિ પગેવ. અયઞ્હેત્થ અત્થો – યથા કોકનુદસઙ્ખાતં પદુમં પાતો સૂરિયુગ્ગમનવેલાયં ફુલ્લં વિકસિતં અવીતગન્ધં સિયા વિરોચમાનં, એવં સરીરગન્ધેન ગુણગન્ધેન ચ સુગન્ધં સરદકાલે અન્તલિક્ખે આદિચ્ચમિવ અત્તનો તેજસા તપન્તં અઙ્ગેહિ નિચ્છરણજુતિતાય અઙ્ગીરસં સમ્માસમ્બુદ્ધં પસ્સાતિ.

અભબ્બોતિ પટિપત્તિસારમિદં સાસનં, પટિપત્તિ ચ પરિયત્તિમૂલિકા, ત્વઞ્ચ પરિયત્તિં ઉગ્ગહેતું અસમત્થો, તસ્મા અભબ્બોતિ અધિપ્પાયો. સુદ્ધં પિલોતિકખણ્ડન્તિ ઇદ્ધિયા અભિસઙ્ખતં પરિસુદ્ધં ચોળખણ્ડં. તદા કિર ભગવા ‘‘ન સજ્ઝાયં કાતું અસક્કોન્તો મમ સાસને અભબ્બો નામ હોતિ, મા સોચિ ભિક્ખૂ’’તિ તં બાહાયં ગહેત્વા વિહારં પવિસિત્વા ઇદ્ધિયા પિલોતિકખણ્ડં અભિનિમ્મિનિત્વા ‘‘હન્દ, ભિક્ખુ, ઇમં પરિમજ્જન્તો ‘રજોહરણં રજોહરણ’ન્તિ પુનપ્પુનં સજ્ઝાયં કરોહી’’તિ વત્વા અદાસિ તત્થ પુબ્બેકતાધિકારત્તા.

સો કિર પુબ્બે રાજા હુત્વા નગરં પદક્ખિણં કરોન્તો નલાટતો સેદે મુચ્ચન્તે પરિસુદ્ધેન સાટકેન નલાટં પુઞ્છિ, સાટકો કિલિટ્ઠો અહોસિ. સો ‘‘ઇમં સરીરં નિસ્સાય એવરૂપો પરિસુદ્ધસાટકો પકતિં જહિત્વા કિલિટ્ઠો જાતો, અનિચ્ચા વત સઙ્ખારા’’તિ અનિચ્ચસઞ્ઞં પટિલભતિ, તેન કારણેનસ્સ રજોહરણમેવ પચ્ચયો જાતો. રજં હરતીતિ રજોહરણં. સંવેગં પટિલભિત્વાતિ અસુભસઞ્ઞં અનિચ્ચસઞ્ઞઞ્ચ ઉપટ્ઠપેન્તો સંવેગં પટિલભિત્વા. સો હિ યોનિસો ઉમ્મજ્જન્તો ‘‘પરિસુદ્ધં વત્થં, નત્થેત્થ દોસો, અત્તભાવસ્સ પનાયં દોસો’’તિ અસુભસઞ્ઞં અનિચ્ચસઞ્ઞઞ્ચ પટિલભિત્વા નામરૂપપરિગ્ગહાદિના પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ ઞાણં ઓતારેત્વા કલાપસમ્મસનાદિક્કમેન વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા ઉદયબ્બયઞાણાદિપઅપાટિયા વિપસ્સનં અનુલોમગોત્રભુસમીપં પાપેસિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘વિપસ્સનં આરભી’’તિ. ઓભાસગાથં અભાસીતિ ઓભાસવિસ્સજ્જનપુબ્બકભાસિતગાથા ઓભાસગાથા, તં અભાસીતિ અત્થો.

એત્થ ચ ‘‘અધિચેતસોતિ ઇમં ઓભાસગાથં અભાસી’’તિ ઇધેવ વુત્તં. વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૩૮૬) પન ધમ્મપદટ્ઠકથાયં (ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.ચૂળપન્થકત્થેરવત્થુ) થેરગાથાસંવણ્ણનાયઞ્ચ (થેરગા. અટ્ઠ. ૨.૫૬૬) –

‘‘રાગો રજો ન ચ પન રેણુ વુચ્ચતિ;

રાગસ્સેતં અધિવચનં રજોતિ;

એતં રજં વિપ્પજહિત્વા પણ્ડિતા;

વિહરન્તિ તે વિગતરજસ્સ સાસને.

‘‘દોસો…પે… સાસને.

‘‘મોહો રજો ન ચ પન રેણુ વુચ્ચતિ;

મોહસ્સેતં અધિવચનં રજોતિ;

એતં રજં વિપ્પજહિત્વા પણ્ડિતા;

વિહરન્તિ તે વિગતરજસ્સ સાસનેતિ. –

ઇમા તિસ્સો ઓભાસગાથા અભાસી’’તિ વુત્તં. અધિચેતસોતિ ચ અયં ચૂળપન્થકત્થેરસ્સ ઉદાનગાથાતિ ઇમિસ્સાયેવ પાળિયા આગતં. થેરગાથાયં પન ચૂળપન્થકત્થેરસ્સ ઉદાનગાથાસુ અયં અનારુળ્હા, ‘‘એકુદાનિયત્થેરસ્સ પન અયં ઉદાનગાથા’’તિ (થેરગા. અટ્ઠ. ૧.એકુદાનિયત્થેરગાથાવણ્ણના) તત્થ વુત્તં. એવં સન્તેપિ ઇમિસ્સા પાળિયા અટ્ઠકથાય ચ એવમાગતત્તા ચૂળપન્થકત્થેરસ્સપિ અયં ઉદાનગાથા ઓભાસગાથાવસેન ચ ભગવતા ભાસિતાતિ ગહેતબ્બં. અરહત્તં પાપુણીતિ અભિઞ્ઞાપટિસમ્ભિદાપરિવારં અરહત્તં પાપુણિ. અભબ્બો ત્વન્તિઆદિવચનતો અનુકમ્પાવસેન સદ્ધિવિહારિકાદિં સઙ્ઘિકવિહારા નિક્કડ્ઢાપેન્તસ્સ અનાપત્તિ વિય દિસ્સતિ. અભબ્બો હિ થેરો સઞ્ચિચ્ચ તં કાતું, નિક્કડ્ઢનસિક્ખાપદે વા અપઞ્ઞત્તે થેરેન એવં કતન્તિ ગહેતબ્બં.

૧૫૬. ઓવદન્તસ્સ પાચિત્તિયન્તિ અત્થઙ્ગતે સૂરિયે ગરુધમ્મેહિ વા અઞ્ઞેન વા ધમ્મેનેવ ઓવદન્તસ્સ સમ્મતસ્સપિ પાચિત્તિયં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. અત્થઙ્ગતસૂરિયતા, પરિપુણ્ણૂપસમ્પન્નતા, ઓવદનન્તિ ઇમાનિ પનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

અત્થઙ્ગતસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.