સમથક્ખન્ધકકથાવણ્ણના

૨૭૬૦. ઇદાનિ સમથવિનિચ્છયં દસ્સેતું યેસુ અધિકરણેસુ સન્તેસુ સમથેહિ ભવિતબ્બં, તાનિ તાવ દસ્સેન્તો આહ ‘‘વિવાદાધારતા’’તિઆદિ. વિવાદાધારતાતિ વિવાદાધિકરણં. આપત્તાધારતાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. આધારતાતિ અધિકરણપરિયાયો. આધારીયતિ અભિભુય્યતિ વૂપસમ્મતિ સમથેહીતિ આધારો, વિવાદો ચ સો આધારો ચાતિ વિવાદાધારો, સો એવ વિવાદાધારતા. એવમાધારાધિકરણ-સદ્દાનં વિવાદાદિસદ્દેહિ સહ કમ્મધારયસમાસો દટ્ઠબ્બો. અધિકરીયતિ અભિભુય્યતિ વૂપસમ્મતિ સમથેહીતિ અધિકરણન્તિ વિવાદાદિચતુબ્બિધમેવ પાળિયં દસ્સિતં. અયમત્થો ‘‘એતેસં તુ ચતુન્નમ્પિ, સમત્તા સમથા મતા’’તિ વક્ખમાનેન વિઞ્ઞાયતિ.

૨૭૬૧. એતાનિ ચત્તારિ અધિકરણાનિ ચ ‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ વિવદન્તિ ‘ધમ્મો’તિ વા ‘અધમ્મો’તિ વા’’તિ (ચૂળવ. ૨૧૫) અટ્ઠારસ ભેદકારકવત્થૂનિ ચ મહેસિના વુત્તાનિ. તત્થ તેસુ ચતૂસુ અધિકરણેસુ વિવાદો અધિકરણસઙ્ખાતો એતાનિ અટ્ઠારસ ભેદકરવત્થૂનિ નિસ્સિતો નિસ્સાય પવત્તોતિ યોજના.

૨૭૬૨. વિપત્તિયો ચતસ્સોવાતિ ‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ ભિક્ખું અનુવદન્તિ સીલવિપત્તિયા વા આચારવિપત્તિયા વા દિટ્ઠિવિપત્તિયા વા આજીવવિપત્તિયા વા’’તિ (ચૂળવ. ૨૧૫) વુત્તા ચતસ્સો વિપત્તિયો. દિટ્ઠાદીનં અનુગન્ત્વા સીલવિપત્તિઆદીહિ વદનં ચોદના અનુવાદો. ઉપાગતોતિ નિસ્સિતો, અનુવાદો ચતસ્સો વિપત્તિયો નિસ્સાય પવત્તોતિ અત્થો. ‘‘તત્થા’’તિ પઠમમેવ નિદ્ધારણસ્સ વુત્તત્તા ઇધ પુનવચને પયોજનં ન દિસ્સતિ, ‘‘સમ્ભવા’’તિ વચનસ્સાપિ ન કોચિ અત્થવિસેસો દિસ્સતિ. તસ્મા ‘‘આપત્તાધારતા તત્થ, સત્તઆપત્તિસમ્ભવા’’તિ પાઠો ન યુજ્જતિ, ‘‘આપત્તાધારતા નામ, સત્ત આપત્તિયો મતા’’તિ પાઠો યુત્તતરો, આપત્તાધારતા નામ આપત્તાધિકરણં નામ સત્ત આપત્તિયો મતા સત્ત આપત્તિયોવ અધિપ્પેતાતિ અત્થો.

૨૭૬૩. સઙ્ઘકિચ્ચાનિ નિસ્સાયાતિ અપલોકનકમ્માદીનિ ચત્તારિ સઙ્ઘકમ્માનિ ઉપાદાય કિચ્ચાધિકરણાભિધાનં સિયા, કિચ્ચાધિકરણં નામ ચત્તારિ સઙ્ઘકમ્માનીતિ અત્થો. એતેસં તુ ચતુન્નમ્પીતિ એતેસં પન ચતુન્નમ્પિ અધિકરણાનં. સમત્તાતિ વૂપસમહેતુત્તા. સમથા મતાતિ સમ્મુખાવિનયાદયો સત્ત અધિકરણસમથાતિ અધિપ્પેતા. અધિકરણાનિ સમેન્તિ, સમ્મન્તિ વા એતેહીતિ ‘‘સમથા’’તિ વુચ્ચન્તીતિ ‘‘સમત્તા સમથા મતા’’તિ ઇમિના સમથ-સદ્દસ્સ અન્વત્થં દીપેતિ.

૨૭૬૪-૫. તે સરૂપતો દસ્સેતુમાહ ‘‘સમ્મુખા’’તિઆદિ. ‘‘વિનયો’’તિ ઇદં સમ્મુખાદિપદેહિ પચ્ચેકં યોજેતબ્બં ‘‘સમ્મુખાવિનયો સતિવિનયો અમૂળ્હવિનયો’’તિ. ‘‘પટિઞ્ઞાવિનયો’’તિ ચ પટિઞ્ઞાતકરણં વુત્તં. સત્તમો વિનયોતિ સમથો અધિપ્પેતો. તિણવત્થારકોતિ ઇમે સત્ત સમથા બુદ્ધેનાદિચ્ચબન્ધુના વુત્તાતિ યોજના.

૨૭૬૬. ચતૂસુ અધિકરણેસુ યં અધિકરણં યત્તકેહિ સમથેહિ સમ્મતિ, તે સઙ્ગહેત્વા દસ્સેન્તો આહ ‘‘વિવાદો’’તિઆદિ.

૨૭૬૭-૯. ‘‘વિવાદો’’તિઆદિના ઉદ્દિટ્ઠમત્થં નિદ્દિસન્તો આહ ‘‘છટ્ઠેના’’તિઆદિ. એત્થ એતેસુ ચતૂસુ અધિકરણેસુ, સમથેસુ ચ કિં કેન સમ્મતીતિ ચે? વિવાદો વિવાદાધિકરણં છટ્ઠેન યેભુય્યસિકાય, પઠમેન સમથેન સમ્મુખાવિનયેન ચાતિ દ્વીહિ સમથેહિ સમ્મતિ. યસ્સા કિરિયાય ધમ્મવાદિનો બહુતરા, એસા યેભુય્યસિકા. ‘‘સઙ્ઘસમ્મુખતા, ધમ્મસમ્મુખતા, વિનયસમ્મુખતા, પુગ્ગલસમ્મુખતા’’તિ (ચૂળવ. ૨૨૯, ૨૩૪, ૨૩૬, ૨૩૭, ૨૪૨) વુત્તાનં સઙ્ઘાદીનં ચતુન્નં સન્નિધાનેન વા ગણપુગ્ગલેહિ સમિયમાનં વિવાદાધિકરણં સઙ્ઘસમ્મુખતં વિના ઇતરેહિ તીહિ વા સમ્મતીતિ વુત્તં હોતિ.

એત્થ ચ કારકસઙ્ઘસ્સ સઙ્ઘસામગ્ગિવસેન સમ્મુખીભાવો સઙ્ઘસમ્મુખતા, સમેતબ્બસ્સ વત્થુનો ભૂતતા ધમ્મસમ્મુખતા, યથા તં સમેતબ્બં, તથેવસ્સ સમનં વિનયસમ્મુખતા, યો ચ વિવદતિ, યેન ચ વિવદતિ, તેસં ઉભિન્નં અત્થપચ્ચત્થિકાનં સમ્મુખીભાવો પુગ્ગલસમ્મુખતા.

‘‘અનુવાદો ચતૂહિપી’’તિ ઉદ્દિટ્ઠં નિદ્દિસન્તો આહ ‘‘સમ્મુખા’’તિઆદિ. અનુપુબ્બેનાતિ અનુપટિપાટિયા. સમ્મુખાવિનયાદીહિ તીહિપીતિ સમ્મુખાવિનયસતિવિનયઅમૂળ્હવિનયેહિ તીહિપિ. તથેવાતિ યથા તીહિ, તથા પઞ્ચમેન તસ્સપાપિયસિકાસમથેનાપિ અનુવાદો સમ્મતિ, પગેવ ચતૂહીતિ અત્થો.

યો પાપુસ્સન્નતાય પાપિયો પુગ્ગલો, તસ્સ કત્તબ્બતો ‘‘તસ્સપાપિયસિકા’’તિ કમ્મં વુચ્ચતિ. આયસ્મતો દબ્બસ્સ મલ્લપુત્તસ્સ વિય સતિવેપુલ્લપ્પત્તસ્સ ખીણાસવસ્સ કતા અમૂલિકા સીલવિપત્તિચોદના સમ્મુખાવિનયેન, ઞત્તિચતુત્થાય કમ્મવાચાય દિન્નેન સતિવિનયેન ચ સમ્મતિ. ઉમ્મત્તકસ્સ ભિક્ખુનો કતા આપત્તિચોદના સમ્મુખાવિનયેન ચ તથેવ દિન્નેન અમૂળ્હવિનયેન ચ સમ્મતિ. સઙ્ઘમજ્ઝે આપત્તિયા ચોદિયમાનસ્સ અવજાનિત્વા પટિજાનનાદિં કરોન્તસ્સ પાપભિક્ખુનો બહુલાપત્તિચોદના સમ્મુખાવિનયેન ચેવ તથેવ પકતેન તસ્સપાપિયસિકાકમ્મેન ચ વૂપસમ્મતીતિ વુત્તં હોતિ.

‘‘આપત્તિ પન તીહેવા’’તિ ઉદ્દેસસ્સ નિદ્દેસમાહ ‘‘સમ્મુખેના’’તિઆદિ. સમ્મુખેન સમ્મુખાવિનયેન, પટિઞ્ઞાય પટિઞ્ઞાતકરણેન, તિણવત્થારકેન વા ઇમેહિ તીહિ એવ સમથેહિ સા આપત્તિ આપત્તાધિકરણં ઉપસમં યાતીતિ યોજના. એત્થ પટિઞ્ઞાતકરણં નામ આપત્તિં પટિગ્ગણ્હન્તેન ‘‘પસ્સસી’’તિ વુત્તે આપત્તિં દેસેન્તેન ‘‘આમ પસ્સામી’’તિ સમ્પટિચ્છનં. તિણવત્થારકં પન સયમેવ વક્ખતિ.

તીહેવ સમથેહીતિ એત્થ ગરુકાપત્તિ સમ્મુખાવિનયેન, પટિઞ્ઞાતકરણેન ચાતિ દ્વીહિ, લહુકાપત્તિં આપજ્જિત્વા સઙ્ઘે વા ગણે વા પુગ્ગલે વા દેસનાય સમ્મુખાવિનયેન ચેવ પટિઞ્ઞાતકરણેન ચ, કોસમ્બકાનં વિગ્ગહસદિસં મહાવિગ્ગહં કરોન્તેહિ આપન્ના અનેકવિધા આપત્તિયો સચે હોન્તિ, તાસુ વક્ખમાનસરૂપં થુલ્લવજ્જાદિં ઠપેત્વા અવસેસા સબ્બા આપત્તિયો સમ્મુખાવિનયેન, તિણવત્થારકેન ચ સમ્મન્તીતિ અત્થો.

કિચ્ચં કિચ્ચાધિકરણં એકેન સમ્મુખાવિનયેનેવ સમ્મતીતિ યોજના.

૨૭૭૦. યેભુય્યસિકકમ્મેતિ એત્થ નિમિત્તત્થે ભુમ્મં. સલાકં ગાહયેતિ વિનિચ્છયકારકે સઙ્ઘે ધમ્મવાદીનં બહુત્તં વા અપ્પતરત્તં વા જાનિતું વક્ખમાનેન નયેન સલાકં ગાહાપેય્ય. બુધોતિ ‘‘ન છન્દાગતિં ગચ્છતિ…પે… ગહિતાગહિતઞ્ચ જાનાતી’’તિ વુત્તં પઞ્ચહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતં પુગ્ગલં દસ્સેતિ. ‘‘ગૂળ્હેના’’તિઆદિના સલાકગ્ગાહપ્પકારો દસ્સિતો. કણ્ણજપ્પેનાતિ એત્થ કણ્ણે જપ્પો યસ્મિં સલાકગ્ગાહપયોગેતિ વિગ્ગહો. એત્થ ગૂળ્હસલાકગ્ગાહો નામ ધમ્મવાદિસલાકા ચ અધમ્મવાદિસલાકા ચ વિસું વિસું ચીવરકણ્ણે પક્ખિપિત્વા પુગ્ગલાનં સન્તિકં વિસું વિસું ઉપસઙ્કમિત્વા સલાકા વિસું વિસું દસ્સેત્વા ‘‘ઇતો તવ રુચ્ચનકં ગણ્હાહી’’તિ રહો ઠત્વા ગાહાપનં. વિવટકં નામ ધમ્મવાદીનં બહુભાવં ઞત્વા સબ્બેસુ જાનન્તેસુ પુગ્ગલાનં સન્તિકં ગાહાપનં. કણ્ણજપ્પનં નામ એવમેવ કણ્ણમૂલે રહો ઠત્વા ગાહાપનં.

૨૭૭૧. અલજ્જુસ્સદેતિ એત્થ ‘‘સઙ્ઘે’’તિ સેસો. લજ્જિસુ બાલેસૂતિ એત્થાપિ ‘‘ઉસ્સદેસૂ’’તિ વત્તબ્બં.

૨૭૭૨. સકેન કમ્મુનાયેવાતિ અત્તનો યં કિચ્ચં, તેનેવાતિ.

૨૭૭૩-૫. ‘‘આપજ્જતી’’તિઆદિ ‘‘અલજ્જી, લજ્જી, બાલો’’તિ જાનનસ્સ હેતુભૂતકમ્મદસ્સનં. દુચ્ચિન્તિતોતિ અભિજ્ઝાદિતિવિધમનોદુચ્ચરિતવસેન દુટ્ઠુ ચિન્તેન્તો. દુબ્ભાસીતિ મુસાવાદાદિચતુબ્બિધવચીદુચ્ચરિતવસેન વચીદ્વારે પઞ્ઞત્તાનં સિક્ખાપદાનં વીતિક્કમવસેન દુટ્ઠુ ભાસનસીલો. દુક્કટકારિકોતિ પાણાતિપાતાદિતિવિધકાયદુચ્ચરિતવસેન કાયદ્વારે પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદાનં વીતિક્કમવસેન કુચ્છિતકમ્મસ્સ કરણસીલો. ઇતિ લક્ખણેનેવાતિ યથાવુત્તં અલજ્જીલજ્જીબાલલક્ખણં નિગમેતિ.

૨૭૭૬. ‘‘યેભુય્યસિકા’’તિઆદિગાથાહિ નિદ્દિટ્ઠમેવ અત્થં નિગમેતુમાહ ‘‘તિધા’’તિઆદિ. તિધાસલાકગાહેનાતિ તિવિધસ્સ સલાકગાહસ્સ અઞ્ઞતરેન. બહુકા ધમ્મવાદિનો યદિ સિયુન્તિ યોજના. કાતબ્બન્તિ એત્થ ‘‘વિવાદાધિકરણવૂપસમન’’ન્તિ સેસો.

૨૭૭૭. યો પુગ્ગલો અલજ્જી ચ હોતિ સાનુવાદો ચ કમ્મતો કાયકમ્મતો, વચીકમ્મતો ચ અસુચિ ચ સમ્બુદ્ધજિગુચ્છનીયોતિ અત્થો. સો એવંવિધો પાપપુગ્ગલો તસ્સ પાપિયસિકકમ્મસ્સ યોગો હોતીતિ સમ્બન્ધો. સાનુવાદોતિ એત્થ અનુવાદો નામ ચોદના, સહ અનુવાદેન વત્તતીતિ સાનુવાદો, પાપગરહિતપુગ્ગલેહિ કાતબ્બચોદનાય અનુરૂપોતિ અત્થો.

૨૭૭૮-૯. ભણ્ડનેતિ કલહસ્સ પુબ્બભાગે. કલહેતિ કાયવચીદ્વારપ્પવત્તે હત્થપરામસાદિકે કલહે ચ. વિવાદમ્હિ અનપ્પકેતિ બહુવિધે વિવાદે જાતે. બહુઅસ્સામણે ચિણ્ણેતિ સમણાનં અનનુચ્છવિકે નાનપ્પકારે કાયિકવાચસિકવીતિક્કમે ચ કતે. અનગ્ગેતિ અનન્તે. ભસ્સકેતિ કુચ્છિતે અમનાપવચને ચિણ્ણેતિ યોજના, ભાસિતેતિ અત્થો. ગવેસન્તન્તિ ગવેસિયમાનં, આપત્તાધિકરણન્તિ સેસો. વાળન્તિ ચણ્ડં. કક્ખળન્તિ આસજ્જં. કાતબ્બન્તિ વૂપસમેતબ્બં.

૨૭૮૦-૨. યથા ચ વૂપસમ્મતિ, તથા તિણવત્થારકે સુદ્ધો હોતીતિ સમ્બન્ધો.

થુલ્લવજ્જન્તિ પારાજિકઞ્ચેવ સઙ્ઘાદિસેસઞ્ચ. ગિહીહિ પટિસંયુતન્તિ ગિહીનં જાતિઆદીહિ પાળિયા આગતેહિ દસહિ અક્કોસવત્થૂહિ, અટ્ઠકથાગતેહિ ચ તદઞ્ઞેહિ અક્કોસવત્થૂહિ ખુંસનવમ્ભનપચ્ચયા ચ ધમ્મિકપટિસ્સવસ્સ અસચ્ચાપનપચ્ચયા ચ આપન્નાપત્તિં. એસા એવ હિ આપત્તિ ગિહિપટિસંયુત્તા નામ પરિવારે ‘‘અત્થિ ગિહિપટિસંયુત્તા, અત્થિ નગિહિપટિસંયુત્તા’’તિ દુકં નિક્ખિપિત્વા ‘‘ગિહિપટિસંયુત્તાતિ સુધમ્મત્થેરસ્સ આપત્તિ, યા ચ ધમ્મિકસ્સ પટિસ્સવસ્સ અસચ્ચાપને આપત્તિ. અવસેસા નગિહિપટિસંયુત્તા’’તિ (પરિ. અટ્ઠ. ૩૨૧) વચનતો.

સુધમ્મત્થેરસ્સ આપત્તીતિ ચ તેન ચિત્તસ્સ ગહપતિનો જાતિં પટિચ્ચ ખુંસનવમ્ભનપચ્ચયા આપન્ના ઓમસવાદસિક્ખાપદવિભાગગતા દુક્કટાપત્તિ ગહેતબ્બા. ઇદઞ્ચ ઉપલક્ખણમત્તં, તસ્મા ઇતરેહિપિ અક્કોસવત્થૂહિ ગિહિં ખુંસેન્તાનં વમ્ભેન્તાનં ઇતરેસં ભિક્ખૂનં સા આપત્તિ ગિહિપટિસંયુત્તાવાતિ વેદિતબ્બં. તથા આપન્નં આપત્તિં દેસાપેન્તેન દસ્સનૂપચારં અવિજહાપેત્વા સવનૂપચારં જહાપેત્વા એકંસે ઉત્તરાસઙ્ગં કારાપેત્વા ઉક્કુટિકં નિસીદાપેત્વા અઞ્જલિં પગ્ગણ્હાપેત્વા સા આપત્તિ દેસાપેતબ્બા.

દિટ્ઠાવિકમ્મિકન્તિ દિટ્ઠાવિકમ્મે નિયુત્તો દિટ્ઠાવિકમ્મિકો, તં, અટ્ઠકથાયં ‘‘યે પન ‘ન મેતં ખમતી’તિ અઞ્ઞમઞ્ઞં દિટ્ઠાવિકમ્મં કરોન્તી’’તિ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૨૧૪) યે પુગ્ગલા દસ્સિતા, તેસમઞ્ઞતરસ્સેવ ગહણં.

યોતિ ભણ્ડનકારકેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં મહન્તં વિગ્ગહં કત્વા સમ્બહુલા આપત્તિયો આપન્નો યો ભિક્ખુ. તત્થાતિ તસ્મિં તિણવત્થારકસમથકારકે ભિક્ખુસમૂહે. ન હોતીતિ છન્દં દત્વા તં ભિક્ખુપરિસં અનાગતત્તા ન સંવિજ્જતિ. તઞ્ચ ઠપેત્વાતિ યોજના.

તિણવત્થારકે કતે સતિ યાવ ઉપસમ્પદમાળતો પભુતિ આપન્નાય સેસાય આપત્તિયા નિરાપત્તિ હુત્વા સુદ્ધો હોતિ સઙ્ઘોતિ યોજના.

સમથક્ખન્ધકકથાવણ્ણના.