પાચિત્તિયકથાવણ્ણના

૮૮૯. એવં નાતિવિત્થારસઙ્ખેપતો નિસ્સગ્ગિયવિનિચ્છયં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તદનન્તરં નિદ્દિટ્ઠસ્સ પાચિત્તિયકણ્ડસ્સ વિનિચ્છયં દસ્સેતું ‘‘સમ્પજાનમુસાવાદે’’તિઆદિ આરદ્ધં. સમ્પજાનમુસાવાદેતિ અત્તનો વચનસ્સ મુસાભાવં ઞત્વા, અદિટ્ઠં ‘‘દિટ્ઠ’’ન્તિઆદિના નયેન મુસાવાદે સમ્પજાનન્તસ્સ મુસાભણનેતિપિ અત્થો ગહેતબ્બો. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘જાનિત્વા જાનન્તસ્સ ચ મુસાભણને’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૨). ‘‘મુસાવાદે’’તિ હિ નિમિત્તત્થે ભુમ્મં, મુસાવાદનિમિત્તન્તિ અત્થો.

દવા ભણન્તસ્સાતિ યોજના. અનુપપરિક્ખિત્વા વેગેન દિટ્ઠમ્પિ ‘‘અદિટ્ઠં મે’’તિ વદન્તસ્સાતિ અત્થો. યથાહ ‘‘દવા ભણતિ નામ સહસા ભણતી’’તિ પદભાજનીઅટ્ઠકથાયં ‘‘સહસા ભણતીતિ અવીમંસિત્વા અનુપધારેત્વા વેગેન દિટ્ઠમ્પિ ‘અદિટ્ઠં મે’તિ ભણતી’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૧૧). રવા ભણન્તસ્સાતિ ‘‘ચીવર’’ન્તિ વત્તુકામસ્સ ‘‘ચીર’’ન્તિ વચનં વિય મન્દત્તા મોમૂહત્તા ‘‘અઞ્ઞં ભણિસ્સામી’’તિ અઞ્ઞં ભણન્તસ્સ. યથાહ ‘‘રવા ભણતિ નામ ‘અઞ્ઞં ભણિસ્સામી’તિ અઞ્ઞં ભણતી’’તિ.

૮૯૦. અઞ્ઞત્થાતિ ચતુત્થપારાજિકાદીસુ. અત્તના અલદ્ધં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં ‘‘લદ્ધં મયા’’તિ મુસા યસ્સ ભણતિ, તેન તઙ્ખણમેવ સુત્વા તદત્થે ઞાતે પારાજિકસ્સ, અઞ્ઞાતે કાલન્તરેન ઞાતે ચ પરિયાયવચને ચ ઞાતે થુલ્લચ્ચયસ્સ, પરિયાયવચને અવિઞ્ઞાતે દુક્કટસ્સ, દુટ્ઠદોસસિક્ખાપદે પારાજિકં અનાપન્નસ્સ ‘‘આપન્નો’’તિ મુસાભણને સઙ્ઘાદિસેસસ્સ, ઓમસવાદસિક્ખાપદે દુબ્ભાસિતસ્સ ચ વુત્તત્તા આહ ‘‘મુસાવાદસ્સ કારણા પઞ્ચ આપત્તિયો’’તિ. ઇમાય પાચિત્તિયા સદ્ધિં છ આપત્તિક્ખન્ધા હોન્તિ.

સમ્પજાનમુસાવાદકથાવણ્ણના.

૮૯૧-૩. વુત્તેસુ જાતિઆદીસુ દસસુ અક્કોસવત્થૂસૂતિ યોજના, પદભાજને વુત્તેસુ જાતિનામગોત્તકમ્મસિપ્પઆબાધલિઙ્ગકિલેસઆપત્તિઅક્કોસાનં વસેન દસસુ અક્કોસવત્થૂસૂતિ અત્થો. તેસુ કિલેસં વિના સબ્બેતે હીનુક્કટ્ઠવસેન દ્વિપ્પકારા હોન્તિ. યથાહ પદભાજને ‘‘જાતિ નામ દ્વે જાતિયો હીના ચ જાતિ ઉક્કટ્ઠા ચ જાતી’’તિઆદિ.

તત્થ ચણ્ડાલાદિજાતિ હીના, ખત્તિયબ્રાહ્મણજાતિયો ઉક્કટ્ઠા. નામેસુ અવકણ્ણકજવકણ્ણકાદિનામાનિ દાસનામત્તા હીનાનિ, બુદ્ધરક્ખિતાદિનામાનિ ઉક્કટ્ઠાનિ. કોસિયાદિગોત્તં હીનં, ગોતમાદિગોત્તં ઉક્કટ્ઠં. કમ્મેસુ વડ્ઢકિમણિકારાદિકમ્માનિ હીનાનિ, કસિવાણિજ્જાગોરક્ખકમ્માનિ ઉક્કટ્ઠાનિ. સિપ્પેસુ નળકારકુમ્ભકારાદિસિપ્પં હીનં, મુદ્દાગણનાદિસિપ્પં ઉક્કટ્ઠં. આબાધેસુ સબ્બેપિ આબાધા હીના, અપિચ મધુમેહો પીળાજનકત્તાભાવા ઉક્કટ્ઠો. લિઙ્ગેસુ અતિદીઘતાદયો હીના, નાતિદીઘતાદયો ઉક્કટ્ઠા. સબ્બેપિ કિલેસા હીના. સબ્બાપત્તિયોપિ હીના, અપિચ સોતાપત્તિસમાપત્તિ ઉક્કટ્ઠા. અક્કોસેસુ ‘‘ઓટ્ઠોસિ મેણ્ડોસિ ગોણોસી’’તિઆદિકો હીનો, ‘‘પણ્ડિતોસિ બ્યત્તોસી’’તિઆદિકો ઉક્કટ્ઠો.

અઞ્ઞત્રઞ્ઞાપદેસેનાતિ પરિયાયકથનેન વિના. ઓમસન્તસ્સાતિ વચનપતોદેન ઓવિજ્ઝન્તસ્સ. સમ્બુદ્ધેન પકાસિતાતિ ‘‘ચણ્ડાલોસિ વેનોસિ નેસાદોસિ રથકારોસિ પુક્કુસોસી’તિ ભણતિ, આપત્તિ વાચાય વાચાય પાચિત્તિયસ્સા’’તિ સામં સબ્બધમ્માવબોધતો ‘‘સમ્બુદ્ધો’’તિ પઞ્ઞાતેન ભગવતા દેસિતા.

૮૯૪. તેહેવાતિ જાતિઆદીહિ અક્કોસવત્થૂહેવ. અઞ્ઞાપદેસેન ભૂતેન વા…પે… આપન્નમેવ વા અનુપસમ્પન્નં અક્કોસન્તસ્સ દુક્કટં સમ્બુદ્ધેન પકાસિતન્તિ સમ્બન્ધો. ઇધ ભૂતાભૂતપદાનિ તેહીતિ અપેક્ખિત્વા બહુવચનન્તાનિ યોજેતબ્બાનિ. એતેન ‘‘સન્તિ ઇધેકચ્ચે’’તિઆદિદુતિયવારત્થં (પાચિ. ૨૬) દસ્સેન્તેન દુક્કટસાધનત્થેન તદેકકારિયં તતિયં યેનૂનવારઞ્ચ ચતુત્થં ન મયન્તિઆદિવારઞ્ચ સઙ્ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘સન્તિ ઇધેકચ્ચે’તિ વારે પન પરિહરિત્વા વુત્તભાવેન દુક્કટં. એસેવ નયો ‘યેનૂન…પે… ન મય’ન્તિ વારેસુપી’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૨૬).

પાળિમુત્તપદેહિપીતિ એત્થાપિ તથેવ ‘‘ભૂતેન વા’’તિઆદીનિ પદાનિ સમ્બન્ધિતબ્બાનિ. ‘‘ચોરોસિ, ગણ્ઠિભેદકોસી’’તિઆદિ પાળિમુત્તપદં નામ. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ ચતૂસુ વારેસુ, પાળિમુત્તપદેસુ ચ. વુત્તઞ્હિ ‘‘અનુપસમ્પન્ને પન ચતૂસુપિ વારેસુ દુક્કટમેવ. ‘ચોરોસિ, ગણ્ઠિભેદકોસી’તિઆદિવચનેહિ પન ઉપસમ્પન્નેપિ અનુપસમ્પન્નેપિ સબ્બવારેસુ દુક્કટમેવા’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૨૬). ‘‘અનુપસમ્પન્ન’’ન્તિ ઇમિના ‘‘ઇમસ્મિઞ્ચ સિક્ખાપદે ઠપેત્વા ભિક્ખું ભિક્ખુનિઆદયો સબ્બે સત્તા અનુપસમ્પન્નટ્ઠાને ઠિતા’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૨૬) અટ્ઠકથાયં વુત્તા અનુપસમ્પન્ના સઙ્ગહિતા. તેનેવેત્થાપિ વક્ખતિ ‘‘પવિટ્ઠાનુપસમ્પન્નટ્ઠાને ઇધ ચ ભિક્ખુની’’તિ.

૮૯૫. દવકમ્યતાતિ એત્થ ‘‘પટિસઙ્ખા યોનિસો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૨, ૨૩, ૪૨૨; અ. નિ. ૬.૫૮; ૯.૯; મહાનિ. ૨૦૬; વિભ. ૫૧૮) વિય ય-કારલોપો. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ વુત્તપાચિત્તિયવત્થૂસુ ચ દુક્કટવત્થૂસુ ચાતિ સબ્બત્થેવ. દુબ્ભાસિતમુદીરિતન્તિ ‘‘ચણ્ડાલોસિ…પે… પુક્કુસોસી’તિ ભણતિ, આપત્તિ વાચાય વાચાય દુબ્ભાસિતસ્સા’’તિ (પાચિ. ૩૨) વુત્તન્તિ અત્થો. પરમ્મુખા પન પાચિત્તિયવત્થૂહિ ચ દુક્કટવત્થૂહિ ચ અક્કોસને દુક્કટમેવ. તથા દવકમ્યતાય પરમ્મુખા વદન્તસ્સાપિ દુબ્ભાસિતમેવાતિ આચરિયા વદન્તિ.

૮૯૬-૭. અત્થં પુરક્ખત્વા વદતો ભિક્ખુસ્સ અનાપત્તીતિ યોજના. ધમ્મો નામ ‘‘ચણ્ડાલોસી’’તિઆદિપાળિયેવ. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘પાળિં વાચેન્તો ધમ્મપુરેક્ખારો’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૩૫). અનુસાસની નામ ‘‘ઇદાનિપિ ચણ્ડાલોસિ, મા પાપધમ્મં અકાસિ, મા તમો તમપરાયનો અહોસી’’તિઆદિના (પાચિ. અટ્ઠ. ૩૫) નયેન અટ્ઠકથાયં વુત્તસરૂપાયેવ અનુસાસનીપુરેક્ખતાય ઠત્વા વદન્તસ્સ ચિત્તસ્સ લહુપરિવત્તિતભાવતો અન્તરા કોધે ઉપ્પન્નેપિ અનાપત્તિ.

એત્થાતિ ઇમસ્મિં ઓમસવાદસિક્ખાપદે. પટિઘસમ્પયુત્તચિત્તેનેવ આપજ્જિતબ્બત્તા માનસિકદુક્ખવેદનાવ હોતિ.

ઓમસવાદકથાવણ્ણના.

૮૯૮. દુવિધાકારતો ભિક્ખુપેસુઞ્ઞે આપત્તિ સિયાતિ યોજના. પિસતીતિ પિસુણા, વાચા, સમગ્ગે સત્તે અવયવભૂતે વગ્ગે ભિન્ને કરોતીતિ અત્થો. પિસુણા એવ પેસુઞ્ઞં, તાય વાચાય સમન્નાગતો પુગ્ગલો સહચરિયનયેન પિસુણો, તસ્સ કમ્મં પેસુઞ્ઞં, ભિક્ખૂનં પેસુઞ્ઞં ભિક્ખુપેસુઞ્ઞં, તસ્મિં ભિક્ખુપેસુઞ્ઞે. પદભાજને ‘‘ઉપસમ્પન્નો ઉપસમ્પન્નસ્સ સુત્વા ઉપસમ્પન્નસ્સ પેસુઞ્ઞં ઉપસંહરતિ ‘ઇત્થન્નામો તં ‘ચણ્ડાલો…પે… પુક્કુસો’તિ ભણતી’તિ આપત્તિ…પે… પાચિત્તિયસ્સા’’તિ (પાચિ. ૩૯) વુત્તત્તા સયં ઉપસમ્પન્નો હુત્વા ઉપસમ્પન્નસ્સ જાતિઆદીસુ દસસુ અક્કોસવત્થૂસુ અઞ્ઞતરેન અઞ્ઞં ઉપસમ્પન્નં પરમ્મુખા અક્કોસન્તસ્સ સુત્વા તસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા વક્ખમાનસરૂપેસુ અત્તનો પિયકામતાભેદાધિપ્પાયસઙ્ખાતેસુ દ્વીસુ કારણેસુ અઞ્ઞતરકારણં પટિચ્ચ ‘‘અસુકો તુય્હં એવં વદતી’’તિ પેસુઞ્ઞં હરતિ, તસ્સ પેસુઞ્ઞકથનનિમિત્તં પાચિત્તિયં હોતીતિ અત્થો.

દુવિધાકારતોતિ એત્થ આકાર-સદ્દો કારણપરિયાયો. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘દ્વીહાકારેહીતિ દ્વીહિ કારણેહી’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૩૮). એત્થ કારણં નામ અધિપ્પાયવિસેસો. તં કારણં અધિપ્પાયમુખેન દસ્સેતુમાહ ‘‘અત્તનો’’તિઆદિ. અત્તનો પિયકામસ્સાતિ અત્તનો પિયભાવકામસ્સ પેસુઞ્ઞં ભણન્તસ્સ, અત્તનો પિયભાવં કામયન્તસ્સાતિ અત્થો, તાદિસેન અધિપ્પાયેનાતિ વુત્તં હોતિ. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘એવં અહં એતસ્સ પિયો ભવિસ્સામી’’તિ અત્તનો પિયભાવં પત્થયમાનસ્સા’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૩૮). પરભેદત્થિનોપિ વાતિ અક્કોસકસ્સ ચ અત્તનો પેસુઞ્ઞવચનં સુણન્તસ્સ ચાતિ ઉભિન્નં ભેદં ઇચ્છન્તસ્સાતિ અત્થો, ભેદાધિપ્પાયેનાતિ વુત્તં હોતિ. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘પરસ્સ પરેન ભેદં ઇચ્છન્તસ્સા’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૩૮).

૮૯૯. પરિયાયનયેન અક્કોસન્તસ્સ વચનસ્સ…પે… દુક્કટન્તિ યોજના, પરિયાયઅક્કોસવચનં સુત્વા પરસ્સ સન્તિકં ગન્ત્વા વદન્તસ્સ ભિક્ખુનો દુક્કટં હોતીતિ અત્થો. યથાહ ‘‘ઇત્થન્નામો સન્તિ ઇધેકચ્ચે ચણ્ડાલા…પે… ભણતિ, ન સો અઞ્ઞં ભણતિ, તંયેવ ભણતીતિ આપત્તિ વાચાય વાચાય દુક્કટસ્સા’’તિઆદિ (પાચિ. ૪૧). પાળિમુત્તનયેન અક્કોસન્તસ્સ વચનસ્સ…પે… દુક્કટન્તિ યોજના. એત્થ ‘‘ચોરોસિ, ગણ્ઠિભેદકોસી’’તિઆદિના દસ્સિતો પાળિમુત્તનયો નામ.

૯૦૦. અનુપસમ્પન્નસ્સ અક્કોસં ઉપસમ્પન્નં હરતોપિ ચ તથા દુક્કટન્તિ યોજના. ચ-સદ્દેન ઉપસમ્પન્નસ્સ અક્કોસં અનુપસમ્પન્નં હરતોપિ ચ, અનુપસમ્પન્નસ્સ અક્કોસં અનુપસમ્પન્નં હરતોપિ ચ તથા દુક્કટન્તિ વિકપ્પદ્વયઞ્ચ સમુચ્ચિનોતિ. ‘‘ઇધાપિ ભિક્ખુનિં આદિં કત્વા સબ્બે અનુપસમ્પન્ના નામા’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૩૮) અટ્ઠકથાવચનતો ‘‘ભિક્ખુની’’તિ ઉપલક્ખણં.

૯૦૧. ન ચેવ પિયકામસ્સાતિ પિયભાવં અકામયન્તસ્સ ચ. ન ભેદત્થિનોપિ ચાતિ ભેદં અનિચ્છન્તસ્સ ચ. પાપાનં ગરહત્થાયાતિ એત્થ ‘‘કેવલ’’ન્તિ સેસો. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘એકં અક્કોસન્તં, એકઞ્ચ ખમન્તં દિસ્વા ‘અહો નિલ્લજ્જો, ઈદિસમ્પિ નામ આયસ્મન્તં પુન વત્તબ્બં મઞ્ઞિસ્સતી’તિ એવં કેવલં પાપગરહિતાય ભણન્તસ્સ અનાપત્તી’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૩૮).

પેસુઞ્ઞકથાવણ્ણના.

૯૦૩. અઞ્ઞેનાતિ સામણેરાદિના. ‘‘યઞ્ચ પદં યઞ્ચ અનુપદં યઞ્ચ અન્વક્ખરં યઞ્ચ અનુબ્યઞ્જનં, સબ્બમેતં પદસો નામા’’તિ (પાચિ. ૪૬) પદભાજને વુત્તત્તા અવયવે સમુદાયોપચારવસેન ‘‘પિટકત્તય’’ન્તિ તદેકદેસપદાદિ એવ વુત્તોતિ ગહેતબ્બો. એત્થ પદાદિસરૂપં અટ્ઠકથાય વેદિતબ્બં. વુત્તઞ્હિ તત્થ ‘‘પદન્તિ એકો ગાથાપાદો અધિપ્પેતો. અનુપદન્તિ દુતિયો પાદો. અન્વક્ખરન્તિ એકેકમક્ખરં. અનુબ્યઞ્જનન્તિ પુરિમબ્યઞ્જનેન સદિસં પચ્છાબ્યઞ્જન’’ન્તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૪૫). ઇદં ગાથામયદેસનં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘યં કિઞ્ચિ વા એકમક્ખરં અન્વક્ખરં, અક્ખરસમૂહો અનુબ્યઞ્જનં, અક્ખરાનુબ્યઞ્જનસમૂહો પદં, પઠમપદં પદમેવ, દુતિયં અનુપદન્તિ એવમેત્થ નાનાકરણં વેદિતબ્બ’’ન્તિપિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૪૫) વુત્તં. ઇદં ચુણ્ણિયદેસનં સન્ધાય વુત્તં.

ધમ્મન્તિ બુદ્ધભાસિતાદિપાળિધમ્મં. પટિસમ્ભિદાયઞ્હિ ધમ્મપઞ્ચકે પાળિપિ ધમ્મોતિ વુત્તા. ધમ્મપઞ્ચકં નામ ફલનિબ્બત્તકો હેતુ, અરિયમગ્ગો, ભાસિતં, કુસલાકુસલં ચેતિ એતે ધમ્મસઞ્ઞિતાતિ નિદ્દિટ્ઠં. એત્થ હિ ભાસિતન્તિ પાળિ વુત્તા. અટ્ઠકથાનિસ્સિતોપિ એત્થેવ સઙ્ગહં ગચ્છતિ. સો ચ પુબ્બે મગધભાસાય ઠિતો સઙ્ગીતિત્તયારુળ્હો ગહેતબ્બો.

‘‘સહ ભણન્તસ્સ પાચિત્તિયં સિયા’’તિ ઇમિના ‘‘એકતો પટ્ઠપેત્વા એકતો ઓસાપેન્તી’’તિઆદિના (પાચિ. ૪૬) પદભાજનાગતનયેન અનુપસમ્પન્નેન સદ્ધિં આરભિત્વા એકતો ઉચ્ચારણવસેન પદં વા અનુપદં વા અન્વક્ખરં વા અનુબ્યઞ્જનં વા વદતો પદાદિગણનાવસેન પાચિત્તિયન્તિ વુત્તં હોતિ.

૯૦૪. સઙ્ગીતિં અનારુળ્હેસુ ધમ્મેસુ રાજોવાદાદયો સુત્તન્તા આપત્તિજનકાયેવાતિ મહાપચ્ચરિયાદિસુ વુત્તાતિ યોજના. રાજોવાદો નામ એકો સુત્તન્તો. આદિ-સદ્દેન તિક્ખિન્દ્રિયાદિસુત્તન્તા ગહિતા.

૯૦૫. ભિક્ખુસ્મિમ્પિ ભિક્ખુનિયાપિ ચ અનુપસમ્પન્નસઞ્ઞિનો, વિમતિસ્સ વા ભિક્ખુસ્સ તથા પદસોધમ્મે દુક્કટં હોતીતિ યોજના.

૯૦૬-૭. એકતો ઉદ્દિસાપેતીતિ એકતો ઉદ્દેસં ગણ્હન્તેહિ અનુપસમ્પન્નેહિ સદ્ધિં ઉચ્ચારણવસેન ઉદ્દિસાપેતિ. સજ્ઝાયં વા કરોતીતિ તથા એકતો સજ્ઝાયતિ.

‘‘સચે એકગાથાય એકો પાદો ન આગચ્છતિ, સેસં આગચ્છતિ, અયં યેભુય્યેન પગુણગન્થો નામ. એસ નયો સુત્તેપિ વેદિતબ્બોતી’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૪૮) અટ્ઠકથાવચનતો પગુણગન્થન્તિ એત્થ ‘‘યેભુય્યેના’’તિ સેસો. ઓપાતેતીતિ ‘‘એવં ભણાહી’’તિ એકતો ભણતિ. ઉદ્દેસન્તિ ઉદ્દિસિતબ્બં. તેનાતિ અનુપસમ્પન્નેન.

૯૦૮. યસ્મા ઇદં પદસોધમ્મસિક્ખાપદં વાચતો ચ સમુટ્ઠાતિ, વાચાચિત્તદ્વયાપિ ચ સમુટ્ઠાતિ, તસ્મા ઇદં સમુટ્ઠાનં પદસોધમ્મસઞ્ઞિતન્તિ વુત્તન્તિ યોજના.

પદસોધમ્મકથાવણ્ણના.

૯૦૯-૧૦. સબ્બચ્છન્નસબ્બપરિચ્છન્ને સેનાસને તિસ્સન્નં પન રત્તીનં યો પન ભિક્ખુ રત્તિયં ઠપેત્વા ભિક્ખું અઞ્ઞેન સચે નિપજ્જેય્ય, તસ્સ પાચિત્તિયં સિયાતિ યોજના. ‘‘યં કિઞ્ચિ પટિચ્છાદનસમત્થં ઇધ છદનઞ્ચ પરિચ્છન્નઞ્ચ વેદિતબ્બ’’ન્તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૫૧) અટ્ઠકથાયં વુત્તત્તા છદનારહં ઇટ્ઠકાસિલાસુધાતિણપણ્ણાદીનં યેન કેનચિ સબ્બસો છાદિતં સેનાસનં સબ્બચ્છન્નં. ‘‘ભૂમિતો પટ્ઠાય યાવ છદનં આહચ્ચ પાકારેન વા અઞ્ઞેન વા કેનચિ અન્તમસો વત્થેનપિ પરિક્ખિત્ત’’ન્તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૫૧) અટ્ઠકથાયં વુત્તત્તા યેન કેનચિ પરિક્ખિપિત્વા પટિચ્છાદિતસેનાસનં સબ્બપરિચ્છન્નં. ‘‘છદનં અનાહચ્ચ સબ્બન્તિમેન પરિયાયેન દિયડ્ઢહત્થુબ્બેધેન પાકારાદિના પરિક્ખિત્તાપિ સબ્બપરિચ્છન્નાયેવા’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૫૧) કુરુન્દટ્ઠકથાયં વુત્તં, તં ‘‘દિયડ્ઢા’’તિઆદિના વક્ખતિ.

એવં સબ્બચ્છન્નસબ્બપરિચ્છન્ને એકસ્મિં સેનાસને યો ભિક્ખુ ઉપસમ્પન્નતો અઞ્ઞેન એકેન વા અનેકેહિ વા તિરત્તં સહસેય્યં કપ્પેત્વા ચતુત્થરત્તિં આદિં કત્વા સબ્બરત્તીસુ સૂરિયત્થઙ્ગમતો પટ્ઠાય સકલરત્તિયં પઠમં વા પચ્છા વા અપુબ્બાચરિમં વા પિટ્ઠિં પસારેત્વા સચે એકસેનાસને સેય્યં કપ્પેતિ, તસ્સ દેવસિકં પાચિત્તિયં હોતીતિ ઇદં વિધાનં ‘‘અપિચેત્થ એકાવાસાદિકમ્પિ ચતુક્કં વેદિતબ્બ’’ન્તિઆદિના (પાચિ. અટ્ઠ. ૫૧) અટ્ઠકથાયં વુત્તં.

‘‘યેભુય્યેન પરિચ્છન્ને છન્ને’’તિ ઇમિનાપિ એવમેવ યોજેત્વા અત્થો વેદિતબ્બો. ‘‘યસ્સા પન ઉપરિ બહુતરં ઠાનં છન્નં, અપ્પં અચ્છન્નં, સમન્તતો ચ બહુતરં પરિક્ખિત્તં, અપ્પં અપરિક્ખિત્તં, અયં યેભુય્યેનછન્ના યેભુય્યેનપરિચ્છન્ના નામા’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૫૧) અટ્ઠકથાયં વુત્તનયેન યેભુય્યેન છન્નપરિચ્છન્નં વેદિતબ્બં. અત્થો વુત્તનયોયેવ. ‘‘યેભુય્યેન પંસુકા’’તિ એતસ્સ અટ્ઠકથાયં (પાચિ. અટ્ઠ. ૮૬) તીસુ દ્વે યેભુય્યં નામ, ઇધ પન પદસોધમ્મે ‘‘યેભુય્યેન પગુણં ગન્થ’’ન્તિ એતસ્સ અટ્ઠકથાયં (પાચિ. અટ્ઠ. ૪૮) ‘‘એકગાથાયા’’તિઆદિવિવરણે વિય ચતૂસુ તયોપિ ભાગા યેભુય્યં નામાતિ વેદિતબ્બં.

૯૧૧. મેથુનસ્સ પહોનકં યં પન વત્થુ પઠમપારાજિકાય નિદ્દિટ્ઠં અન્તમસો તિરચ્છાનગતેનપિ, તેન પઠમપારાજિકવત્થુના પુગ્ગલેન સહ નિપજ્જિત્વા આપત્તિ સહસેય્યાપત્તિ હોતીતિ યોજના.

૯૧૨-૩. ‘‘ઉભો વા નિપજ્જન્તી’’તિ વિકપ્પસ્સ પઠમગાથાદ્વયેનેવ અત્થતો દસ્સિતત્તા પુબ્બાપરિયવસેનપિ સમ્ભવન્તં દસ્સેતું ‘‘અનુપસમ્પન્ને’’તિઆદિના (પાચિ. ૫૨-૫૪) નયેન દસ્સિતપક્ખદ્વયં નિદસ્સેતુમાહ ‘‘નિપન્ને’’તિઆદિ. ‘‘ઉટ્ઠહિત્વા’’તિ ઇદં વિચ્છાવસેન ગહેતબ્બં. અનુપસમ્પન્નગણનાયપિ વાતિ બહૂસુ અનુપસમ્પન્નેસુ તેસં ગણનાય ચ. અનુપસમ્પન્નેસુ બહૂસુ તેસં ગણનાય એકસ્સ ભિક્ખુનો બહૂ આપત્તિયો હોન્તીતિ એવં દસ્સનેન ઉપસમ્પન્નેસુ બહૂસુ એકસ્મિં અનુપસમ્પન્ને સતિ તેસઞ્ચ તસ્સ પયોગગણનાય આપજ્જિતબ્બા બહૂ આપત્તિયો ચ ઉભોસુપિ બહૂસુ એકેકસ્સેવ ઉપસમ્પન્નસ્સ અનુપસમ્પન્નગણનાય બહૂ આપત્તિયો ચ હોન્તીતિપિ દસ્સિતં હોતિ.

૯૧૪. એકેનેવ દ્વારેન વળઞ્જિતબ્બતો એકૂપચારે સતગબ્ભેપિ સેનાસને ઉપસમ્પન્નો એકસ્મિં ગબ્ભે વસન્તો અત્તના સયનગબ્ભે દ્વારં પિદહિત્વા વા અપિદહિત્વા વા ચતુત્થરત્તિયં સયતિ ચે, ઉપરિમતલે, અવસેસગબ્ભેસુ ચ સયન્તેહિ અનુપસમ્પન્નેહિ પુબ્બે વુત્તઆપત્તિનિયમોયેવાતિ દસ્સનત્થમાહ ‘‘સચે પિધાયા’’તિઆદિ. ગબ્ભદ્વારં ઉત્તરપદલોપેન ‘‘ગબ્ભ’’ન્તિ વુત્તં. ચતુત્થદિવસે અત્થઙ્ગતે સૂરિયે નિપજ્જતિ, આપત્તિ સિયાતિ યોજના. ‘‘અનુપસમ્પન્નેન સહા’’તિ પકરણતો લબ્ભતિ. આપત્તિ પાચિત્તિયં.

૯૧૫. દિયડ્ઢહત્થુબ્બેધેનાતિ વડ્ઢકિરતનેન દિયડ્ઢરતનુબ્બેધેન. પાકારો નામ નિટ્ઠિતો. ચયનં નામ વિપ્પકતપાકારોતિપિ વદન્તિ. ઇમિના ચ આળિન્દસ્સ અગ્ગહણત્થં ‘‘દસહત્થુબ્બેધાપિ જગતિ પરિક્ખેપસઙ્ખ્યં ન ગચ્છતી’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૫૧) અટ્ઠકથા પમાણન્તિ વદન્તિ. જગતીતિ આળિન્દં. આદિ-સદ્દેન ભિત્તિપણ્ણાવરણાદિગહણં.

૯૧૬. દુસ્સકુટિયન્તિ વત્થકુટિયં.

૯૧૭. ‘‘સબ્બચ્છન્નપરિચ્છન્નાદિપ્પભેદતો યેભુય્યાદિપ્પભેદતો’’તિ આદિ-સદ્દો પચ્ચેકં યોજેતબ્બો. પઠમેન આદિ-સદ્દેન સબ્બચ્છન્નયેભુય્યપરિચ્છન્નસબ્બચ્છન્નઉપડ્ઢપરિચ્છન્નસબ્બપરિચ્છન્નયેભુય્યચ્છન્ન- સબ્બપરિચ્છન્નઉપડ્ઢચ્છન્નસઙ્ખાતાનિ ચત્તારિ સેનાસનાનિ ગહિતાનિ. ગાથાય સરૂપેન વુત્તસબ્બચ્છન્નસબ્બપરિચ્છન્નેન સદ્ધિં પઞ્ચ સેનાસનાનિ દસ્સિતાનિ હોન્તિ. દુતિયેન આદિ-સદ્દેન યેભુય્યચ્છન્નયેભુય્યપરિચ્છન્ન યેભુય્યચ્છન્નઉપડ્ઢપરિચ્છન્ન યેભુય્યપરિચ્છન્નઉપડ્ઢચ્છન્નસઙ્ખાતાનિ તીણિ સેનાસનાનિ ગહિતાનિ. ઇમે અટ્ઠ વિકપ્પા લબ્ભન્તિ. કસ્મા વુત્તં ‘‘સત્ત પાચિત્તિયાની’’તિ? મહાઅટ્ઠકથાય વુત્તત્તા. યથાહ ‘‘મહાઅટ્ઠકથાયં પન ‘સબ્બચ્છન્ને યેભુય્યેનપરિચ્છન્ને પાચિત્તિયં, સબ્બચ્છન્ને ઉપડ્ઢપરિચ્છન્ને પાચિત્તિયં, યેભુય્યેનચ્છન્ને ઉપડ્ઢપરિચ્છન્ને પાચિત્તિયં, સબ્બપરિચ્છન્ને યેભુય્યેનચ્છન્ને પાચિત્તિયં, સબ્બપરિચ્છન્ને ઉપડ્ઢચ્છન્ને પાચિત્તિયં, યેભુય્યેનપરિચ્છન્ને ઉપડ્ઢચ્છન્ને પાચિત્તિયં, પાળિયં વુત્તપાચિત્તિયેન સદ્ધિં સત્ત પાચિત્તિયાની’તિ વુત્ત’’ન્તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૫૩).

કસ્મા પન અટ્ઠકથાયં ‘‘અટ્ઠ પાચિત્તિયાની’’તિ વત્વા ‘‘સત્તા’’તિ ગણનપરિચ્છેદો કતોતિ? નિસ્સન્દેહે તાવ ‘‘સેય્યા નામ સબ્બચ્છન્ના સબ્બપરિચ્છન્ના, યેભુય્યેનચ્છન્ના યેભુય્યેનપરિચ્છન્ના’તિ (પાચિ. ૫૨) પાળિયં આગતેસુ દ્વીસુ વિકપ્પેસુ એકસ્મિં વુત્તપાચિત્તિયં ગહેત્વા પાળિયં વુત્તેન પાચિત્તિયેન ‘સત્તા’તિ વુત્ત’’ન્તિ પરિહારો દસ્સિતો. સારત્થદીપનિયઞ્ચ ‘‘સત્ત પાચિત્તિયાની’તિ પાળિયં વુત્તપાચિત્તિયદ્વયં સામઞ્ઞતો એકત્તેન ગહેત્વા વુત્તં. વિસું પન ગય્હમાને સબ્બચ્છન્ને સબ્બપરિચ્છન્ને પાચિત્તિયં, યેભુય્યેનચ્છન્ને યેભુય્યેનપરિચ્છન્ને પાચિત્તિયન્તિ અટ્ઠેવ પાચિત્તિયાનિ હોન્તી’’તિ (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૫૩) પરિહારો વુત્તો.

સબ્બયેભુય્યઉપડ્ઢપદેસુ છન્નપરિચ્છન્નપદેહિ યોજિતેસુ નવ વિકપ્પા સમ્ભવન્તિ, તેસુ નવમે ઉપડ્ઢચ્છન્નઉપડ્ઢપરિચ્છન્નવિકપ્પે દુક્કટસ્સ દસ્સિતત્તા પારિસેસતો ઇતરેસુ અટ્ઠસુ અટ્ઠ પાચિત્તિયાનેવ સમ્ભવન્તિ. અટ્ઠકથાયં પન અપ્પકં ઊનમધિકં વા ગુણનૂપગં ન હોતીતિ કત્વા ‘‘સત્તા‘‘તિ વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં. એત્થાતિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે.

૯૧૮. ‘‘અડ્ઢચ્છન્ને અડ્ઢપરિચ્છન્ને’’તિ યોજના. ‘‘સબ્બપરિચ્છન્ને ચૂળચ્છન્ને’’તિ યથાક્કમેન યોજના. ઇમિના અટ્ઠકથાગતેસુ પઞ્ચસુ વિકપ્પેસુ તતિયવિકપ્પં દસ્સેત્વા આદિ-સદ્દેન સબ્બચ્છન્નાદયો સેસવિકપ્પા ગહિતા. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘સબ્બચ્છન્ને ચૂળકપરિચ્છન્ને દુક્કટં, યેભુય્યેનચ્છન્ને ચૂળકપરિચ્છન્ને દુક્કટં, સબ્બપરિચ્છન્ને ચૂળકચ્છન્ને દુક્કટં, યેભુય્યેનપરિચ્છન્ને ચૂળકચ્છન્ને દુક્કટં, પાળિયં આગતદુક્કટેન સહ પઞ્ચ દુક્કટાનીહિ વુત્ત’’ન્તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૫૩). પાળિયં આગતદુક્કટં નામ ઇમિસ્સાયેવ ગાથાય આદિમ્હિયેવ વુત્તદુક્કટં. યથાહ ‘‘ઉપડ્ઢચ્છન્ને ઉપડ્ઢપરિચ્છન્ને આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (પાચિ. ૫૩).

ચૂળચ્છન્નાદીનિ ચેત્થ એવં વેદિતબ્બાનિ – યસ્સ ચતૂસુ ભાગેસુ એકો છન્નો, સેસા અચ્છન્ના, ઇદં ચૂળકચ્છન્નં. યસ્સ તીસુ ભાગેસુ દ્વે છન્ના, એકો અચ્છન્નો, ઇદં યેભુય્યેનચ્છન્નં. યસ્સ દ્વીસુ ભાગેસુ એકો છન્નો, એકો અચ્છન્નો, ઇદં ઉપડ્ઢચ્છન્નં નામ સેનાસનં. ચૂળપરિચ્છન્નાદીનિ ઇમિના નયેન વેદિતબ્બાનિ. છન્નાદીહિપીતિ સહત્થે કરણવચનં. પિ-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો. સબ્બચૂળપરિચ્છન્નછન્નાદીહિ ચતૂહિપિ સહ અડ્ઢચ્છન્નપરિચ્છન્ને પઞ્ચધા દુક્કટં પરિદીપિતન્તિ યોજના.

૯૨૦. સબ્બચ્છન્નાદિકેતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન ‘‘સબ્બપરિચ્છન્ને સબ્બઅચ્છન્ને યેભુય્યેનઅચ્છન્ને યેભુય્યેનઅપરિચ્છન્ને’’તિ (પાચિ. ૫૪) પાળિયં વુત્તા અનાપત્તિવારસેસા ચ અટ્ઠકથાયં વુત્તા ‘‘ઉપડ્ઢચ્છન્ને ચૂળકપરિચ્છન્ને, ઉપડ્ઢપરિચ્છન્ને ચૂળકચ્છન્ને, ચૂળકચ્છન્ને ચૂળકપરિચ્છન્ને’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૫૩) તયો અનાપત્તિવારા ચ ગહિતા.

૯૨૧. નિપન્નેપીતિ એત્થ પિ-સદ્દેન ‘‘ભિક્ખુ નિપન્ને અનુપસમ્પન્નો નિસીદતિ, ઉભો વા નિસીદન્તી’’તિ (પાચિ. ૫૪) પાળિયં વુત્તપકારન્તરે સમુચ્ચિનોતિ.

સહસેય્યકથાવણ્ણના.

૯૨૨. અપિ-સદ્દેન પગેવ મહત્તરિયાતિ દસ્સેતિ. સહસેય્યં પકપ્પેય્યાતિ યથાવુત્તલક્ખણં સબ્બચ્છન્નસબ્બપરિચ્છન્નાદિસેનાસનં પવિસિત્વા સૂરિયત્થઙ્ગમતો પટ્ઠાય પુબ્બે વુત્તપ્પકારેનેવ પિટ્ઠિપ્પસારણલક્ખણં સેય્યં કપ્પેય્ય.

૯૨૩-૪. દેવિયાતિ દેવિત્થિયા. તિરચ્છાનગતિત્થિયાતિ ગોધાદિકાય. ‘‘મેથુનવત્થુભૂતાયા’’તિ ઇમિના મેથુનધમ્મસ્સ અવત્થુભૂતાય સહસેય્યાય દોસાભાવં દસ્સેતિ. વત્થૂનં ગણનાયાતિ માતુગામસ્સ ગણનાય ચ તાસઞ્ચ અત્તનો ચ પયોગગણનાય ચ. અસ્સાતિ ભિક્ખુસ્સ. માતુગામેન તયો દિવસે સહસેય્યાય ઇમિના સિક્ખાપદેન આપત્તિં આપજ્જિત્વા ચતુત્થદિવસે સહસેય્યાય દ્વીહિપિ સિક્ખાપદેહિ આપત્તિં આપજ્જતીતિ એત્થ દુક્કટવત્થુભૂતાય ઇત્થિયા તત્થેવ સહસેય્યાય ઇમિના સિક્ખાપદેન દુક્કટં આપજ્જિત્વા ચતુત્થદિવસે રત્તિયં સહસેય્યાય ઇમિના સિક્ખાપદેન આપજ્જિતબ્બદુક્કટેન સહ પુરિમસિક્ખાપદેન પાચિત્તિયં આપજ્જતીતિ વેદિતબ્બં.

દુતિયસહસેય્યકથાવણ્ણના.

૯૨૬. છપ્પઞ્ચવાચાહિ ઉદ્ધં ઇત્થિયા ધમ્મં ભણન્તસ્સાતિ સમ્બન્ધો. ઇત્થિયાતિ ‘‘માતુગામો નામ મનુસ્સિત્થી, ન યક્ખી, ન પેતી, ન તિરચ્છાનગતા, વિઞ્ઞૂ પટિબલા હોતિ સુભાસિતદુબ્ભાસિતં દુટ્ઠુલ્લાદુટ્ઠુલ્લં આજાનિતુ’’ન્તિ પાળિયં વુત્તમનુસ્સિત્થિયા. ભણન્તસ્સાતિ વક્ખમાનલક્ખણં ધમ્મં છહિ પદેહિ ઉત્તરિ ભણન્તસ્સ. વિઞ્ઞું પુરિસવિગ્ગહં વિનાતિ ‘‘વિઞ્ઞૂ નામ પુરિસવિગ્ગહો પટિબલો હોતિ સુભાસિતદુબ્ભાસિતં દુટ્ઠુલ્લાદુટ્ઠુલ્લં આજાનિતુ’’ન્તિ (પાચિ. ૬૪) પાળિયં વુત્તસવનૂપચારગતમનુસ્સપુરિસં વિના. ધમ્મન્તિ વક્ખમાનપ્પકારસરૂપં દેસનાધમ્મં.

૯૨૭. ગાથામયા, ચુણ્ણિયગન્થમયાતિ દુવિધા દેસના, તત્થ ગાથામયદેસનાય વાચા નામ ગાથાપાદલક્ખણાતિ દસ્સેતુમાહ ‘‘ગાથાપાદો’’તિઆદિ. ચુણ્ણિયદેસનાયં પન વાચાપરિચ્છેદો વિભત્યન્તવસેન વેદિતબ્બો. તેનાહ ગણ્ઠિપદે ‘‘એકો ગાથાપાદો’તિ ઇદં ગાથાબન્ધમેવ સન્ધાય વુત્તં, અઞ્ઞત્થ પન વિભત્તિઅન્તપદમેવ ગહેતબ્બ’’ન્તિ. પદસોધમ્મં નિદ્દિટ્ઠં ધમ્મન્તિ પિટકત્તયં. ‘‘અટ્ઠકથ’’ન્તિ ઇમિના સઙ્ગીતિત્તયારુળ્હં પોરાણટ્ઠકથં ગહેતબ્બં. તેનેવ ગણ્ઠિપદે વુત્તં ‘‘અટ્ઠકથં ધમ્મપદજાતકાદિવત્થુઞ્ચા’’તિ. ઇમિનાપિ પોરાણકં સઙ્ગીતિઆરુળ્હમેવ અટ્ઠકથં વુત્તન્તિ વદન્તિ. અટ્ઠકથાદિપાઠં ઠપેત્વા દમિળાદિભાસન્તરેન યથારુચિ કથેતું વટ્ટતીતિ.

૯૨૮. પદાદીનં વસા છન્નં વાચાનં ઉપરિ ધમ્મં દેસેન્તસ્સાતિ યોજના. દેસેન્તસ્સાતિ પદસોધમ્મે વુત્તલક્ખણપદાદિસરૂપાહિ છહિ વાચાહિ ઉત્તરિ ધમ્મં દેસેન્તસ્સ. પદાદિગણનાયાતિ યથાવુત્તલક્ખણપદઅનુપદઅન્વક્ખરઅનુબ્યઞ્જનગણનાય.

૯૨૯. પુરિસવિગ્ગહન્તિ મનુસ્સપુરિસવેસં. એત્થ તિરચ્છાનગતા નામ વેસનિમ્માનારહા ઇદ્ધિમન્તા નાગસુપણ્ણા.

૯૩૧. વદતોતિ અધિકં ધમ્મં ભાસતો.

૯૩૨. ઇત્થિરૂપન્તિ મનુસ્સિત્થિવેસં. તિરચ્છાનગતિત્થિયાતિ વુત્તસરૂપાય તિરચ્છાનગતિત્થિયા.

૯૩૩. સયં ઉટ્ઠાય નિસીદિત્વા પુન ધમ્મં દેસેન્તસ્સ અનાપત્તિ પકાસિતાતિ સમ્બન્ધો. માતુગામસ્સ વા તથાતિ એત્થ ‘‘તથા’’તિ ઇમિના વુત્તપ્પકારસ્સ ગહિતત્તા ઉટ્ઠાય નિસિન્નસ્સ માતુગામસ્સ પુન ધમ્મં દેસેન્તસ્સ અનાપત્તિ પકાસિતાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘ઉટ્ઠાયા’’તિઆદિના ઇરિયાપથપરિવત્તનદસ્સનેન નાનાઇરિયાપથેપિ અનાપત્તિં દીપેતિ.

૯૩૪. અઞ્ઞિસ્સા પુન અઞ્ઞિસ્સાતિ એત્થ ‘‘આગતાગતાયા’’તિ સેસો. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘અઞ્ઞસ્સ માતુગામસ્સાતિ એકિસ્સા દેસેત્વા પુન આગતાગતાય અઞ્ઞિસ્સાપિ દેસેતીતિ એવં એકાસને નિસિન્નો માતુગામસતસહસ્સન્નમ્પિ દેસેતીતિ અત્થો’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૬૬). અવુત્તસમુચ્ચયત્થેન ચ-સદ્દેન ‘‘પઞ્હં પુટ્ઠો કથેતી’’તિ (પાચિ. ૬૬) ઇદં સમુચ્ચિનોતિ. ‘‘દીઘનિકાયો કિમત્થિયો ભન્તે’’તિ પઞ્હં પુચ્છતો માતુગામસ્સ સબ્બં દીઘનિકાયં વદતોપિ અનાપત્તિ. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘પઞ્હં પુચ્છતિ, પઞ્હં પુટ્ઠો કથેતીતિ માતુગામો ‘દીઘનિકાયો નામ ભન્તે કિમત્થં દીપેતી’તિ પુચ્છતિ, એવં પઞ્હં પુટ્ઠો ભિક્ખુ સબ્બં ચેપિ દીઘનિકાયં કથેતિ, અનાપત્તી’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૬૬). એત્થ ચ સબ્બં ચેપિ દીઘનિકાયં કથેતીતિ યાવ ન નિટ્ઠાતિ, તાવ પુનદિવસેપિ કથેતિ.

૯૩૫. ધમ્મસ્સ દેસનાય, વિઞ્ઞુમનુસ્સપુરિસસ્સ અસન્નિહિતકરણેન ચ આપજ્જિતબ્બતો ક્રિયાક્રિયં.

ધમ્મદેસનાકથાવણ્ણના.

૯૩૬. મહગ્ગતં રૂપારૂપજ્ઝાનં. પણીતં લોકુત્તરધમ્મં. પધાનભાવં નીતન્તિ પણીતં. આરોચેન્તસ્સાતિ ‘‘પઠમં ઝાનં સમાપજ્જામી’’તિઆદિના (પારા. ૨૦૧) નયેન ચતુત્થપારાજિકે વુત્તનયેન વદન્તસ્સ. પરિનિબ્બાનકાલે ચ પુટ્ઠકાલે ચ ભિક્ખુભિક્ખુનીનં અત્તના લદ્ધસ્સ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસ્સ આરોચેતબ્બત્તા ‘‘ઠપેત્વા ભિક્ખુનિં ભિક્ખુ’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘અઞ્ઞસ્સા’’તિ સેસો. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘ઉપસમ્પન્નસ્સ ભૂતં આરોચેતીતિ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મમેવ સન્ધાય વુત્તં. પરિનિબ્બાનકાલે, હિ અન્તરા વા અતિકડ્ઢિયમાનેન ઉપસમ્પન્નસ્સ ભૂતં આરોચેતું વટ્ટતી’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૭૭). ભૂતેતિ એત્થ ‘‘ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મે આરોચિતે’’તિ વત્તબ્બં, નિમિત્તત્થે ભુમ્મં, અત્તનો સન્તાને ઇમસ્મિં અત્તભાવે સિદ્ધઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસ્સ આરોચનનિમિત્તન્તિ અત્થો.

૯૩૭. નો ચે જાનાતિ સો વુત્તન્તિ યસ્સ આરોચેતિ, સો સચે સુતક્ખણેયેવ વુત્તનયેનેવ ‘‘એસ પઠમજ્ઝાનસ્સ લાભી’’તિઆદિના નયેન વુત્તં નો જાનાતિ. પરિયાયવચનેતિ ‘‘યો તે વિહારે વસતિ, સો પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભી’’તિ એવમાદિપરિયાયવચને. યસ્સ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં આરોચેતિ, સો સચે સુતસમનન્તરં ‘‘એસ એવં વદતી’’તિ વુત્તં નો જાનાતિ, તાદિસસ્સ આરોચેન્તસ્સ ભિક્ખુનો હોતિ આપત્તિ દુક્કટન્તિ સમ્બન્ધો. અસ્સ ભૂતસ્સ પરિયાયવચને ચ ભિક્ખુનો આપત્તિ દુક્કટં હોતીતિ યોજના.

૯૩૮. તથારૂપે કારણે સતીતિ પરસ્સ કારણભાવં ઞત્વાપિ પટિપત્તિયા અમોઘભાવદસ્સનસમુત્તેજનસમ્પહંસનાદિકરસઙ્ખાતે કારણે સતિ. સબ્બસ્સાપીતિ ઉપસમ્પન્નાનુપસમ્પન્નસ્સ સબ્બસ્સ. સીલાદિન્તિ સીલસુતપરિયત્તિગુણં. વદતોતિ એત્થ ‘‘ભિક્ખુનો’’તિ પકરણતો લબ્ભતિ.

૯૩૯. તદસમ્ભવાતિ દિટ્ઠિસમ્પન્નસ્સ ઉમ્માદાદીનં અસમ્ભવા. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘દિટ્ઠિસમ્પન્નાનં ઉમ્માદસ્સ વા ચિત્તક્ખેપસ્સ વા અભાવાતિ. મહાપચ્ચરિયમ્પિ હિ વિચારિત’’ન્તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૭૭). ઉમ્મત્તકપદસ્સ અવચને કારણં વદન્તેનેવ ખિત્તચિત્તાદિપદાનં અવચને કારણઞ્ચ ઉપલક્ખણતો દસ્સિતમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. એત્થ ચ મગ્ગફલદિટ્ઠિયા સમન્નાગતાનં અરિયાનમેવ હિ ઉમ્મત્તકાદિભાવો નત્થિ. ઝાનલાભિનો પન તસ્મિં સતિ ઝાના પરિહાયન્તિ, તસ્મા તેસં અભૂતારોચનપચ્ચયા અનાપત્તિ વત્તબ્બા, ન ભૂતારોચનપચ્ચયા.

૯૪૦. ઇમિસ્સાપત્તિયા અઞ્ઞત્ર ઝાનમગ્ગાદિલાભીનં અઞ્ઞસ્સ અસમ્ભવા ‘‘કુસલાબ્યાકતેહેવ દ્વિચિત્ત’’ન્તિ વુત્તં. ઇદઞ્ચ ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન અરિયપુગ્ગલેયેવ સન્ધાય વુત્તં. પણ્ણત્તિં અજાનન્તા પન ઝાનલાભી પુથુજ્જના નાનાવત્થુમ્હિ લોભવસેન અકુસલચિત્તેનાપિ ન આરોચેન્તીતિ નત્થિ, તસ્મા ‘‘તિચિત્ત’’ન્તિ વત્તબ્બં સિયા, તથાપિ બહુલેન કુસલાબ્યાકતાનમેવ સમ્ભવોતિ એવં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. દ્વિવેદનં સુખોપેક્ખાવસેન. ઇદઞ્ચ સિક્ખાપદં પણ્ણત્તિઅજાનનવસેન અચિત્તકસમુટ્ઠાનં હોતિ. અરિયા ચેત્થ પણ્ણત્તિં જાનન્તા વીતિક્કમં ન કરોન્તિ, પુથુજ્જના પન પણ્ણત્તિં જાનિત્વાપિ વીતિક્કમં કરોન્તિ. તે ચ સત્થુનો આણાવીતિક્કમચેતનાય બલવઅકુસલભાવતો ઝાના પરિહાયન્તીતિ દટ્ઠબ્બં.

ભૂતારોચનકથાવણ્ણના.

૯૪૧. ભિક્ખુનો દુટ્ઠુલ્લં આપત્તિં ભિક્ખુસમ્મુતિં ઠપેત્વા અનુપસમ્પન્ને આરોચેન્તસ્સ ભિક્ખુનો આપત્તીતિ યોજના. દુટ્ઠુલ્લં આપત્તિન્તિ સઙ્ઘાદિસેસો. નનુ ચ ‘‘દુટ્ઠુલ્લા નામ આપત્તિ ચત્તારિ ચ પારાજિકાનિ તેરસ ચ સઙ્ઘાદિસેસા’’તિ (પાચિ. ૭૯) પદભાજને પારાજિકસઙ્ઘાદિસેસા દસ્સિતા, કસ્મા ઇધ સઙ્ઘાદિસેસોવ ગહિતોતિ? વુચ્ચતે – પારાજિકં દુટ્ઠુલ્લસદ્દત્થદસ્સનત્થં વુત્તં, ઇધ પન સઙ્ઘાદિસેસોયેવ ભગવતા અધિપ્પેતોતિ અટ્ઠકથાયં વિચારિતમેતં. વુત્તઞ્હિ તત્થ ‘‘પારાજિકાનિ દુટ્ઠુલ્લસદ્દત્થદસ્સનત્થં વુત્તાનિ, સઙ્ઘાદિસેસં પન ઇધ અધિપ્પેત’’ન્તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૭૮). વક્ખતિ ચ ‘‘ઇધ સઙ્ઘાદિસેસાવ, દુટ્ઠુલ્લાપત્તિયો મતા’’તિ. અનુપસમ્પન્નેતિ ‘‘ભિક્ખુઞ્ચ ભિક્ખુનિઞ્ચ ઠપેત્વા અવસેસો અનુપસમ્પન્નો’’તિ (પાચિ. ૮૦) પદભાજને નિદ્દિટ્ઠઅનુપસમ્પન્નસ્સ આરોચેન્તસ્સાતિ વુત્તં હોતિ.

ઠપેત્વા ભિક્ખુસમ્મુતિન્તિ ‘‘અત્થિ ભિક્ખુસમ્મુતિ આપત્તિપરિયન્તા ન કુલપરિયન્તા’’તિઆદિના (પાચિ. ૮૦) પદભાજને દસ્સિતં અભિણ્હાપત્તિકસ્સ ભિક્ખુનો આયતિં સંવરત્થં હિરોત્તપ્પજનનત્થં આપત્તિયો વા ઉપાસકકુલાનિ વા ઉભયમેવ વા પરિચ્છિન્દિત્વા વા અપરિચ્છિન્દિત્વા વા આપત્તિયો આરોચેતું સઙ્ઘેન સઙ્ઘમજ્ઝે તિક્ખત્તું સાવેત્વા કતસમ્મુતિં ઠપેત્વાતિ વુત્તં હોતિ. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘અભિણ્હાપત્તિકં ભિક્ખું દિસ્વા ‘એવમેસ પરેસુ હિરોત્તપ્પેનાપિ આયતિં સંવરં આપજ્જિસ્સતી’તિ તસ્સ ભિક્ખુનો હિતેસિતાય તિક્ખત્તું અપલોકેત્વા સઙ્ઘેન કાતબ્બા’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૮૦).

૯૪૨. ઘટેત્વા વદન્તસ્સેવાતિ એવકારો યથાઠાને યોજેતબ્બો. એવકારેન બ્યવચ્છિન્નમત્થં વક્ખતિ ‘‘વત્થુ’’ન્તિઆદિના. ‘‘અસુચિં મોચેત્વા’’તિ ઇમિના વત્થુમાહ, ‘‘સઙ્ઘાદિસેસ’’ન્તિ ઇમિના આપત્તિં. વજ્જમેવ વજ્જતા. ‘‘પાચિત્તિયાપત્તી’’તિ ઇમસ્સાયં પરિયાયો. ‘‘અયં અસુચિં મોચેત્વા સઙ્ઘાદિસેસં આપન્નો’’તિ વત્થુના સદ્ધિં ઘટેત્વા આપત્તિં વદન્તસ્સ વજ્જતા પાચિત્તિયાપત્તિ હોતીતિ યોજના.

૯૪૩. સુદ્ધસ્સાતિ પારાજિકમનાપન્નસ્સ. વદન્તિ વદનહેતુ, વત્થુના સદ્ધિં સઙ્ઘાદિસેસસ્સ કથનતોતિ અત્થો.

૯૪૪. અદુટ્ઠુલ્લાયાતિ સઙ્ઘાદિસેસતો અઞ્ઞાય આપત્તિયા. દુટ્ઠુલ્લસઞ્ઞિનોતિ સઙ્ઘાદિસેસસઞ્ઞિનો. સેસા આપત્તિયોપિ વાતિ સઙ્ઘાદિસેસં વિના સેસે છળાપત્તિક્ખન્ધે.

૯૪૫. તથાતિ દુક્કટં અતિદિસતિ. પઞ્ચધા મતં અનુપસમ્પન્નસ્સ દુટ્ઠુલ્લં અજ્ઝાચારં આરોચેન્તસ્સ તથા દુક્કટન્તિ યોજના. અનુપસમ્પન્નસ્સ પઞ્ચધા મતં દુટ્ઠુલ્લં અજ્ઝાચારન્તિ ચ પાણાતિપાતાદિપઞ્ચસિક્ખાપદવીતિક્કમા ગહિતા. કેચિ પન ‘‘સુક્કવિસ્સટ્ઠિઆદયો પઞ્ચા’’તિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં. પાણાતિપાતાદીનિ હિ દસેવ સિક્ખાપદાનિ સામણેરાનં પઞ્ઞત્તાનિ. તેસં પઞ્ઞત્તેસુયેવ ચ સિક્ખાપદેસુ દુટ્ઠુલ્લાદુટ્ઠુલ્લવિચારણા કાતબ્બા, ન ચ સુક્કવિસ્સટ્ઠિઆદીનિ વિસું તેસં પઞ્ઞત્તાનિ અત્થીતિ.

અથ ભિક્ખુનો દુટ્ઠુલ્લસઙ્ખાતાનિ સુક્કવિસ્સટ્ઠિઆદીનિ અનુપસમ્પન્નસ્સ કિં નામ હોન્તીતિ? અજ્ઝાચારો નામ હોન્તીતિ. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘સુક્કવિસ્સટ્ઠિ…પે… અજ્ઝાચારો નામાતિ વુત્ત’’ન્તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૮૨). ઇમિનાપિ ચેતં સિદ્ધં ‘‘અનુપસમ્પન્નસ્સ સુક્કવિસ્સટ્ઠિઆદિ દુટ્ઠુલ્લં નામ ન હોતી’’તિ. ‘‘અજ્ઝાચારો નામા’’તિ હિ વદન્તો અનુપસમ્પન્નસ્સ સુક્કવિસ્સટ્ઠિઆદિ કેવલં અજ્ઝાચારો નામ હોતિ, ન પન દુટ્ઠુલ્લો નામ અજ્ઝાચારોતિ દીપેતિ. ‘‘અજ્ઝાચારો નામા’’તિ ચ અટ્ઠકથાયં વુત્તત્તા, અકત્તબ્બરૂપત્તા ચ અનુપસમ્પન્નસ્સ સુક્કવિસ્સટ્ઠિઆદીનિ દણ્ડકમ્મવત્થુપક્ખં ભજન્તિ. તાનિ ચ અઞ્ઞસ્સ અનુપસમ્પન્નસ્સ અવણ્ણકામતાય આરોચેન્તો ભિક્ખુ દુક્કટં આપજ્જતીતિ વદન્તિ. ઇધ પન અનુપસમ્પન્નગ્ગહણેન સામણેરસામણેરિસિક્ખમાનાનં ગહણં વેદિતબ્બં.

અદુટ્ઠુલ્લં અજ્ઝાચારન્તિ યોજના. ‘‘અનુપસમ્પન્નસ્સા’’તિ ચ અજ્ઝાહરિતબ્બાનિ. અનુપસમ્પન્નસ્સ યથાવુત્તેહિ પઞ્ચસિક્ખાપદેહિ અઞ્ઞં વિકાલભોજનાદિં અદુટ્ઠુલ્લં અજ્ઝાચારં વા. યથાહ ‘‘અનુપસમ્પન્નસ્સ દુટ્ઠુલ્લં વા અદુટ્ઠુલ્લં વા અજ્ઝાચાર’’ન્તિઆદિ (પાચિ. ૮૨).

૯૪૬. કેવલં વત્થું વા આરોચેન્તસ્સાતિ ‘‘અયં સુક્કવિસ્સટ્ઠિં આપન્નો’’તિઆદિના નયેન વત્થુમત્તં આરોચેન્તસ્સ. કેવલં આપત્તિં વા આરોચેન્તસ્સાતિ ‘‘અયં પારાજિકં આપન્નો, અયં સઙ્ઘાદિસેસં આપન્નો’’તિઆદિના નયેન આપત્તિમત્તં આરોચેન્તસ્સ ચ. ભિક્ખુસમ્મુતિયાતિ એત્થ વત્થુના ઘટેત્વા આપત્તિં આરોચેન્તસ્સાતિ ગહેતબ્બં. ‘‘તથા’’તિ ઇમિના ‘‘અનાપત્તી’’તિ એતં પરામસતિ.

દુટ્ઠુલ્લારોચનકથાવણ્ણના.

૯૪૮. અકપ્પિયં પથવિન્તિ પદભાજને ‘‘દ્વે પથવિયો જાતા ચ પથવી અજાતા ચ પથવી’’તિ (પાચિ. ૮૬) ઉદ્દિસિત્વા –

‘‘જાતા નામ પથવી સુદ્ધપંસુ સુદ્ધમત્તિકા અપ્પપાસાણા અપ્પસક્ખરા અપ્પકથલા અપ્પમરુમ્બા અપ્પવાલિકા યેભુય્યેનપંસુકા યેભુય્યેનમત્તિકા, અદડ્ઢાપિ વુચ્ચતિ જાતા પથવી. યોપિ પંસુપુઞ્જો વા મત્તિકાપુઞ્જો વા અતિરેકચાતુમાસં ઓવટ્ઠો, અયમ્પિ વુચ્ચતિ જાતા પથવી’’તિ (પાચિ. ૮૬) ચ,

‘‘અજાતા નામ પથવી સુદ્ધપાસાણા સુદ્ધસક્ખરા સુદ્ધકથલા સુદ્ધમરુમ્બા સુદ્ધવાલિકા અપ્પપંસુ અપ્પમત્તિકા યેભુય્યેનપાસાણા યેભુય્યેનસક્ખરા યેભુય્યેનકથલા યેભુય્યેનમરુમ્બા યેભુય્યેનવાલિકા, દડ્ઢાપિ વુચ્ચતિ અજાતા પથવી. યોપિ પંસુપુઞ્જો વા મત્તિકાપુઞ્જો વા ઊનચાતુમાસં ઓવટ્ઠો, અયમ્પિ વુચ્ચતિ અજાતા પથવી’’તિ (પાચિ. ૮૬) ચ –

નિદ્દિટ્ઠાસુ દ્વીસુ પથવીસુ જાતપથવિસઙ્ખાતં અકપ્પિયપથવિં.

એત્થ પાસાણાદીનં લક્ખણં અટ્ઠકથાયં ‘‘મુટ્ઠિપ્પમાણતો ઉપરિ પાસાણાતિ વેદિતબ્બા, મુટ્ઠિપ્પમાણા સક્ખરા. કથલાતિ કપાલખણ્ડાનિ. મરુમ્બાતિ કટસક્ખરા. વાલિકાતિ વાલુકાયેવા’’તિ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. યેભુય્યેનપંસુકાદીનં લક્ખણં ‘‘યેભુય્યેનપંસુકાતિ તીસુ કોટ્ઠાસેસુ દ્વે કોટ્ઠાસા પંસુ, એકો પાસાણાદીસુ અઞ્ઞતરો કોટ્ઠાસો’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૮૬) ચ ‘‘અદડ્ઢાપીતિ ઉદ્ધનપત્તપચનકુમ્ભકારાવાપાદિવસેન તથા તથા અદડ્ઢા’’તિઆદિ અટ્ઠકથાતો ચ વેદિતબ્બં. ‘‘અપ્પપંસુઅપ્પમત્તિકા’’તિ દ્વીસુપિ પદેસુ નિદ્દેસરૂપેન યેભુય્યેનપાસાણાદિપદપઞ્ચકં વુત્તં, તત્થાપિ અત્થો યેભુય્યેનપંસુપદાદીસુ વુત્તવિપલ્લાસેન વેદિતબ્બો. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘તેસંયેવ હિ દ્વિન્નં પભેદદસ્સનમેત’’ન્તિ (પાચિ. ૮૬).

ખણેય્ય વાતિ એવરૂપં અકપ્પિયપથવિપદેસં અન્તમસો પાદઙ્ગુટ્ઠેનાપિ સમ્મુઞ્જનિસલાકાયપિ સયં વા ખણતિ. ખણાપેય્ય વાતિ અઞ્ઞેન વા ‘‘ઇદં ખણાહી’’તિઆદિના અકપ્પિયવોહારેન ખણાપેય્ય. ભેદાપેય્યાતિ તથેવ ભેદાપેય્ય. ભિન્દેય્ય વાતિ પસ્સાવધારાદીહિપિ ભિન્દેય્ય. અધિકારવસેન વા-સદ્દસ્સ સબ્બકિરિયાપદેહિ સમ્બન્ધો લબ્ભતીતિ ભેદાપેય્ય ચાતિ એત્થ ચ-સદ્દો ઇધ અવુત્તસ્સ ‘‘દહતિ વા, દહાપેતિ વા’’તિ પદદ્વયસ્સ સમુચ્ચયકોતિ વેદિતબ્બો. અન્તમસો પત્તમ્પિ પચન્તો સયં વા દહતિ, અઞ્ઞેન વા દહાપેતીતિઆદિ ઇમેસં પદાનં અટ્ઠકથાવસેન (પાચિ. અટ્ઠ. ૮૭) વેદિતબ્બં. પાચિત્તિયં સિયાતિ ખણન્તસ્સ, ભિન્દન્તસ્સ ચ પહારે પહારે પાચિત્તિયં.

૯૪૯. આણાપેન્તસ્સ આણત્તિગણનાય, દહન્તસ્સ અગ્ગિપાતગણનાય હોતીતિ ઇદં ‘‘પહારે પહારે પાચિત્તિય’’ન્તિઆદિઅટ્ઠકથાવચનવસેન વેદિતબ્બં, ઇમમેવ દસ્સેતુમાહ ‘‘સયમેવા’’તિઆદિ.

૯૫૦. આણાપેન્તસ્સાતિ સકિં આણાપેન્તસ્સ.

૯૫૧. ‘‘ખણાપેય્યા’’તિ સામઞ્ઞવચનસ્સ અપવાદદસ્સનત્થં ‘‘ખણ પોક્ખરણિ’’ન્તિઆદિમાહ. કોચિ દોસો ન વિજ્જતીતિ એત્થ પોક્ખરણિઆવાટાદિસદ્દાનં પથવિપરિયાયત્તાભાવતો એવંવચનેન અનાપત્તીતિ અધિપ્પાયો.

૯૫૨. ‘‘ઇમં ઇધા’’તિઆદીનં પદાનં પચ્ચક્ખભૂતાધિપ્પેતભૂમિવાચકત્તા તેહિ યોજેત્વા વુત્તસ્સ તસ્સેવ પયોગસ્સ આપત્તિકરભાવં દસ્સેતુમાહ ‘‘ઇમ’’ન્તિઆદિ.

૯૫૩. કન્દન્તિ તાલાદિકન્દં. કુરુન્દન્તિ કુલચોચરુક્ખં. થૂણન્તિ થમ્ભં. ખાણુકન્તિ સાખાવિટપરહિતં રુક્ખાવયવં. મૂલન્તિ પથવિયા સુપ્પતિટ્ઠિતભાવકરં રુક્ખાવયવં. વટ્ટતીતિ અનિયમેત્વા વચનેન અનાપત્તિભાવતો વટ્ટતિ.

૯૫૪. ઇમન્તિ પચ્ચક્ખપરામાસપદેન નિયમેત્વા વચનતો આપત્તિ હોતીતિ આહ ‘‘નિયમેત્વાન વત્તું પન ન વટ્ટતી’’તિ.

૯૫૫. ઘટેહિ ઉસ્સિઞ્ચિતુન્તિ ઘટેહિ ગહેત્વા અવસિઞ્ચિતું. તનુકદ્દમોતિ જમ્બાલો. બહલં કદ્દમં ભિક્ખુના અપનેતું ન ચ વટ્ટતીતિ યોજેતબ્બં.

૯૫૬. નદિયાદીનન્તિ એત્થ આદિ-સદ્દેન ગઙ્ગાકન્દરાદીનં ગહણં. ‘‘તટ’’ન્તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. વટ્ઠન્તિ વુટ્ઠીહિ ઓવટ્ઠઞ્ચ. ચાતુમાસન્તિ વિકોપનકિરિયાય અચ્ચન્તસંયોગે ઉપયોગવચનં, ચાતુમાસબ્ભન્તરે વિકોપેતું વટ્ટતીતિ અત્થો.

૯૫૭. સચે તોયસ્મિં પતતિ તટન્તિ યોજના, સચે કૂલં ભિજ્જિત્વા અન્તોઉદકે પતતીતિ. દેવે વુટ્ઠેપીતિ પજ્જુન્નદેવે વુટ્ઠેપિ. વુટ્ઠ-સદ્દો કત્તુસાધનો. ચાતુમાસમતિક્કન્તેપીતિ યોજના. તત્થ હેતુદસ્સનત્થમાહ ‘‘તોયે દેવો હિ વસ્સતી’’તિ.

૯૫૮. સોણ્ડિન્તિ પાસાણપોક્ખરણિં. તત્થ તૂતિ ઉદકરહિતે તસ્મિં સોણ્ડિઆવાટે.

૯૫૯. અન્તોચાતુમાસં સોધેતું ભિન્દિતુન્તિ યોજના. ‘‘સોધેતું ભિન્દિતું વિકોપેતુ’’ન્તિ કિરિયાપદેહિ ‘‘રજ’’ન્તિ કમ્મપદં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. તં રજોરાસિં દેવે વુટ્ઠે પચ્છા ઉદકસ્સ છિન્નત્તા બહલભૂમિસુક્ખમ્પિ વુટ્ઠિપાતદિવસતો પટ્ઠાય અન્તોચાતુમાસે કોપેતું ભિન્દિતું વટ્ટતીતિ અત્થો.

૯૬૦. પુણ્ણે સોણ્ડિમ્હિ તં રજં વિકોપેતું વટ્ટતિ ચાતુમાસતો ઉદ્ધન્તિ યોજના.

૯૬૧. ‘‘ફુસાયન્તે’’તિ એતેન ‘‘દેવો’’તિ ઇદં ભુમ્મવસેન વિપરિણામેત્વા ‘‘દેવે ફુસાયન્તે’’તિ યોજેતબ્બં, પજ્જુન્નદેવે વુટ્ઠિપાતં કરોન્તેતિ અત્થો. પિટ્ઠિપાસાણકેતિ પાસાણપિટ્ઠે. તમ્પીતિ તથા પાસાણપિટ્ઠે લગ્ગં તમ્પિ રજં.

૯૬૨. અકતપબ્ભારો નામ યથા હેટ્ઠાભાગો વુટ્ઠિફુસિતેહિ ન તેમીયતિ, તથા નમિત્વા ઠિતપબ્બતપ્પદેસો. ઇદં અનોવસ્સકટ્ઠાને ઉટ્ઠિતવમ્મિકાનં ઉપલક્ખણં.

૯૬૩. અબ્ભોકાસે વુટ્ઠિતો વમ્મિકો સચે ઓવટ્ઠો, કં ચાતુમાસં વિકોપેતું વટ્ટતીતિ સમ્બન્ધો. ચાતુમાસન્તિ વિકોપનકિરિયાય અચ્ચન્તસંયોગે ઉપયોગવચનં. રુક્ખેતિ ચ થમ્ભપાસાણાદીનં ઉપલક્ખણં. ઉપચિકાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન કાળકિપિલ્લિકાદીનં ગહણં. સો નયોતિ ‘‘ઓવટ્ઠદિવસતો ઉત્તરિ ચાતુમાસબ્ભન્તરે કોપેતું વટ્ટતી’’તિ યથાવુત્તો નયો.

૯૬૪. મૂસિકુક્કિરં નામ મૂસિકાહિ ઉદ્ધટપંસુ. મૂસિકાનં ઉક્કિરો મૂસિકુક્કિરોતિ વિગ્ગહો. ગોકણ્ટકં નામ ગુન્નં ખુરાનં ઉટ્ઠિતમત્તિકા. ગણ્ડુપ્પાદમલં નામ ભૂલતાય મલમત્તિકા. સમ્બન્ધં પન પકતિભૂમિં અકોપેન્તેન મત્થકતો ગણ્હિતું વટ્ટતિ.

૯૬૫. કસીતિ કસિતટ્ઠાનં, તત્થ નઙ્ગલેન ઉદ્ધટમત્તિકા કસિનઙ્ગલમત્તિકા. ‘‘અચ્છિન્ના’’તિઇમિના ખણ્ડાખણ્ડિકં કત્વા આયતં હુત્વા ઠિતમત્તિકાપટલમ્પિ અજાતપથવી સિયાતિ આસઙ્કાનિવત્તનત્થમાહ ‘‘ભૂમિસમ્બન્ધા’’તિ. સાતિ કસિનઙ્ગલમત્તિકા.

૯૬૬. સેનાસનન્તિ એત્થ ‘‘પુરાણ’’ન્તિ પાઠસેસો ગહેતબ્બો. ઓવટ્ઠં ચાતુમાસતો ઉદ્ધં ન વિકોપયેતિ યોજના.

૯૬૭. તતોતિ ઓવટ્ઠદિવસતો પટ્ઠાય ચાતુમાસાતિક્કન્તગેહતો. ‘‘ગોપાનસિ’’ન્તિ ઇમિના ગોપાનસિમત્થકે ઠિતઉપચિકાપંસુમ્હિ ભિજ્જન્તેપિ અનાપત્તિભાવં દીપેતિ. ‘‘ભિત્તિ’’ન્તિ ઇમિના તદેકદેસં ભિત્તિપાદાદિદારુમાહ. ઇદમ્પિ ભિત્તિમત્તિકં ઉપચિકામત્તિકં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘થમ્ભ’’ન્તિ ઇદમ્પિ તંસમ્બન્ધપાકારભૂમિમત્તિકાઉપચિકાદિપંસું સન્ધાય વુત્તં. પદરત્થરન્તિ અત્થતપદરં. ઇદમ્પિ પદરાનં ઉપરિ મત્તિકાઉપચિકાપંસું સન્ધાય વુત્તં. ‘‘ગોપાનસિ’’ન્તિઆદીહિ પદેહિ ‘‘ગણ્હિસ્સામી’’તિ પચ્ચેકં યોજનીયં. ‘‘ગણ્હિસ્સામી’’તિ ઇમિના વિકોપનાધિપ્પાયાભાવં દીપેતિ.

૯૬૮. ગણ્હન્તસ્સાતિ એત્થ અનાદરે સામિવચનં, ‘‘સુદ્ધચિત્તેના’’તિ પાઠસેસો. ઇટ્ઠકાતિ છદનિટ્ઠકા. આદિ-સદ્દેન પાસાણસમુદ્દફેણાદીનં ગહણં. પતતીતિ સુદ્ધચિત્તેન ગણ્હન્તે સચે મત્તિકા છિજ્જિત્વા પતતિ, અનાપત્તીતિ અત્થો. મત્તિકન્તિ ભિત્તિયં, છદને ચ ચાતુમાસાધિકોવટ્ઠમત્તિકં, અનોવટ્ઠં ચે, ગણ્હિતું વટ્ટતીતિ. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘સચે યા યા અતિન્તા, તં તં ગણ્હાતિ, અનાપત્તી’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૮૬). યદિ ગણ્હતિ, આપત્તિ સિયાતિ યોજના.

૯૬૯. અતિન્તોતિ વસ્સોદકેન અતિન્તો, ઇમિના વિનિચ્છિતબ્બવત્થું દસ્સેતિ. તસ્સ અન્તોગેહે ચ બહિ ચ સમ્ભવતો અન્તોગેહે ઠિતસ્સ તાવ વિનિચ્છયં દસ્સેતુમાહ ‘‘અન્તોગેહે સચે સિયા’’તિ. વસ્સોદકેન તિન્તાતિન્તેસુ દ્વીસુ મત્તિકાપુઞ્જેસુ અતિન્તં તાવ દસ્સેતુમાહ ‘‘અનોવટ્ઠો ચા’’તિ.

૯૭૦. વસ્સોદકેન તિન્તે વિનિચ્છયં દસ્સેતુમાહ ‘‘વુટ્ઠે પુન ચા’’તિઆદિ. ‘‘વુટ્ઠે’’તિ ઇમિના ‘‘મત્તિકાપુઞ્જો’’તિ પદં ભુમ્મવસેન વિપરિણામેત્વા વુટ્ઠે મત્તિકાપુઞ્જેતિ યોજેતબ્બં, ‘‘એકદિવસમ્પી’’તિ સેસો, ગેહસ્મિન્તિ એત્થ ‘‘ઠિતે’’તિ વત્તબ્બં, ગેહસ્મિં ઠિતે મત્તિકાપુઞ્જે વસ્સોદકેન એકદિવસમ્પિ તિન્તેતિ વુત્તં હોતિ. વક્ખમાનનયેન અઞ્ઞત્થ પહરિત્વા ઉટ્ઠિતેન તેન અતેમિત્વા ઉજુકં પતિતેહિ વસ્સફુસિતેહિ તિન્તેતિ ગહેતબ્બં. સચે સબ્બો તિન્તો હોતીતિ યોજના. ‘‘મત્તિકાપુઞ્જો’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો.

૯૭૧. ‘‘સબ્બો’’તિ ઇમિના વિસેસનેન બ્યવચ્છિન્નં એકદેસતિન્તે વિનિચ્છયં દસ્સેતુમાહ ‘‘યત્તક’’ન્તિઆદિ. તુ-સદ્દો ઇમમેવ વિસેસં જોતેતિ. યત્તકન્તિ હેટ્ઠા અનોતરિત્વા મત્થકતો, પરિયન્તકતો ચ યત્તકપ્પમાણં. તત્થાતિ મત્તિકાપુઞ્જે. ‘‘અકપ્પિય’’ન્તિ એતસ્સ ‘‘ચાતુમાસચ્ચયેના’’તિ અનુવત્તતિ. ‘‘અતિન્તં…પે… કપ્પિય’’ન્તિ ઇમિના અકપ્પિયટ્ઠાનં પરિહરિત્વા વા કપ્પિયકારકેહિ કપ્પિયવચનેન હરાપેત્વા વા અતિન્તં ઠાનં યથાકામં વળઞ્જેતબ્બન્તિ અયમત્થો દસ્સિતો હોતિ. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘કપ્પિયકારકેહી’’તિઆદિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૮૬).

૯૭૨. વારિનાતિ ઉજુકં આકાસતો પતિતવસ્સોદકેન. અઞ્ઞત્થ પહરિત્વા તત્થ પતિત્વા તેમિતે વટ્ટતિ. સો મત્તિકાપુઞ્જો. તતો પરન્તિ એકાબદ્ધકાલતો ઉત્તરિં સો મત્તિકાપુઞ્જો વારિના તેમિતો ભૂમિયા એકાબદ્ધો ચે હોતિ, તતો પરં સા જાતા પથવી એવ, કોપેતું ન વટ્ટતીતિ યોજના.

૯૭૩. ‘‘ઓવટ્ઠો’’તિ ઇમિના અનોવટ્ઠપાકારો કપ્પિયોતિ બ્યતિરેકવસેન દસ્સેતિ. ‘‘મત્તિકામયો’’તિ વિસેસનેન ઇટ્ઠકપાકારાદિં બ્યવચ્છિન્દતિ. તસ્સ પન કપ્પિયભાવં વક્ખતિ ‘‘સચે ઇટ્ઠકપાકારો’’તિઆદિના. ‘‘ચાતુમાસચ્ચયે’’તિ ઇમિના તતો અન્તો વિકોપનીયભાવં દસ્સેતિ.

૯૭૪. તત્થાતિ ઓવટ્ઠે મત્તિકપાકારે. અઘંસન્તોવાતિ પાકારમત્તિકં અકોપેન્તો. મત્તસો છુપિત્વાતિ પમાણતો મુદુકં કત્વા હત્થતલં ઠપેત્વા. અલ્લહત્થેનાતિ ઉદકતિન્તેન હત્થતલેન. હત્થેકદેસો હત્થો નામ.

૯૭૫. યેભુય્યકથલે ઠાનેતિ પુબ્બે વુત્તનયેન યસ્સા તીસુ ભાગેસુ દ્વે ભાગા કથલા હોન્તિ, તાદિસે કપ્પિયપથવિટ્ઠાને.

૯૭૬. અબ્ભોકાસેતિ ઉપલક્ખણત્તા અન્તોગેહેપિ થમ્ભં ચાલેત્વા જાતપથવિં વિકોપેતું ન વટ્ટતીતિ દટ્ઠબ્બં. દ્વીસુપિ ઠાનેસુ સુદ્ધચિત્તેન નિદ્દોસભાવં યથાવુત્તેન ‘‘થમ્ભં વા પદરત્થરં. ગણ્હિસ્સામી’તિ સઞ્ઞાય, ગહેતું પન વટ્ટતી’’તિ ઇમિના નયેનાહ. પથવિન્તિ અકપ્પિયપથવિં.

૯૭૭. ઉજુમુદ્ધરતો ન દોસોતિ યોજના.

૯૭૮. ઉચ્ચાલેત્વાતિ ઉક્ખિપિત્વા ચાલેત્વા પરિવત્તેત્વા. પવટ્ટતીતિ પવટ્ટેત્વા પવટ્ટેત્વા નેતીતિ અત્થો. સુદ્ધચિત્તસ્સાતિ ‘‘ભૂમિ ભિજ્જતી’’તિ અસલ્લક્ખેત્વા ‘‘પાસાણં પવટ્ટેત્વા પવટ્ટેત્વા હરિસ્સામી’’તિ સુદ્ધચિત્તવતો.

૯૭૯. ભૂમિયં દારૂનિ ફાલેન્તાનમ્પિ ભૂમિયં સાખાદીનિ કડ્ઢતો ચાતિ યોજના.

૯૮૦. કણ્ટકન્તિ રુક્ખકણ્ટકં, મચ્છકણ્ટકઞ્ચ. સૂચિ નામ અયોમયદન્તમયતમ્બમયકટ્ઠમયાદિસૂચીનં અઞ્ઞતરા. અટ્ઠિં વાતિ ગોમહિંસાદીનં અટ્ઠિં વા. હીરં વાતિ નાળિકેરાદિહીરં વા. આકોટેતુન્તિ યથા એકકોટિ ભૂમિં પવિસતિ, તથા તાળેતું. પવેસેતુન્તિ ભૂમિં ગમયિતું.

૯૮૧. પસ્સાવં મુત્તં. મેદનિન્તિ એત્થ અકપ્પિયપથવિમાહ. ભિન્દિસ્સામીતિ એત્થ ‘‘એવં ચિન્તેત્વા’’તિ સેસો.

૯૮૨. કરોન્તસ્સાતિ સુદ્ધચિત્તેન પસ્સાવં કરોન્તસ્સાતિયોજેતબ્બં. ‘‘સમ્મજ્જતો’’તિ ઇદં ‘‘સમ્મજ્જન્તેના’’તિ ગહેતબ્બં, ‘‘સમ્મજ્જનિયા’’તિ સેસો, અનન્તરં મેદનીપદં ઉપયોગવસેન ‘‘મેદનિ’’ન્તિ ગહેતબ્બં, ‘‘વિસમ’’ન્તિ સેસો, ‘‘સમં કાતુ’’ન્તિ ઇમિના યોજેતબ્બં, સમ્મજ્જન્તેન ઉચ્ચટ્ઠાનં મદ્દિત્વા, આવાટટ્ઠાનં પવેસેત્વા સમં કાતું સમ્મજ્જનિયા ઘંસેતું ન વટ્ટતીતિ અત્થો. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘વિસમં ભૂમિં સમં કરિસ્સામીતિ સમ્મજ્જનિયા ઘંસિતુમ્પિ ન વટ્ટતી’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૮૬).

૯૮૩. પાદઙ્ગુટ્ઠેન વાતિ એત્થ સમુચ્ચયત્થેન વા-સદ્દેન અટ્ઠકથાયં વુત્તં ‘‘કત્તરયટ્ઠિયા ભૂમિં કોટ્ટેન્તી’’તિ ઇદં સઙ્ગણ્હાતિ. લિખિતુમ્પીતિ રાજિં કાતુમ્પિ ભૂમિં ભિન્દન્તેનાતિ યોજના. પાદેહીતિ પાદતલેહિ.

૯૮૫. ભૂમિન્તિ અકપ્પિયભૂમિં. દહતિ દહાપેતીતિ એત્થ ‘‘યો’’તિ ચ ‘‘તસ્સા’’તિ ચ સમ્બન્ધવસેન લબ્ભતિ. પત્તં દહન્તસ્સાતિ છવિયા થિરભાવત્થં ધૂમં ગાહાપેત્વા તિણુક્કાદીહિ પત્તં ગણ્હન્તસ્સ.

૯૮૬. તત્તકાનેવાતિ ઠાનપ્પમાણાનેવ. ઇધાપિ ‘‘યો’’તિ ચ ‘‘તસ્સા’’તિ ચ સામત્થિયા લબ્ભતિ.

૯૮૭. ભૂમિયન્તિ અકપ્પિયભૂમિયં. પત્તં પચીયતિ એત્થાતિ પત્તપચનં, કપાલં, તસ્મિં કપાલે.

૯૮૮. સો અગ્ગિ તાનિ દારૂનિ દહન્તો ગન્ત્વા ચે એકંસેન ભૂમિં દહતિ, તસ્મા દારૂનં ઉપરિ અગ્ગિં ઠપેતું ન વટ્ટતીતિ યોજના.

૯૮૯. ઇટ્ઠકા આવપીયન્તિ પચ્ચન્તિ એત્થાતિ ઇટ્ઠકાવાપો, સો એવ ઇટ્ઠકાવાપકો, ઇટ્ઠકાપચનટ્ઠાનં. આદિ-સદ્દેન કુમ્ભકારાવાપાદિં સઙ્ગણ્હાતિ.

૯૯૦. ઉપાદીયતીતિ ઉપાદાનં, ઇન્ધનં, ન ઉપાદાનં અનુપાદાનં, ઇન્ધનતો અઞ્ઞં, તતો અનુપાદાનતોતિ અત્થો. ખાણુકેતિ મતખાણુકે ચ સુક્ખરુક્ખે ચ ભૂમિગતં અદત્વા ‘‘નિબ્બાપેસ્સામી’’તિ અગ્ગિદાનં વટ્ટતિ. પચ્છા ઉસ્સાહે કતેપિ ન નિબ્બાયતિ, ન દોસોતિ. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘સચે પન ભૂમિં અપ્પત્તમેવા’’તિઆદિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૮૭).

૯૯૧. તિણુક્કન્તિ તિણેન બદ્ધઉક્કં. તિણુક્કન્તિ ઉપલક્ખણં. નાળિકેરપણ્ણાદીહિ બદ્ધાપિ સઙ્ગય્હન્તિ.

૯૯૨. તસ્સ અગ્ગિસ્સ પતિતટ્ઠાને ઇન્ધનં દત્વા પુન તં અગ્ગિં કાતું વટ્ટતીતિ મહાપચ્ચરિયં રુતં કથિતન્તિ યોજના.

૯૯૩. ‘‘તસ્સ અપથવિય’’ન્તિ પદચ્છેદો. વિમતિસ્સુભયત્થાપીતિ પથવિઅપથવિદ્વયેપિ વેમતિકસ્સ. તત્થ જાતા પથવી, ઇતરા અપથવી.

૯૯૪. ઇમન્તિ આવાટં, મત્તિકં, પંસું વા.

પથવીખણનકથાવણ્ણના.

મુસાવાદવગ્ગો પઠમો.

૯૯૫. ભવન્તસ્સાતિ જાયન્તસ્સ, વડ્ઢમાનસ્સ ચ. ભૂતસ્સાતિ જાતસ્સ, વડ્ઢિતસ્સ ચાતિ અત્થો. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘ભવન્તિ અહુવુઞ્ચાતિ ભૂતા, જાયન્તિ વડ્ઢન્તિ, જાતા વડ્ઢિતા ચા’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૯૦). એત્થ ચ ‘‘ભવન્તી’’તિ ઇમિના વિરુળ્હમૂલે નીલભાવં આપજ્જિત્વા વડ્ઢમાનકે તરુણગચ્છે દસ્સેતિ. ‘‘અહુવુ’’ન્તિ ઇમિના પન વડ્ઢિત્વા ઠિતે મહન્તે રુક્ખગચ્છાદિકે દસ્સેતિ. ‘‘ભવન્તી’’તિ ઇમસ્સ વિવરણં ‘‘જયન્તિ વડ્ઢન્તી’’તિ, ‘‘અહુવુ’’ન્તિ ઇમસ્સ ‘‘જાતા વડ્ઢિતા’’તિ. એવં ભૂત-સદ્દો પચ્ચુપ્પન્નાતીતવિસયોતિ દસ્સેતિ. ‘‘ભવન્તસ્સ ભૂતસ્સા’’તિ ઇમિના પદદ્વયેન ‘‘ભૂતગામસ્સા’’તિ પદસ્સ તુલ્યાધિકરણતાદસ્સનેન ગામ-સદ્દસ્સ દિટ્ઠિગતવનન્તાદિસદ્દાનં દિટ્ઠિવનાદિસદ્દત્થે વિય ભૂતસદ્દત્થે વુત્તિપક્ખમાહ. યથાહ અટ્ઠકથાયં (પાચિ. અટ્ઠ. ૯૦) ‘‘ભૂતા એવ વા ગામો ભૂતગામો, પતિટ્ઠિતહરિતતિણરુક્ખાદીનમેતં અધિવચન’’ન્તિ. ભૂતાનં દેવતાનં ગામો નિવાસોતિ વા ભૂતગામો. ભૂમિયં પતિટ્ઠહિત્વા હિ હરિતભાવમાપન્ના તિણરુક્ખગચ્છાદયો દેવતાહિ પરિગય્હન્તીતિ. જાયન્તસ્સ વડ્ઢન્તસ્સ વા સમ્પત્તવુદ્ધિમરિયાદસ્સ વા રુક્ખાદિનોતિ અત્થો.

પાતબ્યતાનિમિત્તન્તિ એત્થ પાતબ્યભાવો પાતબ્યતા, ‘‘છેદનભેદનાદીહિ યથારુચિ પરિભુઞ્જિતબ્બતાતિ અત્થો’’તિ અટ્ઠકથાવચનતો પાતબ્યતા-સદ્દસ્સ પરિભુઞ્જિતબ્બતાતિ અત્થો વેદિતબ્બો, સા નિમિત્તં હેતુ યસ્સ પાચિત્તિયસ્સ તં પાતબ્યતાનિમિત્તં. રુક્ખાદીનં છેદનફાલનાદિવસેન વિકોપનીયતાસઙ્ખાતપાતબ્યતાનિમિત્તં પરિભુઞ્જિતબ્બતાહેતુ પાચિત્તિયં ઉદીરિતં વુત્તન્તિ અત્થો.

૯૯૬-૭. સોતિ ભૂતગામો. તિલબીજાદિકોતિ તિલબીજમેત્થ સુખુમપણ્ણસેવાલાદિકો. આદિ-સદ્દેન ચ તાદિસા ઇતરા સેવાલજાતિ ગહિતા. ‘‘ઉપરિ ખુદ્દાનુખુદ્દકપણ્ણઙ્કુરો, હેટ્ઠા ખુદ્દાનુખુદ્દકમૂલઙ્કુરો સેવાલો તિલબીજં નામા’’તિ ગણ્ઠિપદે વુત્તન્તિ. વિકોપેન્તસ્સ તં સબ્બન્તિ ભૂમિયં પતિટ્ઠાય ઉદકે જાયમાનકસેવાલાદિં ભૂમિયા ઉપ્પાટનચ્છેદનવસેન જલે એવ પતિટ્ઠિતં સુખુમપણ્ણનીલિકાદિં ઉદકતો ઉદ્ધરણચ્છેદનવસેન તં સબ્બં સેવાલં વિકોપેન્તસ્સાતિ અત્થો.

૯૯૮. હત્થેન વિયૂહિત્વાતિ જલતો અમોચેત્વા હત્થેન દૂરતો અપનેત્વા. ‘‘હોતી’’તિઆદિ તસ્સ હેતુસન્દસ્સનત્થં. સકલં અનવસેસં સબ્બં જલં તસ્સ યસ્મા ઠાનં હોતિ, તસ્માતિ અત્થો.

૯૯૯. ચેચ્ચાતિ જાનન્તો. તં સેવાલજાતિકં જલા ઉદ્ધરિતું ઉદકેન વિના ભિક્ખુસ્સ ન વટ્ટતીતિ યોજના. ઠાનસઙ્કમનઞ્હિ તન્તિ હેતુદસ્સનં. તં તથાકરણં યસ્મા ઠાનસઙ્કમનં ઠાનતો ચાવનં, તસ્મા તં ન વટ્ટતીતિ યોજના.

૧૦૦૦. યથાવુત્તસ્સ બ્યતિરેકં દસ્સેતુમાહ ‘‘ઉદકેના’’તિઆદિ. તત્થ ઉદકેનાતિ સહત્થે કરણવચનં. તં સેવાલજાતિકં. વારિસૂતિ એત્થ વાસં વારયન્તીતિ વારી, તેસુ.

૧૦૦૧. જલે વલ્લિતિણાદીનીતિ જલમત્થકે વલ્લિઞ્ચ જાયમાનકરવલ્લિતિણાદીનિ ચ. ઉદ્ધરન્તસ્સાતિ ભૂમિયં પતિટ્ઠિતં ભૂમિતો, ઉદકે પતિટ્ઠિતં ઉદકતો ચ ઉદ્ધરન્તસ્સ. તત્થ અન્તપક્ખં દસ્સેતુમાહ ‘‘તોયતો’’તિ. વિકોપેન્તસ્સાતિ ખણ્ડનાદિવસેન કોપેન્તસ્સ. તત્થાતિ તસ્મિં ઉદકે, એવ-કારો લુત્તનિદ્દિટ્ઠો ‘‘તત્થેવા’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૯૨) અટ્ઠકથાવચનતો.

૧૦૦૨. એત્થાતિ ઉદકે એવ. વિકોપેન્તસ્સાતિ કપ્પિયં અકારાપેત્વા છેદનાદિં કરોન્તસ્સ. તાનીતિ તથા પરેહિ ઉપ્પાટિતત્તા ભૂતગામભાવતો મુત્તાનિ વલ્લિતિણાદીનિ. બીજગામેનાતિ મૂલબીજગામાદિવસેન.

૧૦૦૩. એવં ઉદકટ્ઠે સઙ્ખેપતો વિનિચ્છયં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ઇતરત્રાપિ વિનિચ્છયં દસ્સેતુમાહ ‘‘થલટ્ઠે’’તિઆદિ. હરિતખાણુકોતિ એત્થ ‘‘યો’’તિ સેસો. ‘‘તસ્સા’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો, કકુધકરઞ્જાદીનં છિન્નાવસિટ્ઠખાણુકોતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘ભૂતગામેન સઙ્ગહો’’તિ ઇમિના તંવિકોપને પાચિત્તિયભાવં દીપેતિ. એવમુપરિપિ.

૧૦૦૪. નાળિકેરાદિકાનં ખાણૂતિ એત્થાપિ ‘‘ઉપરિહરિતો’’તિ સામત્થિયા લબ્ભતિ. ‘‘બીજગામેન સઙ્ગહો’’તિ ઇમિના દુક્કટવત્થુતમાહ. એવમુપરિપિ. કિઞ્ચાપિ હિ તાલનાળિકેરાદીનં ખાણુ ઉદ્ધં અવડ્ઢનકો ભૂતગામસ્સ કારણં ન હોતિ, તથાપિ ભૂતગામસઙ્ખાતનિબ્બત્તપણ્ણમૂલબીજતો સમ્ભૂતત્તા ભૂતગામતો ઉપ્પન્નો નામ હોતીતિ બીજગામેન સઙ્ગહં ગચ્છતિ.

૧૦૦૫. તથાપકાસિતોતિ ‘‘બીજગામો’’તિ વુત્તો.

૧૦૦૬. ફલિતા કદલી યાવ નીલપણ્ણા, તાવ સા ચ ભૂતગામોતિ પકાસિતાતિ યોજના. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘કદલી પન ફલિતા યાવ નીલપણ્ણા, તાવ ભૂતગામેનેવ સઙ્ગહિતા’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૯૨). નળન્તિ ખુદ્દકવેળુ. વેળૂતિ મહાવેળુ. તિણાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન સસ્સાદયો ગહિતા.

૧૦૦૭. યો અયં પન વેળુ અગ્ગતો પટ્ઠાય યદા સુસ્સતિ, તદા સો બીજગામેન સઙ્ગહિતો નામ હોતીતિ યોજના. બીજગામેનાતિ ફળુબીજગામેન. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘કતરબીજગામેન? ફળુબીજગામેના’’તિ.

૧૦૦૮. ઇન્દસાલો સલ્લકી. આદિ-સદ્દેન સોભઞ્જનાદીનં સઙ્ગહો. તુ-સદ્દેન અટ્ઠકથાયં ‘‘કિઞ્ચાપિ રાસિકતદણ્ડકેહિ રતનપ્પમાણાપિ સાખા નિક્ખમન્તી’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૯૨) વુત્તવિસેસં જોતેતિ. છિન્દિત્વા ઠપિતદણ્ડકેસુ રતનમત્તાસુપિ સાખાસુ ઉટ્ઠિતાસુ ભૂતગામં અહુત્વા બીજગામમેવ હોતિ અવિરુળ્હમૂલકત્તાતિ અયં વિનિચ્છયો વિનયઞ્ઞુના ઞાતો કુક્કુચ્ચકાનમુપકારાય હોતીતિ આહ ‘‘વિઞ્ઞેય્યો વિનયઞ્ઞુના’’તિ. ઇમમેવત્થં ‘‘મૂલમત્તેપિ વા’’તિઆદિના વક્ખતિ.

૧૦૦૯. મણ્ડપાદીનમત્થાયાતિ મણ્ડપવતિપાકારાદીનમત્થાય. સચે તે નિક્ખણન્તીતિ યદિ તે ઇન્દસાલાદિદણ્ડકે ભૂમિયં નિખણન્તિ. નિગ્ગતે મૂલપણ્ણસ્મિન્તિ તથા નિખાતદણ્ડતો મૂલે ચ પણ્ણે ચ જાતે. ભૂતગામેન સઙ્ગહોતિ એત્થ ‘‘તેસ’’ન્તિ સામત્થિયા લબ્ભતિ, ‘‘વિઞ્ઞેય્યો’’તિ અધિકારો.

૧૦૧૦. નિગ્ગતેપીતિ તતિયેન પિ-સદ્દેન અતિખુદ્દકતં સૂચેતિ.

૧૦૧૧. સકન્દા તાલટ્ઠીતિ સકન્દતાલબીજં. પત્તવટ્ટીતિ સૂચિસણ્ઠાના અઙ્કુરપત્તવટ્ટિ. ન ચ બીજગામોતિ વુચ્ચતીતિ યોજના. ‘‘ભૂતગામો’’તિ ઇદં યથાવુત્તસ્સ બ્યતિરેકવસેન દસ્સેતિ.

૧૦૧૨. નાળિકેરતચન્તિ નાળિકેરફલછલ્લિં. દન્તસૂચીવાતિ દન્તમયસૂચિ ઇવ. સોપીતિ નાળિકેરોપિ. રુક્ખતચસદ્દાનં ફલેસુ વત્તમાનકાલેસુપિ તંલિઙ્ગતા ન વિરુજ્ઝતીતિ ‘‘સો’’તિ આહાતિ વિઞ્ઞાયતિ.

૧૦૧૩. મિગસિઙ્ગસમાનાયાતિ હરિતવિસાણસદિસાય. પત્તવટ્ટિયાતિ અઙ્કુરપત્તવટ્ટિયા. સતિયાતિ વિજ્જમાનાય. ભૂતગામોતિ વુચ્ચતીતિ અમૂલકભૂતગામોતિ વુચ્ચતિ. ઇદં નાળિકેરસ્સ આવેણિકં કત્વા વુત્તં.

ચતુભાણવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦૧૫-૬. અમ્બટ્ઠીતિ અમ્બબીજં. જમ્બુટ્ઠીતિ જમ્બુબીજં. આદિ-સદ્દેન મધુકપનસાદિબીજાનં ગહણં. વન્દાકાતિ રુક્ખાદની. અઞ્ઞં વાતિ ભણ્ડકદલિમનોરહં વા. અસ્સાતિ વન્દાકાદિનો. અમૂલવલ્લીતિ એવંનામિકા વલ્લિ.

૧૦૧૭. સો સેવાલોતિ યોજના.

૧૦૧૮. ઘંસિત્વાતિ યેન કેનચિ ઘંસિત્વા. તં સેવાલં. તસ્માતિ તસ્મા પાકારા.