૧. ભૂતગામસિક્ખાપદવણ્ણના

૮૯. સેનાસનવગ્ગસ્સ પઠમે નિગ્ગહેતું અસક્કોન્તોતિ સન્ધારેતું અસક્કોન્તો. ઇમિના પન વચનેન દારકસ્સ તત્થ ઉપનીતભાવો તેન ચ દિટ્ઠભાવો વુત્તોયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. તેન હિ ભિક્ખુના તં રુક્ખં છિન્દિતું આરદ્ધે તત્થ નિબ્બત્તા એકા તરુણપુત્તા દેવધીતા પુત્તં અઙ્કેનાદાય ઠિતા તં યાચિ ‘‘મા મે સામિ વિમાનં છિન્દિ, ન સક્ખિસ્સામિ પુત્તકં આદાય અનાવાસા વિચરિતુ’’ન્તિ. સો ‘‘અહં અઞ્ઞત્થ ઈદિસં રુક્ખં ન લભિસ્સામી’’તિ તસ્સા વચનં નાદિયિ. સા ‘‘ઇમમ્પિ તાવ દારકં ઓલોકેત્વા ઓરમિસ્સતી’’તિ પુત્તં રુક્ખસાખાય ઠપેસિ. સો ભિક્ખુ ઉક્ખિત્તં ફરસું સન્ધારેતું અસક્કોન્તો દારકસ્સ બાહં છિન્દિ. એવઞ્ચ સયિતો વિમાને સયિતો નામ હોતીતિ કત્વા વુત્તં ‘‘રુક્ખટ્ઠકદિબ્બવિમાને નિપન્નસ્સા’’તિ.

રુક્ખટ્ઠકદિબ્બવિમાનેતિ ચ સાખટ્ઠકવિમાનં સન્ધાય વુત્તં. રુક્ખસ્સ ઉપરિ નિબ્બત્તઞ્હિ વિમાનં રુક્ખપટિબદ્ધત્તા ‘‘રુક્ખટ્ઠકવિમાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. સાખટ્ઠકવિમાનં પન સબ્બસાખાસન્નિસ્સિતં હુત્વા તિટ્ઠતિ. તત્થ યં રુક્ખટ્ઠકવિમાનં હોતિ, તં યાવ રુક્ખસ્સ મૂલમત્તમ્પિ તિટ્ઠતિ, તાવ ન નસ્સતિ. સાખટ્ઠકવિમાનં પન સાખાસુ ભિજ્જમાનાસુ તત્થ તત્થેવ ભિજ્જિત્વા સબ્બસાખાસુ ભિન્નાસુ સબ્બં ભિજ્જતિ, ઇદમ્પિ ચ વિમાનં સાખટ્ઠકં, તસ્મા રુક્ખે છિન્ને તં વિમાનં સબ્બસો વિનટ્ઠં, તેનેવ સા દેવતા ભગવતો સન્તિકા લદ્ધે અઞ્ઞસ્મિં વિમાને વસિ. બાહું થનમૂલેયેવ છિન્દીતિ અંસેન સદ્ધિં બાહં છિન્દિ. ઇમિના ચ રુક્ખદેવતાનં ગત્તાનિ છિજ્જન્તિ, ન ચાતુમહારાજિકાદીનં વિય અચ્છેજ્જાનીતિ દટ્ઠબ્બં. રુક્ખધમ્મેતિ રુક્ખપકતિયં, રુક્ખસભાવેતિ અત્થો. રુક્ખાનં વિય છેદનાદીસુ અકુપ્પનઞ્હિ રુક્ખધમ્મો નામ.

ઉપ્પતિતન્તિ ઉપ્પન્નં. ભન્તન્તિ ધાવન્તં. વારયેતિ નિગ્ગણ્હેય્ય. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા નામ છેકો સારથિ અતિવેગેન ધાવન્તં રથં નિગ્ગહેત્વા યથિચ્છકં પેસેતિ, એવં યો પુગ્ગલો ઉપ્પન્નં કોધં વારયે નિગ્ગણ્હિતું સક્કોતિ, તમહં સારથિં બ્રૂમિ. ઇતરો પન રાજઉપરાજાદીનં રથસારથિજનો રસ્મિગ્ગાહો નામ હોતિ, ન ઉત્તમસારથીતિ.

દુતિયગાથાય પન અયમત્થો – યોતિ (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧) યો યાદિસો ખત્તિયકુલા વા પબ્બજિતો બ્રાહ્મણકુલા વા પબ્બજિતો નવો વા મજ્ઝિમો વા થેરો વા. ઉપ્પતિતન્તિ ઉદ્ધમુદ્ધં પતિતં, ગતં પવત્તન્તિ અત્થો, ઉપ્પન્નન્તિ વુત્તં હોતિ. કોધન્તિ ‘‘અનત્થં મે ચરતીતિ આઘાતો જાયતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૩.૩૪૦; અ. નિ. ૯.૨૯) નયેન સુત્તે વુત્તાનં નવન્નં, ‘‘અત્થં મે ન ચરતી’’તિઆદીનઞ્ચ તપ્પટિપક્ખતો સિદ્ધાનં નવન્નમેવાતિ અટ્ઠારસન્નં ખાણુકણ્ટકાદિના અટ્ઠાનેન સદ્ધિં એકૂનવીસતિયા આઘાતવત્થૂનં અઞ્ઞતરાઘાતવત્થુસમ્ભવં આઘાતં. વિસટન્તિ વિત્થતં. સપ્પવિસન્તિ સપ્પસ્સ વિસં. ઇવાતિ ઓપમ્મવચનં. ઇ-કારલોપં કત્વા વ-ઇચ્ચેવ વુત્તં. ઓસધેહીતિ અગદેહિ. ઇદં વુત્તં હોતિ – યથા વિસતિકિચ્છકો વેજ્જો સપ્પેન દટ્ઠો સબ્બં કાયં ફરિત્વા ઠિતં વિસટં સપ્પવિસં મૂલખન્ધતચપત્તપુપ્ફાદીનં અઞ્ઞતરેહિ, નાનાભેસજ્જેહિ પયોજેત્વા કતેહિ વા ઓસધેહિ ખિપ્પમેવ વિનેય્ય, એવમેવ યો યથાવુત્તેન આઘાતવત્થુના ઉપ્પતિતં ચિત્તસન્તાનં બ્યાપેત્વા ઠિતં કોધં વિનયનુપાયેસુ તદઙ્ગવિનયાદીસુ યેન કેનચિ ઉપાયેન વિનેતિ નાધિવાસેતિ પજહતિ વિનોદેતિ બ્યન્તિં કરોતિ, સો ભિક્ખુ જહાતિ ઓરપારં. સો એવં કોધં વિનેન્તો ભિક્ખુ યસ્મા કોધો તતિયમગ્ગેન સબ્બસો પહીયતિ, તસ્મા ઓરપારસઞ્ઞિતાનિ પઞ્ચોરમ્ભાગિયસંયોજનાનિ જહાતીતિ. અવિસેસેન હિ પારન્તિ તીરસ્સ નામં, તસ્મા ઓરાનિ ચ તાનિ સંસારસાગરસ્સ પારભૂતાનિ ચાતિ કત્વા ‘‘ઓરપાર’’ન્તિ વુચ્ચતિ.

અથ વા યો ઉપ્પતિતં વિનેતિ કોધં વિસટં સપ્પવિસંવ ઓસધેહિ, સો તતિયમગ્ગેન સબ્બસો કોધં વિનેત્વા અનાગામિફલે ઠિતો ભિક્ખુ જહાતિ ઓરપારં. તત્થ ઓરન્તિ સકત્તભાવો. પારન્તિ પરત્તભાવો. ઓરં વા છ અજ્ઝત્તિકાનિ આયતનાનિ, પારં છ બાહિરાયતનાનિ. તથા ઓરં મનુસ્સલોકો, પારં દેવલોકો. ઓરં કામધાતુ, પારં રૂપારૂપધાતુ. ઓરં કામરૂપભવો, પારં અરૂપભવો. ઓરં અત્તભાવો, પારં અત્તભાવસુખુપકરણાનિ. એવમેતસ્મિં ઓરપારે ચતુત્થમગ્ગેન છન્દરાગં પજહન્તો ‘‘જહાતિ ઓરપાર’’ન્તિ વુચ્ચતિ. એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ અનાગામિનો કામરાગસ્સ પહીનત્તા ઇધત્તભાવાદીસુ છન્દરાગો એવ નત્થિ, અપિચ ખો પનસ્સ વણ્ણપ્પકાસનત્થં સબ્બમેતં ઓરપારભેદં સઙ્ગહેત્વા તત્થ છન્દરાગપ્પહાનેન ‘‘જહાતિ ઓરપાર’’ન્તિ વુત્તં.

ઇદાનિ તસ્સત્થસ્સ વિભાવનત્થાય ઉપમં આહ ‘‘ઉરગો જિણ્ણમિવત્તચં પુરાણ’’ન્તિ. તત્થ ઉરેન ગચ્છતીતિ ઉરગો, સપ્પસ્સેતં અધિવચનં. સો દુવિધો કામરૂપી ચ અકામરૂપી ચ. કામરૂપીપિ દુવિધો જલજો થલજો ચ. જલજો જલે એવ કામરૂપં લભતિ, ન થલે સઙ્ખપાલજાતકે (જા. ૨.૧૭.૧૪૩ આદયો) સઙ્ખપાલનાગરાજા વિય. થલજો થલે એવ, ન જલે. સો જજ્જરભાવેન જિણ્ણં, ચિરકાલતાય પુરાણઞ્ચાતિ સઙ્ખં ગતં તચં જહન્તો ચતુબ્બિધેન જહતિ સજાતિયં ઠિતો જિગુચ્છન્તો નિસ્સાય થામેનાતિ. સજાતિ નામ સપ્પજાતિ દીઘત્તભાવો. ઉરગા હિ પઞ્ચસુ ઠાનેસુ સજાતિં નાતિવત્તન્તિ ઉપપત્તિયં ચુતિયં વિસ્સટ્ઠનિદ્દોક્કમને સજાતિયા મેથુનપટિસેવને જિણ્ણતચાપનયને ચાતિ. તસ્મા યદા તચં જહતિ, તદા સજાતિયંયેવ ઠત્વા જહતિ. સજાતિયં ઠિતોપિ ચ જિગુચ્છન્તો જહતિ. જિગુચ્છન્તો નામ યદા ઉપડ્ઢટ્ઠાને મુત્તો હોતિ, ઉપડ્ઢટ્ઠાને અમુત્તો ઓલમ્બતિ, તદા નં અટ્ટીયન્તો જહતિ, એવં જિગુચ્છન્તોપિ ચ દણ્ડન્તરં વા મૂલન્તરં વા પાસાણન્તરં વા નિસ્સાય જહતિ. નિસ્સાય જહન્તોપિ ચ થામં જનેત્વા ઉસ્સાહં કરિત્વા વીરિયેન વઙ્કં નઙ્ગુટ્ઠં કત્વા પસ્સસન્તોવ ફણં કરિત્વા જહતિ. એવં જહિત્વા યેનકામં પક્કમતિ.

એવમેવ અયમ્પિ ભિક્ખુ ઓરપારં જહિતુકામો ચતુબ્બિધેન જહતિ સજાતિયં ઠિતો જિગુચ્છન્તો નિસ્સાય થામેનાતિ. સજાતિ નામ ભિક્ખુનો ‘‘અરિયાય જાતિયા જાતો’’તિ (મ. નિ. ૨.૩૫૧) વચનતો સીલં. તેનેવાહ ‘‘સીલે પતિટ્ઠાય નરો સપઞ્ઞો’’તિ (સં. નિ. ૧.૨૩, ૧૯૨). એવમેતિસ્સં સજાતિયં ઠિતો ભિક્ખુ તં સકત્તભાવાદિભેદં ઓરપારં જિણ્ણપુરાણત્તચમિવ તં દુક્ખં જનેન્તં તત્થ તત્થ આદીનવદસ્સનેન જિગુચ્છન્તો કલ્યાણમિત્તે નિસ્સાય અધિમત્તસમ્માવાયામસઙ્ખાતં થામં જનેત્વા ‘‘દિવસં ચઙ્કમેન નિસજ્જાય આવરણીયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તં પરિસોધેતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૧૬; ૪.૩૭) વુત્તનયેન રત્તિન્દિવં છધા વિભજિત્વા ઘટેન્તો વાયમન્તો ઉરગો વિય વઙ્કં નઙ્ગુટ્ઠં પલ્લઙ્કં આભુજિત્વા ઉરગો વિય પસ્સસન્તો અયમ્પિ અસિથિલપરક્કમતાય વાયમન્તો ઉરગોવ ફણં કરિત્વા અયમ્પિ ઞાણવિપ્ફારં જનેત્વા ઉરગોવ તચં ઓરપારં જહતિ, જહિત્વા ચ ઉરગો વિય ઓહિતતચો યેનકામં પક્કમતિ, અયમ્પિ ઓહિતભારો અનુપાદિસેસનિબ્બાનધાતુદિસં પક્કમતીતિ.

૯૦. ભવન્તીતિ ઇમિના વિરુળ્હમૂલે નીલભાવં આપજ્જિત્વા વડ્ઢમાનકે તરુણગચ્છે દસ્સેતિ. અહુવુન્તિ ઇમિના પન વડ્ઢિત્વા ઠિતે મહન્તે રુક્ખગચ્છાદિકે દસ્સેતિ. ભવન્તીતિ ઇમસ્સ વિવરણં ‘‘જાયન્તિ વડ્ઢન્તી’’તિ, અહુવુન્તિ ઇમસ્સ ‘‘જાતા વડ્ઢિતા’’તિ. રાસીતિ સુદ્ધટ્ઠકધમ્મસમૂહો. ભૂતાનન્તિ તથાલદ્ધસમઞ્ઞાનં અટ્ઠધમ્માનં. ‘‘ભૂતાનં ગામો’’તિ વુત્તેપિ અવયવવિનિમુત્તસ્સ સમુદાયસ્સ અભાવતો ભૂતસઞ્ઞિતા તેયેવ તિણરુક્ખલતાદયો ગય્હન્તિ. ‘‘ભૂમિયં પતિટ્ઠહિત્વા હરિતભાવમાપન્ના રુક્ખગચ્છાદયો દેવતાહિ પરિગ્ગય્હન્તિ, તસ્મા ભૂતાનં નિવાસટ્ઠાનતાય ભૂતાનં ગામો’’તિપિ વદન્તિ. રુક્ખાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન ઓસધિગચ્છલતાદયો વેદિતબ્બા.

નનુ ચ રુક્ખાદયો ચિત્તરહિતતાય ન જીવા, ચિત્તરહિતતા ચ પરિપ્ફન્દાભાવતો છિન્નેપિ રુહનતો વિસદિસજાતિકભાવતો ચતુયોનિઅપરિયાપન્નતો ચ વેદિતબ્બા, વુડ્ઢિ પન પવાળસિલાલવણાનમ્પિ વિજ્જતીતિ ન તેસં જીવભાવે કારણં, વિસયગ્ગહણઞ્ચ નેસં પરિકપ્પનામત્તં સુપનં વિય ચિઞ્ચાદીનં, તથા દોહળાદયો, તત્થ કસ્મા ભૂતગામસ્સ છેદનાદિપચ્ચયા પાચિત્તિયં વુત્તન્તિ? સમણસારુપ્પતો તંનિવાસસત્તાનુરક્ખણતો ચ. તેનેવાહ ‘‘જીવસઞ્ઞિનો હિ મોઘપુરિસા મનુસ્સા રુક્ખસ્મિ’’ન્તિઆદિ.

૯૧. ‘‘મૂલે જાયન્તી’’તિઆદીસુ અત્થો ઉપરિ અત્તના વુચ્ચમાનપ્પકારેન સીહળટ્ઠકથાયં વુત્તોતિ આહ ‘‘એવં સન્તેપિ…પે… ન સમેન્તી’’તિ. વિજાત-સદ્દો ઇધ વિ-સદ્દલોપં કત્વા નિદ્દિટ્ઠોતિ આહ ‘‘વિજાતાની’’તિ. વિજાત-સદ્દો ચ ‘‘વિજાતા ઇત્થી’’તિઆદીસુ વિય પસૂતવચનોતિ આહ ‘‘પસૂતાની’’તિ. પસૂતિ ચ નામેત્થ નિબ્બત્તપણ્ણમૂલતાતિ આહ ‘‘નિબ્બત્તપણ્ણમૂલાની’’તિ. ઇમિના ઇમં દીપેતિ ‘‘નિબ્બત્તપણ્ણમૂલાનિ બીજાનિ ભૂતગામસઙ્ખમેવ ગચ્છન્તિ, તેસુ ચ વત્તમાનો બીજજાત-સદ્દો રુળ્હીવસેન રુક્ખાદીસુપિ વત્તતી’’તિ. પુરિમસ્મિં અત્થવિકપ્પે પન બીજેહિ જાતાનં રુક્ખલતાદીનંયેવ ભૂતગામતા વુત્તા.

તાનિ દસ્સેન્તોતિ તાનિ બીજાનિ દસ્સેન્તો. મૂલબીજન્તિઆદીસુ મૂલમેવ બીજં મૂલબીજં. સેસેસુપિ એસેવ નયો. ફળુબીજન્તિ પબ્બબીજં. પચ્ચયન્તરસમવાયે સદિસફલુપ્પત્તિયા વિસેસકારણભાવતો વિરુહનસમત્થે સારફલે નિરુળ્હો બીજ-સદ્દો. તદત્થસંસિદ્ધિયા મૂલાદીસુપિ કેસુચિ પવત્તતીતિ મૂલાદિતો નિવત્તનત્થં એકેન બીજસદ્દેન વિસેસેત્વા વુત્તં ‘‘બીજબીજ’’ન્તિ ‘‘રૂપરૂપં, દુક્ખદુક્ખ’’ન્તિ ચ યથા. બીજતો નિબ્બત્તેન બીજં દસ્સિતન્તિ કારિયોપચારેન કારણં દસ્સિતન્તિ દીપેતિ.

૯૨. બીજે બીજસઞ્ઞીતિ એત્થ કારણૂપચારેન કારિયં વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘તત્થ યથા’’તિઆદિમાહ. ભૂતગામપરિમોચનં કત્વાતિ ભૂતગામતો મોચેત્વા, વિયોજેત્વાતિ અત્થો. યં બીજં ભૂતગામો નામ હોતીતિ બીજાનિ ચ તાનિ જાતાનિ ચાતિ વુત્તમત્થં સન્ધાય વદતિ. તત્થ યં બીજન્તિ યં નિબ્બત્તપણ્ણમૂલં બીજં. તસ્મિં બીજેતિ તસ્મિં ભૂતગામસઞ્ઞિતે બીજે. એત્થ ચ બીજજાત-સદ્દસ્સ વિય રુળ્હીવસેન રુક્ખાદીસુ બીજ-સદ્દસ્સપિ પવત્તિ વેદિતબ્બા. યથારુતન્તિ યથાપાળિ.

યત્થ કત્થચીતિ મૂલે અગ્ગે મજ્ઝે વા. સઞ્ચિચ્ચ ઉક્ખિપિતું ન વટ્ટતીતિ એત્થ સચેપિ સરીરે લગ્ગભાવં જાનન્તોવ ઉદકતો ઉટ્ઠહતિ, ‘‘તં ઉદ્ધરિસ્સામી’’તિ સઞ્ઞાય અભાવતો વટ્ટતિ. ઉપ્પાટિતાનીતિ ઉદ્ધટાનિ. બીજગામે સઙ્ગહં ગચ્છન્તીતિ ભૂતગામતો પરિમોચિતત્તા વુત્તં. અનન્તક-ગ્ગહણેન સાસપમત્તિકા ગહિતા. નામઞ્હેતં તસ્સા સેવાલજાતિયા. મૂલપણ્ણાનં અસમ્પુણ્ણત્તા ‘‘અસમ્પુણ્ણભૂતગામો નામા’’તિ વુત્તં. અભૂતગામમૂલત્તાતિ એત્થ ભૂતગામો મૂલં કારણં એતસ્સાતિ ભૂતગામમૂલો, ભૂતગામસ્સ વા મૂલં કારણન્તિ ભૂતગામમૂલં. બીજગામો હિ નામ ભૂતગામતો સમ્ભવતિ, ભૂતગામસ્સ ચ કારણં હોતિ, અયં પન તાદિસો ન હોતીતિ ‘‘અભૂતગામમૂલત્તા’’તિ વુત્તં. તત્રટ્ઠકત્તા વુત્તં ‘‘સો બીજગામેન સઙ્ગહિતો’’તિ. ઇદઞ્ચ ‘‘અભૂતગામમૂલત્તા’’તિ એત્થ પઠમં વુત્તઅત્થસમ્ભવતો વુત્તં. કિઞ્ચાપિ હિ તાલનાળિકેરાદીનં ખાણુ ઉદ્ધં અવડ્ઢનતો ભૂતગામસ્સ કારણં ન હોતિ, તથાપિ ભૂતગામસઙ્ખ્યુપગતનિબ્બત્તપણ્ણમૂલબીજતો સમ્ભૂતત્તા ભૂતગામતો ઉપ્પન્નો નામ હોતીતિ બીજગામેન સઙ્ગહં ગચ્છતિ.

‘‘અઙ્કુરે હરિતે’’તિ વત્વા તમેવ વિભાવેતિ ‘‘નીલપણ્ણવણ્ણે જાતે’’તિ, નીલપણ્ણસ્સ વણ્ણસદિસે વણ્ણે જાતેતિ અત્થો. ‘‘નીલવણ્ણે જાતે’’તિ વા પાઠો ગહેતબ્બો. અમૂલકભૂતગામે સઙ્ગહં ગચ્છતીતિ નાળિકેરસ્સ આવેણિકં કત્વા વદતિ. ‘‘પાનીયઘટાદીનં બહિ સેવાલો ઉદકે અટ્ઠિતત્તા બીજગામાનુલોમત્તા ચ દુક્કટવત્થૂ’’તિ વદન્તિ. કણ્ણકમ્પિ અબ્બોહારિકમેવાતિ નીલવણ્ણમ્પિ અબ્બોહારિકમેવ. સેલેય્યકં નામ સિલાય સમ્ભૂતા એકા સુગન્ધજાતિ. ‘‘રુક્ખત્તચં વિકોપેતીતિ વુત્તત્તા રુક્ખે જાતં યં કિઞ્ચિ છત્તકં રુક્ખત્તચં અવિકોપેત્વા મત્થકતો છિન્દિત્વા ગહેતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. રુક્ખતો મુચ્ચિત્વા તિટ્ઠતીતિ એત્થ ‘‘યદિપિ કિઞ્ચિમત્તં રુક્ખે અલ્લીના હુત્વા તિટ્ઠતિ, રુક્ખતો ગય્હમાનો પન રુક્ખચ્છવિં ન વિકોપેતિ, વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. અલ્લરુક્ખતો ન વટ્ટતીતિ એત્થાપિ રુક્ખત્તચં અવિકોપેત્વા મત્થકતો તચ્છેત્વા ગહેતું વટ્ટતીતિ વેદિતબ્બં. હત્થકુક્કુચ્ચેનાતિ હત્થાનં અસંયતભાવેન, હત્થચાપલ્લેનાતિ વુત્તં હોતિ. પાનીયં ન વાસેતબ્બન્તિ ઇદં અત્તનો અત્થાય નામિતં સન્ધાય વુત્તં. કેવલં અનુપસમ્પન્નસ્સ અત્થાય નામિતે પન પચ્છા તતો લભિત્વા ન વાસેતબ્બન્તિ નત્થિ. ‘‘યેસં રુક્ખાનં સાખા રુહતીતિ વુત્તત્તા યેસં સાખા ન રુહતિ, તત્થ કપ્પિયકરણકિચ્ચં નત્થી’’તિ વદન્તિ.

૯૩. પઞ્ચહિ સમણકપ્પેહીતિ પઞ્ચહિ સમણવોહારેહિ. કિઞ્ચાપિ હિ બીજાનં અગ્ગિના ફુટ્ઠમત્તેન નખાદીહિ વિલિખનમત્તેન ચ અવિરુળ્હીધમ્મતા ન હોતિ, તથાપિ એવં કતેયેવ સમણાનં કપ્પતીતિ અગ્ગિપરિજિતાદયો સમણવોહારા નામ જાતા, તસ્મા તેહિ સમણવોહારેહિ કરણભૂતેહિ ફલં પરિભુઞ્જિતું અનુજાનામીતિ અધિપ્પાયો. અબીજનિબ્બટ્ટબીજાનિપિ સમણાનં કપ્પન્તીતિ પઞ્ઞત્તપણ્ણત્તિભાવતો સમણવોહારાઇચ્ચેવ સઙ્ખં ગતાનિ. અથ વા અગ્ગિપરિજિતાદીનં પઞ્ચન્નં કપ્પિયભાવતોયેવ પઞ્ચહિ સમણકપ્પિયભાવસઙ્ખાતેહિ કારણેહિ ફલં પરિભુઞ્જિતું અનુજાનામીતિ એવમેત્થ અધિપ્પાયો વેદિતબ્બો. અગ્ગિપરિજિતન્તિઆદીસુ ‘‘પરિચિત’’ન્તિપિ પઠન્તિ. અબીજં નામ તરુણમ્બફલાદિ. નિબ્બટ્ટબીજં નામ અમ્બપનસાદિ, યં બીજં નિબ્બટ્ટેત્વા વિસું કત્વા પરિભુઞ્જિતું સક્કા હોતિ. ‘‘કપ્પિય’’ન્તિ વત્વાવ કાતબ્બન્તિ યો કપ્પિયં કરોતિ, તેન કત્તબ્બાકારસ્સેવ વુત્તત્તા ભિક્ખુના અવુત્તેપિ કાતું વટ્ટતીતિ ન ગહેતબ્બં. પુન ‘‘કપ્પિયં કારેતબ્બ’’ન્તિ કારાપનસ્સ પઠમમેવ કથિતત્તા ભિક્ખુના ‘‘કપ્પિયં કરોહી’’તિ વુત્તેયેવ અનુપસમ્પન્નેન ‘‘કપ્પિય’’ન્તિ વત્વા અગ્ગિપરિજિતાદિ કાતબ્બન્તિ ગહેતબ્બં. ‘‘કપ્પિયન્તિ વચનં પન યાય કાયચિ ભાસાય વત્તું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. ‘‘કપ્પિયન્તિ વત્વાવ કાતબ્બ’’ન્તિ વચનતો પઠમં ‘‘કપ્પિય’’ન્તિ વત્વા પચ્છા અગ્ગિઆદિના ફુસનાદિ કાતબ્બન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘પઠમં અગ્ગિં નિક્ખિપિત્વા નખાદિના વા વિજ્ઝિત્વા તં અનુદ્ધરિત્વાવ ‘કપ્પિય’ન્તિ વત્તુમ્પિ વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ.

એકસ્મિં બીજે વાતિઆદીસુ ‘‘એકંયેવ કારેમીતિ અધિપ્પાયે સતિપિ એકાબદ્ધત્તા સબ્બં કતમેવ હોતી’’તિ વદન્તિ. દારું વિજ્ઝતીતિ એત્થ ‘‘જાનિત્વાપિ વિજ્ઝતિ વા વિજ્ઝાપેતિ વા, વટ્ટતિયેવા’’તિ વદન્તિ. ભત્તસિત્થે વિજ્ઝતીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ‘‘તં વિજ્ઝતિ, ન વટ્ટતીતિ રજ્જુઆદીનં ભાજનગતિકત્તા’’તિ વદન્તિ. મરિચપક્કાદીહિ મિસ્સેત્વાતિ એત્થ ભત્તસિત્થસમ્બન્ધવસેન એકાબદ્ધતા વેદિતબ્બા, ન ફલાનંયેવ અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્બન્ધવસેન. ભિન્દાપેત્વા કપ્પિયં કારાપેતબ્બન્તિ બીજતો મુત્તસ્સ કટાહસ્સ ભાજનગતિકત્તા વુત્તં.

નિક્ખામેતુન્તિ તં ભિક્ખું નિક્ખામેતું. ‘‘સચે એતસ્સ અનુલોમ’’ન્તિ સેનાસનરક્ખણત્થાય અનુઞ્ઞાતમ્પિ પટગ્ગિદાનાદિં અત્તનાપિ કાતું વટ્ટતીતિ એત્તકેનેવ ઇદમ્પિ એતસ્સ અનુલોમન્તિ એવમધિપ્પાયો સિયા. પટગ્ગિદાનં પરિત્તકરણઞ્ચ અત્તનો પરસ્સ વા સેનાસનરક્ખણત્થાય વટ્ટતિયેવ. તસ્મા સચે તસ્સ સુત્તસ્સ એતં અનુલોમં સિયા, અત્તનો ન વટ્ટતિ, અઞ્ઞસ્સ વટ્ટતીતિ અયં વિસેસો કુતો લબ્ભતીતિ આહ ‘‘અત્તનો ન વટ્ટતિ…પે… ન સક્કા લદ્ધુ’’ન્તિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. ભૂતગામો, ભૂતગામસઞ્ઞિતા, વિકોપનં વા વિકોપાપનં વાતિ ઇમાનિ પનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

ભૂતગામસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.