નિસ્સગ્ગિયકથાવણ્ણના

૫૫૧. એવં અનિયતકથં દસ્સેત્વા ઇદાનિ નિસ્સગ્ગિયકથં દસ્સેતુમાહ ‘‘ખોમ’’ન્તિઆદિ. ખોમન્તિ એવંનામકં ચીવરં. ખોમન્તિ ગચ્છવિસેસસ્સ નામં, તસ્સ વાકેહિ કતચીવરં કારણોપચારવોહારવસેન ‘‘ખોમ’’ન્તિ વુત્તં. કપ્પાસન્તિ કપ્પાસસુત્તમયં ચીવરં, ઇદમ્પિ વુત્તનયેનેવ ‘‘કપ્પાસ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. કોસેય્યં નામ કોસકારકિમિકોસં, કોસેન નિબ્બત્તં સુત્તં કોસેય્યં. ઇધ પન તેન કોસેય્યસુત્તેન નિબ્બત્તં ચીવરં ‘‘કોસેય્ય’’ન્તિ વુત્તં. સાણન્તિ સાણવાકસુત્તેહિ વાયિત્વા કતચીવરં. ઇદઞ્ચ ખોમં વિય દટ્ઠબ્બં. ભઙ્ગન્તિ ખોમસુત્તાદીનિ સબ્બાનિ, એકચ્ચાનિ વા મિસ્સેત્વા કતચીવરં. ઇદમ્પિ કરણપ્પકારેન લદ્ધનામકં. ‘‘ભઙ્ગં નામ એકા ગચ્છજાતિ, તસ્સા વાકમયસુત્તેહિ વાયિત્વા કતચીવર’’ન્તિ કેચિ. ઇમસ્મિં પક્ખે ખોમં વિય ગહેતબ્બં. કમ્બલન્તિ મનુસ્સલોમવાળલોમં વિના સેસલોમેહિ વાયિત્વા કતચીવરં વુત્તન્તિ. ઇદં ‘‘ચીવરં નામ છન્નં ચીવરાનં અઞ્ઞતરં ચીવર’’ન્તિ (પારા. ૪૬૩) પદભાજને ચ ‘‘ખોમં કપ્પાસિકં કોસેય્યં કમ્બલં સાણં ભઙ્ગ’’ન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૬૨-૪૬૩) અટ્ઠકથાય ચ વુત્તં સન્ધાયાહ. ‘‘જાતિતો’’તિ ઇદં પમાણાદિભેદસ્સ વક્ખમાનત્તા વુત્તં. જાતિતોતિ ખોમાદિસામઞ્ઞતો. સામઞ્ઞઞ્હિ ‘‘જાતી’’તિ વુચ્ચતિ. દીઘરસ્સથૂલસુખુમનીલપીતાદિભેદભિન્નાનં સબ્બેસં વત્થાવયવાનં સઙ્ગાહિકખોમસુત્તમયતાસામઞ્ઞં જાતીતિ વુત્તં હોતિ. એવં સેસેસુપિ.

૫૫૨. દુકૂલન્તિ એવંનામકં રુક્ખવાકમયચીવરં. પત્તુણ્ણન્તિ પત્તુણ્ણદેસે સઞ્જાતવત્થં. ‘‘પત્તુણ્ણં કોસેય્યવિસેસો’’તિ અભિધાનકોસે વુત્તં. ચિનન્તિ ચિનદેસે ઉપ્પન્નવત્થં. સોમારપટ્ટકન્તિ સોમારદેસે ઉપ્પન્નવત્થં. ‘‘સોમારચિનપટક’’ન્તિપિ લિખન્તિ, સોયેવત્થો. ઇદ્ધિજન્તિ એહિભિક્ખૂનં પુઞ્ઞિદ્ધિયા નિબ્બત્તં ચીવરં. દેવદિન્નન્તિ દેવતાહિ દિન્નં ચીવરં. તઞ્હિ કપ્પરુક્ખે નિબ્બત્તં, જાલિનિયા દેવકઞ્ઞાય અનુરુદ્ધત્થેરસ્સ દિન્નવત્થસદિસં. તસ્સાતિ જાતિતો છબ્બિધસ્સ કપ્પિયચીવરસ્સ. ઇદં છબ્બિધચીવરં યથારહં અનુલોમિકં વુત્તન્તિ અત્થો. દુકૂલઞ્હિ સાણસ્સ અનુલોમં વાકમયત્તા, પત્તુણ્ણાદીનિ કોસેય્યસ્સ અનુલોમાનિ પાણકેહિ કતસુત્તમયત્તા, ઇદ્ધિજમ્પિ ખોમાદીનંયેવ અઞ્ઞતરં હોતીતિ તેસં અનુલોમં, દેવદિન્નમ્પિ ખોમાદીનંયેવ અનુલોમં હોતિ તેસં અઞ્ઞતરભાવતો. યથાહ –

‘‘સાણસ્સ તુ દુકૂલઞ્હિ, ઇદ્ધિજં દેવદિન્નકં;

ખોમાદીનંવસિટ્ઠંતુ, કોસેય્યસ્સાનુલોમિક’’ન્તિ.

૫૫૩. તિણ્ણં ચીવરાનં સમાહારો તિચીવરન્તિ પમાણયુત્તં સઙ્ઘાટિઆદિનામેન અધિટ્ઠિતચીવરસ્સેવ નામત્તા તદેવ વુચ્ચતિ. ગણનવસેન યં કિઞ્ચિ ચીવરત્તયં ન વત્તબ્બં. સમુદ્દેકદેસોપિ યથા ‘‘સમુદ્દો’’તિ વુચ્ચતિ, એવં અધિટ્ઠિતેસુ તીસુ ચીવરેસુ અઞ્ઞતરં ‘‘તિચીવર’’ન્તિ વુચ્ચતિ. પરિક્ખારચોળન્તિ સઙ્ઘાટિઆદિવિસિટ્ઠનામેહિ અનધિટ્ઠિતં ‘‘અનુજાનામિ ભિક્ખવે આયામેન અટ્ઠઙ્ગુલં સુગતઙ્ગુલેન ચતુરઙ્ગુલવિત્થતં પચ્છિમં ચીવર’’ન્તિ (પારા. ૩૫૮) અનુઞ્ઞાતં પચ્છિમચીવરપરિયન્તં કત્વા કતાકતસ્સ યસ્સ કસ્સચિ ચીવરસ્સ રુળ્હિસઞ્ઞા.

મુખં સન્દમાનલાલં પુઞ્છતિ એતેનાતિ મુખપુઞ્છનન્તિ કપોલતો નિચ્ચં સન્દમાનલાલાનં પુઞ્છનત્થાય અનુઞ્ઞાતસ્સ ચીવરવિસેસસ્સ નામં. નિસીદન્તિ એત્થાતિ નિસીદનન્તિ ચ ભિક્ખૂનં અત્થરિત્વા નિસીદિતું અનુઞ્ઞાતસ્સ ચીવરસ્સ નામં. અધિટ્ઠેય્યાતિ ‘‘ઇમં કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિ’’ન્તિઆદિના (વિ. વિ. ૫૮૫) વક્ખમાનનયેન નામં ગહેત્વા અધિટ્ઠેય્યાતિ અત્થો. પચ્ચત્થરણમેવ ચાતિ સઙ્ઘિકે મઞ્ચપીઠે સરીરસમ્ફુસનેન આપજ્જિતબ્બાય આપત્તિયા મોચનત્થાય તત્થ અત્થરિત્વા પરિભોગત્થાય અનુઞ્ઞાતં પચ્ચત્થરણચીવરઞ્ચ.

૫૫૪. એકાહન્તિ વસનકિરિયાય અચ્ચન્તસંયોગે ઉપયોગવચનં. તિચીવરન્તિ તિચીવરેન. વિપ્પવસેય્યાતિ ‘‘સઙ્ઘાટિયા વા ઉત્તરાસઙ્ગેન વા અન્તરવાસકેન વા’’તિ (પારા. ૪૭૬) વુત્તત્તા એકદેસે સમુદાયોપચારવસેન અવયવસ્સ વચનતો તિણ્ણં ચીવરાનં અઞ્ઞતરેનાતિપિ વુત્તં હોતિ. ‘‘તથા’’તિ ઇમિના ‘‘વિના’’તિ ઇદં પચ્ચામસતિ. અધિટ્ઠાતિ અધિટ્ઠાયાતિ ગહેતબ્બં ‘‘પટિસઙ્ખા યોનિસો’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૨, ૨૩; અ. નિ. ૬.૫૮) યથા, એત્થ ‘‘વળઞ્જિયમાન’’ન્તિ સેસો, અધિટ્ઠાય વળઞ્જિયમાનં નિસીદનં તથા વિના ચતુમાસં ન વસેય્યાતિ યોજના.

૫૫૫. કપ્પિયન્તિ કપ્પિયકારણં નીલાદિવણ્ણભેદકરણં. કપ્પિયન્તિ ચ કારણે કારિયૂપચારેન ગહેતબ્બં. બિન્દું દત્વાતિ ‘‘નીલં વા કદ્દમં વા કાળસામં વા’’તિ (પાચિ. ૩૬૮) વુત્તલોહમલાદિના યેન કેનચિપિ મઙ્ગુલપિટ્ઠિપ્પમાણાદિકં બિન્દું દત્વા. તત્થાતિ તેસુ અધિટ્ઠાતબ્બેસુ તિચીવરાદીસુ, નિદ્ધારણે ભુમ્મં. તિચીવરન્તિ નિદ્ધારિતબ્બં. ઉપપન્નન્તિ યુત્તં. પમાણેનાતિ અનન્તરં વક્ખમાનેન પમાણેન. અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠામી’’તિઆદિના વક્ખમાનનયેન નામં વત્વા અધિટ્ઠાતબ્બં. એવકારેન પન નામં વત્વા ન વિકપ્પેતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. એસ નયો સેસચીવરેસુપિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા ‘‘અનુજાનામિ ભિક્ખવે તિચીવરં અધિટ્ઠાતું, ન વિકપ્પેતુ’’ન્તિઆદિ (મહાવ. ૩૫૮). તસ્મા તિચીવરાદીનિ અધિટ્ઠહન્તેન ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠામી’’તિઆદિના નામં વત્વા અધિટ્ઠાતબ્બં. વિકપ્પેન્તેન પન ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિ’’ન્તિઆદિના તસ્સ ચીવરસ્સ નામં અગ્ગહેત્વા ‘‘ઇમં ચીવરં તુય્હં વિકપ્પેમી’’તિ વિકપ્પેતબ્બં. તિચીવરં વા હોતુ અઞ્ઞં વા, યદિ તં તં નામં ગહેત્વા વિકપ્પેતિ, અવિકપ્પિતં હોતિ અતિરેકચીવરટ્ઠાને તિટ્ઠતિ. તં ચીવરન્તિ સમ્બન્ધો.

૫૫૬-૭. ‘‘ઉપપન્નં પમાણેના’’તિ એત્થ વુત્તપ્પમાણં દસ્સેતુમાહ ‘‘પચ્છિમન્તેના’’તિઆદિ. સઙ્ઘટિતટ્ઠેન સઙ્ઘાટિ. વત્થખણ્ડાનિ સિબ્બનકમ્મેન સઙ્ઘટેત્વા કતત્તા ‘‘સઙ્ઘાટી’’તિ ચીવરાનં સામઞ્ઞનામં. ઇધ પન રુળ્હિયા અન્તરવાસકાદિવિસેસનામબ્યતિરિત્તે ચીવરવિસેસે વત્તતિ. મુટ્ઠિપઞ્ચકાતિ એત્થ એકાદીનમટ્ઠારસન્તાનં સઙ્ખ્યાસદ્દાનં સઙ્ખ્યેય્યે વત્તમાનત્તા પઞ્ચસદ્દો ચીવરપ્પમાણપ્પકરણતો લબ્ભમાનહત્થસઙ્ખાતરતનેયેવ પવત્તતિ, તેનેવ મુટ્ઠિસદ્દોપિ ઉત્તરપદલોપેન મુટ્ઠિરતને વત્તતિ. પઞ્ચન્નં પૂરણો પઞ્ચમો, મુટ્ઠિયા પઞ્ચમો મુટ્ઠિપઞ્ચમો. મુટ્ઠિપઞ્ચમો પરિમાણમેતિસ્સાતિ ‘‘મુટ્ઠિપઞ્ચમકા’’તિ વત્તબ્બે મ-કારલોપેન ‘‘મુટ્ઠિપઞ્ચકા’’તિ સઙ્ઘાટિ વુત્તા.

મુટ્ઠિત્તિકાતિ એત્થ વુત્તનયેન સઙ્ખ્યેય્યે વત્તમાનો તિ-સદ્દો ચીવરપ્પમાણપ્પકરણતો લબ્ભમાનહત્થસઙ્ખાતરતનેયેવ વત્તતિ, તેનેવ મુટ્ઠિસદ્દોપિ ઉત્તરપદલોપેન મુટ્ઠિરતને વત્તતિ. તિણ્ણં પૂરણો તતિયો, મુટ્ઠિયા તતિયો મુટ્ઠિતતિયો, મુટ્ઠિતતિયો પરિમાણમેતિસ્સાતિ ‘‘મુટ્ઠિતતિયકા’’તિ વત્તબ્બે તિય-પચ્ચયલોપેન ‘‘મુટ્ઠિત્તિકા’’તિ સઙ્ઘાટિયેવ વુચ્ચતિ. એવમુપરિપિ. તિરિયન્તિ તિરિયતો.

ઉત્તમન્તેનાતિ ઉક્કટ્ઠપરિમાણન્તેન. સત્થુનો ચીવરૂનાપીતિ ‘‘તત્રિદં સુગતસ્સ સુગતચીવરપ્પમાણં, દીઘસો નવ વિદત્થિયો સુગતવિદત્થિયા, તિરિયં છ વિદત્થિયો’’તિ (પાચિ. ૫૪૮) વુત્તપ્પમાણસુગતચીવરતો ઊનાપિ. પિ-સદ્દો સમ્ભાવને, ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન તત્તકમ્પિ વટ્ટતિ, તતો ચે ઊનં વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ અત્થો. અન્તદ્વયસન્દસ્સનેન ઉભયમજ્ઝે યં પહોનકરુચ્ચનકપ્પમાણં, તં ગહેતબ્બન્તિ દસ્સેતિ.

૫૫૮. મુટ્ઠિપઞ્ચકસદ્દો પુબ્બે વુત્તનયેનિધ દીઘન્તે વત્તતિ. મુટ્ઠિપઞ્ચકો દીઘન્તો યસ્સ, યસ્મિં વા પમાણેતિ વિગ્ગહો, દીઘન્તતો મુટ્ઠિપઞ્ચકપ્પમાણેનાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘મુટ્ઠિપઞ્ચમ’’ન્તિપિ લિખન્તિ. તિરિયન્તતોતિ વિત્થારન્તતો. અડ્ઢહત્થો અડ્ઢો ઉત્તરપદલોપેન, સો તેય્યો તતિયો યસ્સ પમાણસ્સાતિ ગહેતબ્બં, તં, અડ્ઢતેય્યરતનપ્પમાણં હોતીતિ અત્થો. દ્વિહત્થં વાતિ દ્વે હત્થા યસ્સ પમાણસ્સાતિ વિગ્ગહો, દ્વિરતનપ્પમાણં વા હોતીતિ અત્થો. ઇદઞ્ચ ‘‘તિરિયં દ્વિહત્થોપિ વટ્ટતિ. પારુપનેનપિ હિ સક્કા નાભિં પટિચ્છાદેતુ’’ન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૬૯) અટ્ઠકથાગતત્તા વુત્તં. ‘‘સેસે અન્તરવાસકે’’તિ ઇદં યથાવુત્તપરિમાણેન પરિમિતચીવરનિદસ્સનં.

૫૫૯. અહતાહતકપ્પાનન્તિ એત્થ ‘‘વત્થાન’’ન્તિ સેસો. અહતાનં વત્થાનન્તિ નવવત્થાનં. અહતતો કિઞ્ચિ ઊનાનિ અહતકપ્પાનિ, તેસં નવવોહારૂપગાનં કતિપયધોતાનં વત્થાનન્તિ વુત્તં હોતિ. સઙ્ઘાટીતિ સઙ્ઘાટિનામકચીવરં. દિગુણાતિ દુપટ્ટકતા.

૫૬૦. ઉતુદ્ધટાનન્તિ અતિક્કન્તદિવસાનં, બહુકાલં નિવાસેત્વા પરિચ્ચત્તાનન્તિ વુત્તં હોતિ. અથ વા યાનિ ઉતુતો ઉદ્ધટાનિ, તેસં વત્થાનન્તિ ગહેતબ્બં, તિણ્ણં ઉતૂનમઞ્ઞતરં અતિક્કમિત્વા ઠિતાનં પુરાણવત્થાનન્તિ વુત્તં હોતિ. ચીવરાનન્તિ ચીવરત્થાનિ વત્થાનેવ ગહિતાનિ. ચતુગ્ગુણાતિ ચતુપટ્ટા. સેસા દુવેતિ અન્તરવાસકઉત્તરાસઙ્ગા દ્વે. યથાસુખન્તિ યથારુચિ. પંસુકૂલન્તિ સુસાનાદીસુ પતિતપિલોતિકચીવરં.

૫૬૧. ‘‘તીણિપી’’તિઆદીસુ ‘‘તિચીવરે કયિરમાને સબ્બં છિન્નકં નપ્પહોતી’’તિ પાળિયં આગતવત્થુમ્હિ ‘‘અનુજાનામિ ભિક્ખવે દ્વે છિન્નકાનિ એકં અછિન્નક’’ન્તિ (મહાવ. ૩૬૦) આદિવચનતો ‘‘ચીવર’’ન્તિ સેસો. છિન્દિતબ્બન્તિ વત્થાનિ છિન્દિત્વા સિબ્બેત્વા કાતબ્બં. પહોતિ ચેતિ વત્થાનિ છિન્દિત્વા કરણે યદિ ચીવરસ્સ પહોતિ. સબ્બેસૂતિ તીસુ ચીવરેસુ. અપ્પહોન્તેસૂતિ વત્થાનં છિન્દિત્વા સિબ્બનેન અપ્પહોન્તેસુ. અન્વાધિકન્તિ વત્થે ઊનાતિરેકં અપનેત્વા આગન્તુકપત્તસઙ્ખાતં અનુવાતં ચીવરસ્સ પરિયન્તે, મજ્ઝે ચ યથારહં દીઘરસ્સપરિમાણયુત્તં અલ્લિયાપેતબ્બન્તિ વુત્તં હોતિ.

૫૬૨. અચ્છિન્નં વાતિ યથાવુત્તનયેન અચ્છિન્નં વા. અનાદિન્નન્તિ અનાદિન્નઆગન્તુકપત્તં. તિચીવરન્તિ તીસુ ચીવરેસુ એકેકન્તિ વુત્તં હોતિ. દુબ્ભોગેનાતિ દુટ્ઠુ પરિભોગેન. યથા પરિભુત્તં નસ્સતિ, તથા કિલિટ્ઠાનં ધોવનાદિમકત્વા નિવાસનાદિના પરિભોગેન.

૫૬૩-૪. કુસિન્તિ આયામતો ચ વિત્થારતો ચ અનુવાતં ચીવરમજ્ઝે તાદિસમેવ દીઘપત્તઞ્ચ. વુત્તઞ્હેતં ચીવરક્ખન્ધઅટ્ઠકથાયં ‘‘કુસીતિ આયામતો ચ વિત્થારતો ચ અનુવાતાદીનં દીઘપત્તાનમેતં અધિવચન’’ન્તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૪૫). અડ્ઢકુસિન્તિ અનુવાતસદિસં ચીવરમજ્ઝે તત્થ તત્થ રસ્સપત્તં. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘અડ્ઢકુસીતિ અન્તરન્તરા રસ્સપત્તાનં નામ’’ન્તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૪૫). મણ્ડલન્તિ એકેકસ્મિં ખણ્ડે મહામણ્ડલં. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘મણ્ડલન્તિ પઞ્ચખણ્ડિકચીવરસ્સ એકેકસ્મિં ખણ્ડે મહામણ્ડલ’’ન્તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૪૫). અડ્ઢમણ્ડલન્તિ મણ્ડલસ્સ અન્તો નિવેસિયમાનં ખુદ્દકમણ્ડલં. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘અડ્ઢમણ્ડલન્તિ ખુદ્દકમણ્ડલ’’ન્તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૪૫). વિવટ્ટન્તિ મણ્ડલં, અડ્ઢમણ્ડલઞ્ચાતિ દ્વે એકતો કત્વા સિબ્બિતં વેમજ્ઝે ખણ્ડં. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘વિવટ્ટન્તિ મણ્ડલઞ્ચ અડ્ઢમણ્ડલઞ્ચ એકતો કત્વા સિબ્બિતં મજ્ઝિમખણ્ડ’’ન્તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૪૫). અનુવિવટ્ટન્તિ મજ્ઝિમખણ્ડસ્સ ઉભોસુ પસ્સેસુ સિબ્બિતં તથેવ દ્વિમણ્ડલપત્તં ખણ્ડદ્વયં. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘અનુવિવટ્ટન્તિ તસ્સ ઉભોસુ પસ્સેસુ દ્વે ખણ્ડાની’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૪૫). બાહન્તન્તિ તેસં અનુવિવટ્ટાનં બાહિરપસ્સે સિબ્બિતં બાહિરખણ્ડદ્વયં. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘બાહન્તન્તિ તેસં અનુવિવટ્ટાનં બહિ એકેકં ખણ્ડ’’ન્તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૪૫).

પઞ્ચન્નં સમાહારો પઞ્ચકં, દસ્સિતપ્પકારપઞ્ચખણ્ડેહિ સિબ્બિતચીવરં પઞ્ચકં નામ. આદિ-સદ્દેન સત્તખણ્ડાદીહિ સિબ્બિતચીવરાનં ગહણં. તેનેવેત્થાહ ‘‘કત્તબ્બં તુ તિચીવર’’ન્તિ. સત્તખણ્ડસ્સ ચીવરસ્સ એકં મજ્ઝિમખણ્ડં વિવટ્ટનામમેવ હોતિ, તસ્સ ઉભોસુ પસ્સેસુ દ્વે દ્વે ખણ્ડાનિ ચૂળાનુવિવટ્ટમહાનુવિવટ્ટસઙ્ખાતાનિ અનુવિવટ્ટનામાનેવ હોન્તિ. વુત્તઞ્ચેતં અટ્ઠકથાયં ‘‘અથ વા અનુવિવટ્ટન્તિ વિવટ્ટસ્સ એકપસ્સતો દ્વિન્નં, એકપસ્સતો દ્વિન્નન્તિ ચતુન્નમ્પિ ખણ્ડાનમેતં નામ’’ન્તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૪૫). બાહન્તન્તિ દ્વીસુ પરિયન્તેસુ સિબ્બનીયં બાહિરખણ્ડદ્વયં, તઞ્ચ સઙ્ઘટેત્વા બાહમત્થકે ઠપિયમાનત્તા ‘‘મઞ્ચા ઉક્કુટ્ઠિં કરોન્તી’’તિઆદીસુ વિય આધેય્યે આધારોપચારવસેન બાહાતિ ચ ચીવરસ્સ પરિયન્તાવયવત્તા ‘‘અન્ત’’ન્તિ ચ વુચ્ચતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘બાહન્તન્તિ સુપ્પમાણં ચીવરં પારુપન્તેન સંહરિત્વા બાહાય ઉપરિ ઠપિતા ઉભો અન્તા બહિમુખા તિટ્ઠન્તિ, તેસં એતં નામ’’ન્તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૪૫). ઇદં સત્તખણ્ડચીવરમેવ મહાઅટ્ઠકથાયં વિહિતન્તિ ઇદાનિપિ તદેવ વટ્ટતિ. વુત્તમ્પિ ચેતં ‘‘અયમેવ હિ નયો મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તો’’તિ. ભિક્ખુના કુસિં…પે… બાહન્તમ્પિચાતિ સબ્બં વિધિં દસ્સેત્વાવ છિન્નં પઞ્ચકાદિપ્પભેદકં સમણસારુપ્પં તિચીવરં કત્તબ્બન્તિ યોજના.

૫૬૫-૬. યથાવુત્તવિધિં અવિરાધેત્વા ચીવરં કપ્પબિન્દું દત્વા સઙ્ઘાટિઆદિનામેન અધિટ્ઠાય પરિભુઞ્જન્તસ્સ અધિટ્ઠાનં કથં ભિજ્જતીતિ આહ ‘‘દાનેના’’તિઆદિ. દાનેનાતિ અઞ્ઞસ્સ દાનેન. અચ્છિજ્જગાહેનાતિ અઞ્ઞેન અચ્છિન્દિત્વા ગહણેન. વિસ્સાસગ્ગહણેન ચાતિ અત્તનિ વિસ્સાસેન અઞ્ઞસ્સ ગહણેન. હીનાયાવત્તનેનાતિ સિક્ખં અપ્પચ્ચક્ખાય ગિહિભાવૂપગમનેન અઞ્ઞસ્સ દાને વિય ચીવરે નિરાલયભાવેનેવ પરિચ્ચત્તા.

કેચિ પન ‘‘હીનાયાવત્તનેનાતિ ભિક્ખુનિયા ગિહિભાવૂપગમનેનાતિ એવમત્થં ગહેત્વા ભિક્ખુ પન વિબ્ભન્તોપિ યાવ સિક્ખં ન પચ્ચક્ખાતિ, તાવ ભિક્ખુયેવાતિ અધિટ્ઠાનં ન વિજહતી’’તિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં ‘‘ભિક્ખુનિયા હીનાયાવત્તનેના’’તિ વિસેસેત્વા અવુત્તત્તા, ભિક્ખુનિયા ચ ગિહિભાવૂપગમને અધિટ્ઠાનવિજહનં વિસું વત્તબ્બન્તિ નત્થિ તસ્સા વિબ્ભમનેનેવ અસ્સમણિભાવતો.

સિક્ખાયાતિ ભિક્ખુસિક્ખાય. પહાનેનાતિ પચ્ચક્ખાનેન. સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં પનેત્થ સચે ભિક્ખુલિઙ્ગે ઠિતો સિક્ખં પચ્ચક્ખાતિ, તસ્સ કાયલગ્ગમ્પિચીવરં અધિટ્ઠાનં વિજહતીતિ દસ્સનત્થં ગહિતં. ‘‘સિક્ખાય ચ પહાનતો’’તિ ચ લિખન્તિ, તં ‘‘હીનાયાવત્તનેનાપિ, સિક્ખાય ચ પહાનતો’’તિ પાઠક્કમે સતિ યુજ્જતિ. યથાવુત્તો પન પાઠો ‘‘સિક્ખાય ચ પહાનેન, હીનાયાવત્તનેનપી’’તિ પાઠક્કમે યુજ્જતિ. યથા તથા વા હોતુ, ન કોચિ વિરોધો.

પચ્ચુદ્ધારેનાતિ ચીવરસ્સ પચ્ચુદ્ધરણેન. ‘‘કાલકિરિયાયા’’તિ અટ્ઠકથાવચનતો વિનાસેનાતિ ચીવરસામિકસ્સ જીવિતવિનાસોવ વુચ્ચતીતિ. લિઙ્ગસ્સ પરિવત્તનાતિ ભિક્ખુસ્સ ઇત્થિલિઙ્ગપરિવત્તના, ભિક્ખુનિયા પુરિસલિઙ્ગપરિવત્તનાતિ એવં ઉભયથા લિઙ્ગસ્સ પરિવત્તનેન. સબ્બં નવવિધમ્પિ ચીવરં. અધિટ્ઠાનન્તિ એત્થ ‘‘ઇમેહિ અટ્ઠહી’’તિ સેસો. વુત્તોવાયમત્થો અટ્ઠકથાયં ‘‘તત્થ પુરિમેહિ અટ્ઠહિ સબ્બચીવરાનિ અધિટ્ઠાનં વિજહન્તી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૬૯). ભિજ્જતીતિ પજહતિ. છિદ્દસ્સ ભાવો છિદ્દભાવો, તસ્મિં, છિદ્દે સતિ છિદ્દે જાતેતિ વુત્તં હોતિ. તિચીવરન્તિ તીસુ ચીવરેસુ અઞ્ઞતરન્તિ વુત્તં હોતિ. તિચીવરમેવ વાતિ ગહેતબ્બં. વુત્તઞ્ચ ‘‘છિદ્દભાવેન પન તિચીવરસ્સેવા’’તિ.

૫૬૭. કીવપ્પમાણે છિદ્દે જાતેતિ આહ ‘‘કનિટ્ઠસ્સા’’તિઆદિ. ‘‘કનિટ્ઠ…પે… માણક’’ન્તિ ઇમિના હેટ્ઠિમપરિચ્છેદં દસ્સેતિ.

૫૬૮. એકો તન્તુપીતિ દીઘતો વા તિરિયતો વા એકમ્પિ સુત્તં.

૫૬૯. જિણ્ણટ્ઠાને અગ્ગળં દેન્તેન તેચીવરિકેન વત્તિતબ્બવિધિં દસ્સેતુમાહ ‘‘પઠમ’’ન્તિઆદિ. પઠમન્તિ છિન્નટ્ઠાનસ્સ છિન્દનતો પુબ્બેયેવ. અગ્ગળં દત્વાતિ વત્થખણ્ડં અલ્લિયાપેત્વા. રક્ખતીતિ એત્થ ‘‘અધિટ્ઠાન’’ન્તિ અનુવત્તતે, ‘‘તેચીવરિકો ભિક્ખૂ’’તિ લબ્ભતિ, એવં વત્થખણ્ડં અલ્લિયાપેન્તો તેચીવરિકો ભિક્ખુ અધિટ્ઠાનં રક્ખતીતિ વુત્તં હોતિ. વિપરિયાયેન અધિટ્ઠાનં ભિન્દતીતિ લબ્ભતિ. પઠમં દ્વે કોટિયો ઘટેત્વાતિ યોજના. મજ્ઝે જિણ્ણં અધિટ્ઠિતચીવરં મજ્ઝે છિન્દન્તો તતો પુબ્બેયેવ દ્વે કોટિયો એકતો ઘટેત્વા સિબ્બિત્વા. પચ્છાતિ કોટિઘટનતો પચ્છા. છિન્દતીતિ મજ્ઝં ઉભયકોટિં કાતું છિન્દતિ. રક્ખતીતિ વુત્તપ્પકારમેવ.

૫૭૦. તિચીવરે કત્થ જાતં છિદ્દમધિટ્ઠાનં ભિન્દતીતિ આહ ‘‘ચતુરઙ્ગુલા’’તિઆદિ. ચત્તારિ ચ અટ્ઠ ચ ચતુરટ્ઠં, ચતુન્નં અટ્ઠન્નં વા અઙ્ગુલાનં સમાહારો ચતુરટ્ઠઙ્ગુલં, તસ્માતિ ગહેતબ્બં. ચતુરઙ્ગુલા અટ્ઠઙ્ગુલાતિ યોજના. ઓરન્તિ અબ્ભન્તરં. એકઞ્ચ દ્વે ચ એકદ્વે, તેસં એકદ્વિન્નં, ‘‘ચીવરાન’’ન્તિ પકરણતો લબ્ભતિ, એકસ્સ ચીવરસ્સ, દ્વિન્નઞ્ચ ચીવરાનન્તિ યોજના. યથાસઙ્ખ્યાનુદ્દેસવસેન એકસ્સ તિરિયતો ચતુરઙ્ગુલતો ઓરં, દ્વિન્નં તિરિયતો અટ્ઠઙ્ગુલતો ઓરન્તિ યોજના. વાક્યદ્વયેપિ ‘‘છિદ્દં ભિન્દતેવા’’તિ યોજેતબ્બં.

એકસ્સ ચીવરસ્સાતિ અન્તરવાસકચીવરસ્સ. તિરિયતોતિ વિત્થારતો. ચતુરઙ્ગુલં ઓરન્તિ ચતુરઙ્ગુલતો અબ્ભન્તરે છિદ્દં અધિટ્ઠાનં ભિન્દતિ. દ્વિન્નન્તિ ઉત્તરાસઙ્ગસઙ્ઘાટીનં. તિરિયતોતિ વિત્થારતો. અટ્ઠઙ્ગુલતો ઓરન્તિ અટ્ઠઙ્ગુલતો અબ્ભન્તરે. તિણ્ણમ્પિ દીઘતો વિદત્થિયા ઓરં છિદ્દં અધિટ્ઠાનં ભિન્દતેવાતિ યોજના. એત્થ વિદત્થિ વડ્ઢકિવિદત્થિ ગહેતબ્બા. એવં વુત્તપરિચ્છેદબ્ભન્તરે છિદ્દે જાતે તસ્સ ચીવરસ્સ અતિરેકચીવરત્તા દસાહમનતિક્કમિત્વા સૂચિકમ્મં કત્વા અધિટ્ઠાતબ્બં. તથા અકરોન્તેન પન પરિક્ખારચોળં અધિટ્ઠાતબ્બં.

૫૭૧. ‘‘નિસીદનસ્સા’’તિ ‘‘નિસીદનચીવરસ્સા’’તિ વત્તબ્બે ઉત્તરપદલોપેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. દિયડ્ઢાતિ એત્થ વિસેસિતબ્બા વિદત્થિ ‘‘દ્વે વિદત્થિયો’’તિ ચ ‘‘સુગતસ્સ વિદત્થિયા’’તિ ચ વુત્તસામત્થિયા લબ્ભતિ. અડ્ઢેન દુતિયા દિયડ્ઢા, દુતિયં અડ્ઢમેતસ્સાતિ ‘‘દુતિયડ્ઢા’’તિ વત્તબ્બે તિય-પચ્ચયલોપેન ‘‘દિયડ્ઢા’’તિ વુત્તં, અડ્ઢદુતિયાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘સુગતસ્સ વિદત્થિયા’’તિ પમાણનિયમસ્સ કતત્તા વડ્ઢકિવિદત્થિયા તિસ્સો વિદત્થિયો એકા સુગતવિદત્થિ હોતિ. ઇદં નિસીદનચીવરં દીઘતો વડ્ઢકિહત્થેન તિહત્થં, વિત્થારતો છળઙ્ગુલાધિકદ્વિહત્થપ્પમાણં હોતિ. ‘‘દસા વિદત્થી’’તિ (પાચિ. ૫૩૩) વુત્તત્તા દિયડ્ઢહત્થા દસાતિ વેદિતબ્બા.

૫૭૨. ચતસ્સોતિ એત્થાપિ ‘‘વિદત્થિયો’’તિ સામત્થિયાવ લબ્ભતિ. ‘‘કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિયા’’તિ વિભત્તિપરિણામેન દીઘતોતિ યોજના.

૫૭૩. અડ્ઢં તેય્યં તતિયં યસ્સા સા અડ્ઢતેય્યા, અડ્ઢતતિયાતિ વુત્તં હોતિ.

૫૭૪. તતો ઉત્તરિં તદુત્તરિં, તસ્સ તસ્સ વુત્તપ્પમાણતો અતિરેકં. અધિકચ્છેદનન્તિ અધિકસ્સ પમાણાતિરિત્તટ્ઠાનસ્સ છેદનં અસ્સ પાચિત્તિયસ્સ દેસનાયાતિ અધિકચ્છેદનં, વુત્તપ્પમાણતો અધિકટ્ઠાનં છિન્દિત્વા દેસેતબ્બં પાચિત્તિયં. ઉદીરિતં વુત્તં પાળિયાતિ અત્થો.

૫૭૫. અપ્પમાણેનાતિ ગુણવસેન અપ્પમાણેન સમ્માસમ્બુદ્ધેન.

૫૭૬. સબ્બં વટ્ટતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘સબ્બ’’ન્તિ ઇમિના અટ્ઠકથાય આગતં નીલાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. મહન્તાદિભેદં સબ્બં પચ્ચત્થરણચીવરં વટ્ટતિ.

૫૭૭. ‘‘મુખપુઞ્છનચોળં એક’’ન્તિ પદચ્છેદો. એકં ધોવિત્વા યાવ સુક્ખાપીયતિ, તાવ અઞ્ઞેન મુખપુઞ્છનેન ભવિતબ્બત્તા આહ ‘‘દ્વેપિ વટ્ટન્તિ સબ્બથા’’તિ.

૫૭૯. પમાણતો, ગણનતો ચ અતીતાતિ પમાણગણનાતીતા. ‘‘પમાણાતીતા’’તિ વચનેન વિનયધરાનં અપ્પમાણગુણતં દસ્સેતિ, ‘‘ગણનાતીતા’’તિ ઇમિના અતિક્કન્તગણનતં. પકતં વિનયે પઠમં કતં બુદ્ધેન ભગવતા પઞ્ઞત્તં જાનન્તીતિ પકતઞ્ઞૂ, વિનયધરા, તે પકતઞ્ઞુનો. અપરિમાણગુણમણિગણભૂસિતઉપાલિદાસકાદિમહાથેરાચરિયપરમ્પરાગતા સઙ્ખ્યાપથાતીતા વિનયધરાતિ વુત્તં હોતિ.

૫૮૦. સુગતટ્ઠઙ્ગુલાયામન્તિ વડ્ઢકિરતનપ્પમાણદીઘં. ચતુરઙ્ગુલવિત્થતન્તિ વડ્ઢકિવિદત્થિપ્પમાણવિત્થારં. વિકપ્પનુપગં પચ્છિમં ચીવરં નામ હોતિ. પચ્છિમં ચીવરન્તિ પરિસ્સાવનપટાદીનં વિસેસનં, પચ્છિમચીવરપ્પમાણન્તિ વુત્તં હોતિ.

૫૮૧. પરિસ્સાવપટન્તિ ઉદકપરિસ્સાવનત્થં પટં. પત્તત્થવિકન્તિ પત્તકઞ્ચુકં. પોત્થકત્થવિકન્તિ પોત્થકકઞ્ચુકં. આદિગ્ગહણેન પચ્છિમપ્પમાણાદિં યં કિઞ્ચિ પટં, દણ્ડપટઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ.

૫૮૨. અધિટ્ઠાતુન્તિ પરિક્ખારચોળં અધિટ્ઠાતું. ઠપિતેતિ અનધિટ્ઠાય ઠપિતે. મહાપચ્ચરિયં પન ‘‘અનાપત્તી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૬૯) આહ. નત્થિ દોસતાતિ દોસો એવ દોસતા. ‘‘અત્તનો સન્તકભાવતો મોચેત્વા ઠપિતં સન્ધાય મહાપચ્ચરિયં અનાપત્તિ વુત્તા’’તિ વદન્તિ. ‘‘ઇમિના ભેસજ્જં ચેતાપેસ્સામિ, ઇદં માતુયા દસ્સામી’’તિ ઠપેન્તેન અધિટ્ઠાતબ્બં. ‘‘ઇદં ભેસજ્જસ્સ, માતુયા’’તિ વિભજિત્વા સસન્તકભાવતો મોચિતે અધિટ્ઠાનકિચ્ચં નત્થીતિ અધિપ્પાયો. હોતિ ચેત્થ –

‘‘યં વત્થં ભિક્ખુના લદ્ધં, કતં માતાદિસન્તકં;

નિસ્સગ્ગિયં ન હોતીતિ, તમાહુ વિનયઞ્ઞુનો’’તિ.

૫૮૩. વસ્સમાસે ચતુરોતિ વસ્સાને ચતુરો માસે, અધિટ્ઠાનકિરિયાય ચત્તારો માસે અવિચ્છેદોતિ અચ્ચન્તસંયોગે ઉપયોગવચનં. વસ્સિકે ચત્તારો માસે નિવાસેતબ્બા સાટિકા વસ્સિકસાટિકા.

૫૮૪. કણ્ડું પટિચ્છાદેતીતિ કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિ, કણ્ડુરોગાતુરસ્સ ભિક્ખુનો તપ્પટિચ્છાદનત્થમનુઞ્ઞાતચીવરસ્સેતમધિવચનં. હોન્તિ ચેત્થ –

‘‘માતિકટ્ઠકથાયસ્સા, કણ્ડુચ્છાદિકસાટિયા;

ન કાલાતિક્કમે વુત્તં, અધિટ્ઠાનવિવટ્ટનં.

અધિટ્ઠાનપહાનઙ્ગે-સુ વુત્તત્તા વિસેસતો;

વીમંસિતબ્બં વિઞ્ઞૂહિ, તત્થ યં કારણં સિયા’’તિ.

૫૮૬. ‘‘અસમ્મુખે એતન્તિ ચા’’તિ વચનેનેવ સમ્મુખે ‘‘ઇમ’’ન્તિ વિઞ્ઞાયતિ. વિચક્ખણો પચ્ચુદ્ધરેય્યાતિ યોજના.

૫૮૭. અધિટ્ઠિતન્તિ અધિટ્ઠાનં.

૫૮૮. ઇતિ સબ્બમિદન્તિ એવં વુત્તં ઇદં તિચીવરાદીનં પમાણાદિસબ્બવિધાનં. તેચીવરિકભિક્ખુનોતિ તિચીવરાધિટ્ઠાનેન અધિટ્ઠિતતેચીવરિકસ્સ વિનયતેચીવરિકસ્સ. તિણ્ણં ચીવરાનં સમાહારો તિચીવરં, તિણ્ણં તિચીવરાનં સમાહારોતિ ‘‘તિતિચીવર’’ન્તિ વત્તબ્બે એકદેસસરૂપેકસેસનયેન ‘‘તિચીવર’’ન્તિ નવચીવરાનિ સઙ્ગહિતાનિ, તિચીવરે નિયુત્તો તેચીવરિકોતિ વિનયતેચીવરિકો વુચ્ચતિ. ધુતઙ્ગતેચીવરિકસ્સાપિ તિચીવરે ઇદમેવ વિધાનન્તિ સોપિ સઙ્ગય્હતિ. અઞ્ઞેસુ વા પન છસુ ચીવરેસુ પરિક્ખારચોળં એકં અંસકાસાવમેવ વટ્ટતિ. તથા વત્વાવાતિ ‘‘ઇમં પરિક્ખારચોળં અધિટ્ઠામી’’તિઆદિના નયેન વત્વા. તં પરિક્ખારચોળં. પરિક્ખારચોળમસ્સ અત્થિ, તત્થ વા નિયુત્તોતિ પરિક્ખારચોળિકો.

૫૮૯. ‘‘તિચીવરં પન પરિક્ખારચોળં અધિટ્ઠાતું વટ્ટતિ, ન વટ્ટતી’’તિ અનુયોગં કત્વા ‘‘વટ્ટતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૬૯) અટ્ઠકથાય વુત્તત્તા ઇધ ‘‘તિચીવર’’ન્તિ ચીવરત્તયમેવ વુત્તં. ‘‘સુખપરિહારત્થં એકમ્પિ વિકપ્પેતબ્બ’’ન્તિ વચનતો એકદેસે સમુદાયોપચારવસેન એકમ્પિ વિકપ્પેતબ્બમેવ હોતિ.

પરિક્ખારચોળં કાતુમ્પિ વટ્ટતીતિ બદ્ધસીમતો બહિ વસન્તેન એકકેન તેચીવરિકેન અન્તોઅરુણે અસતિયા તીસુ ચીવરેસુ હત્થપાસે અકતેસુ નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં હોતીતિ, વિનયકમ્મં કાતું સભાગપુગ્ગલાનં દુલ્લભત્તા ચ સુખપરિહારત્થં તીસુ એકં વા સબ્બાનિ એવ વા તિચીવરનામેન કતાધિટ્ઠાનાનિ પચ્ચુદ્ધરિત્વા પરિક્ખારચોળનામેન અધિટ્ઠાતુમ્પિ વટ્ટતીતિ વુત્તં હોતિ.

એવં અગ્ગહેત્વા ‘‘સચે તિચીવરં પરિક્ખારચોળાધિટ્ઠાનં લભેય્ય, ઉદોસિતસિક્ખાપદે પરિહારો નિરત્થકો ભવેય્યા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૬૯) વુત્તં મહાપદુમત્થેરસ્સ મતં દસ્સેતુમાહ ‘‘એવં ચુદોસિતે’’તિઆદિ. એવં ચેતિ એવં તિચીવરં પરિક્ખારચોળં અધિટ્ઠહિત્વા પરિહરિતું વટ્ટતિ ચે. ઉદોસિતેતિ ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ અનન્તરે દુતિયકથિનસિક્ખાપદે. વુત્તો પરિહારોતિ ‘‘એકકુલસ્સ ગામો હોતિ પરિક્ખિત્તો ચ. અન્તોગામે ચીવરં નિક્ખિપિત્વા અન્તોગામે વત્થબ્બ’’ન્તિઆદિના (પારા. ૪૭૮) નયેન પદભાજનાવસાને વુત્તો, ઇધ ચ ‘‘ગામાદીસુ પદેસેસૂ’’તિઆદિના નયેન અનન્તરં વક્ખમાનો તિચીવરસ્સ પરિહરણવિધિ. નિરત્થકોતિ પરિક્ખારચોળનામેન અધિટ્ઠિતચીવરસ્સ તેન વિધિના તિચીવરં અપરિહરન્તસ્સાપિ ભિક્ખુનો અનાપત્તિભાવતો નિપ્પયોજનોતિ અત્થો.

૫૯૦. તપ્પરિહરિતુમાહ ‘‘ન’’ઇચ્ચાદિ. ન નિરત્થકોતિ યોજના. હેતું દસ્સેતુમાહ ‘‘તેચીવરિકસ્સેવા’’તિઆદિ. યો તિચીવરનામેન અધિટ્ઠાનં અપચ્ચુદ્ધરિત્વા સતિં ઉપટ્ઠપેત્વા અન્તોઅરુણે ચીવરં હત્થપાસતો અમોચેત્વા અરુણં ઉટ્ઠાપેતિ, તાદિસસ્સ તેચીવરિકસ્સેવ તસ્મિં સિક્ખાપદે ઉદોસિતપરિહારસ્સ ભગવતા દેસિતત્તાતિ અત્થો. યસ્મા તાદિસસ્સેવ તેચીવરિકસ્સ ઉદોસિતસિક્ખાપદે પરિહારો વુત્તો, તસ્મા. તં સબ્બમ્પીતિ તં નવવિધં સબ્બમ્પિ ચીવરં. પરિક્ખારચોળસ્સાતિ પરિક્ખારચોળનામેન અધિટ્ઠહિત્વા ચીવરં પરિભુઞ્જિતુકામસ્સ પરિક્ખારચોળનામેન અધિટ્ઠાતું વટ્ટતિ.

૫૯૧. ઇમિના ઉદોસિતપરિહારસ્સ અનિરત્થકભાવં સાધેત્વા ઇદાનિ ‘‘તિચીવરં પરિક્ખારચોળનામેનાપિ અધિટ્ઠાતું વટ્ટતી’’તિ ઇમસ્સ અધિકત્થસ્સ મહાકારુણિકેન અનુઞ્ઞાતભાવે કિરિયન્તરાનુજાનનસઙ્ખાતઅધિકવચનસ્સ ઞાપકહેતુભાવં દસ્સેતુમાહ ‘‘અધિટ્ઠેતી’’તિઆદિ. ઇમસ્મિંયેવ સિક્ખાપદે અનાપત્તિવારે ‘‘અનાપત્તિ અન્તોદસાહં અધિટ્ઠેતિ, વિકપ્પેતી’’તિ પાઠે અનાપત્તિભાવે ‘‘અધિટ્ઠેતી’’તિ એત્તકેનેવ પરિયત્તે (પારા. ૪૬૯) ‘‘વિકપ્પેતી’’તિ કિરિયન્તરાનુજાનનેન પકારન્તરેનાપિ દોસો નત્થીતિ અધિપ્પાયસ્સ વિઞ્ઞાપિતત્તાતિ અત્થો.

૫૯૨. એવં કરોન્તસ્સાતિ તિચીવરનામેન અધિટ્ઠાનં પચ્ચુદ્ધરિત્વા પરિક્ખારચોળનામેન અધિટ્ઠહન્તસ્સ. ઇદાનિ અતિપ્પસઙ્ગં દસ્સેતુકામસ્સ ચોદકસ્સ અધિપ્પાયં દસ્સેતુમાહ ‘‘એવ’’ન્તિઆદિ. મૂલાધિટ્ઠાનં પહાય કાતબ્બપ્પકારન્તરસ્સાપિ વિજ્જમાનત્તા તિચીવરં પચ્ચુદ્ધરિત્વા મુખપુઞ્છનાદિકં કત્વા અધિટ્ઠહતોપિ દોસો ન સિયાતિ કસ્મા નાપજ્જતીતિ અત્થો. નઇતિ અતિપ્પસઙ્ગનિવારણે.

૫૯૩. કિચ્ચવિધાનતોતિ તેસં મુખપુઞ્છનાદીનં અત્તનો અત્તનો કિચ્ચસ્સ સાધનતો, તાદિસં કિચ્ચવિસેસાપેક્ખં વિના તંતંનામેન અધિટ્ઠાતું ન યુજ્જતીતિ અધિપ્પાયો. અકિચ્ચસ્સાતિ મુખપુઞ્છનાદિકિચ્ચરહિતસ્સ. અધિકસ્સાતિ પચ્ચુદ્ધરિત્વા પઠમં અધિટ્ઠાનસ્સ વિજહિતત્તા અતિરેકસ્સ. અસ્સાતિ તિચીવરસ્સ. અધિટ્ઠાનં તુ યુજ્જતીતિ દસાહં અનતિક્કમિત્વા પરિક્ખારચોળનામેન અધિટ્ઠાનં પન યુજ્જતિ.

૫૯૪. નિધાનસ્સ મુખં ઉપાયોતિ નિધાનમુખં, અન્તરવાસકાદિતંતંચીવરનામેન અધિટ્ઠાનતો અતિરેકં યં કિઞ્ચિ ચીવરં યથા ઠપિતં આપત્તિં ન કરોતિ, તથા નિધાનસ્સ ઉપાયોતિ અત્થો. એતં પરિક્ખારચોળાધિટ્ઠાનં. મહાપચ્ચરિયન્તિ બ્રાહ્મણતિસ્સભયે ભિક્ખુસઙ્ઘં જમ્બુદીપં નેતું સક્કસ્સ દેવાનમિન્દસ્સ આણત્તિયા વિસુકમ્મેન નિમ્મિતમહાપચ્ચરિયં નિસીદિત્વા લિખિતત્તા તંનામકાયં વિનયટ્ઠકથાયં, ‘‘મહાપચ્ચરિયાદિસૂ’’તિપિ લિખન્તિ.

૫૯૫. પરિક્ખારચોળનામેન અધિટ્ઠાનવિધાનસ્સ વુત્તપ્પમાણં કતમન્તિ આહ ‘‘ચીવર’’ન્તિઆદિ. ‘‘નિદાને ઉપ્પત્તિતો’’તિ પદચ્છેદો. ‘‘ચીવરં પરિપુણ્ણ’’ન્તિ નિદાને ‘‘તિચીવરં સમ્પુણ્ણં વિજ્જતિ, ઇદમતિરેકચીવરં કિં કાતબ્બ’’ન્તિ ભિક્ખૂહિ ભગવતો આરોચિતવત્થુમ્હિ. ઉપ્પત્તિતોતિ પરિક્ખારચોળાધિટ્ઠાનસ્સ ઉપ્પન્નત્તા, અનુઞ્ઞાતત્તાતિ અત્થો. ‘‘તેન ખો પન સમયેન ભિક્ખૂનં પરિપુણ્ણં હોતિ તિચીવરં, અત્થો ચ હોતિ પરિસ્સાવનેહિપિ થવિકાહિપિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ ભિક્ખવે પરિક્ખારચોળક’’ન્તિ (મહાવ. ૩૫૭) એત્થ પાળિયં એવં વિપ્પવાસસુખત્થં નામેનાધિટ્ઠિતતિચીવરં અધિટ્ઠાનં પચ્ચુદ્ધરિત્વા પરિક્ખારચોળનામેન અધિટ્ઠાતું વટ્ટતીતિ સાધનેન તદેકસાધનત્તા એવ એકમ્પિ ચીવરં વિકપ્પેતું વટ્ટતીતિ વુત્તમેવ હોતિ. તેનેવાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘એવઞ્ચ સતિ યો તિચીવરે એકેન ચીવરેન વિપ્પવસિતુકામો હોતિ, તસ્સ તિચીવરાધિટ્ઠાનં પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિપ્પવાસસુખત્થં વિકપ્પનાય ઓકાસો દિન્નો હોતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૬૯).

૫૯૬-૮. એત્તાવતા કપ્પિયચીવરઞ્ચ તત્થ કત્તબ્બઞ્ચ દસ્સેત્વા ઇદાનિ અકપ્પિયચીવરં દસ્સેતુમાહ ‘‘કુસવાકાદી’’તિઆદિ. કુસન્તિ દબ્બતિણં. વાકન્તિ રુક્ખાદીનં વાકં. આદિ-સદ્દેન ફલકં ગહિતં, ચીર-સદ્દો ચીવરપરિયાયો, ઇમસ્મિં કુસાદયો ગન્થેત્વા કતે ચીવરેયેવ વત્તતિ. કેસજં કમ્બલન્તિ મનુસ્સકેસેહિ વીતકમ્બલઞ્ચ. વાલજં કમ્બલન્તિ અસ્સવાલચમરવાલેહિ વીતકમ્બલઞ્ચ. ઉલૂકપક્ખન્તિ કોસિયસકુણપત્તં. ઇધ પન તં ગન્થેત્વા કતચીવરમેવ ગહેતબ્બં. અજિનક્ખિપેતિ અજિનદીપિચમ્મે. ‘‘ધારયતો થુલ્લચ્ચય’’ન્તિ પચ્ચેકં સમ્બન્ધો.

કદલિદુસ્સેતિ કદલિવાકમયવત્થે. એરકદુસ્સેતિ એરકમયવત્થે. અક્કદુસ્સેતિ અક્કદણ્ડે વા તેસં સુત્તાનિ વા ગહેત્વા કતવત્થે. પોત્થકેતિ મકચિવાકમયવત્થે. તિરીટે વાતિ એવંનામકે રુક્ખતચે. વેઠનેતિ સીસવેઠને. કઞ્ચુકેતિ કવચે.

સબ્બનીલકેતિ કેવલનીલકે. એસ નયો મઞ્જેટ્ઠાદીસુ. મહાનામરત્તેતિ તનુપદુમદલવણ્ણરત્તે. મહારઙ્ગરત્તેતિ સતપદિવણ્ણરત્તે.

૫૯૯. અચ્છિન્નદસકેતિ અચ્છિન્ના દસા યસ્સ, તસ્મિં ચીવરે. એસ નયો દીઘદસેપિ. ફલદસેતિ ફલસદિસગન્થિતા દસા યસ્સ, તસ્મિં. પુપ્ફદસેતિ કણ્ણિકં બન્ધિત્વા વિકાસેત્વા કતા દસા યસ્સ, તસ્મિં ચીવરેતિ અત્થો. અચ્છિન્નચીવરસ્સાતિ નગ્ગં કત્વા ચોરેહિ વિલુત્તચીવરસ્સ. એત્થાતિ કુસવાકાદીસુ, સબ્બનીલાદીસુ ચ. કિઞ્ચીતિ એકમ્પિ અકપ્પિયં નત્થિ અનનુલોમિકં નત્થિ. ‘‘નગ્ગેન એતેસુ અકપ્પિયચીવરેસુ યંકિઞ્ચિ લદ્ધં, તેન હિરિકોપિનં પટિચ્છાદેત્વા પચ્છા કપ્પિયચીવરે લદ્ધે તં અધિવાસેત્વા ઇદં અકપ્પિયચીવરં પરિચ્ચજિતબ્બં. સબ્બનીલકાદિવત્થેસુ લદ્ધેસુ કપ્પિયરજનેન રજિત્વા, તં વણ્ણં નાસેત્વા વા કપ્પિયવત્થાનિ ઉભયપસ્સેસુ અલ્લિયાપેત્વા, પટિચ્છાદેત્વા વા નિવાસેતું વટ્ટતી’’તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં.

૬૦૦. ‘‘અન્તોદસાહ’’ન્તિ ઇદં ‘‘અધિટ્ઠેતી’’તિઆદીહિ સબ્બપદેહિપિ યોજેતબ્બં. વિસ્સજ્જેતીતિ અઞ્ઞસ્સ દેતિ. ઇધ દાનં દુવિધં સમ્મુખાદાનં, પરમ્મુખાદાનન્તિ. પટિગ્ગાહકં દિસ્વા ‘‘ઇદં તુય્હં દમ્મી’’તિ દાનં સમ્મુખાદાનં નામ. પરમ્મુખા ‘‘ઇદં ઇત્થન્નામસ્સ દમ્મી’’તિ દિન્નં પરમ્મુખાદાનં. ‘‘ઇદં ત્વં ગણ્હાહી’’તિ વા ‘‘તુય્હં ગણ્હાહી’’તિ વા વુત્તે ‘‘મય્હં ગણ્હામી’’તિ સચે વદતિ, દાનગહણદ્વયમ્પિ સુદ્ધં. ‘‘ઇદં તવ સન્તકં કરોહિ, તવ સન્તકં હોતુ, તવ સન્તકં હોતી’’તિ દાયકેન વુત્તે ગણ્હન્તોપિ ‘‘મમ સન્તકં કરોમિ, મમ સન્તકં હોતુ, મમ સન્તકં હોતી’’તિ વદતિ ચે, દાનં, ગહણઞ્ચ અસુદ્ધં હોતિ. ‘‘તવ સન્તકં કરોહી’’તિ વુત્તે પન ‘‘સાધુ ભન્તે મય્હં ગણ્હામી’’તિ વત્વા ગણ્હાતિ, ગહણં સુદ્ધં. ‘‘ઇદં તુય્હં ગણ્હાહી’’તિ વુત્તે ‘‘અહં ન ગણ્હામી’’તિ વદતિ, પુન ‘‘દિન્નં મયા, તુય્હં ગણ્હાહી’’તિ વુત્તે ઇતરોપિ પુન પટિક્ખિપતિ, તં ચીવરં કસ્સચિ અસન્તકત્તા દસાહાતિક્કમેનાપિ નિસ્સગ્ગિયં ન હોતીતિ પચ્છા તેસુ દ્વીસુ યો ઇચ્છતિ, તેન અધિટ્ઠાય પરિભુઞ્જિતબ્બન્તિ સબ્બમિદં અટ્ઠકથાય (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૬૯ અત્થતો સમાનં) વુત્તં.

અધિટ્ઠિતચીવરે અધિટ્ઠાને વેમતિકેન અત્તનો વિમતિં પઠમં આવિ કત્વા ‘‘સચે અનધિટ્ઠિતં, એવં કતે કપ્પિયં હોતી’’તિ ચિન્તેત્વા નિસ્સજ્જેત્વા વિનયકમ્મં કરોન્તસ્સ મુસાવાદદોસો નાપજ્જતિ. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘ન હિ એવં જાનાપેત્વા વિનયકમ્મં કરોન્તસ્સ મુસાવાદો હોતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૬૯). ‘‘કેચિ ‘તથા વેમતિકચીવરં અઞ્ઞેન વિસ્સાસેન ગહેત્વા પુન દાતબ્બ’ન્તિ વદન્તિ, તં ન સુન્દર’’ન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૬૯ થોકં વિસદિસં) તત્થેવ વુત્તં.

વિનસ્સતીતિ ચોરાદીહિ વિનસ્સતિ. ‘‘નસ્સતિ, ડય્હતિ, અચ્છિન્દિત્વા ગણ્હન્તી’’તિ ઇમાનિપિ વિનાસપ્પકારત્તા ‘‘વિનસ્સતી’’તિ ઇમિનાવ સઙ્ગય્હન્તિ. તત્થ ‘‘નસ્સતી’’તિ ઇદં ચોરાદીહિ હટં સન્ધાય વુત્તં, ‘‘વિનસ્સતી’’તિ ઇદં ઉન્દૂરખાયિતાદિં સન્ધાય વુત્તં, ‘‘ડય્હતી’’તિ અગ્ગિના દડ્ઢં સન્ધાય. વિસ્સાસેતિ એત્થ સન્દિટ્ઠો ચ સમ્ભત્તો ચ આલપિતો ચ જીવતિ ચ ગહિતે ચત્તમનો હોતીતિ પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતેન અત્તનિ વિસ્સાસેન અઞ્ઞેન ગહિતેતિ અત્થો. પકાસિતાતિ ‘‘અનાપત્તિ અન્તોદસાહં અધિટ્ઠેતી’’તિઆદિના (પારા. ૪૬૯) નયેન વુત્તા.

૬૦૧. ઇદં પન સમુટ્ઠાનં નામેન કથિનસમુટ્ઠાનં નામાતિ અત્થો. ઇદં કથિનસમુટ્ઠાનં નામ કાયવાચતો ચ કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ. અતિરેકચીવરભાવસ્સ જાનનચિત્તેન પણ્ણત્તિજાનનચિત્તે અસતિપિ આપત્તિસમ્ભવતો અચિત્તં. અનધિટ્ઠાનતો, અવિકપ્પનતો ચ અક્રિયં. કમ્મટ્ઠાનમનુયુઞ્જન્તો વા ચેતિયાદિં વન્દન્તો વા એકાદસમં અરુણં ઉટ્ઠાપેતિ, કુસલચિત્તો આપજ્જતિ, કલહાદિપસુતો વા વીતિક્કમં જાનન્તો વા ઉટ્ઠાપેતિ, અકુસલચિત્તો આપજ્જતિ, ખીણાસવો પન અસતિયા વા પણ્ણત્તિં અજાનન્તો વા તથા કરોન્તો અબ્યાકતચિત્તો આપજ્જતીતિ તિચિત્તં. વુત્તનયેન કમ્મટ્ઠાનાદિમનુયુઞ્જન્તસ્સ સોમનસ્સચિત્તસમઙ્ગિનો સુખવેદના, ઉપેક્ખાચિત્તસમઙ્ગિનો ઉપેક્ખાવેદના, કલહાદિપસુતસ્સ દોમનસ્સચિત્તસમઙ્ગિનો દુક્ખવેદના હોતીતિ તિવેદનં. એસ નયો ઉપરિપિ એવરૂપે ઠાને યોજેતબ્બો.

પઠમકથિનકથાવણ્ણના.

૬૦૨. ગામાદીસુ પદેસેસુ તિપઞ્ચસૂતિ તિચીવરાનિ નિક્ખિપિત્વા વિપ્પવાસેન દોસં, ઉપ્પજ્જનટ્ઠાનઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘ગામો એકૂપચારો’’તિઆદિના (પારા. ૪૭૭) નયેન પાળિયં વુત્તગામનિવેસનઉદોસિતઅટ્ટમાળપાસાદહમ્મિયનાવાસત્થખેત્તધઞ્ઞકર- ણઆરામવિહારરુક્ખમૂલઅજ્ઝોકાસસઙ્ખાતેસુ પન્નરસસુ ચીવરનિક્ખેપટ્ઠાનેસૂતિ વુત્તં હોતિ. એત્થ ગામો નામ એકકુટિકાદિગામો.

નિવેસનં નામ ગામતો બહિ ચતુસાલાદિકો ગેહો. તેનાહ ગણ્ઠિપદે ‘‘ગામનિવેસનાનં વિસેસં વદન્તા ‘પુન એકપરિચ્છેદં કત્વા નિવેસિતા બહુગેહા નિવેસનં નામ હોન્તી’તિ વદન્તિ, તસ્મા ઇદં નિવેસનાદિ સબ્બં ‘ગામતો બહી’તિ ગહેતબ્બ’’ન્તિ. ઇદઞ્ચ તત્થેવ વુત્તં ‘‘નિવેસનાદિકં અન્તોગામે ચે હોતિ, ગામે વુત્તપરિહારસ્સેવ લબ્ભનતો અન્તોગામતો બહી’તિ ગહેતબ્બ’’ન્તિ.

અટ્ઠકથાયં ‘‘ઉદોસિતોતિ યાનાદીનં ભણ્ડાનં સાલા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૮૨-૪૮૭) વુત્તસરૂપં ઉદોસિતં નામ. ‘‘અટ્ટોતિ પટિરાજાદિપટિબાહનત્થં ઇટ્ઠકાહિ કતો બહલભિત્તિકો ચતુપઞ્ચભૂમિકો પતિસ્સયવિસેસો’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૮૨-૪૮૭) વુત્તસરૂપો અટ્ટો નામ. ‘‘માળોતિ એકકૂટસઙ્ગહિતો ચતુરસ્સપાસાદો’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૪૮૨-૪૮૭) વુત્તો એકકણ્ણિકસઙ્ગહિતો ચતુરસ્સગેહો માળો નામ. પાસાદોતિ દીઘપાસાદો. હમ્મિયન્તિ મુણ્ડચ્છદનપાસાદો. નાવાતિ યાનપ્પત્તિ. સત્થન્તિ જઙ્ઘસત્થસકટસત્થવસેન દુવિધો જનસમૂહો, સો ચ નિવિટ્ઠાનિવિટ્ઠવસેન પચ્ચેકં દુવિધો. તત્થ નિવિટ્ઠે વતિઆદિપરિક્ખેપોપિ હોતેવ.

ખેત્તન્તિ યવખેત્તાદિખેત્તં. ધઞ્ઞકરણં ખલં. આરામો પુપ્ફારામો, ફલારામો ચ. વિહારોતિ એકમ્પિ સેનાસનં વુચ્ચતિ. ‘‘રુક્ખો નામ યં મજ્ઝન્તિકે કાલે સમન્તા છાયા ફરતી’’તિ (પારા. ૪૯૪) વુત્તપ્પમાણપરિચ્છન્નો રુક્ખો. અજ્ઝોકાસો નામ સત્તબ્ભન્તરો, સો વિઞ્ચાટવિઆદિઅગામકારઞ્ઞે ચ મચ્છબન્ધાનં અગમનપથે સમુદ્દદીપે ચ લબ્ભતિ. મચ્છબન્ધાનં અગમનપથો નામ ઉદકપિટ્ઠિયા ગન્ત્વા પુન તદહેવ ગેહં આગન્તું અસક્કુણેય્યતાય દૂરો સમુદ્દપ્પદેસો વુચ્ચતિ.

અયં ગામાદિકો પચ્ચેકં એકૂપચારો, નાનૂપચારોતિ દુવિધો. તત્થ અજ્ઝોકાસં વિના ગામાદિકો તંતંરાજાદિસામિકકુલાનં એકત્થનાનત્થવસેન એકકુલસન્તકો ચે હોતિ, એકૂપચારો. નાનાકુલસન્તકો ચે, નાનૂપચારો હોતિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘ગામો એકૂપચારો નામ એકકુલસ્સ ગામો હોતી’’તિઆદિ (પારા. ૪૭૮). અટ્ઠકથાયમ્પિ વુત્તં ‘‘એકકુલસ્સ ગામોતિ એકસ્સ રઞ્ઞો વા ભોજકસ્સ વા ગામો’’તિ ચ ‘‘નાનાકુલસ્સ ગામોતિ નાનારાજૂનં વા ભોજકાનં વા ગામો વેસાલીકુસિનારાદિસદિસો’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૭૯) ચ.

એકકુલેન કારાપિતો વિહારો એકૂપચારો, નાનાકુલેહિ કારાપિતો નાનૂપચારો હોતિ. યથાહ ગણ્ઠિપદે ‘‘વિહારે એકકુલનાનાકુલવોહારો કારાપકાનં વસેન વુત્તો’’તિ. અજ્ઝોકાસે પન ઉપચારભેદો અબ્ભન્તરવસેન વેદિતબ્બો. વુત્તઞ્ચેતં પાળિયં ‘‘અજ્ઝોકાસો એકૂપચારો નામ અગામકે અરઞ્ઞે સમન્તા સત્તબ્ભન્તરા એકૂપચારો. તતો પરં નાનૂપચારો’’તિ. ઇધ એકં અબ્ભન્તરં અટ્ઠવીસતિરતનં હોતિ. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘એકં અબ્ભન્તરં અટ્ઠવીસતિહત્થ’’ન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૮૯). એવં સઙ્ખેપતો વુત્તસરૂપપ્પભેદાનિ પન્નરસ ઠાનાનિ દસ્સેતુમાહ ‘‘ગામાદીસુ પદેસેસુ તિપઞ્ચસૂ’’તિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન પાળિઅટ્ઠકથાવણ્ણનતો વેદિતબ્બો.

‘‘તિચીવરેન વિપ્પવાસેય્યાતિ સઙ્ઘાટિયા વા ઉત્તરાસઙ્ગેન વા અન્તરવાસકેન વા. અન્તોગામે ચીવરં નિક્ખિપિત્વા’’તિ (પારા. ૪૭૬, ૪૭૮) વચનતો એત્થ તિચીવરન્તિ તિણ્ણં ચીવરાનમઞ્ઞતરમેવ ચીવરં વત્તબ્બં. એકરત્તન્તિ વિપ્પવાસકિરિયાય અચ્ચન્તસંયોગે ઉપયોગવચનં. અપિ-સદ્દેન કિં પન દિરત્તાદિકન્તિ દસ્સેતિ.

સઙ્ઘસમ્મુતિયા વિનાતિ તિચીવરં પરિહરિતું અસમત્થેન ગિલાનેન ભિક્ખુના સઙ્ઘં વન્દિત્વા ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગય્હ ‘‘અહં ભન્તે ગિલાનો, ન સક્કોમિ તિચીવરં આદાય પક્કમિતું, સોહં ભન્તે સઙ્ઘં તિચીવરેન અવિપ્પવાસસમ્મુતિં યાચામી’’તિ તિક્ખત્તું યાચિતેન સઙ્ઘેન તસ્સ ઞત્તિદુતિયાય કમ્મવાચાય દિન્નં અવિપ્પવાસસમ્મુતિં વિનાતિ વુત્તં હોતિ. તથા લદ્ધસમ્મુતિકસ્સ ગિલાનસ્સ ભિક્ખુનો તસ્મિં ગેલઞ્ઞે અવૂપસન્તે વા વૂપસન્તેપિ ચીવરનિક્ખેપટ્ઠાનં આગમનકાલે વા ઉપ્પન્ને અઞ્ઞેપિ રોગે અવૂપસન્તે તાયયેવ સમ્મુતિયા ન દોસો.

૬૦૩. ભિક્ખુનોતિ અલદ્ધસમ્મુતિકસ્સ ભિક્ખુનો. તેન ચીવરેન. વિપ્પવત્થું ન વટ્ટતીતિ વિના વસિતું ન વટ્ટતિ. કિં વુત્તં હોતિ? ‘‘એકકુલસ્સ ગામો હોતિ પરિક્ખિત્તો ચ, અન્તોગામે ચીવરં નિક્ખિપિત્વા અન્તોગામે વત્થબ્બં. અપરિક્ખિત્તો હોતિ, યસ્મિં ઘરે ચીવરં નિક્ખિત્તં હોતિ, તસ્મિં ઘરે વત્થબ્બં, હત્થપાસા વા ન વિજહિતબ્બં. નાનાકુલસ્સ ગામો હોતિ પરિક્ખિત્તો ચ, યસ્મિં ઘરે ચીવરં નિક્ખિત્તં હોતિ, તસ્મિં ઘરે વત્થબ્બં સભાયે વા દ્વારમૂલે વા, હત્થપાસા વા ન વિજહિતબ્બ’’ન્તિઆદિના (પારા. ૪૭૮) નયેન પાળિયા વુત્તટ્ઠાનતો બહિ અરુણં ઉટ્ઠાપેતું ન વટ્ટતીતિ વુત્તં હોતિ.

ઇમસ્મિં પાઠે ‘‘પરિક્ખિત્તો’’તિ ઇદં પાકારેન વા વતિયા વા પરિખાય વા પરિક્ખિત્તં સન્ધાય વુત્તં. હત્થપાસા વાતિ એત્થ હત્થપાસા નામ અડ્ઢતિયરતનં હોતિ. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘તં ઘરં સમન્તતો હત્થપાસા ન વિજહિતબ્બં, અડ્ઢતેય્યરતનપ્પમાણા પદેસા ઉદ્ધં ન વિજહિતબ્બન્તિ વુત્તં હોતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૭૭-૪૭૮).

વિપ્પવસન્તસ્સ કો દોસોતિ આહ ‘‘હોતિ…પે… અરુણુગ્ગમે’’તિ. અનુઞ્ઞાતટ્ઠાનતો હિ બહિ ચીવરેન વિના અરુણં ઉટ્ઠાપેન્તસ્સ તં ચીવરં નિસ્સજ્જિતબ્બં હોતિ, તંહેતુકા પાચિત્તિયાપત્તિપિ હોતીતિ અત્થો. તેનેવ વક્ખતિ ‘‘નિસ્સજ્જિત્વા…પે… વિઞ્ઞુના’’તિ.

૬૦૪. ન્હાયન્તસ્સેવાતિ ચીવરસ્સ હત્થપાસતો દૂરે નહાયન્તસ્સેવ, અનાદરે સામિવચનં.

૬૦૬. અચ્છિન્નં વિલુત્તં ચીવરં યસ્સ સો અચ્છિન્નચીવરો, ભિક્ખુ, તસ્સ ઠાનં અચ્છિન્નચીવરટ્ઠાનં, તસ્મિં.

૬૦૭. નિવાસેત્વાતિ એત્થ ‘‘અન્તરવાસક’’ન્તિ ચ ગહેત્વાતિ એત્થ ‘‘ઇતરાની’’તિ ચ સેસો. ઇદઞ્ચ ગન્તબ્બટ્ઠાને, આસન્ને મગ્ગે ચ મનુસ્સસમ્બાધે અસતિ કત્તબ્બદસ્સનં. ઇતરત્થ નિવાસેત્વા, પારુપિત્વા ચ સઙ્ઘાટિં અંસે કત્વાવ ગન્તબ્બં હોતિ. વિહારે સભાગેસુ અલબ્ભમાનેસુ આસનસાલમ્પિ ગન્ત્વા સભાગસ્સ સન્તિકે વિનયકમ્મં કત્તબ્બન્તિ અટ્ઠકથાયં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૯૫ અત્થતો સમાનં) વુત્તં. ‘‘નિસ્સજ્જિત્વા’’તિ ઇમિના ‘‘ઇદં મે ભન્તે ચીવરં રત્તિવિપ્પવુત્થં અઞ્ઞત્ર ભિક્ખુસમ્મુતિયા નિસ્સગ્ગિયં, ઇમાહં સઙ્ઘસ્સ નિસ્સજ્જામી’’તિ સઙ્ઘે વા ‘‘ઇદં મે ભન્તે ચીવરં…પે… અહં આયસ્મન્તાનં નિસ્સજ્જામી’’તિ તિણ્ણં, દ્વિન્નં વા સન્તિકે વા ‘‘ઇદં મે આવુસો…પે… ઇમાહં આયસ્મતો નિસ્સજ્જામી’’તિ એકસ્સ સન્તિકે વા વત્વા નિસ્સજ્જિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. વિઞ્ઞુનાતિ એવં નિસ્સગ્ગિયવત્થુનિસ્સજ્જનાદિનાનપ્પકારવિધિજાનનકેન ઞાણવતાતિ અત્થો.

૬૦૮. તં નિસ્સગ્ગિયચીવરં.

૬૦૯. ‘‘અદેન્તસ્સ ચ નિસ્સટ્ઠં દુક્કટ’’ન્તિ ઇમિના ‘‘બ્યત્તેન ભિક્ખુના પટિબલેન આપત્તિ પટિગ્ગહેતબ્બા, નિસ્સટ્ઠચીવરં દાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તત્તા ઇમં વિધિં જાનનતાય બ્યત્તેન યથાવિધિં કાતું સમત્થતાય પટિબલેન ખન્ધકે (ચૂળવ. ૨૩૯) આગતનયેન આપત્તિં પટિગ્ગહેત્વા નિસ્સટ્ઠચીવરં હત્થેન ગહેત્વા નિસીદાપેત્વા સચે સઙ્ઘો હોતિ, ‘‘સુણાતુ મે ભન્તે સઙ્ઘો, ઇદં ચીવરં ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો નિસ્સગ્ગિયં સઙ્ઘસ્સ નિસ્સટ્ઠં, યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો ઇમં ચીવરં ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો દદેય્યા’’તિ, સચે તયો હોન્તિ, ‘‘સુણન્તુ મે આયસ્મન્તા, ઇદં ચીવરં ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો નિસ્સગ્ગિયં આયસ્મન્તાનં નિસ્સટ્ઠં, યદાયસ્મન્તાનં પત્તકલ્લં, આયસ્મન્તા ઇમં ચીવરં ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો દદેય્યુ’’ન્તિ, સચે એકકો હોતિ, ‘‘ઇમં ચીવરં આયસ્મતો દમ્મી’’તિ દાતબ્બં, નિસ્સટ્ઠચીવરં ‘‘અત્તનોયેવ દિન્ન’’ન્તિ સુદ્ધસઞ્ઞાય ગહેત્વા અદેન્તસ્સ દુક્કટં હોતીતિ વુત્તં હોતિ.

તસ્સ સન્તકભાવં ઞત્વા લેસેન વિલુમ્પન્તસ્સ પન ભણ્ડગ્ઘવસેન દુક્કટથુલ્લચ્ચયપારાજિકાપત્તિયો હોન્તિ. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘તસ્સ સન્તકભાવં પન ઞત્વા લેસેન અચ્છિન્દન્તો ભણ્ડં અગ્ઘાપેત્વા કારેતબ્બો’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૬૯). પરિયાપુતન્તિ ‘‘ન ભિક્ખવે નિસ્સટ્ઠચીવરં ન દાતબ્બં, યો ન દદેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (પારા. ૪૭૦) પાળિયં વુત્તન્તિ અત્થો.

૬૧૦-૧. થેરે દહરે ચાતિ એતેસુ ઉભોસુપિ મગ્ગં ગચ્છન્તેસૂતિ યોજના. ‘‘થેરે’’તિ ઇમિના અનિસ્સિતભાવમાહ, ‘‘દહરે ચા’’તિ ઇમિના નિસ્સિતભાવં. ઓહીનેતિ ઓસક્કિતે. સચે સો થેરો નિસ્સયાચરિયો ભવેય્યાતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘ગરુ’’ન્તિ. તસ્મિં દહરે. વત્થન્તિ તસ્સ હત્થે ઠિતચીવરં. ન પસ્સમ્ભતીતિ ધુરનિક્ખેપં અકત્વા ગમને સઉસ્સાહત્તા નિસ્સયપટિપ્પસ્સદ્ધિ ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. તેનેવ ‘‘મુહુત્ત’’ન્તિઆદિમાહ.

૬૧૪. પચ્ચુદ્ધારે અન્તોયેવારુણેતિ ઇમિના સમ્બન્ધો, દહરભિક્ખુનો દૂરભાવઞ્ચ અરુણુગ્ગમનઞ્ચ ઞત્વા ચીવરસ્સ અનિસ્સગ્ગિયત્થં તસ્સ હત્થે ઠિતભાવં સલ્લક્ખેત્વા પુરારુણા પચ્ચુદ્ધરેતિ અત્થો. વિસ્સજ્જેતીતિ અઞ્ઞસ્સ દેતિ. વિનસ્સતીતિ ચોરાદીહિ નસ્સતિ.

દુતિયકથિનકથાવણ્ણના.

૬૧૬. અકાલચીવરન્તિ ‘‘અકાલચીવરં નામ અનત્થતે કથિને એકાદસમાસે ઉપ્પન્નં, અત્થતે કથિને સત્તમાસે ઉપ્પન્નં, કાલેપિ આદિસ્સ દિન્ન’’ન્તિ (પારા. ૫૦૦) વચનતો અનત્થતકથિને વિહારે ‘‘ચીવરમાસો’’તિ યો પુબ્બકત્તિકકાળપક્ખપાટિપદતો પટ્ઠાય યાવ અપરકત્તિકપુણ્ણમી, તાવ માસો વુચ્ચતિ, તતો પરેસુ એકાદસસુ માસેસુ ઉપ્પન્નઞ્ચ અત્થતકથિને વિહારે યો ચીવરમાસો, હેમન્તા ચ ચત્તારો માસાતિ પઞ્ચમાસતો બહિ સત્તસુ માસેસુ ઉપ્પન્નઞ્ચ અત્થતકથિને પઞ્ચ માસા યથાપરિચ્છિન્નકાલે સઙ્ઘસ્સ ચ ‘‘ઇદં અકાલચીવરં દમ્મી’’તિ પુગ્ગલસ્સ ચ ‘‘ઇદં તુય્હં દમ્મી’’તિ દિન્નઞ્ચેતિ ઇદં અકાલચીવરન્તિ અત્થો. ‘‘ઉપ્પન્ન’’ન્તિ સેસો, ‘‘ઉપ્પજ્જેય્ય સઙ્ઘતો વા ગણતો વા ઞાતિતો વા મિત્તતો વા પંસુકૂલતો વા અત્તનો વા ધનેના’’તિ (પારા. ૫૦૦) વચનતો સઙ્ઘસ્સ વા ‘‘ઇદં સુત્તન્તિકગણસ્સ દેમ, ઇદં આભિધમ્મિકગણસ્સ દેમા’’તિઆદિના નયેન ગણસ્સ વા દિન્નતો અત્તનો વસ્સગ્ગેન વા ઞાતિઆદિતો વા સુસાનાદિપંસુકૂલખેત્તતો વા અત્તનો સન્તકેન સુત્તકપ્પાસાદિકપ્પિયવત્થુતો વા ઉપ્પન્નચીવરન્તિ અત્થો.

માસપરમં નિક્ખિપેતિ માસો પરમં પમાણં એતસ્સ નિક્ખિપનસ્સાતિ માસપરમં, નિક્ખિપનન્તિ કિરિયાવિસેસનં કાતબ્બં, માસપરમં નિક્ખિપનં કરેય્યાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘આકઙ્ખમાનેન ભિક્ખુના પટિગ્ગહેતબ્બં, પટિગ્ગહેત્વા ખિપ્પમેવ કારેતબ્બં, નો ચસ્સ પારિપૂરી, માસપરમં તેન ભિક્ખુના તં ચીવરં નિક્ખિપિતબ્બં ઊનસ્સ પારિપૂરિયા’’તિ (પારા. ૫૦૦) વચનતો એવં ઉપ્પન્નં ચીવરં ઇચ્છન્તેન પટિગ્ગહેત્વા સચે પહોતિ, દસાહમનતિક્કામેત્વા કારેતબ્બં. સચે નપ્પહોતિ, ઊનસ્સ પરિપૂરણત્થં માસપરમં ઠપેતબ્બન્તિ અત્થો.

કદા એવં નિક્ખિપિતબ્બન્તિ આહ ‘‘સતિ પચ્ચાસાયા’’તિ, ‘‘પચ્ચાસા હોતિ સઙ્ઘતો વા ગણતો વા ઞાતિતો વા મિત્તતો વા પંસુકૂલતો વા અત્તનો વા ધનેના’’તિ (પારા. ૫૦૦) વુત્તસઙ્ઘાદિતો અત્તનો વસ્સગ્ગાદિતો લભેય્ય, તેન ‘‘ઇમસ્સ ઊને પરિપુણ્ણે કારેસ્સામી’’તિ પચ્ચાસાય સતિ એવં નિક્ખિપિતબ્બન્તિ અત્થો. તતો ઉદ્ધંઠપેતું ન વટ્ટતીતિ માસતો અતિરેકકાલં નિક્ખિપિતું ન વટ્ટતિ, નિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયં હોતીતિ અત્થો.

યદિ એવં ‘‘તદહુપ્પન્ને મૂલચીવરે પચ્ચાસાચીવરં ઉપ્પજ્જતિ, દસાહા કારેતબ્બં…પે… વીસે ઉપ્પન્ને મૂલચીવરે પચ્ચાસાચીવરં ઉપ્પજ્જતિ, દસાહા કારેતબ્બ’’ન્તિ (પારા. ૫૦૦) કસ્મા આહાતિ? પચ્ચાસાચીવરસ્સ દસદિવસે અતિક્કમ્મ ઠપેતું અયુત્તત્તા, મૂલચીવરસ્સ તગ્ગતિકત્તા એવં વુત્તં. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘મૂલચીવરસ્સ ઉપ્પન્નદિવસતો યાવ વીસતિમો દિવસો, તાવ ઉપ્પન્નં પચ્ચાસાચીવરં મૂલચીવરં અત્તનો ગતિકં કરોતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૦૦).

તતિયકથિનકથાવણ્ણના.

૬૧૮-૯. ભિક્ખુનિયા યો ધોવાપેતીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘ભિક્ખુની નામ ઉભતોસઙ્ઘે ઉપસમ્પન્ના’’તિ (પારા. ૫૦૦) વચનતો ભિક્ખુનિસઙ્ઘે ઞત્તિચતુત્થાય કમ્મવાચાય, ભિક્ખુસઙ્ઘે ઞત્તિચતુત્થાય કમ્મવાચાયાતિ અટ્ઠવાચિકાય ઉપસમ્પન્ના ભિક્ખુની નામ. ભુત્તન્તિ ભિક્ખુના અત્તના પરિભુત્તં રજિતં આદિન્નકપ્પં, ‘‘પરિભોગં કરિસ્સામી’’તિ અન્તમસો સીસં ઠપેત્વા સયનમત્તેનાપિ પુરાણભૂતં ચીવરન્તિ અત્થો. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘રજિત્વા કપ્પં કત્વા એકવારમ્પિ નિવત્થં વા પારુતં વા અન્તમસો પરિભોગસીસેન અંસે વા મત્થકે વા કત્વા મગ્ગં ગતો હોતિ, ઉસ્સીસકં વા કત્વા નિપન્નો હોતિ, એતમ્પિ પુરાણચીવરમેવા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૦૩-૫૦૫). વત્થન્તિ કારિયે કારણોપચારવસેન ચીવરમેવ આહ.

અઞ્ઞાતિકાયાતિ ‘‘અઞ્ઞાતિકા નામ માતિતો વા પિતિતો વા યાવ સત્તમા પિતામહયુગા અસમ્બદ્ધા’’તિ વચનતો અત્તનો વા તસ્સા વા માતુ વા પિતુ વા પરમ્પરાય યાવ સત્તમા યુગા, એત્થન્તરે યેન કેનચિ ઞાતકેન અસમ્બદ્ધભાવેન અઞ્ઞાતિકાયાતિ અત્થો. યથા ચાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘પિતામહોયેવ પિતામહયુગં. તતો ઉદ્ધં સબ્બેપિ પુબ્બપુરિસા પિતામહગ્ગહણેનેવ ગહિતા. એવં યાવ સત્તમો પુરિસો, તાવ યા અસમ્બદ્ધા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૦૩-૫૦૫). આકોટાપેતીતિ પહરાપેતિ.

તતો ધોવાપનાદિતો. નિસ્સગ્ગિયાપત્તીતિ નિસ્સગ્ગિયસ્સ આપત્તિ નિસ્સગ્ગિયાપત્તિ, નિસ્સગ્ગિયસ્સ ચીવરસ્સ નામેન વિસિટ્ઠા પાચિત્તિયાપત્તિ હોતીતિ અત્થો. ઇદઞ્ચ તિણ્ણં પયોગાનં અન્તે આપજ્જિતબ્બાય આપત્તિયા દસ્સનં. તસ્સ નિયોગેન ધોવનાદિં કરોન્તિયા ભિક્ખુનિયા તદત્થં સબ્બપુબ્બપયોગગણનાય ભિક્ખુનો દુક્કટં હોતીતિ ગહેતબ્બો. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘યાવ નં ધોવિત્વા ઉક્ખિપતિ, તાવ ભિક્ખુનિયા પયોગે પયોગે ભિક્ખુસ્સ દુક્કટ’’ન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૦૩-૫૦૫). પઠમેનાતિ તીણિપિ કારાપેન્તસ્સ યં પઠમં કારાપેતિ, તેનાતિ અત્થો. દીપિતન્તિ ‘‘અઞ્ઞાતિકાય અઞ્ઞાતિકસઞ્ઞી પુરાણચીવરં ધોવાપેતિ રજાપેતિ આકોટાપેતિ, નિસ્સગ્ગિયેન આપત્તિ દ્વિન્નં દુક્કટાન’’ન્તિઆદિના (પારા. ૫૦૬) દેસિતં. ઇમિના નયેન દ્વે કારાપેન્તસ્સ પઠમેન નિસ્સગ્ગિયાપત્તિ, દુતિયેન દુક્કટન્તિ અયમત્થો સઙ્ગય્હતિ.

૬૨૦. ‘‘ધોવનત્થાય દેતી’’તિ ઇમિના ‘‘ભુત્તં વત્થ’’ન્તિ અધિકારતો લબ્ભતિ.

૬૨૧. સામણેરનિદ્દેસેપીતિ ‘‘સામણેરા’’તિ નિદ્દેસો નામ યસ્સ, તસ્મિમ્પિ, અત્તના પરિભુત્તં વત્થં ધોવનત્થાય દેતીતિ યોજના, અત્તનો પરિભુત્તં ચીવરં ધોવનત્થાય સામણેરસ્સ દેતીતિ અત્થો. પિ-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો. ઉપસમ્પજ્જાતિ પુબ્બકિરિયાય ‘‘ધોવતી’’તિ અપરકિરિયા સામત્થિયા લબ્ભતિ.

૬૨૨. દહરાનઞ્ચ ભિક્ખૂનન્તિ અત્તનો નવકતરાનં ભિક્ખૂનં. નિય્યાદિતે દિન્ને. એસ નયોતિ ‘‘એકેન પાચિત્તિયં, અવસિટ્ઠેહિ દ્વીહિ વા એકેન વા સબ્બપયોગેસુ દુક્કટં હોતી’’તિ નયો.

૬૨૩. ચીવરેતિ પરિભુત્તચીવરે.

૬૨૪. ‘‘ધોવનપ્પચ્ચયાયેવા’’તિ ઇમિના ઇતરદ્વયસ્સ તસ્સ અનાણત્તિયા કતત્તા તતો અનાપત્તિભાવમાહ.

૬૨૬. ઞાતિકાતિ એત્થ ‘‘પટિસઙ્ખા યોનિસો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૨-૨૩, ૪૨૨; અ. નિ. ૬.૫૮; ૮.૯; મહાનિ. ૨૦૬; ધ. સ. ૧૩૫૫; વિભ. ૫૧૮) વિય ગાથાબન્ધવસેન ય-કારલોપો, ઞાતિકાય ભિક્ખુનિયાતિ અત્થો. ‘‘ઞાતિકા અઞ્ઞાતિસઞ્ઞિસ્સા’’તિ પદચ્છેદો. પચ્ચત્થરણન્તિ મઞ્ચપીઠે અત્થરિતબ્બં પચ્ચત્થરણચીવરઞ્ચ.

૬૨૭. ‘‘ભિક્ખુનીનં વસેના’’તિ ઇદં ભિક્ખુસઙ્ઘેપિ ઉપસમ્પન્ના ચે, પાચિત્તિયસમ્ભવા વુત્તં. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘ભિક્ખૂનં સન્તિકે ઉપસમ્પન્નાય પન યથાવત્થુકમેવા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૦૬). ભિક્ખુનિસઙ્ઘે પઠમં ઉપસમ્પજ્જિત્વા પચ્છા ભિક્ખુસઙ્ઘે ચે ઉપસમ્પજ્જતિ, કેવલં ભિક્ખુસઙ્ઘે ઉપસમ્પન્નાતિ ન વુચ્ચતીતિ તા ભગવતિ ધરમાને પઠમં પબ્બજિતા પઞ્ચસતા સાકિયાનિયો વુચ્ચન્તિ. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘ભિક્ખૂનં સન્તિકે ઉપસમ્પન્ના નામ પઞ્ચસતા સાકિયાનિયો’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૦૬). ભિક્ખુનો લિઙ્ગે પરિવત્તે તસ્સેવ ઉપસમ્પન્નકમ્મસ્સ અનુઞ્ઞાતત્તા સોપિ ગહેતબ્બોયેવ.

૬૨૮. અવુત્તા ધોવતીતિ ‘‘ઇમં ચીવરં ધોવા’’તિ અવુત્તા ચીવરં કિલિટ્ઠં દિસ્વા અવત્વા ઠપિતટ્ઠાનતો ચીવરં ગહેત્વા વા સયમેવ વત્વા યાચનાદિનયેન વા અનાણત્તિયા ચ ગહેત્વા ચીવરધોવનાદિં કરેય્ય ચે. અપરિભુત્તં વાતિ હેટ્ઠા વુત્તનયેન અપરિભુત્તં ચીવરં. અઞ્ઞં વાતિ ઉપાહનત્થવિકપત્તત્થવિકપોત્થકત્થવિકમઞ્ચપીઠાદિં યં કિઞ્ચિ પરિક્ખારં.

પુરાણચીવરધોવાપનકથાવણ્ણના.

૬૨૯. વિકપ્પનુપગં પચ્છિમં ઉપાદાય કિઞ્ચિ ચીવરં ગણ્હતોતિ યોજના, એત્થ ‘‘અઞ્ઞાતિકાય ભિક્ખુનિયા હત્થતો’’તિ ચ ‘‘ઞાતિકાય અઞ્ઞાતિકસઞ્ઞિસ્સા’’તિ ચ ‘‘એકતોઉપસમ્પન્નાય હત્થતો ગણ્હાતી’’તિ ચ વક્ખમાનવચનસામત્થિયા લબ્ભમાનતો પુબ્બે વુત્તનયેન અઞ્ઞાતિકાય ઉભતોસઙ્ઘે ઉપસમ્પન્નાય ભિક્ખુનિયા હત્થતો વિકપ્પનુપગરતનવિદત્થિપ્પમાણવત્થતો પટ્ઠાય યં કિઞ્ચિ ચીવરં ગણ્હન્તસ્સાતિ અત્થો. ‘‘આપત્તી’’તિ સામઞ્ઞેન વુત્તેપિ ‘‘નિસ્સગ્ગિયા પાચિત્તિયાપત્તી’’તિ પકરણતો ચ ‘‘નિસ્સગ્ગિયાપત્તી’’તિ વક્ખમાનતો ચ લબ્ભતિ. ઠપેત્વા પારિવત્તકન્તિ ‘‘પારિવત્તકં પરિત્તેન વા વિપુલં, વિપુલેન વા પરિત્ત’’ન્તિ (પારા. ૫૧૪) વચનતો મહાપચ્ચરિયં ‘‘અન્તમસો હરીતકખણ્ડેનાપી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૧૪) વુત્તત્તા ચ હેટ્ઠિમન્તતો હરીતકખણ્ડમ્પિ દત્વા ગહેતબ્બં તિચીવરઞ્ચ પારિવત્તકં નામ હોતિ, તં ઠપેત્વાતિ વુત્તં હોતિ. પરિવત્તનં પરિવત્તં, તં એતસ્સ અત્થીતિ પારિવત્તકં, કયવિક્કયેન ગહેતબ્બં ચીવરન્તિ અત્થો.

૬૩૦. ગહણત્થાય પયોગેતિ ગણ્હિતું હત્થપસારણાદિપ્પયોગે. પરિયાપુતન્તિ ‘‘પટિગ્ગણ્હાતિ પયોગે દુક્કટ’’ન્તિ (પારા. ૫૧૨) દેસિતં.

૬૩૧. અનુપસમ્પન્નહત્થેતિ ભિક્ખુભિક્ખુનિતો અઞ્ઞે સબ્બે અનુપસમ્પન્ના ગહિતા. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘સચે પન સિક્ખમાનાસામણેરસામણેરિઉપાસકઉપાસિકાનં હત્થે પેસિતં પટિગ્ગણ્હાતિ, અનાપત્તી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૧૨).

૬૩૨. એકતોતિ એત્થ ભિક્ખુનિસઙ્ઘતોતિ ગહેતબ્બં. અઞ્ઞસ્મિં પક્ખે પાચિત્તિયમેવ. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘ભિક્ખૂનં સન્તિકે ઉપસમ્પન્નાય પન પાચિત્તિયમેવા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૧૩).

૬૩૩. ‘‘પારિવત્તકં દસ્સામી’’તિ આભોગં કત્વા ગણ્હાતિ, દોસો ન વિજ્જતીતિ યોજના.

૬૩૪. અઞ્ઞં પરિક્ખારન્તિ થવિકકાયબન્ધનાદિ અવિકપ્પિયં વા અવિકપ્પનુપગં વા પરિક્ખારમેવ ગહેતબ્બં. વિકપ્પનુપગં પન ન વટ્ટતિ. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘વિકપ્પનુપગં પચ્છિમચીવરપ્પમાણં પન પટપરિસ્સાવનમ્પિ ન વટ્ટતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૧૪). ચીવરપટિગ્ગણ્હનં કિરિયા, પારિવત્તકસ્સ અદાનં અકિરિયાતિ કિરિયાય ચ અકિરિયાય ચ આપજ્જિતબ્બતો ક્રિયાક્રિયં.

ચીવરપટિગ્ગહણકથાવણ્ણના.

૬૩૫. ‘‘અઞ્ઞાતકં અપ્પવારિત’’ન્તિ પદચ્છેદો. ‘‘ગહપતિં વા ગહપતાનિં વા’’તિ પાઠસેસો. વુત્તઞ્હિ ભગવતા ‘‘અઞ્ઞાતકં ગહપતિં વા ગહપતાનિં વા’’તિ (પારા. ૫૧૬, ૫૧૮). પુબ્બે વુત્તનયેન યાવ સત્તમા પિતામહયુગા સમ્બદ્ધઞ્ઞાતિકતાય અભાવતો અઞ્ઞાતકં. ‘‘યં મય્હં ગેહે અત્થિ, તં પવારેમી’’તિઆદિના નયેન અપ્પવારિતં. ‘‘ગહપતિ નામ યો કોચિ અગારં અજ્ઝાવસતી’’તિ (પારા. ૫૧૯) પાળિયં વુત્તં ગહપતિં વા. ‘‘ગહપતાની નામ યા કાચિ અગારં અજ્ઝાવસતી’’તિ (પારા. ૫૧૯) પાળિયં વુત્તં ઘરણિં વાતિ અત્થો.

હોતિ નિસ્સગ્ગિયાપત્તીતિ ‘‘અઞ્ઞત્ર સમયા વિઞ્ઞાપેતિ, પયોગે દુક્કટં, પટિલાભેન નિસ્સગ્ગિયં હોતી’’તિ (પારા. ૫૧૯) પાળિયં વુત્તેસુ સબ્બેસુ પુબ્બપયોગેસુ દુક્કટેન સદ્ધિં નિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયં હોતીતિ વુત્તં હોતિ. અઞ્ઞત્ર સમયાતિ ‘‘તત્થાયં સમયો, અચ્છિન્નચીવરો વા હોતિ ભિક્ખુ નટ્ઠચીવરો વા’’તિ (પારા. ૫૧૮) માતિકાય, ‘‘અચ્છિન્નચીવરો નામ ભિક્ખુસ્સ ચીવરં અચ્છિન્નં હોતિ રાજૂહિ વા ચોરેહિ વા ધુત્તેહિ વા યેહિ કેહિચિ વા અચ્છિન્નં હોતિ. નટ્ઠચીવરો નામ ભિક્ખુસ્સ ચીવરં અગ્ગિના વા દડ્ઢં હોતિ, ઉદકેન વા વૂળ્હં હોતિ, ઉન્દૂરેહિ વા ઉપચિકાહિ વા ખાયિતં હોતી’’તિ (પારા. ૫૧૯) પદભાજને ચ નિદ્દિટ્ઠસરૂપકાલતો અઞ્ઞત્રાતિ અત્થો.

૬૩૬. તિકપાચિત્તિયં વુત્તન્તિ ‘‘અઞ્ઞાતકે અઞ્ઞાતકસઞ્ઞી, વેમતિકો, ઞાતકસઞ્ઞી અઞ્ઞત્ર સમયા ચીવરં વિઞ્ઞાપેતિ, નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિય’’ન્તિ (પારા. ૫૨૦) પાચિત્તિયત્તયં ભગવતા વુત્તં. ‘‘ઞાતકે અઞ્ઞાતિસઞ્ઞિસ્સા’’તિ પદચ્છેદો. તત્થાતિ તસ્મિં ઞાતકે. વેમતિકસ્સાતિ ‘‘ઞાતકો નુ ખો, અઞ્ઞાતકો’’તિ વેમતિકસ્સ. દ્વિકદુક્કટં તથેવાતિ યોજના. ‘‘તથેવા’’તિ ‘‘વુત્ત’’ન્તિ ઇદં આકડ્ઢતિ, ‘‘ઞાતકે અઞ્ઞાતકસઞ્ઞી, વેમતિકો અઞ્ઞત્ર સમયા ચીવરં વિઞ્ઞાપેતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (પારા. ૫૨૦) દેસિતન્તિ અત્થો.

૬૩૭-૮. સમયે વિઞ્ઞાપેન્તસ્સ અનાપત્તીતિ યોજના. એત્થ ‘‘ચીવરં અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિત’’ન્તિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં, યથાપરિચ્છિન્નકાલદ્વયતો અઞ્ઞતરસ્મિં કાલે અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતં ચીવરં વિઞ્ઞાપેન્તસ્સ અનાપત્તીતિ અત્થો. ઞાતકે વા પવારિતેતિ એત્થાપિ ‘‘અત્તનો’’તિ અજ્ઝાહારો, ‘‘સમયે’’તિ ઇમિના યોજેતબ્બં, અત્તનો ઞાતકપવારિતે અસમયેપિ ચીવરં વિઞ્ઞાપેન્તસ્સ અનાપત્તીતિ અત્થો. અઞ્ઞસ્સત્થાયાતિ એત્થ ‘‘અત્તનો’’તિ સેસો, અત્તનો ઞાતકે, પવારિતે વા વિઞ્ઞાપેન્તસ્સ અનાપત્તીતિ યોજના, અઞ્ઞં ભિક્ખું નિસ્સાય અત્તનો ઞાતકે વા પવારિતે વા ચીવરં વિઞ્ઞાપેન્તસ્સ અનાપત્તીતિ વુત્તં હોતિ. ઇતરં પક્ખં દસ્સેતિ ‘‘તસ્સ ઞાતકે વા પવારિતે વા’’તિ. તસ્સાતિ ‘‘અઞ્ઞસ્સા’’તિ વુત્તસ્સ, ‘‘વિઞ્ઞાપેન્તસ્સ અનાપત્તી’’તિ ઇમિના યોજેતબ્બં. વાતિ પુરિમવિકપ્પાપેક્ખં. યં સન્ધાય ચીવરં વિઞ્ઞાપેતિ, તસ્સ ઞાતકે વા પવારિતે વા તંયેવ સન્ધાય ચીવરં વિઞ્ઞાપેન્તસ્સ અનાપત્તીતિ વુત્તં હોતિ.

‘‘અત્તનો વા ધનેના’’તિ વુત્તં અનાપત્તિઅઙ્ગં ઉમ્મત્તકાદિનોતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન સઙ્ગય્હતિ, અત્તનો સન્તકં સુત્તકપ્પાસાદિકં કપ્પિયવત્થું દત્વા ગણ્હિતુકામતાય અકપ્પિયવોહારેન યાચન્તસ્સ ચ અનાપત્તીતિ અત્થો.

અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિકથાવણ્ણના.

૬૩૯. અપ્પવારિતમઞ્ઞાતિન્તિ એત્થ ‘‘ગહપતિં વા ગહપતાનિં વા’’તિ ઇદં સામત્થિયા લબ્ભતિ. તતુત્તરિન્તિ તતો સન્તરુત્તરપરમતો ઉત્તરિન્તિ ગહેતબ્બં, ‘‘સન્તરુત્તરપરમં તેન ભિક્ખુના તતો ચીવરં સાદિતબ્બ’’ન્તિ (પારા. ૫૨૩) વુત્તત્તા અચ્છિન્નચીવરેન સાદિતબ્બઅન્તરવાસકઉત્તરાસઙ્ગમત્તેન અધિકન્તિ અત્થો.

‘‘તતો ચે ઉત્તરિ સાદિયેય્યા’’તિ (પારા. ૫૨૩) વચનતો ‘‘સાદિયન્તસ્સા’’તિ વત્તબ્બં, એવં વત્તબ્બે ‘‘વિઞ્ઞાપેન્તસ્સા’’તિ કસ્મા વુત્તન્તિ? અચ્છિન્નચીવરાનં ભિક્ખૂનં છબ્બગ્ગિયેહિ ભિક્ખૂહિ ચીવરવિઞ્ઞાપનવત્થુસ્મિં ‘‘કથઞ્હિ નામ તુમ્હે મોઘપુરિસા ન મત્તં જાનિત્વા બહું ચીવરં વિઞ્ઞાપેસ્સથા’’તિ (પારા. ૫૨૨) છબ્બગ્ગિયે ભિક્ખૂ ગરહિત્વા ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ પઞ્ઞત્તત્તા ‘‘સાદિતબ્બ’’ન્તિ એત્થ વિઞ્ઞાપેતબ્બન્તિ અત્થો હોતિ, તેનેવ ઇમસ્મિં પદભાજને ‘‘તતો ચે ઉત્તરિ સાદિયેય્યાતિ તતુત્તરિ વિઞ્ઞાપેતી’’તિ (પારા. ૫૨૪) ચ આપત્તિભેદસન્દસ્સનટ્ઠાને ‘‘અઞ્ઞાતકે અઞ્ઞાતકસઞ્ઞી તતુત્તરિ ચીવરં વિઞ્ઞાપેતિ, નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિય’’ન્તિઆદિવચનતો (પારા. ૫૨૫) ચ વુત્તં. યદિ એવં સિક્ખાપદેયેવ ‘‘સાદિતબ્બં, સાદિયેય્યા’’તિ ચ ઉભયત્થ ‘‘વિઞ્ઞાપેતબ્બં, વિઞ્ઞાપેય્યા’’તિ ચ કસ્મા ન વુત્તન્તિ? અચ્છિન્નચીવરભાવં ઞત્વા અવિઞ્ઞાપિતેપિ અભિહરિત્વા દિય્યમાનમ્પિ અધિવાસેન્તેન એવમેવ સાદિતબ્બન્તિ ન વુત્તં. ઇમસ્સેવ ચ અધિકવિઞ્ઞાપનનિસેધનત્થં વદન્તેનાપિ ‘‘તઞ્ચે અઞ્ઞાતકો ગહપતિ વા ગહપતાની વા બહૂહિ ચીવરેહિ અભિહટ્ઠું પવારેય્ય, સન્તરુત્તરપરમં તેન ભિક્ખુના તતો ચીવરં સાદિતબ્બ’’ન્તિ સાદિતબ્બનિયમપ્પધાનં વુત્તં. તસ્મા અચ્છિન્નચીવરેન અત્તના વા તં સન્ધાય અઞ્ઞેન વા વિઞ્ઞાપેન્તેનપિ અવિઞ્ઞાપેન્તેપિ દિય્યમાનં સાદિયન્તેનાપિ સન્તરુત્તરપરમતં નાતિક્કમિતબ્બન્તિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે સન્ધાય ભાસિતત્થોતિ સલ્લક્ખેતબ્બન્તિ એત્તકં ઞાપેતું ‘‘સાદિયન્તસ્સા’’તિ અવત્વા ‘‘વિઞ્ઞાપેન્તસ્સા’’તિ વુત્તન્તિ આચરિયાભિસન્ધિ વેદિતબ્બા.

૬૪૦. ઇદાનિ વિઞ્ઞાપને ચ અધિવાસને ચ ઉભયત્થેવ નિયમં દસ્સેતું ‘‘સચે તીણિ નટ્ઠાનિ હોન્તિ, દ્વે સાદિતબ્બાનિ. દ્વે નટ્ઠાનિ, એકં સાદિતબ્બં. એકં નટ્ઠં, ન કિઞ્ચિ સાદિતબ્બ’’ન્તિ (પારા. ૫૨૪) પદભાજને વુત્તવિનિચ્છયં દસ્સેતુમાહ ‘‘યસ્સા’’તિઆદિ. ‘‘યસ્સ તીણિપિ નટ્ઠાનિ, દ્વે વા નટ્ઠાનિ, એકં વા નટ્ઠ’’ન્તિ સમ્બન્ધિત્વા યથાક્કમં ‘‘તેન દ્વે સાદિતબ્બાનિ, એકં સાદિતબ્બં, ન કિઞ્ચિપિ સાદિતબ્બ’’ન્તિ યોજના કાતબ્બા. યસ્સ તીણિપિ ચીવરાનિ નટ્ઠાનિ, બહુ ચ દિય્યતિ, તેન દ્વેયેવ ચીવરાનિ સાદિતબ્બાનિ. દ્વે ચીવરાનિ નટ્ઠાનિ, એકં સાદિતબ્બં. એકઞ્ચે નટ્ઠં, ન સાદિતબ્બં, અવસિટ્ઠં પચ્છા ધમ્મેન સમેન લદ્ધનીહારેન ગહેતબ્બન્તિ અત્થો. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘સેસં સભાગટ્ઠાનતો પરિયેસિસ્સતી’’તિ. ‘‘ભિક્ખુનિયા પન પઞ્ચસુપિ નટ્ઠેસુ દ્વે સાદિતબ્બાનિ, ચતૂસુ નટ્ઠેસુ એકં સાદિતબ્બં, તીસુ નટ્ઠેસુ કિઞ્ચિ ન સાદિતબ્બ’’ન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૨૨-૫૨૪) અટ્ઠકથાયં વુત્તં.

૬૪૧-૨. સેસકં આહરન્તસ્સ અનાપત્તીતિ ઞાતબ્બન્તિ યોજના. એવમુપરિપિ યોજેતબ્બં. ચીવરં યોજેત્વા અતિરેકં વત્થં પચ્ચાહરિત્વા ‘‘દસ્સામી’’તિ બહુમ્પિ ગહેત્વા ગચ્છન્તસ્સ અનાપત્તીતિ અત્થો. અતિરેકમ્પિ તુમ્હેયેવ ગણ્હથાતિ દિન્નં ગણ્હતોપિ અનાપત્તિ. ન અચ્છિન્નકારણા દિન્નેતિ યોજના, અચ્છિન્નચીવરભાવં અનુદ્દિસ્સ બહૂનં ચીવરાનં ગહણનિમિત્તેનાપિ અનાપત્તીતિ અત્થો. એવમેવ ‘‘ન નટ્ઠકારણા દેન્તી’’તિ ઇદમ્પિ દસ્સિતમેવ. અચ્છિન્નચીવરે નિસ્સાય તતુત્તરિચીવરવિઞ્ઞાપનવત્થુમ્હિ ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ પઞ્ઞત્તત્તા અનાપત્તિવારે ‘‘અઞ્ઞસ્સત્થાયા’’તિ ન ગહિતં.

તતુત્તરિકથાવણ્ણના.

૬૪૩. કલ્યાણકમ્યતાહેતૂતિ સુન્દરસ્સ મહગ્ઘસ્સ કામતં પટિચ્ચ ચીવરે વિકપ્પનં આપજ્જેય્યાતિ યોજના, ‘‘કીદિસેન તે ભન્તે ચીવરેન અત્થો’’તિ પુબ્બે અપ્પવારિતો ‘‘આયતં વા હોતુ વિત્થતં વા અપ્પિતં વા સણ્હં વા’’તિ (પારા. ૫૨૯) પદભાજને વુત્તવિસિટ્ઠકપ્પં અધિકવિધાનં કરોતીતિ અત્થો. તસ્સ લાભા નિસ્સગ્ગિયં ભવેતિ તથા અપ્પવારિતેન હુત્વા કતેન અધિકવિધાનેન નિપ્ફન્નચીવરસ્સ લાભપ્પયોગેન દુક્કટનિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયા હોન્તિ.

૬૪૪. મહગ્ઘં …પે… વિઞ્ઞાપેતીતિ વીસતિઅગ્ઘનકં ચીવરં દાતુકામમ્હિ ઉપાસકે, ‘‘અલં મય્હં એતેન, દસગ્ઘનકં વા અપ્પગ્ઘનકં વા દેહી’’તિ વદતિ.

૬૪૫. ‘‘ઞાતકે અઞ્ઞાતિસઞ્ઞિસ્સા’’તિ પદચ્છેદો.

પઠમોપક્ખટકથાવણ્ણના.

૬૪૬. પઠમસિક્ખાપદે એકેન ઉપાસકેન પીળા લદ્ધા, ઇધ દ્વીહીતિ એત્તકં નાનાકરણં. સેસં પઠમસિક્ખાપદસદિસમેવાતિ આહ ‘‘દુતિયો…પે… વિનિચ્છયો’’તિ. ઉપક્ખટપદેન લક્ખિતં સિક્ખાપદં ઉપક્ખટં, દુતિયઞ્ચ તં ઉપક્ખટઞ્ચાતિ દુતિયોપક્ખટં, તસ્મિં દુતિયોપક્ખટે. અસ્સાતિ દુતિયોપક્ખટસ્સ.

દુતિયોપક્ખટકથાવણ્ણના.

૬૪૭. રઞ્ઞા વાતિ રાજતો વા. રાજતો ભોગ્ગં ભુઞ્જિતબ્બં અસ્સ અત્થીતિ ‘‘રાજભોગ્ગો’’તિ વુત્તો, રાજતો ભત્તવેત્તનલાભિતો યતો કુતોચિ દાયકા આભતન્તિ સમ્બન્ધો. ન ચ વટ્ટતીતિ એત્થ ‘‘નિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયભાવતો’’તિ અજ્ઝાહરિતબ્બં. ઇધ ઉત્તરિકરણીયં ‘‘તિક્ખત્તુ’’ન્તિઆદિગાથાય (વિ. વિ. ૬૭૧) વક્ખતિ.

૬૪૮. ચીવરચેતાપન્નવસેન અધિગતરજતાદિ યેન કેનચિ પરિયાયેનાપિ ન સાદિતબ્બન્તિ દસ્સેતુમાહ ‘‘રજતં વા’’તિઆદિ. ધવલસભાવતાય રાજતીતિ રજતં, સજ્ઝુ. જાતં રૂપં વણ્ણાયતનમેતસ્સાતિ જાતરૂપં, સુવણ્ણં. કિઞ્ચીતિ અપ્પમત્તકમ્પિ. અત્તનો વા અત્થાય પરસ્સ વા અત્થાય દિય્યમાનં કિઞ્ચિ ગણ્હિતું ન વટ્ટતીતિ યોજના.

૬૪૯. અત્તનો પટિગ્ગહણે આપત્તિયા રૂપિયગહણસિક્ખાપદે વક્ખમાનત્તા અઞ્ઞસ્સ અત્થાય ગહણે આપત્તિદસ્સનત્થમાહ ‘‘અઞ્ઞસ્સત્થાયા’’તિઆદિ. તત્થ અઞ્ઞસ્સત્થાયાતિ અઞ્ઞસ્સ પુગ્ગલસ્સ, ગણસ્સ, સઙ્ઘસ્સ, ચેતિયસ્સ, નવકમ્મસ્સ વા અત્થાય. નિદ્દિટ્ઠન્તિ આહરિત્વા ‘‘ઇમં ગણ્હથા’’તિ વુત્તં રજતં, જાતરૂપં વા અઞ્ઞં વા યં કિઞ્ચિ નિસ્સગ્ગિયદુક્કટવત્થું પટિગ્ગણ્હતો તસ્સ ભિક્ખુનો દુક્કટં હોતીતિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તન્તિ યોજના.

૬૫૦-૧. વુત્તમેવત્થં સરૂપતો વિભાવેતુમાહ ‘‘નેત્વા’’તિઆદિ. નેત્વાતિ આનેત્વા. અકપ્પિયં ભણ્ડન્તિ ‘‘રજતં જાતરૂપં વા’’તિ યથાવુત્તમેવ અકપ્પિયભણ્ડં. ઇત્થન્તિ વક્ખમાનપ્પકારેન. ન ચ વટ્ટતીતિ એત્થ ચ-કારેન વટ્ટતિ ચાતિ અનુઞ્ઞાતં કતન્તિ. યથાહ અટ્ઠકથાયં –

‘‘સચે પન ‘નયિદં ભિક્ખૂનં સમ્પટિચ્છિતું વટ્ટતી’તિ પટિક્ખિત્તે ‘વડ્ઢકીનં વા કમ્મકરાનં વા હત્થે ભવિસ્સતિ, કેવલં તુમ્હે સુકતદુક્કટં જાનાથા’તિ વત્વા તેસં હત્થે દત્વા પક્કમતિ, વટ્ટતિ. અથાપિ ‘મમ મનુસ્સાનં હત્થે ભવિસ્સતિ, મય્હમેવ વા હત્થે ભવિસ્સતિ, કેવલં તુમ્હે યં યસ્સ દાતબ્બં, તદત્થાય પેસેય્યાથા’તિ વદતિ, એવમ્પિ વટ્ટતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૩૮-૫૩૯).

૬૫૨. વિહારસ્સાતિ એત્થ ‘‘નવકમ્મસ્સા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૩૮-૫૩૯) અટ્ઠકથાયં વુત્તત્તા વત્તબ્બં ગાથાબન્ધવસેન ન વુત્તં.

૬૫૪. રજતં જાતરૂપં વા સઙ્ઘસ્સાતિ એત્થ ‘‘ચત્તારો પચ્ચયે પરિભુઞ્જથાતિ દિન્ન’’ન્તિ સેસો. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘સચે પન કોચિ બહુમ્પિ હિરઞ્ઞસુવણ્ણં આનેત્વા ‘ઇદં સઙ્ઘસ્સ દમ્મિ, ચત્તારો પચ્ચયે પરિભુઞ્જથા’તિ વદતિ, તં ચે સઙ્ઘો સમ્પટિચ્છતિ, પટિગ્ગહણેપિ પરિભોગેપિ આપત્તી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૩૮-૫૩૯). એવં આભતં તસ્મિં સઙ્ઘે યો કોચિ ભિક્ખુ ‘‘નયિદં કપ્પતી’’તિ સચે પટિક્ખિપતિ, ‘‘અયં સઙ્ઘસ્સ લાભન્તરાયં કરોતી’’તિ વદન્તસ્સેવ આપત્તિ હોતિ. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘યો હિ તં ચોદેતિ, સ્વેવ સાપત્તિકો હોતિ, તેન પન એકેન બહૂ અનાપત્તિકા કતા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૩૮-૫૩૯). ઇધ સ્વેવ સાપત્તિકોતિ એત્થ ‘‘દુક્કટાપત્તિકોતિ વુત્તં હોતી’’તિ ગણ્ઠિપદે વુત્તં. ઇમિસ્સા ગાથાય ‘‘સઙ્ઘસ્સા’’તિ અલિખિત્વા ‘‘ભિક્ખુનો’’તિ ચ લિખન્તિ, તં ન સુન્દરં. ઇદાનિ દસ્સિતઅટ્ઠકથાપાઠે ‘‘સઙ્ઘો સમ્પટિચ્છતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૩૮-૫૩૯) વુત્તત્તા ‘‘સઙ્ઘસ્સા’’તિ પાઠો સુન્દરો.

૬૫૫. તળાકસ્સાતિ વાપિયા. સસ્સુપ્પત્તિનિદાનતો તળાકં ખેત્તં, તતો તસ્સ ગહણં વા પરિભોગો વા ન ચ વટ્ટતીતિ યોજના. તળાકસ્સ ચાતિ એત્થ ચ-કારેન ખેત્તવત્થુ સઙ્ગહિતં. ન ચ વટ્ટતીતિ એત્થ ચકારેન વટ્ટતિ ચાતિ દસ્સિતં હોતિ.

૬૫૬. તં કતમન્તિ આહ ‘‘ચત્તારો’’તિઆદિ. સબ્બમ્પીતિ તળાકપોક્ખરણિખેત્તાદિ સબ્બમ્પિ.

૬૫૮-૯. અપરિચ્છિન્નભાગસ્મિન્તિ ‘‘ઇમસ્મિં ભૂમિભાગે કતસ્સ કમ્મેહિ એત્તકો ભાગો દેય્યો’’તિ એવં પુબ્બે અનિયમિતઆયે ભૂમિભાગે. અકતપુબ્બં નવસસ્સં નામ. એત્તકં ભાગં દેથાતિ એત્તકં કહાપણભાગં દેથ. ઉટ્ઠાપેતીતિ ઉપ્પાદેતિ.

‘‘કસથ વપથા’’તિ અકપ્પિયં વાચં વત્વાતિ યોજના. વપથાતિ ચાતિ એત્થ ચ-સદ્દો ઇધ અવુત્તં તંકત્તુયોગકાલે વુચ્ચમાનં અકપ્પિયવચનન્તરં સમુચ્ચિનોતિ. ઉપ્પાદિતઞ્ચાતિ એત્થ ચ-સદ્દો કહાપણં સમુચ્ચિનોતિ. સબ્બન્તિ તથા ઉપ્પાદિતકહાપણઞ્ચ એવં અકપ્પિયવોહારેન ઉપ્પાદિતઞ્ચાતિ સબ્બં.

૬૬૦. કસથાદિકં વચનં અવત્વા ‘‘એત્તિકાય ભૂમિયા એત્તકો નામ ભાગો’’તિ ભૂમિં યો ચ પતિટ્ઠાપેતિ, તસ્સેવેતમકપ્પિયન્તિ વક્ખમાનેન યોજેતબ્બં. ચ-સદ્દો ‘‘યો પના’’તિ વક્ખમાનપુગ્ગલન્તરાપેક્ખો.

૬૬૧-૨. ભૂમિયા સયમેવ પમાણસ્સ જાનનત્થં તૂતિ યોજના, ‘‘એત્તકે ભૂમિભાગે અમ્હેહિ સસ્સં કતં, એત્તકં નામ ભાગં ગણ્હથા’’તિ કસકેહિ વુત્તે તેસં વચનં અસદ્દહિત્વા સયમેવ ખેત્તભૂમિયા પમાણં ઞાતુકામતાયાતિ અત્થો. તુ-સદ્દો ઇમમેવ વિસેસં જોતેતિ. યો પન મિનાતિ, તસ્સેવેતમકપ્પિયન્તિ વક્ખમાનેન યોજેતબ્બં. રજ્જુયાપિ ચ દણ્ડેનાતિ એત્થ પાદેનાપિ મિનિતું ન વટ્ટતીતિ વદન્તિ. ‘‘રક્ખતી’’તિઆદિકિરિયાપદેહિપિ એવમેવ યોજેતબ્બં.

ખલે ઠત્વા રક્ખતીતિ ધઞ્ઞકરણે ઠત્વા અઞ્ઞે ગણ્હિતું અદત્વા પાલેતિ. કથં રક્ખિતું વટ્ટતિ, કથં રક્ખિતું ન વટ્ટતીતિ? તં પન વીહિં ‘‘ઇદં વા એત્તકં વા મા ગણ્હ, ઇદં ગહેતું ન લબ્ભતી’’તિ વા ‘‘ઇતો અપનેહિ, ઇધ પુઞ્જં કરોહી’’તિ વા એવમાદિના પયોગેન ચે રક્ખતિ, તં અકપ્પિયં. સચે ‘‘મયિ ઠિતે રક્ખિતં હોતી’’તિ રક્ખતિ, ગણ્હન્તે વા પસ્સિત્વા ‘‘કિં કરોથા’’તિ ભણતિ, વટ્ટતિ. રૂપિયપટિગ્ગહણસિક્ખાપદે દ્વારં પિદહિત્વા રક્ખન્તેન વસિતબ્બન્તિ હિ વુત્તન્તિ ગણ્ઠિપદે વુત્તનયેન વેદિતબ્બો. અઞ્ઞસ્મિમ્પિ ગણ્ઠિપદે વુત્તં ‘‘થેનેત્વા ગણ્હન્તે સતિ એતં ભો પવત્તિં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ કિં આરોચેસ્સામીતિ પટિપુચ્છિતું વટ્ટતીતિ વદન્તી’’તિ. નીહરાપેતીતિ એત્થાપિ સચે પરિયાયેન વદતિ, વટ્ટતીતિ વદન્તિ. તસ્સેવેતમકપ્પિયન્તિ ઇદં ખેત્તમિનનાદિં કરોન્તેન લદ્ધબ્બતો અઞ્ઞસ્સ અભિનવુપ્પાદિતસ્સ અભાવા અઞ્ઞેસં વટ્ટતીતિ દ્વીસુ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં.

૬૬૩. ‘‘એત્તકેહિ વીહીહિ ઇદં આહરથા’’તિ વુત્તા સચે આહરન્તીતિ યોજના. એત્થ ‘‘તસ્સેવેતમકપ્પિય’’ન્તિ ઇદં ધઞ્ઞસ્સ વિચારિતત્તા વુત્તં. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘તસ્સેવ અકપ્પિયં. કસ્મા? ધઞ્ઞસ્સ વિચારિતત્તા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૩૮-૫૩૯).

૬૬૪. હિરઞ્ઞેનાતિ કહાપણેન. ‘‘તમકપ્પિય’’ન્તિ ઇદં કહાપણાનં વિચારિતત્તા વુત્તં. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘સબ્બેસં અકપ્પિયં. કસ્મા? કહાપણાનં વિચારિતત્તા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૩૮-૫૩૯).

૬૬૫. પેસકારકદાસં વાતિ પેસકારકસઙ્ખાતં દાસં વા, પેસકારો તન્તવાયો. આરામિકાનં નામેન દેન્તેતિ ‘‘આરામિકં દમ્મિ, વેય્યાવચ્ચકરં દમ્મી’’તિઆદિના નયેન દેન્તે.

૬૬૬. ખીરં દધિ તક્કં સપ્પિ નવનીતન્તિ પઞ્ચગોરસા.

૬૬૭. અજિકાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન મહિસં સઙ્ગણ્હાતિ.

૬૬૯. પટિસિદ્ધેપીતિ પટિક્ખિત્તેપિ. મૂલં દત્વાતિ કપ્પિયભણ્ડમૂલં દત્વા. કુક્કુટાદયો પન ‘‘સુખેન વસન્તૂ’’તિ અરઞ્ઞેયેવ વિસ્સજ્જેતબ્બં. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘કુક્કુટસૂકરે ‘સુખં જીવન્તૂ’તિ અરઞ્ઞે વિસ્સજ્જેતું વટ્ટતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૩૮-૫૩૯). સૂકરમયૂરાદીસુપિ લદ્ધેસુ તેસં અનુરૂપેયેવ વિસયે વિસ્સજ્જેતબ્બા.

૬૭૧. ‘‘તિક્ખત્તુ’’ન્તિઆદિગાથાય કો સમ્બન્ધો? ‘‘રઞ્ઞા વા રાજભોગ્ગેના’’તિઆદિગાથાય સઙ્ગહિતનયેન રાજરાજામચ્ચબ્રાહ્મણગહપતાદીસુ યેન કેનચિ અત્તના વા ચીવરચેતાપન્નેન ચીવરં ચેતાપેત્વા ‘‘ઇત્થન્નામં ભિક્ખું ચીવરેન અચ્છાદેહી’’તિ વત્વા તં ચીવરચેતાપન્નસઙ્ખાતં ચીવરમૂલં દત્વા પહિતદૂતેન વા ભિક્ખું ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘ઇદં ખો ભન્તે આયસ્મન્તં ઉદ્દિસ્સ ચીવરચેતાપન્નં આભતં, પટિગ્ગણ્હાતુ આયસ્મા ચીવરચેતાપન્ન’’ન્તિ યદિ વુચ્ચેય્ય, ભિક્ખુના ‘‘ન ખો મયં આવુસો ચીવરચેતાપન્નં પટિગ્ગણ્હામ, ચીવરઞ્ચ ખો મયં પટિગ્ગણ્હામ કાલેન કપ્પિય’’ન્તિ વુત્તે સચે તેન ‘‘અત્થિ પનાયસ્મતો કોચિ વેય્યાવચ્ચકરો’’તિ વુત્તે ચીવરત્થિકેન ભિક્ખુના ‘‘એસો ખો આવુસો ભિક્ખૂનં વેય્યાવચ્ચકરો’’તિ આરામિકે વા ઉપાસકે વા દસ્સિતે યદિ સો તસ્સ અત્તના આહરિત્વા ‘‘ઇમસ્સ ભિક્ખુનો ચીવરેન અત્થે સતિ ઇમિના ચીવરં ચેતાપેત્વા અચ્છાદેહી’’તિ વત્વા તં ભિક્ખું ઉપસઙ્કમિત્વા ‘‘યં ખો ભન્તે આયસ્મા વેય્યાવચ્ચકરં નિદ્દિસિ, સઞ્ઞત્તો સો મયા, ઉપસઙ્કમતુ આયસ્મા કાલેન, ચીવરેન તં અચ્છાદેસ્સતી’’તિ યદિ વદેય્ય, તેન ચીવરત્થિકેન ભિક્ખુના કિં કાતબ્બન્તિ ભગવતા વુત્તન્તિ આહાતિ અયમિમિસ્સા ગાથાય સમ્બન્ધો.