કમ્મવિપત્તિકથાવણ્ણના

૩૦૧૪. કમ્માનં વિપત્તિયા દસ્સિતાય સમ્પત્તિપિ બ્યતિરેકતો વિઞ્ઞાયતીતિ કમ્મવિપત્તિં તાવ દસ્સેતુમાહ ‘‘વત્થુતો’’તિઆદિ. વસતિ એત્થ કમ્મસઙ્ખાતં ફલં તદાયત્તવુત્તિતાયાતિ વત્થુ, કમ્મસ્સ પધાનકારણં, તતો વત્થુતો ચ. અનુસ્સાવનસીમતોતિ અનુસ્સાવનતો, સીમતો ચ. પઞ્ચેવાતિ એવકારેન કમ્મદોસાનં એતંપરમતં દસ્સેતિ.

૩૦૧૫. યથાનિક્ખિત્તકમ્મદોસમાતિકાનુક્કમે કમ્મવિપત્તિં વિભજિત્વા દસ્સેતુમાહ ‘‘સમ્મુખા’’તિઆદિ. સઙ્ઘધમ્મવિનયપુગ્ગલસમ્મુખાસઙ્ખાતં ચતુબ્બિધં સમ્મુખાવિનયં ઉપનેત્વા કાતબ્બં કમ્મં સમ્મુખાકરણીયં નામ.

તત્થ યાવતિકા ભિક્ખૂ કમ્મપત્તા, તે આગતા હોન્તિ, છન્દારહાનં છન્દો આહટો હોતિ, સમ્મુખીભૂતા ન પટિક્કોસન્તિ, અયં સઙ્ઘસમ્મુખતા. યેન ધમ્મેન યેન વિનયેન યેન સત્થુસાસનેન સઙ્ઘો તં કમ્મં કરોતિ, અયં ધમ્મસમ્મુખતા, વિનયસમ્મુખતા. તત્થ ધમ્મોતિ ભૂતં વત્થુ. વિનયોતિ ચોદના ચેવ સારણા ચ. સત્થુસાસનં નામ ઞત્તિસમ્પદા ચેવ અનુસ્સાવનસમ્પદા ચ. યસ્સ સઙ્ઘો તં કમ્મં કરોતિ, તસ્સ સમ્મુખભાવો પુગ્ગલસમ્મુખતા. એવં ચતુબ્બિધેન સમ્મુખાવિનયેન યં સઙ્ઘકમ્મં ‘‘કરણીય’’ન્તિ વુત્તં, તં અસમ્મુખા કરોતિ ચતુબ્બિધલક્ખણતો એકમ્પિ પરિહાપેત્વા કરોતિ, તં કમ્મં વત્થુવિપન્નં સમ્મુખાવિનયસઙ્ખાતેન વત્થુના વેકલ્લં ‘‘અધમ્મકમ્મ’’ન્તિ પવુચ્ચતીતિ યોજના.

૩૦૧૬-૮. એવં સમ્મુખાકરણીયે વત્થુતો કમ્મવિપત્તિં દસ્સેત્વા અસમ્મુખાકરણીયં વિભજિત્વા દસ્સેતુમાહ ‘‘અસમ્મુખા’’તિઆદિ.

દેવદત્તસ્સ કતં પકાસનીયકમ્મઞ્ચ. સેક્ખસમ્મુતિ ઉમ્મત્તકસમ્મુતીતિ યોજના. અવન્દિયકમ્મં પુગ્ગલસીસેન ‘‘અવન્દિયો’’તિ વુત્તં. અડ્ઢકાસિયા ગણિકાય અનુઞ્ઞાતા દૂતેન ઉપસમ્પદા દૂતૂપસમ્પદા. ઇતિ ઇમાનિ અટ્ઠ કમ્માનિ ઠપેત્વાન સેસાનિ પન સબ્બસો સબ્બાનિ કમ્માનિ ‘‘સમ્મુખાકરણીયાની’’તિ સોભનગમનાદીહિ સુગતો સત્થા અબ્ર્વિ કથેસીતિ યોજના.

૩૦૧૯-૨૦. એવં વત્થુતો કમ્મવિપત્તિં દસ્સેત્વા ઞત્તિતો દસ્સેતુમાહ ‘‘ઞત્તિતો’’તિઆદિ. વિપજ્જનનયાતિ વિનયવિપજ્જનક્કમા. વત્થું ન પરામસતીતિ યસ્સ ઉપસમ્પદાદિકમ્મં કરોતિ, તં ન પરામસતિ તસ્સ નામં ન ગણ્હાતિ. ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે સઙ્ઘો, અયં ધમ્મરક્ખિતો આયસ્મતો બુદ્ધરક્ખિતસ્સ ઉપસમ્પદાપેક્ખો’’તિ વત્તબ્બે ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે સઙ્ઘો, આયસ્મતો બુદ્ધરક્ખિતસ્સ ઉપસમ્પદાપેક્ખો’’તિ વદતિ. એવં વત્થું ન પરામસતિ.

સઙ્ઘં ન પરામસતીતિ સઙ્ઘસ્સ નામં ન પરામસતિ તસ્સ નામં ન ગણ્હાતિ. ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે સઙ્ઘો, અયં ધમ્મરક્ખિતો’’તિ વત્તબ્બે ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, અયં ધમ્મરક્ખિતો’’તિ વદતિ. એવં સઙ્ઘં ન પરામસતિ.

પુગ્ગલં ન પરામસતીતિ યો ઉપસમ્પદાપેક્ખસ્સ ઉપજ્ઝાયો, તં ન પરામસતિ તસ્સ નામં ન ગણ્હાતિ. ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે સઙ્ઘો, અયં ધમ્મરક્ખિતો આયસ્મતો બુદ્ધરક્ખિતસ્સ ઉપસમ્પદાપેક્ખો’’તિ વત્તબ્બે ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે સઙ્ઘો, અયં ધમ્મરક્ખિતો ઉપસમ્પદાપેક્ખો’’તિ વદતિ. એવં પુગ્ગલં ન પરામસતિ.

ઞત્તિં ન પરામસતીતિ સબ્બેન સબ્બં ઞત્તિં ન પરામસતિ, ઞત્તિદુતિયકમ્મે ઞત્તિં અટ્ઠપેત્વા દ્વિક્ખત્તું કમ્મવાચાય એવ અનુસ્સાવનકમ્મં કરોતિ, ઞત્તિચતુત્થકમ્મેપિ ઞત્તિં અટ્ઠપેત્વા ચતુક્ખત્તું કમ્મવાચાય એવ અનુસ્સાવનકમ્મં કરોતિ. એવં ઞત્તિં ન પરામસતિ.

પચ્છા વા ઞત્તિં ઠપેતીતિ પઠમં કમ્મવાચાય અનુસ્સાવનકમ્મં કત્વા ‘‘એસા ઞત્તી’’તિ વત્વા ‘‘ખમતિ સઙ્ઘસ્સ, તસ્મા તુણ્હી, એવમેતં ધારયામી’’તિ વદતિ. એવં પચ્છા ઞત્તિં ઠપેતિ. પઞ્ચહેતેહીતિ એતેહિ પઞ્ચહિ કારણેહિ.

૩૦૨૧-૨. એવં ઞત્તિતો કમ્મવિપત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અનુસ્સાવનતો દસ્સેતુમાહ ‘‘અનુસ્સાવનતો’’તિઆદિ. અનુસ્સાવનતો કમ્મદોસા પઞ્ચ પકાસિતાતિ યોજના. ‘‘ન પરામસતિ વત્થું વા’’તિઆદીસુ વત્થુઆદીનિ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ. એવં પન નેસં અપરામસનં હોતિ (પરિ. અટ્ઠ. ૪૮૫) – ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે સઙ્ઘો’’તિ પઠમાનુસ્સાવને વા ‘‘દુતિયમ્પિ એતમત્થં વદામિ… તતિયમ્પિ એતમત્થં વદામિ, ‘‘સુણાતુ મે ભન્તે સઙ્ઘો’’તિ દુતિયતતિયાનુસ્સાવનેસુ વા ‘‘અયં ધમ્મરક્ખિતો આયસ્મતો બુદ્ધરક્ખિતસ્સ ઉપસમ્પદાપેક્ખો’’તિ વત્તબ્બે ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે સઙ્ઘો, આયસ્મતો બુદ્ધરક્ખિતસ્સા’’તિ વદન્તો વત્થું ન પરામસતિ નામ.

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે સઙ્ઘો, અયં ધમ્મરક્ખિતો’’તિ વત્તબ્બે ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, અયં ધમ્મરક્ખિતો’’તિ વદન્તો સઙ્ઘં ન પરામસતિ નામ.

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે સઙ્ઘો, અયં ધમ્મરક્ખિતો આયસ્મતો બુદ્ધરક્ખિતસ્સા’’તિ વત્તબ્બે ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે સઙ્ઘો, અયં ધમ્મરક્ખિતો ઉપસમ્પદાપેક્ખો’’તિ વદન્તો પુગ્ગલં ન પરામસતિ નામ.

સાવનં હાપેતીતિ સબ્બેન સબ્બં કમ્મવાચાય અનુસ્સાવનં ન કરોતિ, ઞત્તિદુતિયકમ્મે દ્વિક્ખત્તું ઞત્તિમેવ ઠપેતિ, ઞત્તિચતુત્થકમ્મે ચતુક્ખત્તું ઞત્તિમેવ ઠપેતિ. એવં અનુસ્સાવનં હાપેતિ. યોપિ ઞત્તિદુતિયકમ્મે એકં ઞત્તિં ઠપેત્વા એકં કમ્મવાચં અનુસ્સાવેન્તો અક્ખરં વા છડ્ડેતિ, પદં વા દુરુત્તં કરોતિ, અયમ્પિ અનુસ્સાવનં હાપેતિયેવ. ઞત્તિચતુત્થકમ્મે પન એકં ઞત્તિં ઠપેત્વા સકિમેવ વા દ્વિક્ખત્તું વા કમ્મવાચાય અનુસ્સાવનં કરોન્તોપિ અક્ખરં વા પદં વા છડ્ડેન્તોપિ દુરુત્તં કરોન્તોપિ અનુસ્સાવનં હાપેતિયેવાતિ વેદિતબ્બો.

દુરુત્તં કરોતીતિ એત્થ પન અયં વિનિચ્છયો (પરિ. અટ્ઠ. ૪૮૫) – યો હિ અઞ્ઞસ્મિં અક્ખરે વત્તબ્બે અઞ્ઞં વદતિ, અયં દુરુત્તં કરોતિ નામ. તસ્મા કમ્મવાચં કરોન્તેન ભિક્ખુના ય્વાયં –

‘‘સિથિલં ધનિતઞ્ચ દીઘરસ્સં;

ગરુકં લહુકઞ્ચ નિગ્ગહિતં;

સમ્બન્ધં વવત્થિતં વિમુત્તં;

દસધા બ્યઞ્જનબુદ્ધિયા પભેદો’’તિ. (પરિ. અટ્ઠ. ૪૮૫) –

વુત્તો, અયં સુટ્ઠુ ઉપલક્ખેતબ્બો.

એત્થ હિ સિથિલં નામ પઞ્ચસુ વગ્ગેસુ પઠમતતિયં. ધનિતં નામ તેસ્વેવ દુતિયચતુત્થં. દીઘન્તિ દીઘેન કાલેન વત્તબ્બં આકારાદિ. રસ્સન્તિ તતો ઉપડ્ઢકાલેન વત્તબ્બં અકારાદિ. ગરુકન્તિ દીઘમેવ, યં વા ‘‘આયસ્મતો બુદ્ધરક્ખિતત્થેરસ્સ, યસ્સ નક્ખમતી’’તિ એવં સંયોગપરં કત્વા વુચ્ચતિ. લહુકન્તિ રસ્સમેવ, યં વા ‘‘આયસ્મતો બુદ્ધરક્ખિતથેરસ્સ, યસ્સ ન ખમતી’’તિ એવં અસંયોગપરં કત્વા વુચ્ચતિ. નિગ્ગહિતન્તિ યં કરણાનિ નિગ્ગહેત્વા અવિસ્સજ્જેત્વા અવિવટેન મુખેન અનુનાસિકં કત્વા વત્તબ્બં. સમ્બન્ધન્તિ યં પરપદેન સમ્બન્ધિત્વા ‘‘તુણ્હસ્સા’’તિ વા ‘‘તુણ્હિસ્સા’’તિ વા વુચ્ચતિ. વવત્થિતન્તિ યં પરપદેન અસમ્બન્ધં કત્વા વિચ્છિન્દિત્વા ‘‘તુણ્હી અસ્સા’’તિ વા ‘‘તુણ્હ અસ્સા’’તિ વા વુચ્ચતિ. વિમુત્તન્તિ યં કરણાનિ અનિગ્ગહેત્વા વિસ્સજ્જેત્વા વિવટેન મુખેન અનુનાસિકં અકત્વા વુચ્ચતિ.

તત્થ ‘‘સુણાતુ મે’’તિ વત્તબ્બે ત-કારસ્સ થ-કારં કત્વા ‘‘સુણાથુ મે’’તિ વચનં સિથિલસ્સ ધનિતકરણં નામ, તથા ‘‘પત્તકલ્લં, એસા ઞત્તી’’તિ વત્તબ્બે ‘‘પત્થકલ્લં, એસા ઞત્થી’’તિઆદિવચનઞ્ચ. ‘‘ભન્તે સઙ્ઘો’’તિ વત્તબ્બે ભકારઘકારાનં બકારગકારે કત્વા ‘‘બન્તે સંગો’’તિ વચનં ધનિતસ્સ સિથિલકરણં નામ. ‘‘સુણાતુ મે’’તિ વિવટેન મુખેન વત્તબ્બે પન ‘‘સુણંતુ મે’’તિ વા ‘‘એસા ઞત્તી’’તિ વત્તબ્બે ‘‘એસં ઞત્તી’’તિ વા અવિવટેન મુખેન અનુનાસિકં કત્વા વચનં વિમુત્તસ્સ નિગ્ગહિતવચનં નામ. ‘‘પત્તકલ્લ’’ન્તિ અવિવટેન મુખેન અનુનાસિકં કત્વા વત્તબ્બે ‘‘પત્તકલ્લા’’તિ વિવટેન મુખેન અનુનાસિકં અકત્વા વચનં નિગ્ગહિતસ્સ વિમુત્તવચનં નામ. ઇતિ સિથિલે કત્તબ્બે ધનિતં, ધનિતે કત્તબ્બે સિથિલં, વિમુત્તે કત્તબ્બે નિગ્ગહિતં, નિગ્ગહિતે કત્તબ્બે વિમુત્તન્તિ ઇમાનિ ચત્તારિ બ્યઞ્જનાનિ અન્તોકમ્મવાચાય કમ્મં દૂસેન્તિ. એવં વદન્તો હિ અઞ્ઞસ્મિં અક્ખરે વત્તબ્બે અઞ્ઞં વદતિ, દુરુત્તં કરોતીતિ વુચ્ચતિ.

ઇતરેસુ પન દીઘરસ્સાદીસુ છસુ બ્યઞ્જનેસુ દીઘટ્ઠાને દીઘમેવ, રસ્સટ્ઠાને ચ રસ્સમેવાતિ એવં યથાઠાને તં તદેવ અક્ખરં ભાસન્તેન અનુક્કમાગતં પવેણિં અવિનાસેન્તેન કમ્મવાચા કાતબ્બા. સચે પન એવં અકત્વા દીઘે વત્તબ્બે રસ્સં, રસ્સે વા વત્તબ્બે દીઘં વદતિ, તથા ગરુકે વત્તબ્બે લહુકં, લહુકે વા વત્તબ્બે ગરુકં વદતિ, સમ્બન્ધે વા પન વત્તબ્બે વવત્થિતં, વવત્થિતે વા વત્તબ્બે સમ્બન્ધં વદતિ, એવં વુત્તેપિ કમ્મવાચા ન કુપ્પતિ. ઇમાનિ હિ છ બ્યઞ્જનાનિ કમ્મં ન કોપેન્તિ.

યં પન સુત્તન્તિકત્થેરા ‘‘દ-કારો ત-કારમાપજ્જતિ, ત-કારો દ-કારમાપજ્જતિ, ચ-કારો જ-કારમાપજ્જતિ, જ-કારો ચ-કારમાપજ્જતિ, ય-કારો ક-કારમાપજ્જતિ, ક-કારો ય-કારમાપજ્જતિ, તસ્મા દ-કારાદીસુ વત્તબ્બેસુ ત-કારાદિવચનં ન વિરુજ્ઝતી’’તિ વદન્તિ, તં કમ્મવાચં પત્વા ન વટ્ટતિ. તસ્મા વિનયધરેન નેવ દ-કારો ત-કારો કાતબ્બો…પે… ન ક-કારો ય-કારો. યથાપાળિયા નિરુત્તિં સોધેત્વા દસવિધાય બ્યઞ્જનનિરુત્તિયા વુત્તદોસે પરિહરન્તેન કમ્મવાચા કાતબ્બા. ઇતરથા હિ સાવનં હાપેતિ નામ.

અસમયે સાવેતીતિ સાવનાય અકાલે અનવકાસે ઞત્તિં અટ્ઠપેત્વા પઠમંયેવ અનુસ્સાવનકમ્મં કત્વા પચ્છા ઞત્તિં ઠપેતિ. ઇતિ ઇમેહિ પઞ્ચહાકારેહિ અનુસ્સાવનતો કમ્માનિ વિપજ્જન્તિ. તેનાહ – ‘‘એવં પન વિપજ્જન્તિ, અનુસ્સાવનતોપિ ચા’’તિ.

૩૦૨૩. એવં અનુસ્સાવનતો કમ્મવિપત્તિં દસ્સેત્વા સીમતો કમ્મવિપત્તિ ઉપોસથક્ખન્ધકકથાય વુત્તનયા એવાતિ તમેવ અતિદિસન્તો આહ ‘‘એકાદસહિ…પે… મયા’’તિ. કમ્મદોસોયેવ કમ્મદોસતા. તાવ પઠમં.

૩૦૨૪-૭. એવં સીમતો કમ્મવિપત્તિં અતિદેસતો દસ્સેત્વા ઇદાનિ પરિસવસેન દસ્સેતુમાહ ‘‘ચતુવગ્ગેના’’તિઆદિ. કમ્મપત્તાતિ એત્થ ‘‘ચત્તારો પકતત્તા’’તિ સેસો. યથાહ – ‘‘ચતુવગ્ગકરણે કમ્મે ચત્તારો ભિક્ખૂ પકતત્તા કમ્મપત્તા’’તિ (પરિ. ૪૯૭). એત્થ ચ પકતત્તા નામ અનુક્ખિત્તા અનિસ્સારિતા પરિસુદ્ધસીલા ચત્તારો ભિક્ખૂ. કમ્મપત્તા કમ્મસ્સ અરહા અનુચ્છવિકા સામિનો. ન તેહિ વિના તં કમ્મં કરીયતિ, ન તેસં છન્દો વા પારિસુદ્ધિ વા એતિ. અનાગતાતિ પરિસાય હત્થપાસં અનાગતા. છન્દોતિ એત્થ ‘‘છન્દારહાન’’ન્તિ સેસો. યથાહ ‘‘અવસેસા પકતત્તા છન્દારહા’’તિ. ઇમિના અયમત્થો દીપિતો હોતિ – ‘‘અવસેસા પન સચેપિ સહસ્સમત્તા હોન્તિ, સચે સમાનસંવાસકા, સબ્બે છન્દારહાવ હોન્તિ, છન્દપારિસુદ્ધિં દત્વા આગચ્છન્તુ વા મા વા, કમ્મં પન તિટ્ઠતી’’તિ. સમ્મુખાતિ સમ્મુખીભૂતા.

તિવઙ્ગિકોતિ કમ્મપત્તાનાગમનછન્દાનાહરણપટિક્કોસનસઙ્ખાતઅઙ્ગત્તયયુત્તો. દોસો કમ્મવિપત્તિલક્ખણો. પરિસાય વસા સિયાતિ પરિસવસેન હોતિ.

પટિસેધેન્તીતિ પટિક્કોસન્તિ. દુતિયે ચતુવગ્ગિકે કમ્મે દુવઙ્ગિકો દોસો પરિસાય વસા સિયાતિ યોજના.

એત્થ એતસ્મિં તતિયે ચતુવગ્ગિકે પટિક્કોસોવ અત્થિ, ન ઇતરે પરિસદોસાતિ એકઙ્ગિકો દોસો પરિસાય વસા સિયાતિ યોજના. દુવઙ્ગ યુત્તપરિસાદોસસ્સ દુતિયં દેસિતત્તા દુવઙ્ગ યુત્તપરિસાદોસો ‘‘દુતિયો’’તિ વુત્તો. તથા તતિયં દેસિતત્તા એકઙ્ગયુત્તો તતિયો વેદિતબ્બો. ઇમમેવ નયં પઞ્ચવગ્ગાદિસઙ્ઘત્તયસ્સ અતિદિસન્તો આહ ‘‘એવં…પે… તિવિધેસુપી’’તિ. આદિ-સદ્દેન દસવગ્ગવીસતિવગ્ગસઙ્ઘાનં ગહણં.

૩૦૨૮. એવં ચતૂસુ સઙ્ઘેસુ ચતુન્નં તિકાનં વસેન પરિસતો કમ્મવિપત્તિયા દ્વાદસવિધતં દસ્સેતુમાહ ‘‘ચતુત્થિકા’’તિ. અનુવાદેન ‘‘દસ દ્વે સિયુ’’ન્તિ વિધીયતિ. પરિસાવસા ચતુત્થિકા દોસા દસ દ્વે દ્વાદસ સિયુન્તિ યોજના. એત્થાતિ એતેસુ ‘‘વત્થુતો’’તિઆદિના વુત્તેસુ પઞ્ચસુ કમ્મદોસેસુ, નિદ્ધારણે ભુમ્મં. ‘‘પરિસાવસા’’તિ ઇદં નિદ્ધારેતબ્બં. કમ્માનીતિ અપલોકનાદીનિ ચત્તારિ. એત્થ ચ ચતુવગ્ગાદિકરણીયેસુ કમ્મેસુ પકતત્તેન કમ્મવાચં સાવેત્વા કતમેવ કમ્મં કમ્મપત્તેન કતં હોતિ. કમ્મપત્તે પકતત્તે ઠપેત્વા અપકતત્તેન કેનચિ, કેવલેનેવ કમ્મવાચં સાવેત્વા કતં અપકતત્તકમ્મપત્તલક્ખણાભાવા, કમ્મપત્તેન ચ કમ્મવાચાય અસ્સાવિતત્તા અનુસ્સાવનદોસેન વિપન્નં હોતીતિ વેદિતબ્બં. તેનેવ પોરાણકવિનયધરત્થેરા કમ્મવિપત્તિસઙ્કાપરિહારત્થં દ્વીહિ તીહિ એકતો કમ્મવાચં સાવયન્તિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન પરિવારાવસાને પાળિયા (પરિ. ૪૮૨ આદયો) વા અટ્ઠકથાય (પરિ. અટ્ઠ. ૪૮૨ આદયો) ચ ગહેતબ્બો.

કમ્મવિપત્તિકથાવણ્ણના.