અનિયતકથાવણ્ણના

૫૪૨-૩. ઇદાનિ સઙ્ઘાદિસેસકથાનન્તરં અનિયતકથં દસ્સેતુમાહ ‘‘રહોનિસજ્જસ્સાદેના’’તિઆદિ. રહસિ નિસજ્જા રહોનિસજ્જા, તસ્સા અસ્સાદો રહોનિસજ્જસ્સાદો, તેન રહોનિસજ્જસ્સાદેન, મેથુનધમ્મસન્નિસ્સિતેન કિલેસેનાતિ અત્થો. વુત્તઞ્હિ અટ્ઠકથાયં ‘‘રહોનિસજ્જસ્સાદોતિ મેથુનધમ્મસન્નિસ્સિતકિલેસો વુચ્ચતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૫૧). ‘‘રહો નામ ચક્ખુસ્સ રહો સોતસ્સ રહો. ચક્ખુસ્સ રહો નામ ન સક્કા હોતિ અક્ખિં વા નિખણિયમાને ભમુકં વા ઉક્ખિપિયમાને સીસં વા ઉક્ખિપિયમાને પસ્સિતું. સોતસ્સ રહો નામ ન સક્કા હોતિ પકતિકથા સોતુ’’ન્તિ (પારા. ૪૪૫) પદભાજને વુત્તરહેસુ ચક્ખુસ્સ રહો એવ ઇધાધિપ્પેતો. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘કિઞ્ચાપિ પાળિયં ‘સોતસ્સ રહો’તિ આગતં, ચક્ખુસ્સ રહેનેવ પન પરિચ્છેદો વેદિતબ્બો’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૪૪-૪૪૫).

ચક્ખુસ્સ રહત્તા ‘‘પટિચ્છન્ન’’ન્તિ ઇમમ્પિ પટિચ્છન્નત્તા એવ ‘‘અલંકમ્મનિય’’ન્તિ ઇમમ્પિ સઙ્ગણ્હાતિ. નિસજ્જસદ્દોપાદાનેન ‘‘આસને’’તિ ઇદમ્પિ ગહિતમેવ. ‘‘માતુગામસ્સ સન્તિકં ગન્તુકામો’’તિ ઇમિના ‘‘માતુગામેન સદ્ધિ’’ન્તિ ઇદમ્પિ ગહિતમેવ. એવં સામત્થિયા લબ્ભમાનપદોપાદાનેન યો પન ભિક્ખુ માતુગામેન સદ્ધિં એકો એકાય રહો પટિચ્છન્ને આસને અલંકમ્મનિયે નિસજ્જસ્સાદેનાતિ વુત્તં હોતિ. ચક્ખુસ્સ રહભાવેન કુટ્ટાદિપટિચ્છન્ને તેનેવ મેથુનસેવનકમ્મસ્સ અનુરૂપે આસને તદહુજાતાયપિ મનુસ્સિત્થિયા સહ નિસજ્જસ્સાદરાગેન સમન્નાગતો હુત્વાતિ અત્થો. એત્થ ‘‘માતુગામસ્સા’’તિ તદહુજાતમ્પિ ઇત્થિં ગણ્હાતીતિ કુતો લબ્ભતીતિ? ‘‘માતુગામો નામ મનુસ્સિત્થી, ન યક્ખી, ન પેતી, ન તિરચ્છાનગતા, અન્તમસો તદહુજાતાપિ દારિકા, પગેવ મહત્તરી’’તિ (પારા. ૪૪૫) પદભાજનતો લબ્ભતિ.

‘‘નિવાસેતી’’તિ ઇમિના ‘‘કાયબન્ધનં બન્ધતિ, ચીવરં પારુપતી’’તિ ઇદં લક્ખીયતિ. સબ્બત્થાતિ યથાવુત્તં પયોગતો પુબ્બાપરપયોગે સઙ્ગણ્હાતિ. તેનેવ ‘‘પયોગે ચ પયોગે ચા’’તિ વિચ્છાપયોગો કતો. નિસીદતો ચસ્સ દુક્કટન્તિ યોજના. ‘‘ઉભિન્નમ્પિ નિસજ્જાય પાચિત્તિય’’ન્તિ વક્ખમાનત્તા દુક્કટં સન્ધાય એકકસ્સ નિસીદતોતિ ગહેતબ્બં.

૫૪૪. નિસજ્જાય ઉભિન્નમ્પીતિ એત્થ ‘‘સકિ’’ન્તિ સેસો, ઉભિન્નં નિસજ્જાપૂરણવસેન અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ પુરે વા પચ્છા વા એકક્ખણે વા માતુગામસ્સ વા ભિક્ખુસ્સ વા એકવારં નિસજ્જાયાતિ વુત્તં હોતિ. વુત્તઞ્હેતં પાળિયં ‘‘માતુગામે નિસિન્ને ભિક્ખુ ઉપનિસિન્નો વા હોતી’’તિઆદિ (પારા. ૪૪૫). હોતિ પાચિત્તિયન્તિ યોજના. પયોગગણનાય ચ હોન્તિ પાચિત્તિયાનીતિ ગહેતબ્બં, માતુગામસ્સ વા ભિક્ખુનો વા ઉભિન્નં વા ઉટ્ઠાયુટ્ઠાય પુનપ્પુનં ઉપનિસીદનપયોગગણનાય ચાતિ અત્થો. ‘‘આપત્તીહિપિ તીહિપી’’તિ વક્ખમાનત્તા પાચિત્તિયગ્ગહણં પારાજિકસઙ્ઘાદિસેસાનં ઉપલક્ખણં હોતિ, તીસુ એકં હોતીતિ વુત્તં હોતિ. એત્થ ‘‘પયોગગણનાયા’’તિ ઇદં પારાજિકાય ન લબ્ભતિ એકપયોગેનેવ સિજ્ઝનતો. કાયસંસગ્ગસઙ્ઘાદિસેસો, પન સરીરતો પુનપ્પુનં વિયુજ્જિત્વા ફુસનેન પાચિત્તિયઞ્ચ યથાવુત્તનયેનેવ લબ્ભતિ.

બહૂસુપિ માતુગામેસુ બહુકાનિ પાચિત્તિયાનિ હોન્તીતિ યોજના. બહૂસુ માતુગામેસુ નિસિન્નેસુ નિસિન્નાનં ગણનાય એકેનેવ પયોગેન બહૂનિ પાચિત્તિયાનિ ચ સઙ્ઘાદિસેસા ચ હોન્તિ. ‘‘પયોગગણનાય ચા’’તિ ઇમસ્સ એત્થાપિ યુજ્જમાનત્તા તાસુ વિસું વિસું ઉટ્ઠાયુટ્ઠાય પુનપ્પુનં નિસીદન્તીસુ, સયઞ્ચ ઉટ્ઠાયુટ્ઠાય પુનપ્પુનં નિસીદતો તાસં ગણનાય આપજ્જિતબ્બાપત્તિયો પયોગગણનાય ચ બહૂ હોન્તીતિ ઇદં લબ્ભતિ. એત્થાપિ પન પારાજિકં ન લબ્ભતિ, સઙ્ઘાદિસેસો, પાચિત્તિયઞ્ચ લબ્ભતિ.

૫૪૫. સમીપે ઠિતોપિ અન્ધો અનાપત્તિં ન કરોતીતિ સોતસ્સ રહભાવે અસતિપિ પધાનભૂતસ્સ ‘‘ચક્ખુસ્સ રહો’’તિ ઇમસ્સ અઙ્ગસ્સ વિજ્જમાનત્તા વુત્તં ‘‘અન્તોદ્વાદસહત્થકે’’તિ, ઇમિના સવનૂપચારે વિજ્જમાનેપીતિ વુત્તં હોતિ. ઇત્થીનં તુ સતમ્પિ ચ ન કરોતિ અનાપત્તિન્તિ યોજના, વિઞ્ઞુનો પુરિસસ્સ અસન્નિહિતભાવેનાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘ઇત્થીનમ્પિ સતમ્પિ ચા’’તિ લિખન્તિ, તતોપિ અયમેવ પાઠો સુન્દરો. પિ-સદ્દો વા તુ-સદ્દત્થે દટ્ઠબ્બો.

૫૪૬. નિપજ્જિત્વાતિ એત્થ ‘‘સમીપે’’તિ સેસો, ‘‘નિદ્દાયન્તોપી’’તિ એતસ્સ વિસેસકેન ‘‘નિપજ્જિત્વા’’તિ ઇમિના નિસીદિત્વા નિદ્દાયન્તોતિ ઇમસ્સ નિવત્તિતત્તા સમીપે નિસીદિત્વા નિદ્દાયન્તોપિ અનન્ધો મનુસ્સપુરિસો અનાપત્તિં કરોતીતિ લબ્ભતિ. ‘‘કેવલ’’ન્તિ વિસેસનેન બલવનિદ્દૂપગતો ગહિતોતિ તથા અહુત્વા અન્તરન્તરા આપન્નાપન્ને વિનિચ્છિનિત્વા પવત્તમાનાય કપિનિદ્દાય નિદ્દાયન્તોપિ અનાપત્તિં કરોતીતિ અયમત્થો લબ્ભતિ. ‘‘પિહિતદ્વારગબ્ભસ્સા’’તિ વત્તબ્બે મજ્ઝપદલોપીસમાસવસેન ‘‘પિહિતગબ્ભસ્સા’’તિ વુત્તં. ‘‘દ્વારે’’તિ ઇમિના દ્વારેકદેસભૂતં ઉમ્મારં વા તંસમીપં વા ઉપચારેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. સચે ગબ્ભો પિહિતદ્વારો ન હોતિ, અનાપત્તીતિ બ્યતિરેકતો દસ્સિતં.

૫૪૭. ઇમસ્મિં અનિયતસિક્ખાપદે પાળિયં અનાપત્તિવારે અસતિપિ ‘‘યો પન ભિક્ખુ માતુગામેન સદ્ધિં રહો પટિચ્છન્ને આસને નિસજ્જં કપ્પેય્ય, પાચિત્તિય’’ન્તિ (પાચિ. ૨૮૫) પઞ્ચમસ્સ અચેલકવગ્ગસ્સ ચતુત્થસિક્ખાપદે અનાપત્તિવારે ‘‘અનાપત્તિ યો કોચિ વિઞ્ઞૂ પુરિસો દુતિયો હોતિ, તિટ્ઠતિ ન નિસીદતિ, અરહોપેક્ખો, અઞ્ઞવિહિતો નિસીદતિ, ઉમ્મત્તકસ્સ આદિકમ્મિકસ્સા’’તિ (પાચિ. ૨૮૮) વુત્તે અનાપત્તિવારે સઙ્ગહેતુમાહ ‘‘અનન્ધે સતી’’તિઆદિ. ‘‘એતસ્સ સમીપે’’તિ પકરણતો લબ્ભતિ. ઇધ પુલ્લિઙ્ગનિદ્દેસેન પુરિસો લબ્ભતિ, ‘‘તેનાપિ અબાલેન ભવિતબ્બં, મનુસ્સજાતિકેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ ઇદઞ્ચ ‘‘વિઞ્ઞુસ્મિ’’ન્તિ ઇમિના લબ્ભતિ. અન્ધસદિસનિદ્દૂપગતપટિપક્ખવાચિઅનન્ધપદેન ‘‘અનિદ્દાયન્તે’’તિ લબ્ભતિ, મનાપામનાપં જાનન્તે અનિદ્દાયન્તે મનુસ્સપુરિસે દસ્સનૂપચારસ્સ અન્તો વિજ્જમાનેતિ અત્થો.

‘‘નિસજ્જપચ્ચયા દોસો નત્થી’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો, એવરૂપે રહો આસને માતુગામેન સદ્ધિં નિસિન્નપચ્ચયા આપત્તિ નત્થીતિ અત્થો. ‘‘ઠિતસ્સા’’તિ ઇમિનાપિ તદેવ પદં યોજેતબ્બં. વિઞ્ઞુમ્હિ પટિબલે મનુસ્સપુરિસે અસન્નિહિતેપિ તથાવિધે રહો આસને માતુગામે આસને નિસિન્નેપિ સયાનેપિ ઠિતેપિ સયં ઠિતસ્સ નિસજ્જાય અભાવા તપ્પચ્ચયા આપત્તિ ન હોતીતિ અત્થો. અરહસઞ્ઞિનો નિસજ્જપચ્ચયા દોસો નત્થીતિ રહો આસને માતુગામેન સદ્ધિં નિસજ્જન્તસ્સાપિ ‘‘રહો’’તિ સઞ્ઞારહિતસ્સ નિસીદતો નિસજ્જપચ્ચયા અનાપત્તીતિ અત્થો. વિક્ખિત્તચેતસો નિસજ્જપચ્ચયા દોસો નત્થીતિ યોજના.

૫૪૮. એત્તાવતા પાચિત્તિયાપત્તિમત્તતો અનાપત્તિપ્પકારં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ અનિયતવોહારહેતુભૂતાહિ તીહિ આપત્તીહિ અનાપત્તિપકારં દસ્સેતુમાહ ‘‘ન દોસો’’તિઆદિ. આપત્તીહિપિ તીહિપીતિ ‘‘નિસજ્જં ભિક્ખુ પટિજાનમાનો તિણ્ણં ધમ્માનં અઞ્ઞતરેન કારેતબ્બો પારાજિકેન વા સઙ્ઘાદિસેસેન વા પાચિત્તિયેન વા’’તિ (પારા. ૪૪૪) પાળિયં વુત્તાહિ ‘‘પઠમપારાજિકાપત્તિકાયસંસગ્ગસઙ્ઘાદિસેસાપત્તિપાચિત્તિયાપત્તી’’તિ ઇમાહિ તીહિપિ આપત્તીહીતિ વુત્તં હોતીતિ.

પઠમાનિયતકથાવણ્ણના.

૫૪૯. વત્તબ્બભાવેનાધિકતદુતિયાનિયતવિનિચ્છયતો પઠમાનિયતે વુત્તવિનિચ્છયેહિ સમં વિનિચ્છયં પહાય તત્થ અવુત્તં ઇમસ્સેવ વિનિચ્છયવિસેસં દસ્સેતુમાહ ‘‘અનન્ધા’’તિઆદિ. ઇધ દુટ્ઠુલ્લવાચાસઙ્ઘાદિસેસસ્સાપિ ગહિતત્તા તતો અનાપત્તિકરં દસ્સેતું ‘‘અબધિરો’’તિ વુત્તં. અનન્ધો અબધિરોતિ ‘‘પુરિસો’’તિ ઇદં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘ઇત્થી’’તિ ઇદં સન્ધાય ‘‘અનન્ધાબધિરા’’તિ ગહેતબ્બં. એવમુપરિપિ. તેનાપિ સવનૂપચારન્તોગધેન ભવિતબ્બન્તિ દસ્સેતું ‘‘અન્તોદ્વાદસહત્થટ્ઠો’’તિ વુત્તં.

૫૫૦. ‘‘અન્ધો અબધિરો અનાપત્તિં ન કરોતી’’તિ ઇદં કાયસંસગ્ગસઙ્ઘાદિસેસં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘બધિરો વાપિ ચક્ખુમા, ન કરોતિ અનાપત્તિ’’ન્તિ ઇદં પન દુટ્ઠુલ્લવાચાસઙ્ઘાદિસેસં સન્ધાય વુત્તન્તિ એવમેત્થ સન્ધાય ભાસિતત્થો વેદિતબ્બો.

પુરિમાનિયતકથાય અવુત્તવિસેસસ્સ દુતિયાનિયતકથાય વત્તુમિચ્છિતત્તા અયમ્પિ વિસેસો ઇધ વત્તબ્બો. કોયં વિસેસો, યો ઇધ વત્તબ્બોતિ ચે? તત્થ ‘‘પટિચ્છન્ને આસને અલંકમ્મનિયે’’તિ (પારા. ૪૪૪) વુત્તં આસનઙ્ગદ્વયં ઇધ ‘‘ન હેવ ખો પન પટિચ્છન્નં આસનં હોતિ નાલંકમ્મનિય’’ન્તિ (પારા. ૪૫૩) નિસેધેત્વા ‘‘અલઞ્ચ ખો હોતિ માતુગામં દુટ્ઠુલ્લાહિ વાચાહિ ઓભાસિતુ’’ન્તિ (પારા. ૪૫૩) ઇદં અપુબ્બઙ્ગં વુત્તં. તત્ર માતુગામોતિ અન્તમસો તદહુજાતાપિ દારિકા ગહિતા, ઇધ ‘‘માતુગામો નામ મનુસ્સિત્થી, ન યક્ખી, ન પેતી, ન તિરચ્છાનગતા, વિઞ્ઞૂ પટિબલા સુભાસિતદુબ્ભાસિતં દુટ્ઠુલ્લાદુટ્ઠુલ્લં આજાનિતુ’’ન્તિ (પારા. ૪૫૪) વિઞ્ઞૂ પટિબલો માતુગામોવ વુત્તો. તત્થ ‘‘પારાજિકેન વા સઙ્ઘાદિસેસેન વા પાચિત્તિયેન વા’’તિ (પારા. ૪૪૪) તિસ્સો આપત્તિયો વુત્તા, ઇધ ‘‘નિસજ્જં ભિક્ખુ પટિજાનમાનો દ્વિન્નં ધમ્માનં અઞ્ઞતરેન કારેતબ્બો સઙ્ઘાદિસેસેન વા પાચિત્તિયેન વા’’તિ (પારા. ૪૫૩) દ્વેયેવ આપત્તિયો વુત્તા. સઙ્ઘાદિસેસેસુ ચ તત્થ ‘‘સા ચે એવં વદેય્ય ‘અય્યો મયા દિટ્ઠો નિસિન્નો માતુગામેન સદ્ધિં કાયસંસગ્ગં સમાપજ્જન્તો’તિ, સો ચ તં પટિજાનાતિ, આપત્તિયા કારેતબ્બો’’તિ (પારા. ૪૪૮) કાયસંસગ્ગસઙ્ઘાદિસેસોવ વુત્તો, ઇધ સો ચ વુત્તો, ‘‘સા ચે એવં વદેય્ય ‘અય્યસ્સ મયા સુતં નિસિન્નસ્સ માતુગામં દુટ્ઠુલ્લાહિ વાચાહિ ઓભાસેન્તસ્સા’તિ, સો ચ તં પટિજાનાતિ, આપત્તિયા કારેતબ્બો’’તિ (પારા. ૪૫૫) દુટ્ઠુલ્લવાચાસઙ્ઘાદિસેસો ચ વુત્તો. એત્તકો ઉભિન્નમનિયતાનં વિસેસો.

અયં કસ્મા ન વુત્તોતિ? અયં સમ્બોધવત્થુવિસેસો વત્તુમિચ્છિતો પન અટ્ઠકથાગતવિનિચ્છયવિસેસતોતિ તસ્મા ન વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બો. તિસમુટ્ઠાનમેવિદં કાયચિત્તવાચાચિત્તકાયવાચાચિત્તવસેન તીણિ સમુટ્ઠાનાનિ એતસ્સાતિ કત્વા.

ઇમેહિપિ દ્વીહિ અનિયતસિક્ખાપદેહિ સિક્ખાપદન્તરેસુ પઞ્ઞત્તાયેવ આપત્તિયો, અનાપત્તિયો ચ દસ્સિતા, ન કોચિ આપત્તિવિસેસો વુત્તો, તસ્મા કિમેતેસં વચનેનાતિ? વુચ્ચતે – વિનયવિનિચ્છયલક્ખણં ઠપેતું ભગવતા ઉપ્પન્ને વત્થુમ્હિ દ્વે અનિયતા પઞ્ઞત્તા. કથં? એવરૂપાયપિ સદ્ધેય્યવચનાય ઉપાસિકાય વુચ્ચમાનો પટિજાનમાનોવ આપત્તિયા કારેતબ્બો, ન અપ્પટિજાનમાનો, તસ્મા ‘‘યાય કાયચિ આપત્તિયા યેન કેનચિ ચોદિતે પટિઞ્ઞાતકરણંયેવઙ્ગં કાતબ્બ’’ન્તિ ઇમેહિ સિક્ખાપદેહિ વિનિચ્છયલક્ખણં ઠપિતન્તિ વેદિતબ્બં. અથ કસ્મા ભિક્ખુનીનં અનિયતં ન વુત્તન્તિ? ઇદમેવ લક્ખણં સબ્બત્થ અનુગતન્તિ ન વુત્તં.

દુતિયાનિયતકથાવણ્ણના.

ઇતિ વિનયત્થસારસન્દીપનિયા

વિનયવિનિચ્છયવણ્ણનાય

અનિયતકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.