૩. ઓવાદવગ્ગો

૧. ઓવાદસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૪૪. ભિક્ખુનિવગ્ગસ્સ પઠમસિક્ખાપદે કથાનુસારેનાતિ ‘‘સો થેરો કિંસીલો કિંસમાચારો કતરકુલા પબ્બજિતો’’તિઆદિના પુચ્છન્તાનં પુચ્છાકથાનુસારેન. કથેતું વટ્ટન્તીતિ નિરામિસેનેવ ચિત્તેન કથેતું વટ્ટન્તિ. અનિય્યાનિકત્તા સગ્ગમોક્ખમગ્ગાનં તિરચ્છાનભૂતા કથા તિરચ્છાનકથાતિ આહ ‘‘સગ્ગમગ્ગગમનેપી’’તિઆદિ. અપિ-સદ્દેન પગેવ મોક્ખમગ્ગગમનેતિ દીપેતિ. તિરચ્છાનભૂતન્તિ તિરોકરણભૂતં, બાધિકન્તિ વુત્તં હોતિ. લદ્ધાસેવના હિ તિરચ્છાનકથા સગ્ગમોક્ખાનં બાધિકાવ હોતિ. સમિદ્ધોતિ પરિપુણ્ણો. સહિતત્થોતિ યુત્તત્થો. અત્થગમ્ભીરતાદિયોગતો ગમ્ભીરો. બહુરસોતિ અત્થરસાદિબહુરસો. લક્ખણપટિવેધસંયુત્તોતિ અનિચ્ચાદિલક્ખણપટિવેધરસઆવહનતો લક્ખણપટિવેધસંયુત્તો.

૧૪૫-૧૪૭. પરતોતિ પરત્થ, ઉત્તરિન્તિ અત્થો. કરોન્તોવાતિ પરિબાહિરે કરોન્તોયેવ. પાતિમોક્ખોતિ ચારિત્તવારિત્તપ્પભેદં સિક્ખાપદસીલં. તઞ્હિ યો નં પાતિ રક્ખતિ, તં મોક્ખેતિ મોચેતિ આપાયિકાદીહિ દુક્ખેહિ, તસ્મા ‘‘પાતિમોક્ખ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. સંવરણં સંવરો, કાયવચીદ્વારાનં પિદહનં. યેન હિ તે સંવુતા પિહિતા હોન્તિ, સો સંવરો, કાયિકવાચસિકસ્સ અવીતિક્કમસ્સેતં નામં. પાતિમોક્ખસંવરેન સંવુતોતિ પાતિમોક્ખસંવરેન પિહિતકાયવચીદ્વારો. તથાભૂતો ચ યસ્મા તેન સમઙ્ગી નામ હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘સમન્નાગતો’’તિ. વત્તતીતિ અત્તભાવં પવત્તેતિ. વિહરતીતિ ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરસીલે ઠિતસ્સ ભિક્ખુનો ઇરિયાપથવિહારો દસ્સિતો.

સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિત્થારતો પાળિયા વિભાવેતું ‘‘વુત્તઞ્હેત’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ વિભઙ્ગેતિ ઝાનવિભઙ્ગે. સીલં પતિટ્ઠાતિઆદીનિ પાતિમોક્ખસ્સેવ વેવચનાનિ. તત્થ (વિભ. અટ્ઠ. ૫૧૧) સીલન્તિ કામઞ્ચેતં સહ કમ્મવાચાપરિયોસાનેન ઇજ્ઝનકસ્સ પાતિમોક્ખસ્સેવ વેવચનં, એવં સન્તેપિ ધમ્મતો એતં સીલં નામ પાણાતિપાતાદીહિ વા વિરમન્તસ્સ વત્તપટિપત્તિં વા પૂરેન્તસ્સ ચેતનાદયો ધમ્મા વેદિતબ્બા. યસ્મા પન પાતિમોક્ખસીલેન ભિક્ખુ સાસને પતિટ્ઠાતિ નામ, તસ્મા તં ‘‘પતિટ્ઠા’’તિ વુત્તં. પતિટ્ઠહતિ વા એત્થ ભિક્ખુ, કુસલધમ્મા એવ વા એત્થ પતિટ્ઠહન્તીતિ પતિટ્ઠા. અયમત્થો ‘‘સીલે પતિટ્ઠાય નરો સપઞ્ઞો’’તિ (સં. નિ. ૧.૨૩, ૧૯૨) ચ ‘‘પતિટ્ઠા, મહારાજ, સીલં સબ્બેસં કુસલાનં ધમ્માન’’ન્તિ (મિ. પ. ૨.૧.૯) ચ ‘‘સીલે પતિટ્ઠિતસ્સ ખો, મહારાજ, સબ્બે કુસલા ધમ્મા ન પરિહાયન્તી’’તિ ચ આદિસુત્તવસેન વેદિતબ્બો.

તદેતં પુબ્બુપ્પત્તિઅત્થેન આદિ. વુત્તમ્પિ ચેતં –

‘‘તસ્માતિહ ત્વં, ઉત્તિય, આદિમેવ વિસોધેહિ કુસલેસુ ધમ્મેસુ. કો ચાદિ કુસલાનં ધમ્માનં? સીલઞ્ચ સુવિસુદ્ધં દિટ્ઠિ ચ ઉજુકા’’તિ (સં. નિ. ૫.૩૮૨).

યથા હિ નગરવડ્ઢકી નગરં માપેતુકામો પઠમં નગરટ્ઠાનં સોધેતિ, તતો અપરભાગે વીથિચતુક્કસિઙ્ઘાટકાદિપરિચ્છેદેન વિભજિત્વા નગરં માપેતિ, એવમેવ યોગાવચરો આદિમ્હિ સીલં સોધેતિ, તતો અપરભાગે સમાધિવિપસ્સનામગ્ગફલનિબ્બાનાનિ સચ્છિકરોતિ. યથા વા પન રજકો પઠમં તીહિ ખારેહિ વત્થં ધોવિત્વા પરિસુદ્ધે વત્થે યદિચ્છકં રઙ્ગજાતં ઉપનેતિ, યથા વા પન છેકો ચિત્તકારો રૂપં લિખિતુકામો આદિતો ભિત્તિપરિકમ્મં કરોતિ, તતો અપરભાગે રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ, એવમેવ યોગાવચરો આદિતોવ સીલં વિસોધેત્વા અપરભાગે સમથવિપસ્સનાદયો ધમ્મે સચ્છિકરોતિ. તસ્મા સીલં ‘‘આદી’’તિ વુત્તં.

તદેતં ચરણસરિક્ખતાય ચરણં. ‘‘ચરણા’’તિ પાદા વુચ્ચન્તિ. યથા હિ છિન્નચરણસ્સ પુરિસસ્સ દિસંગમનાભિસઙ્ખારો ન જાયતિ, પરિપુણ્ણપાદસ્સેવ જાયતિ, એવમેવ યસ્સ સીલં ભિન્નં હોતિ ખણ્ડં અપરિપુણ્ણં, તસ્સ નિબ્બાનગમનાય ઞાણગમનં ન સમ્પજ્જતિ. યસ્સ પન તં અભિન્નં હોતિ અખણ્ડં પરિપુણ્ણં, તસ્સ નિબ્બાનગમનાય ઞાણગમનં સમ્પજ્જતિ. તસ્મા સીલં ‘‘ચરણ’’ન્તિ વુત્તં.

તદેતં સંયમનવસેન સંયમો, સંવરણવસેન સંવરોતિ ઉભયેનપિ સીલસંયમો ચેવ સીલસંવરો ચ કથિતો. વચનત્થો પનેત્થ સંયમેતિ વીતિક્કમવિપ્ફન્દનં, પુગ્ગલં વા સંયમેતિ વીતિક્કમવસેન તસ્સ વિપ્ફન્દિતું ન દેતીતિ સંયમો, વીતિક્કમસ્સ પવેસનદ્વારં સંવરતિ પિદહતીતિ સંવરો. મોક્ખન્તિ ઉત્તમં મુખભૂતં વા. યથા હિ સત્તાનં ચતુબ્બિધો આહારો મુખેન પવિસિત્વા અઙ્ગમઙ્ગાનિ ફરતિ, એવં યોગિનોપિ ચતુભૂમકકુસલં સીલમુખેન પવિસિત્વા અત્થસિદ્ધિં સમ્પાદેતિ. તેન વુત્તં ‘‘મોક્ખ’’ન્તિ. પમુખે સાધૂતિ પમોક્ખં, પુબ્બઙ્ગમં સેટ્ઠં પધાનન્તિ અત્થો. કુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયાતિ ચતુભૂમકકુસલાનં પટિલાભત્થાય પમોક્ખં પુબ્બઙ્ગમં સેટ્ઠં પધાનન્તિ વેદિતબ્બં.

કાયિકો અવીતિક્કમોતિ તિવિધં કાયસુચરિતં. વાચસિકોતિ ચતુબ્બિધં વચીસુચરિતં. કાયિકવાચસિકોતિ તદુભયં. ઇમિના આજીવટ્ઠમકસીલં પરિયાદાય દસ્સેતિ. સંવુતોતિ પિહિતો, સંવુતિન્દ્રિયો પિહિતિન્દ્રિયોતિ અત્થો. યથા હિ સંવુતદ્વારં ગેહં ‘‘સંવુતગેહં પિહિતગેહ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, એવમિધ સંવુતિન્દ્રિયો ‘‘સંવુતો’’તિ વુત્તો. પાતિમોક્ખસંવરેનાતિ પાતિમોક્ખસઙ્ખાતેન સંવરેન. ઉપેતોતિઆદીનિ સબ્બાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞવેવચનાનિ.

ઇરિયતીતિઆદીહિ સત્તહિપિ પદેહિ પાતિમોક્ખસંવરસીલે ઠિતસ્સ ભિક્ખુનો ઇરિયાપથવિહારો કથિતો. તત્થ ઇરિયતીતિ ચતુન્નં ઇરિયાપથાનં અઞ્ઞતરસમઙ્ગિભાવતો ઇરિયતિ. તેહિ ઇરિયાપથચતુક્કેહિ કાયસકટવત્તનેન વત્તતિ. એકં ઇરિયાપથદુક્ખં અપરેન ઇરિયાપથેન વિચ્છિન્દિત્વા ચિરટ્ઠિતિભાવેન સરીરરક્ખણતો પાલેતિ. એકસ્મિં ઇરિયાપથે અસણ્ઠહિત્વા સબ્બઇરિયાપથે વત્તનતો યપેતિ. તેન તેન ઇરિયાપથેન તથા તથા કાયસ્સ યાપનતો યાપેતિ. ચિરકાલવત્તાપનતો ચરતિ. ઇરિયાપથેન ઇરિયાપથં વિચ્છિન્દિત્વા જીવિતહરણતો વિહરતિ.

મિચ્છાજીવપટિસેધકેનાતિ –

‘‘ઇધેકચ્ચો વેળુદાનેન વા પત્તદાનેન વા પુપ્ફ ફલ સિનાનદન્તકટ્ઠદાનેન વા ચાટુકમ્યતાય વા મુગ્ગસૂપ્યતાય વા પારિભટયતાય વા જઙ્ઘપેસનિકેન વા અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન વા બુદ્ધપટિકુટ્ઠેન મિચ્છાઆજીવેન જીવિકં કપ્પેતિ, અયં વુચ્ચતિ અનાચારો’’તિ (વિભ. ૫૧૩) –

એવં વુત્તઅનાચારસઙ્ખાતમિચ્છાજીવપટિપક્ખેન.

ન વેળુદાનાદિના આચારેનાતિ –

‘‘ઇધેકચ્ચો ન વેળુદાનેન ન પત્ત ન પુપ્ફ ન ફલ ન સિનાન ન દન્તકટ્ઠ ન ચાટુકમ્યતાય ન મુગ્ગસૂપ્યતાય ન પારિભટયતાય ન જઙ્ઘપેસનિકેન ન અઞ્ઞતરઞ્ઞતરેન બુદ્ધપટિકુટ્ઠેન મિચ્છાઆજીવેન જીવિકં કપ્પેતિ, અયં વુચ્ચતિ આચારો’’તિ (વિભ. ૫૧૩) –

એવં વુત્તેન ન વેળુદાનાદિના આચારેન.

વેસિયાદિઅગોચરં પહાયાતિ –

‘‘ઇધેકચ્ચો વેસિયગોચરો વા હોતિ વિધવ થુલ્લકુમારિ પણ્ડક ભિક્ખુનિ પાનાગારગોચરો વા, સંસટ્ઠો વિહરતિ રાજૂહિ રાજમહામત્તેહિ તિત્થિયેહિ તિત્થિયસાવકેહિ અનનુલોમિકેન સંસગ્ગેન, યાનિ પન તાનિ કુલાનિ અસ્સદ્ધાનિ અપ્પસન્નાનિ અનોપાનભૂતાનિ અક્કોસકપરિભાસકાનિ અનત્થકામાનિ અહિતકામાનિ અફાસુકકામાનિ અયોગક્ખેમકામાનિ ભિક્ખૂનં ભિક્ખુનીનં ઉપાસકાનં ઉપાસિકાનં, તથારૂપાનિ કુલાનિ સેવતિ ભજતિ પયિરુપાસતિ, અયં વુચ્ચતિ અગોચરો’’તિ (વિભ. ૫૧૪) –

એવમાગતં વેસિયાદિઅગોચરં પહાય.

સદ્ધાસમ્પન્નકુલાદિનાતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન ઉપનિસ્સયગોચરાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. તિવિધો હિ ગોચરો ઉપનિસ્સયગોચરો આરક્ખગોચરો ઉપનિબન્ધગોચરોતિ. કતમો ઉપનિસ્સયગોચરો? દસકથાવત્થુગુણસમન્નાગતો કલ્યાણમિત્તો, યં નિસ્સાય અસુતં સુણાતિ, સુતં પરિયોદપેતિ, કઙ્ખં વિતરતિ, દિટ્ઠિં ઉજું કરોતિ, ચિત્તં પસાદેતિ. યસ્સ વા પન અનુસિક્ખમાનો સદ્ધાય વડ્ઢતિ, સીલેન સુતેન ચાગેન પઞ્ઞાય વડ્ઢતિ, અયં ઉપનિસ્સયગોચરો. કતમો આરક્ખગોચરો? ઇધ ભિક્ખુ અન્તરઘરં પવિટ્ઠો વીથિં પટિપન્નો ઓક્ખિત્તચક્ખુ યુગમત્તદસ્સાવી સંવુતો ગચ્છતિ, ન હત્થિં ઓલોકેન્તો, ન અસ્સં, ન રથં, ન પત્તિં, ન ઇત્થિં, ન પુરિસં ઓલોકેન્તો, ન ઉદ્ધં ઓલોકેન્તો, ન અધો ઓલોકેન્તો, ન દિસાવિદિસં વિપેક્ખમાનો ગચ્છતિ, અયં આરક્ખગોચરો. કતમો ઉપનિબન્ધગોચરો? ચત્તારો સતિપટ્ઠાના, યત્થ ચિત્તં ઉપનિબન્ધતિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા ‘‘કો ચ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો ગોચરો સકો પેત્તિકો વિસયો? યદિદં ચત્તારો સતિપટ્ઠાના’’તિ (સં. નિ. ૫.૩૭૨), અયં ઉપનિબન્ધગોચરો. ઇતિ અયં તિવિધો ગોચરો ઇધ આદિ-સદ્દેન સઙ્ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બો.

અપ્પમત્તકેસુ વજ્જેસૂતિ અસઞ્ચિચ્ચ આપન્નસેખિયઅકુસલચિત્તુપ્પાદાદિભેદેસુ વજ્જેસુ. ભયતો દસ્સનસીલોતિ પરમાણુમત્તં વજ્જં અટ્ઠસટ્ઠિયોજનસતસહસ્સુબ્બેધસિનેરુપબ્બતસદિસં કત્વા દસ્સનસભાવો, સબ્બલહુકં વા દુબ્ભાસિતમત્તં પારાજિકસદિસં કત્વા દસ્સનસભાવો. સમ્મા આદાયાતિ સમ્મદેવ સક્કચ્ચં સબ્બસો વા આદિયિત્વા.

વટ્ટદુક્ખનિસ્સરણત્થિકેહિ સોતબ્બતો સુતં, પરિયત્તિધમ્મો. તં ધારેતીતિ સુતધરો, સુતસ્સ આધારભૂતો. યસ્સ હિ ઇતો ગહિતં એત્તો પલાયતિ, છિદ્દઘટે ઉદકં વિય ન તિટ્ઠતિ, પરિસમજ્ઝે એકં સુત્તં વા જાતકં વા કથેતું વા વાચેતું વા ન સક્કોતિ, અયં ન સુતધરો નામ. યસ્સ પન ઉગ્ગહિતં બુદ્ધવચનં ઉગ્ગહિતકાલસદિસમેવ હોતિ, દસપિ વીસતિપિ વસ્સાનિ સજ્ઝાયં અકરોન્તસ્સ ન નસ્સતિ, અયં સુતધરો નામ. તેનેવાહ ‘‘યદસ્સ ત’’ન્તિઆદિ. એકપદમ્પિ એકક્ખરમ્પિ અવિનટ્ઠં હુત્વા સન્નિચિયતીતિ સન્નિચયો, સુતં સન્નિચયો એતસ્મિન્તિ સુતસન્નિચયોતિ આહ ‘‘સુતં સન્નિચિતં અસ્મિન્તિ સુતસન્નિચયો’’તિ. યસ્સ હિ સુતં હદયમઞ્જુસાયં સન્નિચિતં સિલાય લેખા વિય સુવણ્ણઘટે પક્ખિત્તા સીહવસા વિય ચ સાધુ તિટ્ઠતિ, અયં સુતસન્નિચયો નામ. તેનાહ ‘‘એતેન…પે… અવિનાસં દસ્સેતી’’તિ.

ધાતાતિ પગુણા વાચુગ્ગતા. એકસ્સ હિ ઉગ્ગહિતબુદ્ધવચનં નિચ્ચકાલિકં ન હોતિ, ‘‘અસુકસુત્તં વા જાતકં વા કથેહી’’તિ વુત્તે ‘‘સજ્ઝાયિત્વા અઞ્ઞેહિ સંસન્દિત્વા પરિપુચ્છાવસેન અત્થં ઓગાહિત્વા જાનિસ્સામી’’તિ વદતિ. એકસ્સ પગુણં પબન્ધવિચ્છેદાભાવતો ગઙ્ગાસોતસદિસં ભવઙ્ગસોતસદિસઞ્ચ અકિત્તિમં સુખપ્પવત્તિ હોતિ, ‘‘અસુકસુત્તં વા જાતકં વા કથેહી’’તિ વુત્તે ઉદ્ધરિત્વા તમેવ કથેતિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ધાતા’’તિ. વાચાય પગુણા કતાતિ સુત્તદસકવગ્ગદસકપણ્ણાસદસકવસેન વાચાય સજ્ઝાયિતા, દસ સુત્તાનિ ગતાનિ, દસ વગ્ગાનિ ગતાનીતિઆદિના સલ્લક્ખેત્વા વાચાય સજ્ઝાયિતાતિ અત્થો. સુત્તેકદેસસ્સ હિ સુત્તમત્તસ્સ ચ વચસા પરિચયો ઇધ નાધિપ્પેતો, અથ ખો વગ્ગાદિવસેનેવ. મનસા અનુપેક્ખિતાતિ મનસા અનુ અનુ પેક્ખિતા, ભાગસો નિજ્ઝાયિતા ચિન્તિતાતિ અત્થો. આવજ્જન્તસ્સાતિ વાચાય સજ્ઝાયિતું બુદ્ધવચનં મનસા ચિન્તેન્તસ્સ. સુટ્ઠુ પટિવિદ્ધાતિ નિજ્જટં નિગ્ગુમ્બં કત્વા સુટ્ઠુ યાથાવતો પટિવિદ્ધા.

દ્વે માતિકાતિ ભિક્ખુમાતિકા ભિક્ખુનીમાતિકા ચ. વાચુગ્ગતાતિ પુરિમસ્સેવ વેવચનં. તિસ્સો અનુમોદનાતિ સઙ્ઘભત્તે દાનાનિસંસપટિસંયુત્તઅનુમોદના, વિહારાદિમઙ્ગલે મઙ્ગલસુત્તાદિઅનુમોદના, મતકભત્તાદિઅવમઙ્ગલે તિરોકુટ્ટાદિઅનુમોદનાતિ ઇમા તિસ્સો અનુમોદના. કમ્માકમ્મવિનિચ્છયોતિ પરિવારાવસાને કમ્મવગ્ગે વુત્તવિનિચ્છયો. ‘‘વિપસ્સનાવસેન ઉગ્ગણ્હન્તેન ચતુધાતુવવત્થાનમુખેન ઉગ્ગહેતબ્બ’’ન્તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. ચતૂસુ દિસાસુ અપ્પટિહતત્તા ચતસ્સો દિસા એતસ્સાતિ ચતુદ્દિસો, ચતુદ્દિસોયેવ ચાતુદ્દિસો, ચતસ્સો વા દિસા અરહતિ, ચતૂસુ વા દિસાસુ સાધૂતિ ચાતુદ્દિસો.

અભિવિનયેતિ સકલે વિનયપિટકે. વિનેતુન્તિ સિક્ખાપેતું. ‘‘દ્વે વિભઙ્ગા પગુણા વાચુગ્ગતા કાતબ્બાતિ ઇદં પરિપુચ્છાવસેન ઉગ્ગહણમ્પિ સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. એકસ્સ પમુટ્ઠં, ઇતરસ્સ પગુણં હોતીતિ આહ ‘‘તીહિ જનેહિ સદ્ધિં પરિવત્તનક્ખમા કાતબ્બા’’તિ. અભિધમ્મેતિ નામરૂપપરિચ્છેદે. હેટ્ઠિમા વા તયો વગ્ગાતિ મહાવગ્ગતો હેટ્ઠા સગાથકવગ્ગો નિદાનવગ્ગો ખન્ધકવગ્ગોતિ ઇમે તયો વગ્ગા. ‘‘ધમ્મપદમ્પિ સહ વત્થુના ઉગ્ગહેતું વટ્ટતી’’તિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તત્તા જાતકભાણકેન સાટ્ઠકથં જાતકં ઉગ્ગહેત્વાપિ ધમ્મપદમ્પિ સહ વત્થુના ઉગ્ગહેતબ્બમેવ.

કલ્યાણા સુન્દરા પરિમણ્ડલપદબ્યઞ્જના વાચા અસ્સાતિ કલ્યાણવાચો. તેનાહ ‘‘સિથિલધનિતાદીનં…પે… વાચાય સમન્નાગતો’’તિ. તત્થ પરિમણ્ડલપદબ્યઞ્જનાયાતિ ઠાનકરણસમ્પત્તિયા સિક્ખાસમ્પત્તિયા ચ કત્થચિપિ અનૂનતાય પરિમણ્ડલપદાનિ બ્યઞ્જનાનિ અક્ખરાનિ એતિસ્સાતિ પરિમણ્ડલપદબ્યઞ્જના, પદમેવ વા અત્થસ્સ બ્યઞ્જનતો પદબ્યઞ્જનં, તં અક્ખરપારિપૂરિં કત્વા સિથિલધનિતાદિદસવિધં બ્યઞ્જનબુદ્ધિં અપરિહાપેત્વા વુત્તં પરિમણ્ડલં નામ હોતિ. અક્ખરપારિપૂરિયા હિ પદબ્યઞ્જનસ્સ પરિમણ્ડલતા. તેન વુત્તં ‘‘સિથિલધનિતાદીનં યથાવિધાનવચનેના’’તિ, પરિમણ્ડલં પદબ્યઞ્જનં એતિસ્સાતિ પરિમણ્ડલપદબ્યઞ્જના. અથ વા પજ્જતિ ઞાયતિ અત્થો એતેનાતિ પદં, નામાદિ. યથાધિપ્પેતમત્થં બ્યઞ્જેતીતિ બ્યઞ્જનં, વાક્યં. તેસં પરિપુણ્ણતાય પરિમણ્ડલપદબ્યઞ્જના.

અપિચ યો ભિક્ખુ પરિસતિ ધમ્મં દેસેન્તો સુત્તં વા જાતકં વા નિક્ખિપિત્વા અઞ્ઞં ઉપારમ્ભકરં સુત્તં આહરતિ, તસ્સ ઉપમં કથેતિ, તદત્થં ઓતારેતિ, એવં ઇદં ગહેત્વા એત્થ ખિપન્તો એકપસ્સેનેવ પરિહરન્તો કાલં ઞત્વા વુટ્ઠહતિ, નિક્ખિત્તસુત્તં પન નિક્ખિત્તમત્તમેવ હોતિ, તસ્સ કથા અપરિમણ્ડલા નામ હોતિ અત્થસ્સ અપરિપુણ્ણભાવતો. યો પન સુત્તં વા જાતકં વા નિક્ખિપિત્વા બહિ એકપદમ્પિ અગન્ત્વા યથાનિક્ખિત્તસ્સ સુત્તસ્સ અત્થસંવણ્ણનાવસેનેવ સુત્તન્તરમ્પિ આનેન્તો પાળિયા અનુસન્ધિઞ્ચ પુબ્બાપરઞ્ચ અપેક્ખન્તો આચરિયેહિ દિન્નનયે ઠત્વા તુલિકાય પરિચ્છિન્દન્તો વિય તં તં અત્થં સુવવત્થિતં કત્વા દસ્સેન્તો ગમ્ભીરમાતિકાય ઉદકં પેસેન્તો વિય ગમ્ભીરમત્થં ગમેન્તો વગ્ગિહારિગતિયા પદે પદં કોટ્ટેન્તો સિન્ધવાજાનીયો વિય એકંયેવ પદં અનેકેહિ પરિયાયેહિ પુનપ્પુનં સંવણ્ણન્તો ગચ્છતિ, તસ્સ કથા પરિમણ્ડલા નામ હોતિ ધમ્મતો અત્થતો અનુસન્ધિતો પુબ્બાપરતો આચરિયુગ્ગહતોતિ સબ્બસો પરિપુણ્ણભાવતો. એવરૂપમ્પિ કથં સન્ધાય ‘‘પરિમણ્ડલપદબ્યઞ્જનાયા’’તિ વુત્તં.

ગુણપરિપુણ્ણભાવેન પુરે ભવાતિ પોરી, તસ્સ ભિક્ખુનો તેનેતં ભાસિતબ્બં અત્થસ્સ ગુણપરિપુણ્ણભાવેન પુરે પુણ્ણભાવે ભવાતિ અત્થો. પુરે વા ભવત્તા પોરિયા નાગરિકિત્થિયા સુખુમાલત્તનેન સદિસાતિ પોરી, પુરે સંવડ્ઢનારી વિય સુકુમારાતિ અત્થો. પુરસ્સ એસાતિપિ પોરી, પુરસ્સ એસાતિ નગરવાસીનં કથાતિ અત્થો. નગરવાસિનો હિ યુત્તકથા હોન્તિ પિતિમત્તં ‘‘પિતા’’તિ, ભાતિમત્તં ‘‘ભાતા’’તિ વદન્તિ. એવરૂપી હિ કથા બહુનો જનસ્સ કન્તા હોતિ મનાપા, તાય પોરિયા.

વિસ્સટ્ઠાયાતિ પિત્તસેમ્હાદીહિ અપલિબુદ્ધાય સન્દિટ્ઠવિલમ્બિતાદિદોસરહિતાય. અથ વા નાતિસીઘં નાતિસણિકં નિરન્તરં એકરસઞ્ચ કત્વા પરિસાય અજ્ઝાસયાનુરૂપં ધમ્મં કથેન્તસ્સ વાચા વિસ્સટ્ઠા નામ. યો હિ ભિક્ખુ ધમ્મં કથેન્તો સુત્તં વા જાતકં વા આરભિત્વા આરદ્ધકાલતો પટ્ઠાય તુરિતતુરિતો અરણિં મન્થેન્તો વિય ઉણ્હખાદનીયં ખાદન્તો વિય પાળિયા અનુસન્ધિપુબ્બાપરેસુ ગહિતં ગહિતમેવ, અગ્ગહિતં અગ્ગહિતમેવ કત્વા પુરાણપણ્ણન્તરેસુ ચરમાનં ગોધં ઉટ્ઠાપેન્તો વિય તત્થ તત્થ પહરન્તો ઓસાપેત્વા ઉટ્ઠાય ગચ્છતિ. પુરાણપણ્ણન્તરેસુ હિ પરિપાતિયમાના ગોધા કદાચિ દિસ્સતિ કદાચિ ન દિસ્સતિ, એવમેકચ્ચસ્સ અત્થવણ્ણના કત્થચિ દિસ્સતિ કત્થચિ ન દિસ્સતિ. યોપિ ધમ્મં કથેન્તો કાલેન સીઘં, કાલેન સણિકં, કાલેન મન્દં, કાલેન મહાસદ્દં, કાલેન ખુદ્દકસદ્દં કરોતિ, યથા નિજ્ઝામતણ્હિકપેતસ્સ મુખતો નિચ્છરણકઅગ્ગિ કાલેન જલતિ કાલેન નિબ્બાયતિ, એવં પેતધમ્મકથિકો નામ હોતિ, પરિસાય ઉટ્ઠાતુકામાય પુન આરભતિ. યોપિ કથેન્તો તત્થ તત્થ વિત્થાયતિ, અપ્પટિભાનતાય આપજ્જતિ, કેનચિ રોગેન નિત્થુનન્તો વિય કન્દન્તો વિય કથેતિ, ઇમેસં સબ્બેસમ્પિ કથા વિસ્સટ્ઠા નામ ન હોતિ સુખેન અપ્પવત્તભાવતો. યો પન સુત્તં આહરિત્વા આચરિયેહિ દિન્નનયે ઠિતો આચરિયુગ્ગહં અમુઞ્ચન્તો યથા ચ આચરિયા તં તં સુત્તં સંવણ્ણેસું, તેનેવ નયેન સંવણ્ણેન્તો નાતિસીઘં નાતિસણિકન્તિઆદિના વુત્તનયેન કથાપબન્ધં અવિચ્છિન્નં કત્વા નદીસોતો વિય પવત્તેતિ, આકાસગઙ્ગાતો ભસ્સમાનઉદકં વિય નિરન્તરકથં પવત્તેતિ, તસ્સ કથા વિસ્સટ્ઠા નામ હોતિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘વિસ્સટ્ઠાયા’’તિ.

અનેલગળાયાતિ એલગળવિરહિતાય. કસ્સચિ હિ કથેન્તસ્સ એલં ગળતિ, લાલા પગ્ઘરતિ, ખેળફુસિતાનિ વા નિક્ખમન્તિ, તસ્સ વાચા એલગળા નામ હોતિ, તબ્બિપરીતાયાતિ અત્થો. અત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનિયાતિ આદિમજ્ઝપરિયોસાનં પાકટં કત્વા ભાસિતત્થસ્સ વિઞ્ઞાપનસમત્થતાય અત્થઞાપને સાધનાય.

વાચાવ કરણન્તિ વાક્કરણં, ઉદાહારઘોસો. કલ્યાણં મધુરં વાક્કરણં અસ્સાતિ કલ્યાણવાક્કરણો. તેનેવાહ ‘‘મધુરસ્સરો’’તિ. હીળેતીતિ અવજાનાતિ. માતુગામોતિ સમ્બન્ધો. મનં અપાયતિ વડ્ઢેતીતિ મનાપો. તેનાહ ‘‘મનવડ્ઢનકો’’તિ. વટ્ટભયેન તજ્જેત્વાતિ યોબ્બનમદાદિમત્તા ભિક્ખુનિયો સંસારભયેન તાસેત્વા. ગિહિકાલેતિ અત્તનો ગિહિકાલે. ભિક્ખુનિયા મેથુનેન ભિક્ખુનીદૂસકો હોતીતિ ભિક્ખુનિયા કાયસંસગ્ગમેવ વદતિ. સિક્ખમાનાસામણેરીસુ પન મેથુનેનપિ ભિક્ખુનીદૂસકો ન હોતીતિ આહ ‘‘સિક્ખમાનાસામણેરીસુ મેથુનધમ્મ’’ન્તિ. ‘‘કાસાયવત્થવસનાયા’’તિ વચનતો દુસ્સીલાસુ ભિક્ખુનીસિક્ખમાનાસામણેરીસુ ગરુધમ્મં અજ્ઝાપન્નપુબ્બો પટિક્ખિત્તોયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. તસ્સા ભિક્ખુનિયા અભાવેપિ યા યા તસ્સા વચનં અસ્સોસું, તા તા તથેવ મઞ્ઞન્તીતિ આહ ‘‘માતુગામો હી’’તિઆદિ.

ઇદાનિ અટ્ઠ અઙ્ગાનિ સમોધાનેત્વા દસ્સેતું ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિ આરદ્ધં. ઇમેહિ પન અટ્ઠહઙ્ગેહિ અસમન્નાગતં ઞત્તિચતુત્થેન કમ્મેન સમ્મન્નેન્તો દુક્કટં આપજ્જતિ, ભિક્ખુ પન સમ્મતોયેવ હોતિ.

૧૪૮. ગરુકેહીતિ ગરુકાતબ્બેહિ. એકતોઉપસમ્પન્નાયાતિ ઉપયોગત્થે ભુમ્મવચનં. ‘‘ઓવદતી’’તિ વા ઇમસ્સ ‘‘વદતી’’તિ અત્થે સતિ સમ્પદાનવચનમ્પિ યુજ્જતિ. ભિક્ખૂનં સન્તિકે ઉપસમ્પન્ના નામ પરિવત્તલિઙ્ગા વા પઞ્ચસતસાકિયાનિયો વા.

૧૪૯. આસનં પઞ્ઞપેત્વાતિ એત્થ ‘‘સચે ભૂમિ મનાપા હોતિ, આસનં અપઞ્ઞાપેતુમ્પિ વટ્ટતી’’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. માતુગામગ્ગહણેન ભિક્ખુનીપિ સઙ્ગહિતાતિ આહ ‘‘ધમ્મદેસનાપત્તિમોચનત્થ’’ન્તિ. સમ્મતસ્સ ભિક્ખુનો સન્તિકં પાટિપદે ઓવાદત્થાય સબ્બાહિ ભિક્ખુનીહિ આગન્તબ્બતો ‘‘સમગ્ગાત્થ ભગિનિયો’’તિ ઇમિના સબ્બાસં આગમનં પુચ્છતીતિ આહ ‘‘સબ્બા આગતાત્થા’’તિ. ગિલાનાસુ અનાગતાસુપિ ગિલાનાનં અનાગમનસ્સ અનુઞ્ઞાતત્તા આગન્તું સમત્થાહિ ચ સબ્બાહિ આગતત્તા ‘‘સમગ્ગામ્હય્યા’’તિ વત્તું વટ્ટતિ. અન્તોગામે વાતિઆદીસુ યત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ ભૂમિયં પતિટ્ઠાપેત્વા વન્દિતું ન સક્કા હોતિ, તત્થ ઠિતાય એવ કાયં પુરતો નામેત્વા ‘‘વન્દામિ અય્યા’’તિ અઞ્જલિં પગ્ગય્હ ગન્તુમ્પિ વટ્ટતિ. અન્તરઘરન્તિ કત્થચિ નગરદ્વારસ્સ બહિઇન્દખીલતો પટ્ઠાય અન્તોગામો વુચ્ચતિ, કત્થચિ ઘરુમ્મારતો પટ્ઠાય અન્તોગેહં. ઇધ પન ‘‘અન્તોગામે વા’’તિ વિસું વુત્તત્તા ‘‘અન્તરઘરે વા’’તિ અન્તોગેહં સન્ધાય વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. યત્થ કત્થચીતિ અન્તોગામાદીસુ યત્થ કત્થચિ.

વટ્ટતીતિ ‘‘વસથ અય્યે, મયં ભિક્ખૂ આનેસ્સામા’’તિ વુત્તવચનં સદ્દહન્તીહિ વસિતું વટ્ટતિ. ન નિમન્તિતા હુત્વા ગન્તુકામાતિ મનુસ્સેહિ નિમન્તિતા હુત્વા ગન્તુકામા ન હોન્તીતિ અત્થો, તત્થેવ વસ્સં ઉપગન્તુકામા હોન્તીતિ અધિપ્પાયો. યતોતિ ભિક્ખુનુપસ્સયતો. યાચિત્વાતિ ‘‘તુમ્હેહિ આનીતઓવાદેનેવ મયમ્પિ વસિસ્સામા’’તિ યાચિત્વા. તત્થાતિ તસ્મિં ભિક્ખુનુપસ્સયે. આગતાનં સન્તિકે ઓવાદેન વસિતબ્બન્તિ પચ્છિમિકાય વસ્સં વસિતબ્બં. અભિક્ખુકાવાસે વસન્તિયા આપત્તીતિ ચોદનામુખેન સામઞ્ઞતો આપત્તિપ્પસઙ્ગં વદતિ, ન પન તસ્સા આપત્તિ. વસ્સચ્છેદં કત્વા ગચ્છન્તિયાપિ આપત્તીતિ વસ્સાનુપગમમૂલં આપત્તિં વદતિ. ઇતરાય આપત્તિયા અનાપત્તિકારણસબ્ભાવતો ‘‘સા રક્ખિતબ્બા’’તિ વુત્તં, સા વસ્સાનુપગમમૂલા આપત્તિ રક્ખિતબ્બાતિ અત્થો, અભિક્ખુકેપિ આવાસે ઈદિસાસુ આપદાસુ વસ્સં ઉપગન્તબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘આપદાસુ હિ…પે… અનાપત્તિ વુત્તા’’તિ. ઇતરાય પન આપત્તિયા અનાપત્તિ, કારણે અસતિ પચ્છિમિકાયપિ વસ્સં ન ઉપગન્તબ્બં. સન્તેસુ હિ ભિક્ખૂસુ વસ્સં અનુપગચ્છન્તિયા આપત્તિ. તત્થ ગન્ત્વા પવારેતબ્બન્તિ એત્થ અપવારેન્તીનં આપત્તિસમ્ભવતો. સચે દૂરેપિ ભિક્ખૂનં વસનટ્ઠાનં હોતિ, સક્કા ચ હોતિ નવમિયં ગન્ત્વા પવારેતું, તત્થ ગન્ત્વા પવારેતબ્બં. સચે પન નવમિયં નિક્ખમિત્વા સમ્પાપુણિતું ન સક્કા હોતિ, અગચ્છન્તીનં અનાપત્તિ.

ઉપોસથસ્સ પુચ્છનં ઉપોસથપુચ્છા, સાયેવ ક-પ્પચ્ચયં રસ્સત્તઞ્ચ કત્વા ઉપોસથપુચ્છકન્તિ વુત્તાતિ આહ ‘‘ઉપોસથપુચ્છન’’ન્તિ. ઉપોસથો પુચ્છિતબ્બોતિ ‘‘કદા, અય્ય, ઉપોસથો’’તિ પુચ્છિતબ્બો. ભિક્ખુનાપિ ‘‘સ્વે, ભગિનિ, ઉપોસથો’’તિ વત્તબ્બં. ભિક્ખૂ કદાચિ કેનચિ કારણેન પન્નરસિકં વા ચાતુદ્દસીઉપોસથં, ચાતુદ્દસિકં વા પન્નરસીઉપોસથં કરોન્તિ, યસ્મિઞ્ચ દિવસે ભિક્ખૂહિ ઉપોસથો કતો, તસ્મિંયેવ ભિક્ખુનીહિપિ ઉપોસથો કાતબ્બોતિ અધિપ્પાયેન ‘‘પક્ખસ્સ તેરસિયંયેવ ગન્ત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. એવં પુચ્છિતેન ભિક્ખુના સચે ચાતુદ્દસિયં ઉપોસથં કરોન્તિ, ‘‘ચાતુદ્દસિકો ભગિની’’તિ વત્તબ્બં. સચે પન પન્નરસિયં કરોન્તિ, ‘‘પન્નરસિકો ભગિની’’તિ આચિક્ખિતબ્બં. ઓવાદત્થાયાતિ ઓવાદયાચનત્થાય. પાટિપદદિવસતો પન પટ્ઠાય ધમ્મસવનત્થાય ગન્તબ્બન્તિ પાટિપદદિવસે ઓવાદગ્ગહણત્થાય દુતિયદિવસતો પટ્ઠાય અન્તરન્તરા ધમ્મસવનત્થાય ગન્તબ્બં. ઓવાદગ્ગહણમ્પિ હિ ‘‘ધમ્મસવનમેવા’’તિ અભેદેન વુત્તં. નિરન્તરં વિહારં ઉપસઙ્કમિંસૂતિ યેભુય્યેન ઉપસઙ્કમનં સન્ધાય વુત્તં. વુત્તઞ્હેતન્તિઆદિના યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જિસ્સામાતિ સબ્બાસંયેવ ભિક્ખુનીનં ઉપસઙ્કમનદીપનત્થં પાળિ નિદસ્સિતા. ઓવાદં ગચ્છતીતિ ઓવાદં યાચિતું ગચ્છતિ. દ્વે તિસ્સોતિ દ્વીહિ તીહિ. કરણત્થે ચેતં પચ્ચત્તવચનં.

પાસાદિકેનાતિ પસાદજનકેન નિદ્દોસેન કાયકમ્માદિના. સમ્પાદેતૂતિ તિવિધં સિક્ખં સમ્પાદેતુ. સચે પાતિમોક્ખુદ્દેસકંયેવ દિસ્વા તાહિ ભિક્ખુનીહિ ઓવાદો યાચિતો ભવેય્ય, તેન કિં કાતબ્બન્તિ? ઉપોસથગ્ગે સન્નિપતિતે ભિક્ખુસઙ્ઘે પુબ્બકિચ્ચવસેન ‘‘અત્થિ કાચિ ભિક્ખુનિયો ઓવાદં યાચમાના’’તિ પુચ્છિયમાને ‘‘એવં વદેહી’’તિ ઓવાદપટિગ્ગાહકેન વત્તબ્બવચનં અઞ્ઞેન ભિક્ખુના કથાપેત્વા પાતિમોક્ખુદ્દેસકેન વત્તબ્બવચનં અત્તના વત્વા પુન સયમેવ ગન્ત્વા ભિક્ખુનીનં આરોચેતબ્બં, અઞ્ઞેન વા ભિક્ખુના તસ્મિં દિવસે પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસાપેતબ્બં. એતં વુત્તન્તિ ‘‘તાહી’’તિ એતં બહુવચનં વુત્તં.

એકા ભિક્ખુની વાતિ ઇદં બહૂહિ ભિક્ખુનુપસ્સયેહિ એકાય એવ ભિક્ખુનિયા સાસનપટિગ્ગહણં સન્ધાય વુત્તં, ન પન દુતિયિકાય અભાવં સન્ધાય. બહૂહિ ભિક્ખુનુપસ્સયેહીતિ અન્તરામગ્ગે વા તસ્મિંયેવ વા ગામે બહૂહિ ભિક્ખુનુપસ્સયેહિ. ‘‘ભિક્ખુનિસઙ્ઘો ચ અય્ય ભિક્ખુનિયો ચ ભિક્ખુની ચા’’તિ ઇમિના નાનાઉપસ્સયેહિ સાસનં ગહેત્વા આગતભિક્ખુનિયા વત્તબ્બવચનં દસ્સેતિ. ઇદઞ્ચ એકેન પકારેન મુખમત્તનિદસ્સનત્થં વુત્તં, તસ્મિં તસ્મિં પન ભિક્ખુનુપસ્સયે ભિક્ખુનીનં પમાણં સલ્લક્ખેત્વા તદનુરૂપેન નયેન વત્તબ્બં. ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અય્યાનં અય્યસ્સાતિ ઇદં સઙ્ખિપિત્વા વુત્તં.

પાતિમોક્ખુદ્દેસકેનપીતિ ઇદં સઙ્ઘુપોસથવસેનેવ દસ્સિતં. યત્થ પન તિણ્ણં દ્વિન્નં વા વસનટ્ઠાને પાતિમોક્ખુદ્દેસો નત્થિ, તત્થાપિ ઞત્તિઠપનકેન ઇતરેન વા ભિક્ખુના ઇમિનાવ નયેન વત્તબ્બં. એકપુગ્ગલેનપિ ઉપોસથદિવસે ઓવાદયાચનં સમ્પટિચ્છિત્વા પાટિપદે આગતાનં ભિક્ખુનીનં ‘‘નત્થિ કોચી’’તિઆદિ વત્તબ્બમેવ. સચે સયમેવ, ‘‘સમ્મતો અહ’’ન્તિ વત્તબ્બં. ઇમં વિધિં અજાનન્તો ઇધ બાલોતિ અધિપ્પેતો.

૧૫૦. અધમ્મકમ્મે અધમ્મકમ્મસઞ્ઞી વગ્ગં ભિક્ખુનિસઙ્ઘં વગ્ગસઞ્ઞી ઓવદતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સાતિઆદીસુ વિજ્જમાનેસુપિ વગ્ગાદિભાવનિમિત્તેસુ દુક્કટેસુ અધમ્મકમ્મમૂલકં પાચિત્તિયમેવ પાળિયં સબ્બત્થ વુત્તન્તિ આહ ‘‘અધમ્મકમ્મે દ્વિન્નં નવકાનં વસેન અટ્ઠારસ પાચિત્તિયાની’’તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. અસમ્મતતા, ભિક્ખુનિયા પરિપુણ્ણૂપસમ્પન્નતા, ઓવાદવસેન અટ્ઠગરુધમ્મભણનન્તિ ઇમાનિ પનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

ઓવાદસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અત્થઙ્ગતસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૫૩. દુતિયે કુસલાનં ધમ્માનં સાતચ્ચકિરિયાયાતિ પુબ્બભાગપ્પટિપત્તિવસેન વુત્તં. મુનાતીતિ જાનાતિ. તેન ઞાણેનાતિ તેન અરહત્તફલપઞ્ઞાસઙ્ખાતેન ઞાણેન. પથેસૂતિ ઉપાયમગ્ગેસુ. અરહતો પરિનિટ્ઠિતસિક્ખત્તા આહ ‘‘ઇદઞ્ચ…પે… વુત્ત’’ન્તિ. અથ વા ‘‘અપ્પમજ્જતો સિક્ખતો’’તિ ઇમેસં પદાનં હેતુઅત્થતા દટ્ઠબ્બા, તસ્મા અપ્પમજ્જનહેતુ સિક્ખનહેતુ ચ અધિચેતસોતિ અત્થો. સોકાતિ ચિત્તસન્તાપા. એત્થ ચ અધિચેતસોતિ ઇમિના અધિચિત્તસિક્ખા, અપ્પમજ્જતોતિ ઇમિના અધિસીલસિક્ખા, મુનિનો મોનપથેસુ સિક્ખતોતિ એતેહિ અધિપઞ્ઞાસિક્ખા, મુનિનોતિ વા એતેન અધિપઞ્ઞાસિક્ખા, મોનપથેસુ સિક્ખતોતિ એતેન તાસં લોકુત્તરસિક્ખાનં પુબ્બભાગપ્પટિપદા, સોકા ન ભવન્તીતિઆદીહિ સિક્ખાપારિપૂરિયા આનિસંસા પકાસિતાતિ વેદિતબ્બં.

કોકનુદન્તિ પદુમવિસેસનં યથા ‘‘કોકાસય’’ન્તિ, તં કિર બહુપત્તં વણ્ણસમ્પન્નં અતિવિય સુગન્ધઞ્ચ હોતિ. ‘‘કોકનુદં નામ સેતપદુમ’’ન્તિપિ વદન્તિ. પાતોતિ પગેવ. અયઞ્હેત્થ અત્થો – યથા કોકનુદસઙ્ખાતં પદુમં પાતો સૂરિયુગ્ગમનવેલાયં ફુલ્લં વિકસિતં અવીતગન્ધં સિયા વિરોચમાનં, એવં સરીરગન્ધેન ગુણગન્ધેન ચ સુગન્ધં સરદકાલે અન્તલિક્ખે આદિચ્ચમિવ અત્તનો તેજસા તપન્તં અઙ્ગેહિ નિચ્છરણજુતિતાય અઙ્ગીરસં સમ્માસમ્બુદ્ધં પસ્સાતિ.

અભબ્બોતિ પટિપત્તિસારમિદં સાસનં, પટિપત્તિ ચ પરિયત્તિમૂલિકા, ત્વઞ્ચ પરિયત્તિં ઉગ્ગહેતું અસમત્થો, તસ્મા અભબ્બોતિ અધિપ્પાયો. સુદ્ધં પિલોતિકખણ્ડન્તિ ઇદ્ધિયા અભિસઙ્ખતં પરિસુદ્ધં ચોળખણ્ડં. તદા કિર ભગવા ‘‘ન સજ્ઝાયં કાતું અસક્કોન્તો મમ સાસને અભબ્બો નામ હોતિ, મા સોચિ ભિક્ખૂ’’તિ તં બાહાયં ગહેત્વા વિહારં પવિસિત્વા ઇદ્ધિયા પિલોતિકખણ્ડં અભિનિમ્મિનિત્વા ‘‘હન્દ, ભિક્ખુ, ઇમં પરિમજ્જન્તો ‘રજોહરણં રજોહરણ’ન્તિ પુનપ્પુનં સજ્ઝાયં કરોહી’’તિ વત્વા અદાસિ તત્થ પુબ્બેકતાધિકારત્તા.

સો કિર પુબ્બે રાજા હુત્વા નગરં પદક્ખિણં કરોન્તો નલાટતો સેદે મુચ્ચન્તે પરિસુદ્ધેન સાટકેન નલાટં પુઞ્છિ, સાટકો કિલિટ્ઠો અહોસિ. સો ‘‘ઇમં સરીરં નિસ્સાય એવરૂપો પરિસુદ્ધસાટકો પકતિં જહિત્વા કિલિટ્ઠો જાતો, અનિચ્ચા વત સઙ્ખારા’’તિ અનિચ્ચસઞ્ઞં પટિલભતિ, તેન કારણેનસ્સ રજોહરણમેવ પચ્ચયો જાતો. રજં હરતીતિ રજોહરણં. સંવેગં પટિલભિત્વાતિ અસુભસઞ્ઞં અનિચ્ચસઞ્ઞઞ્ચ ઉપટ્ઠપેન્તો સંવેગં પટિલભિત્વા. સો હિ યોનિસો ઉમ્મજ્જન્તો ‘‘પરિસુદ્ધં વત્થં, નત્થેત્થ દોસો, અત્તભાવસ્સ પનાયં દોસો’’તિ અસુભસઞ્ઞં અનિચ્ચસઞ્ઞઞ્ચ પટિલભિત્વા નામરૂપપરિગ્ગહાદિના પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ ઞાણં ઓતારેત્વા કલાપસમ્મસનાદિક્કમેન વિપસ્સનં વડ્ઢેત્વા ઉદયબ્બયઞાણાદિપઅપાટિયા વિપસ્સનં અનુલોમગોત્રભુસમીપં પાપેસિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘વિપસ્સનં આરભી’’તિ. ઓભાસગાથં અભાસીતિ ઓભાસવિસ્સજ્જનપુબ્બકભાસિતગાથા ઓભાસગાથા, તં અભાસીતિ અત્થો.

એત્થ ચ ‘‘અધિચેતસોતિ ઇમં ઓભાસગાથં અભાસી’’તિ ઇધેવ વુત્તં. વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૩૮૬) પન ધમ્મપદટ્ઠકથાયં (ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.ચૂળપન્થકત્થેરવત્થુ) થેરગાથાસંવણ્ણનાયઞ્ચ (થેરગા. અટ્ઠ. ૨.૫૬૬) –

‘‘રાગો રજો ન ચ પન રેણુ વુચ્ચતિ;

રાગસ્સેતં અધિવચનં રજોતિ;

એતં રજં વિપ્પજહિત્વા પણ્ડિતા;

વિહરન્તિ તે વિગતરજસ્સ સાસને.

‘‘દોસો…પે… સાસને.

‘‘મોહો રજો ન ચ પન રેણુ વુચ્ચતિ;

મોહસ્સેતં અધિવચનં રજોતિ;

એતં રજં વિપ્પજહિત્વા પણ્ડિતા;

વિહરન્તિ તે વિગતરજસ્સ સાસનેતિ. –

ઇમા તિસ્સો ઓભાસગાથા અભાસી’’તિ વુત્તં. અધિચેતસોતિ ચ અયં ચૂળપન્થકત્થેરસ્સ ઉદાનગાથાતિ ઇમિસ્સાયેવ પાળિયા આગતં. થેરગાથાયં પન ચૂળપન્થકત્થેરસ્સ ઉદાનગાથાસુ અયં અનારુળ્હા, ‘‘એકુદાનિયત્થેરસ્સ પન અયં ઉદાનગાથા’’તિ (થેરગા. અટ્ઠ. ૧.એકુદાનિયત્થેરગાથાવણ્ણના) તત્થ વુત્તં. એવં સન્તેપિ ઇમિસ્સા પાળિયા અટ્ઠકથાય ચ એવમાગતત્તા ચૂળપન્થકત્થેરસ્સપિ અયં ઉદાનગાથા ઓભાસગાથાવસેન ચ ભગવતા ભાસિતાતિ ગહેતબ્બં. અરહત્તં પાપુણીતિ અભિઞ્ઞાપટિસમ્ભિદાપરિવારં અરહત્તં પાપુણિ. અભબ્બો ત્વન્તિઆદિવચનતો અનુકમ્પાવસેન સદ્ધિવિહારિકાદિં સઙ્ઘિકવિહારા નિક્કડ્ઢાપેન્તસ્સ અનાપત્તિ વિય દિસ્સતિ. અભબ્બો હિ થેરો સઞ્ચિચ્ચ તં કાતું, નિક્કડ્ઢનસિક્ખાપદે વા અપઞ્ઞત્તે થેરેન એવં કતન્તિ ગહેતબ્બં.

૧૫૬. ઓવદન્તસ્સ પાચિત્તિયન્તિ અત્થઙ્ગતે સૂરિયે ગરુધમ્મેહિ વા અઞ્ઞેન વા ધમ્મેનેવ ઓવદન્તસ્સ સમ્મતસ્સપિ પાચિત્તિયં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. અત્થઙ્ગતસૂરિયતા, પરિપુણ્ણૂપસમ્પન્નતા, ઓવદનન્તિ ઇમાનિ પનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

અત્થઙ્ગતસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ભિક્ખુનુપસ્સયસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૬૨. તતિયં ઉત્તાનત્થમેવ. ઉપસ્સયૂપગમનં, પરિપુણ્ણૂપસમ્પન્નતા, સમયાભાવો, ગરુધમ્મેહિ ઓવદનન્તિ ઇમાનિ પનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

ભિક્ખુનુપસ્સયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. આમિસસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૬૪. ચતુત્થે ‘‘ઉપસમ્પન્નં…પે… ભિક્ખુનોવાદક’’ન્તિ ઇમેસં ‘‘મઙ્કુકત્તુકામો’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. ‘‘અવણ્ણં કત્તુકામો અયસં કત્તુકામો’’તિ ઇમેસં પન વસેન ‘‘ઉપસમ્પન્ન’’ન્તિઆદીસુ ‘‘ઉપસમ્પન્નસ્સા’’તિ વિભત્તિવિપરિણામો કાતબ્બોતિ ઇમમત્થં સન્ધાય ‘‘ઉજ્ઝાપનકે વુત્તનયેનેવત્થો વેદિતબ્બો’’તિ વુત્તં. ‘‘ચીવરહેતુ ઓવદતી’’તિઆદિના ભણન્તસ્સ એકેકસ્મિં વચને નિટ્ઠિતે પાચિત્તિયં વેદિતબ્બં. ‘‘ઉપસમ્પન્નં સઙ્ઘેન અસમ્મત’’ન્તિ પાળિવચનતો ‘‘સમ્મતેન વા સઙ્ઘેન વા ભારં કત્વા ઠપિતો’’તિ અટ્ઠકથાવચનતો ચ અટ્ઠહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતો સમ્મતેન વા વિપ્પવસિતુકામેન ‘‘યાવાહં આગમિસ્સામિ, તાવ તે ભારો હોતૂ’’તિ યાચિત્વા ઠપિતો તસ્સાભાવતો સઙ્ઘેન વા તથેવ ભારં કત્વા ઠપિતો અટ્ઠહિ ગરુધમ્મેહિ અઞ્ઞેન વા ધમ્મેન ઓવદિતું લભતીતિ વેદિતબ્બં. તસ્મા ‘‘યો પન, ભિક્ખુ, અસમ્મતો ભિક્ખુનિયો ઓવદેય્ય, પાચિત્તિય’’ન્તિ ઇદં પગેવ ભારં કત્વા અટ્ઠપિતં સન્ધાય વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં.

૧૬૮. અનાપત્તિ પકતિયા ચીવરહેતુ…પે… ઓવદન્તં ભણતીતિ એત્થ આમિસહેતુ ઓવદન્તં ‘‘આમિસહેતુ ઓવદતી’’તિ સઞ્ઞાય એવં ભણન્તસ્સ અનાપત્તિ, ‘‘ન આમિસહેતુ ઓવદતી’’તિ સઞ્ઞિનો પન દુક્કટં, ન આમિસહેતુ ઓવદન્તં પન ‘‘આમિસહેતુ ઓવદતી’’તિ સઞ્ઞાય ભણન્તસ્સપિ અનાપત્તિ સચિત્તકત્તા સિક્ખાપદસ્સ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. ઉપસમ્પન્નતા, ધમ્મેન લદ્ધસમ્મુતિતા, અનામિસન્તરતા, અવણ્ણકામતાય એવં ભણનન્તિ ઇમાનિ પનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

આમિસસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૬૯. પઞ્ચમં ઉત્તાનત્થમેવ.

૬. ચીવરસિબ્બાપનસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૭૫. છટ્ઠે સચે સા ભિક્ખુની તં ચીવરં આદિતોવ પારુપેય્ય, અઞ્ઞા ભિક્ખુનિયો દિસ્વા ઉજ્ઝાપેય્યું, તતો મહાજનો પસ્સિતું ન લભતીતિ મઞ્ઞમાનો ‘‘યથાસંહટં હરિત્વા નિક્ખિપિત્વા’’તિઆદિમાહ.

૧૭૬. નીહરતીતિ સકિં નીહરતિ. યેપિ તેસં નિસ્સિતકાતિ સમ્બન્ધો. કથિનવત્તન્તિ ‘‘સબ્રહ્મચારીનં કાતું વટ્ટતી’’તિ ઇતિકત્તબ્બતાવસેન સૂચિકમ્મકરણં. આચરિયુપજ્ઝાયાનં દુક્કટન્તિ અકપ્પિયસમાદાનવસેન દુક્કટં. વઞ્ચેત્વાતિ ‘‘તવ ઞાતિકાયા’’તિ અવત્વા ‘‘એકિસ્સા ભિક્ખુનિયા’’તિ એત્તકમેવ વત્વા. ‘‘એકિસ્સા ભિક્ખુનિયા’’તિ સુત્વા તે અઞ્ઞાતિકસઞ્ઞિનો ભવેય્યુન્તિ આહ ‘‘અકપ્પિયે નિયોજિતત્તા’’તિ. ‘‘ઇદં તે માતુ ચીવર’’ન્તિઆદીનિ અવત્વાપિ ‘‘ઇદં ચીવરં સિબ્બેહી’’તિ સુદ્ધચિત્તેન સિબ્બાપેન્તસ્સપિ અનાપત્તિ.

૧૭૯. ઉપાહનત્થવિકાદિન્તિ આદિ-સદ્દેન યં ચીવરં નિવાસેતું વા પારુપિતું વા ન સક્કા હોતિ, તમ્પિ સઙ્ગણ્હાતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. અઞ્ઞાતિકાય ભિક્ખુનિયા સન્તકતા, નિવાસનપારુપનૂપગતા, વુત્તનયેન સિબ્બનં વા સિબ્બાપનં વાતિ ઇમાનિ પનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

ચીવરસિબ્બાપનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સંવિદહનસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૮૧. સત્તમે ‘‘પચ્છા ગચ્છન્તીનં ચોરા અચ્છિન્દિંસૂ’’તિ એત્થ ‘‘પત્તચીવર’’ન્તિ પાઠસેસોતિ આહ ‘‘પચ્છા ગચ્છન્તીનં પત્તચીવર’’ન્તિ. તા ભિક્ખુનિયોતિ પચ્છા ગચ્છન્તિયો ભિક્ખુનિયો. ‘‘પચ્છા ગચ્છન્તીન’’ન્તિ ચ વિભત્તિવિપરિણામેનેત્થ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. પાળિયં ‘‘ગચ્છામ ભગિનિ, ગચ્છામ અય્યા’’તિ ભિક્ખુપુબ્બકં સંવિધાનં વુત્તં, ‘‘ગચ્છામ અય્ય, ગચ્છામ ભગિની’’તિ ભિક્ખુનીપુબ્બકં. એકદ્ધાનમગ્ગન્તિ એકં અદ્ધાનસઙ્ખાતં મગ્ગં, એકતો વા અદ્ધાનમગ્ગં. હિય્યોતિ સુવે. પરેતિ તતિયદિવસે.

૧૮૨-૧૮૩. દ્વિધા વુત્તપ્પકારોતિ પાદગમનવસેન પક્ખગમનવસેન વાતિ દ્વિધા વુત્તપ્પભેદો. ચતુન્નં મગ્ગાનં સમ્બન્ધટ્ઠાનં ચતુક્કં, તિણ્ણં મગ્ગાનં સમ્બન્ધટ્ઠાનં સિઙ્ઘાટકં. ‘‘ગામન્તરે ગામન્તરે’’તિ એત્થ અઞ્ઞો ગામો ગામન્તરન્તિ આહ ‘‘નિક્ખમને અનાપત્તિ…પે… ભિક્ખુનો પાચિત્તિય’’ન્તિ. ‘‘સંવિધાયા’’તિ પાળિયં અવિસેસેન વુત્તત્તા ‘‘નેવ પાળિયા સમેતી’’તિ વુત્તં, ‘‘એત્થન્તરે સંવિદહિતેપિ ભિક્ખુનો દુક્કટ’’ન્તિ વુત્તત્તા ‘‘ન સેસઅટ્ઠકથાય સમેતી’’તિ વુત્તં. અદ્ધયોજનં અતિક્કમન્તસ્સાતિ અસતિ ગામે અદ્ધયોજનં અતિક્કમન્તસ્સ. યત્થ હિ અદ્ધયોજનબ્ભન્તરે અઞ્ઞો ગામો ન હોતિ, તં ઇધ અગામકં અરઞ્ઞન્તિ અધિપ્પેતં, અદ્ધયોજનબ્ભન્તરે પન ગામે સતિ ગામન્તરગણનાય એવ આપત્તિ.

૧૮૫. રટ્ઠભેદેતિ રટ્ઠવિલોપે. ચક્કસમારુળ્હાતિ ઇરિયાપથચક્કં સકટચક્કં વા સમારુળ્હા. સેસં ઉત્તાનમેવ. દ્વિન્નમ્પિ સંવિદહિત્વા મગ્ગપ્પટિપત્તિ, અવિસઙ્કેતં, સમયાભાવો, અનાપદા, ગામન્તરોક્કમનં વા અદ્ધયોજનાતિક્કમો વાતિ ઇમાનિ પનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ. એકતોઉપસમ્પન્નાદીહિ સદ્ધિં ગચ્છન્તસ્સ પન માતુગામસિક્ખાપદેન આપત્તિ.

સંવિદહનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. નાવાભિરુહનસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૮૮. અટ્ઠમે લોકસ્સાદમિત્તસન્થવવસેન કીળાપુરેક્ખારા સંવિદહિત્વાતિ અયં વિસેસો ‘‘એવમિમે…પે… ભિક્ખુનીહિ સદ્ધિં નાવાય કીળન્તી’’તિ ઇમિના ‘‘ઉદ્ધંગામિનિં વા અધોગામિનિં વા’’તિ ઇમિના ચ સિદ્ધો.

૧૮૯. નદિયા કુતો ગામન્તરન્તિ આહ ‘‘યસ્સા નદિયા’’તિઆદિ. ‘‘તસ્સા સગામકતીરપસ્સેન…પે… અદ્ધયોજનગણનાયાતિ એકેકપસ્સેનેવ ગમનં સન્ધાય વુત્તત્તા તાદિસિકાય નદિયા મજ્ઝેન ગચ્છન્તસ્સ ગામન્તરગણનાય અદ્ધયોજનગણનાય ચ આપત્તી’’તિ વદન્તિ. સબ્બઅટ્ઠકથાસૂતિઆદિના અત્તના વુત્તમેવત્થં સમત્થેતિ. ‘‘કીળાપુરેક્ખારતાય ભિક્ખુનિયા સદ્ધિં સંવિધાય નાવં અભિરુહન્તસ્સ નદિયંયેવ પાચિત્તિયસ્સ વુત્તત્તા વાપિસમુદ્દાદીસુ કીળાપુરેક્ખારતાય દુક્કટમેવ, ન પાચિત્તિય’’ન્તિ વદન્તિ. ‘‘લોકસ્સાદમિત્તસન્થવવસેન કીળાપુરેક્ખારા સંવિદહિત્વા’’તિ વચનતો કેચિ ‘‘ઇમં સિક્ખાપદં અકુસલચિત્તં લોકવજ્જ’’ન્તિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં. કીળાપુરેક્ખારતાય હિ અભિરુહિત્વાપિ ગામન્તરોક્કમને અદ્ધયોજનાતિક્કમે વા કુસલાબ્યાકતચિત્તસમઙ્ગીપિ હુત્વા આપત્તિં આપજ્જતિ. યદિ હિ સો સંવેગં પટિલભિત્વા અરહત્તં વા સચ્છિકરેય્ય, નિદ્દં વા ઓક્કમેય્ય, કમ્મટ્ઠાનં વા મનસિ કરોન્તો ગચ્છેય્ય, કુતો તસ્સ અકુસલચિત્તસમઙ્ગિતા, યેનિદં સિક્ખાપદં અકુસલચિત્તં લોકવજ્જન્તિ વુચ્ચતિ, તસ્મા પણ્ણત્તિવજ્જં તિચિત્તન્તિ સિદ્ધં. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ.

નાવાભિરુહનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. પરિપાચિતસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૯૪. નવમે પટિયાદિતન્તિ ભિક્ખૂનં અત્થાય સમ્પાદિતં. ઞાતકા વા હોન્તિ પવારિતા વાતિ એત્થ સચેપિ ભિક્ખુનો અઞ્ઞાતકા અપ્પવારિતા ચ સિયું, ભિક્ખુનિયા ઞાતકા પવારિતા ચે, વટ્ટતિ.

૧૯૭. પાપભિક્ખૂનં પક્ખુપચ્છેદાય ઇદં પઞ્ઞત્તં, તસ્મા પઞ્ચભોજનેયેવ આપત્તિ વુત્તા. પઞ્ચ ભોજનાનિ ઠપેત્વા સબ્બત્થ અનાપત્તીતિ ઇદં પન ઇમિના સિક્ખાપદેન અનાપત્તિદસ્સનત્થં વુત્તં. વિઞ્ઞત્તિયા ઉપ્પન્નં પરિભુઞ્જન્તસ્સ હિ અઞ્ઞત્થ વુત્તનયેન દુક્કટં. સેસં ઉત્તાનમેવ. ભિક્ખુનિપરિપાચિતભાવો, જાનનં, ગિહિસમારમ્ભાભાવો, ઓદનાદીનં અઞ્ઞતરતા, તસ્સ અજ્ઝોહરણન્તિ ઇમાનિ પનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ.

પરિપાચિતસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. રહોનિસજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના

૧૯૮. દસમે ઉપનન્દસ્સ ચતુત્થસિક્ખાપદેનાતિ અપ્પટિચ્છન્ને માતુગામેન સદ્ધિં રહોનિસજ્જસિક્ખાપદં સન્ધાય વુત્તં. કિઞ્ચાપિ તં અચેલકવગ્ગે પઞ્ચમસિક્ખાપદં હોતિ, ઉપનન્દત્થેરં આરબ્ભ પઞ્ઞત્તેસુ પન ચતુત્થભાવતો ‘‘ઉપનન્દસ્સ ચતુત્થસિક્ખાપદેના’’તિ વુત્તં. ચતુત્થસિક્ખાપદસ્સ વત્થુતો ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ વત્થુનો પઠમં ઉપ્પન્નત્તા ઇદં સિક્ખાપદં પઠમં પઞ્ઞત્તં. ઇમિના ચ સિક્ખાપદેન કેવલં ભિક્ખુનિયા એવ રહોનિસજ્જાય આપત્તિ પઞ્ઞત્તા, ઉપરિ માતુગામેન સદ્ધિં રહોનિસજ્જાય આપત્તિ વિસું પઞ્ઞત્તાતિ દટ્ઠબ્બં.

રહોનિસજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિટ્ઠિતો ભિક્ખુનિવગ્ગો તતિયો.