સઙ્ઘાદિસેસકથાવણ્ણના

૩૨૫. એવં નાનાનયપટિમણ્ડિતસ્સ પારાજિકકણ્ડસ્સ વિનિચ્છયં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તદનન્તરમુદ્દિટ્ઠસ્સ તેરસકણ્ડસ્સ વિનિચ્છયં દસ્સેતુમાહ ‘‘મોચેતુકામતા’’તિઆદિ. મોચેતું કામેતીતિ મોચેતુકામો, તસ્સ ભાવો મોચેતુકામતા, તાય સમ્પયુત્તં ચિત્તં મોચેતુકામતાચિત્તં. એત્થ ‘‘મોચેતુકામતા’’તિ ઇમિના એકાદસસુ રાગેસુ ‘‘મોચનસ્સાદો’’તિ વુત્તં ઇમસ્સ સઙ્ઘાદિસેસસ્સ મૂલકારણં સુક્કમોચનવિસયં રાગમાહ.

એકાદસ રાગા નામ ‘‘મોચનસ્સાદો, મુચ્ચનસ્સાદો, મુત્તસ્સાદો, મેથુનસ્સાદો, ફસ્સસ્સાદો, કણ્ડુવનસ્સાદો, દસ્સનસ્સાદો, નિસજ્જસ્સાદો, વાચસ્સાદો, ગેહસ્સિતપેમં, વનભઙ્ગિય’’ન્તિ એવમાગતા. ઇધ મોચનં નામ સમ્ભવધાતુમોચનં, તદત્થાય તબ્બિસયરાગસમ્પયુત્તવેદના મોચનસ્સાદો નામ. તેનાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘મોચેતું અસ્સાદો મોચનસ્સાદો’’તિ. મુચ્ચમાને અસ્સાદો મુચ્ચનસ્સાદો, સમ્ભવધાતુમ્હિ મુચ્ચમાને તંરાગસમ્પયુત્તા વેદના મુચ્ચનસ્સાદો નામ. એતેનેવ નયેન મુત્તસ્સાદાદિવાચસ્સાદાવસાનેસુ પદેસુ અત્થક્કમો વેદિતબ્બો. ઇમેહિ નવહિ પદેહિ અસ્સાદસીસેન કુન્તયટ્ઠિઞાયેન તંસહચરિતો રાગો દસ્સિતો. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘નવહિ પદેહિ સમ્પયુત્તઅસ્સાદસીસેન રાગો વુત્તો’’તિ.

ગેહસ્સિતપેમન્તિ એત્થ ગેહટ્ઠા માતુઆદયો આધેય્યઆધારવોહારેન ‘‘ગેહા’’તિ વુચ્ચન્તિ. ‘‘મઞ્ચા ઉક્કુટ્ઠિં કરોન્તી’’તિઆદીસુ વિય તન્નિસ્સિતો સિનેહપરિયાયો રાગો ‘‘ગેહસ્સિતપેમ’’ન્તિ વુત્તો. ઇમિના પદેન રાગસ્સ સભાવો સન્દસ્સિતો. વનતો ભઞ્જિત્વા આભતં યં કિઞ્ચિ ફલપુપ્ફાદિ વનભઙ્ગિયં નામ. ઇધ પન રાગવસેન પટિબદ્ધચિત્તં માતુગામેહિ વિરહદુક્ખાપનયનત્થં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૪૦) તેસં ઠાને ઠપેત્વા દસ્સનફુસનવસેન વિન્દિતું રાગીહિ ગહેતબ્બતો તેહિ પિળન્ધિતમાલસહિતં તમ્બૂલન્તિ એવમાદિ ‘‘વનભઙ્ગિય’’ન્તિ અધિપ્પેતં. ઇમિના પત્થિતવિસયગોચરો રાગો તદાયત્તવત્થુવસેન સન્દસ્સિતો. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘એકેન પદેન સરૂપેનેવ રાગો, એકેન પદેન વત્થુના વુત્તો. વનભઙ્ગો હિ રાગસ્સ વત્થુ, ન રાગોયેવા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૪૦).

‘‘મોચેતુકામતા’’તિ ઇદમેવ અવત્વા ‘‘ચિત્ત’’ન્તિ વચનેન વીતિક્કમસાધિકાય કાયવિઞ્ઞત્તિયા સમુટ્ઠાપકં રાગસમ્પયુત્તં ચિત્તવિસેસં દસ્સેતિ. તેન ચિત્તેન સમુટ્ઠાપિયમાનં વિઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતં વીતિક્કમં ‘‘વાયામો’’તિ ઇમિના દસ્સેતિ. વાયામો નામ તંચિત્તસમ્પયુત્તવીરિયં. એત્થ પન ‘‘સેમ્હો ગુળો’’તિઆદીસુ વિય ફલે હેતૂપચારઞાયેન વીતિક્કમસ્સ વિસેસહેતુભૂતવીરિયવાચકેન ચ પદેન વીતિક્કમોવ વુત્તોતિ દટ્ઠબ્બં. અજ્ઝત્તબાહિરવત્થુઘટ્ટનં, આકાસે કટિકમ્પનન્તિ સુક્કમોચનત્થો વાયામોતિ અત્થો. સુક્કસ્સ મોચનં સુક્કમોચનં.

એત્થ ચ સુક્કસ્સાતિ ‘‘સુક્કન્તિ દસ સુક્કાનિ નીલં પીતકં લોહિતકં ઓદાતં તક્કવણ્ણં દકવણ્ણં તેલવણ્ણં ખીરવણ્ણં દધિવણ્ણં સપ્પિવણ્ણ’’ન્તિ (પારા. ૨૩૭) પદભાજને વુત્તાનિ સત્તાનં પિત્તાદિઆસયભેદેન, પથવિધાતુઆદીનં ચતુન્નં વા રસસોણિતમંસમેદઅટ્ઠિઅટ્ઠિમિઞ્જાનં છન્નં દેહધાતૂનં વા ભેદેન અનેકધા ભિન્ને દસવિધે સુક્કે અઞ્ઞતરસ્સ સુક્કસ્સાતિ અત્થો. મોચનં વિસ્સટ્ઠીતિ પરિયાયં, પકતિયા ઠિતસકટ્ઠાનતો મોચનન્તિ અત્થો. યથાહ પદભાજને ‘‘વિસ્સટ્ઠીતિ ઠાનતો ચાવના વુચ્ચતી’’તિ (પારા. ૨૩૭). ઇહ ‘‘ઠાનં નામ વત્થિસીસસઙ્ખાતં મુત્તકરણમૂલ’’ન્તિ કેચિ. ‘‘કટી’’તિ અપરે. ‘‘સકલકાયો’’તિ અઞ્ઞે. ઇમેસં તિણ્ણં વચનેસુ ‘‘તતિયસ્સ ભાસિતં સુભાસિત’’ન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૩૭) અટ્ઠકથાયં તતિયવાદસ્સ કતપાસંસત્તા કેસલોમનખદન્તાનં મંસવિનિમુત્તટ્ઠાનઞ્ચ મુત્તકરીસખેળસિઙ્ઘાણિકાથદ્ધસુક્ખચમ્મઞ્ચ વજ્જેત્વા અવસેસં સકલસરીરં કાયપ્પસાદભાવજીવિતિન્દ્રિયઅબદ્ધપિત્તાનં વિય સમ્ભવધાતુયા ચ ઠાનન્તિ વેદિતબ્બં.

‘‘સુક્કમોચન’’ન્તિ ઇમિનાકિં વુત્તં હોતીતિ? ‘‘આરોગ્યત્થાય, સુખત્થાય, ભેસજ્જત્થાય, દાનત્થાય, પુઞ્ઞત્થાય, યઞ્ઞત્થાય, સગ્ગત્થાય, બીજત્થાય, વીમંસત્થાય, દવત્થાય મોચેતી’’તિ (પારા. ૨૩૭) વુત્તદસવિધઅધિપ્પાયન્તોગધઅઞ્ઞતરઅધિપ્પાયો હુત્વા ‘‘રાગૂપત્થમ્ભે, વચ્ચૂપત્થમ્ભે, પસ્સાવૂપત્થમ્ભે, વાતૂપત્થમ્ભે, ઉચ્ચાલિઙ્ગપાણકદટ્ઠૂપત્થમ્ભે મોચેતી’’તિ (પારા. ૨૩૭) વુત્તપઞ્ચવિધકાલાનમઞ્ઞતરકાલે ‘‘અજ્ઝત્તરૂપે, બહિદ્ધારૂપે, અજ્ઝત્તબહિદ્ધારૂપે, આકાસે કટિં કમ્પેન્તો મોચેતી’’તિ (પારા. ૨૩૭) વુત્તચતુરુપાયાનમઞ્ઞતરેન ઉપાયેન યથાવુત્તરાગપિસાચવસેન વિવસો હુત્વા યથાવુત્તનીલાદિદસવિધસમ્ભવધાતૂનમઞ્ઞતરં યથાવુત્તટ્ઠાનતો ખુદ્દકમક્ખિકાય પિવનમત્તમ્પિ સચે મોચેતીતિ સઙ્ખેપતો ગહેતબ્બં. એત્થ ચ ઉચ્ચાલિઙ્ગપાણકા નામ લોમસપાણા, યેસં લોમે અલ્લિને અઙ્ગજાતં કમ્મનિયં હોતિ.

અઞ્ઞત્ર સુપિનન્તેનાતિ સુપિનો એવ સુપિનન્તો, નિસ્સક્કવચનપ્પસઙ્ગે કરણવચનતો સુપિનન્તાતિ અત્થો. સુપિના નામ ‘‘વાતાદિધાતુક્ખોભવસેન વા પુબ્બાનુભૂતઇત્થિરૂપાદિવિસયવસેન વા ઇટ્ઠાનિટ્ઠદેવતાનુભાવેન વા પુઞ્ઞેન પટિલભિતબ્બઅત્થસ્સ, અપુઞ્ઞેન પત્તબ્બાનત્થસ્સ ચ પુબ્બનિમિત્તવસેન વા હોતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૩૭) વુત્તેસુ ચતૂસુ કારણેસુ એકેન કારણેન કપિનિદ્દાય સુપિને દિસ્સમાનારમ્મણતો યં સુક્કમોચનં હોતિ, તં અવિસયં સુક્કમોચનં વિનાતિ વુત્તં હોતિ.

સઙ્ઘાદિસેસોવ સઙ્ઘાદિસેસતા. સઙ્ઘાદિસેસં આપજ્જિત્વા તતો વુટ્ઠાતુકામસ્સ કુલપુત્તસ્સ આદિમ્હિ પરિવાસદાનત્થં, મજ્ઝે ચ મૂલાયપટિકસ્સનેન વિના વા સહ વા માનત્તદાનત્થં, અવસાને અબ્ભાનત્થઞ્ચ સઙ્ઘો એસિતબ્બોતિ ‘‘સઙ્ઘો આદિમ્હિ ચેવ સેસે ચ ઇચ્છિતબ્બો અસ્સાતિ સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૩૭; કઙ્ખા. અટ્ઠ. સુક્કવિસ્સટ્ઠિસિક્ખાપદવણ્ણના) વુત્તત્તા સઙ્ઘાદિસેસા નામ, સુક્કવિસ્સટ્ઠિસઙ્ઘાદિસેસાપત્તિ હોતીતિ અત્થો. યથાહ પદભાજને ‘‘સઙ્ઘોવ તસ્સા આપત્તિયા પરિવાસં દેતિ, મૂલાય પટિકસ્સતિ, માનત્તં દેતિ, અબ્ભેતિ, ન સમ્બહુલા, ન એકપુગ્ગલો, તેન વુચ્ચતિ ‘સઙ્ઘાદિસેસો’તિ. તસ્સેવ આપત્તિનિકાયસ્સ નામં નામકમ્મં અધિવચનં, તેનપિ વુચ્ચતિ ‘સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ (પારા. ૨૩૭). એત્થ ચ પરિવાસાદિકથા સઙ્ઘાદિસેસાવસાને આગતટ્ઠાનેયેવ આવિ ભવિસ્સતિ.

૩૨૬. એત્તાવતા મૂલસિક્ખાપદાગતં અત્તૂપક્કમમૂલકં આપત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ઇમિસ્સા સઙ્ઘાદિસેસાપત્તિયા પરૂપક્કમેનપિ આપજ્જનં દસ્સેતુમાહ ‘‘પરેના’’તિઆદિ. ઉપક્કમાપેત્વાતિ અઙ્ગજાતસ્સ ગહણં વા ઘટ્ટનં વા કારેત્વા.

૩૨૭. સઞ્ચિચ્ચાતિ ‘‘ઉપક્કમામિ મોચેસ્સામી’’તિ ચેતેત્વા પકપ્પેત્વા. ઉપક્કમન્તસ્સાતિ અજ્ઝત્તરૂપાદીસુ તીસુ યત્થ કત્થચિ ઘટ્ટેન્તસ્સ. સમુદ્દિટ્ઠન્તિ ‘‘ચેતેતિ ઉપક્કમતિ ન મુચ્ચતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ (પારા. ૨૬૨) પદભાજને ભગવતા વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો.

૩૨૮. ઇમિસ્સં ગાથાયં ‘‘અત્તનો અઙ્ગજાતં ઉપક્કમન્તસ્સા’’તિ ઇમિના અજ્ઝત્તરૂપે વા બહિદ્ધારૂપે વા અજ્ઝત્તબહિદ્ધારૂપે વા અત્તનો અઙ્ગજાતં ઘટ્ટેન્તસ્સાતિ ઇમસ્સ અત્થસ્સ વુત્તત્તા અઙ્ગજાતઘટ્ટનેન વિનાભાવતો ઇમિના અસઙ્ગય્હમાનસ્સાપિ આકાસે કટિકમ્પનેન સુક્કમોચને સઙ્ઘાદિસેસસ્સ પઠમગાથાયં ‘‘વાયામો’’તિ સામઞ્ઞવચનેન સઙ્ગહિતત્તા તં ઠપેત્વા ‘‘તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરસ્સ ભિક્ખુનો મોચનાધિપ્પાયસ્સ આકાસે કટિં કમ્પેન્તસ્સ અસુચિ મુચ્ચિ…પે… અસુચિ ન મુચ્ચિ. તસ્સ કુક્કુચ્ચં અહોસિ…પે… અનાપત્તિ ભિક્ખુ સઙ્ઘાદિસેસસ્સ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ આકાસેકટિકમ્પનવત્થુમ્હિ વુત્તત્તા અમુત્તે થુલ્લચ્ચયં સઙ્ગહેતુમાહ ‘‘સઞ્ચિચ્ચા’’તિઆદિ.

તત્થ સઞ્ચિચ્ચાતિ ‘‘ઉપક્કમામિ મોચેસ્સામી’’તિ જાનિત્વા સઞ્જાનિત્વાતિ અત્થો. ‘‘ઉપક્કમન્તસ્સા’’તિ સામઞ્ઞતો તં વિસેસેતું ‘‘આકાસે કમ્પનેનપી’’તિ આહ, કટિકમ્પનેનાતિ ગહેતબ્બં. કથમિદં લબ્ભતીતિ ચે? ઇમાય કથાય સઙ્ગહેતબ્બવત્થુમ્હિ ‘‘આકાસે કટિં કમ્પેન્તસ્સા’’તિ (પારા. ૨૬૬) પાઠે ‘‘કટિં કમ્પેન્તસ્સા’’તિ વચનસહચરસ્સ ‘‘આકાસે’’તિ વચનસ્સ સન્નિધાનબલેન લબ્ભતિ અત્થપ્પકરણસદ્દન્તરસન્નિધાના સદ્દાનં વિસેસત્થદીપનતો.

૩૨૯. વત્થિન્તિ મુત્તવત્થિં, મુત્તકરણસ્સ વત્થિન્તિ અત્થો. કીળાય પૂરેત્વાતિ ગામદારકો વિય કીળિતુકામતાય મુત્તવત્થિં દળ્હં ગહેત્વા પૂરેત્વાતિ અત્થો. યથાહ વત્થિવત્થુમ્હિ અટ્ઠકથાયં ‘‘તે ભિક્ખૂ વત્થિં દળ્હં ગહેત્વા પૂરેત્વા પૂરેત્વા વિસ્સજ્જેન્તા ગામદારકાવિય પસ્સાવમકંસૂ’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૬૪). ‘‘ન વટ્ટતી’’તિ સામઞ્ઞેન કસ્મા વુત્તન્તિ? તસ્મિં વત્થુસ્મિં વુત્તનયેન મોચનાધિપ્પાયેન દળ્હં ગહેત્વા પૂરેત્વા પૂરેત્વા વિસ્સજ્જેન્તસ્સ સુક્કે મુત્તે મોચનાધિપ્પાયો ચેતેતિ, ઉપક્કમતિ, મુચ્ચતીતિ અઙ્ગાનં સમ્પન્નત્તા સઙ્ઘાદિસેસસ્સ, અમુત્તે થુલ્લચ્ચયસ્સ સમ્ભવતો ઉભયસઙ્ગહત્થમાહ.

૩૩૦. ઉપનિજ્ઝાયનવત્થુમ્હિ ‘‘ન ચ ભિક્ખવે સારત્તેન માતુગામસ્સ અઙ્ગજાતં ઉપનિજ્ઝાયિતબ્બં, યો ઉપનિજ્ઝાયેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (પારા. ૨૬૬) પાળિયં ‘‘માતુગામસ્સા’’તિ સામઞ્ઞેન વુત્તત્તા ‘‘તિસ્સન્ન’’ન્તિ વદતિ. તિસ્સન્નં પન ઇત્થીનન્તિ મનુસ્સામનુસ્સતિરચ્છાનગતવસેન તિસ્સન્નં ઇત્થીનં. ‘‘અઙ્ગજાત’’ન્તિ વિસેસેત્વા વુત્તત્તા ‘‘નિમિત્ત’’ન્તિ મુત્તકરણમેવ વુચ્ચતિ, પટસતેનાપિ પટિચ્છાદિતં વા અપ્પટિચ્છાદિતં વા યોનિમગ્ગન્તિ અત્થો. તેનાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘સચેપિ પટસતં નિવત્થા હોતિ, પુરતો વા પચ્છતો વા ઠત્વા ‘ઇમસ્મિં નામ ઓકાસે નિમિત્ત’ન્તિ ઉપનિજ્ઝાયન્તસ્સ દુક્કટમેવ. અનિવત્થાનં ગામદારિકાનં નિમિત્તં ઉપનિજ્ઝાયન્તસ્સ પન કિમેવ વત્તબ્બ’’ન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૬૬). પુરતો વાતિ એત્થ ‘‘ઠત્વા’’તિ પાઠસેસો.

૩૩૧. એકેન…પે… પસ્સતો એકં દુક્કટન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘એકેન પયોગેન એકં દુક્કટ’’ન્તિ વચનતો અનેકેહિ પયોગેહિ અનેકાનિ દુક્કટાનીતિ બ્યતિરેકતો લબ્ભતિ. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘ઇતો ચિતો ચ વિલોકેત્વા પુનપ્પુનં ઉપનિજ્ઝાયન્તસ્સ પયોગે પયોગે દુક્કટ’’ન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૬૬). ઇમિસ્સા અટ્ઠકથાય ‘‘ઇતો ચિતો ચા’’તિ વુત્તત્તા ઉમ્મીલનનિમીલનન્તિ એત્થ ‘‘વિવિધા તં અનોલોકેત્વા તમેવ ઓલોકેન્તસ્સા’’તિ લબ્ભતિ.

૩૩૨. અમોચનાધિપ્પાયસ્સ મુત્તસ્મિં અનાપત્તિ પકાસિતાતિ યોજના. મોચનાધિપ્પાયં વિના ભેસજ્જકરણત્થં સુદ્ધચિત્તેન અઙ્ગજાતે ભેસજ્જલેપં કરોન્તસ્સ વા સુદ્ધચિત્તેનેવ ઉચ્ચારપસ્સાવાદિં કરોન્તસ્સ વા મુત્તેપિ અનાપત્તીતિ ઇદં ‘‘અનાપત્તિ સુપિનન્તેન નમોચનાધિપ્પાયસ્સા’’તિઆદિના (પારા. ૨૬૩) નયેન અનાપત્તિવારે વુત્તમેવાતિ અત્થો.

ઇમસ્મિં પાઠે ‘‘અનુપક્કમન્તસ્સા’’તિ અવુત્તેપિ ઇમસ્સ પાઠસ્સ પુરતો ‘‘ચેતેતિ ન ઉપક્કમતિ મુચ્ચતિ, અનાપત્તી’’તિ (પારા. ૨૬૨) ચ ‘‘ન ચેતેતિ ન ઉપક્કમતિ મુચ્ચતિ, અનાપત્તી’’તિ (પારા. ૨૬૨) ચ વચનતો તં સઙ્ગહેતુમાહ ‘‘અનુપક્કમતોપિ ચ મુત્તસ્મિં અનાપત્તિ પકાસિતા’’તિ. મોચનસ્સાદરાગેન પીળિતો હુત્વા ‘‘અહો વત મે મુચ્ચેય્યા’’તિ ચિન્તેત્વા વા એવરૂપમોચનસ્સાદરાગપીળાપુબ્બઙ્ગમચિત્તે અસતિપિ કેવલં કામવિતક્કમત્તેન ઉપહતો હુત્વા તાદિસઅજ્ઝત્તિકબાહિરવત્થૂસુ ઘટ્ટનવસેન વા આકાસે કટિકમ્પનવસેન વા ઉપક્કમં અકરોન્તસ્સ તાદિસચિન્તાબલેન વા કામવિતક્કબલેન વા સુક્કે મુત્તેપિ અનાપત્તીતિ ઇદં યથાવુત્તપાઠવસેન પકાસિતન્તિ અત્થો.

સુપિનન્તેન મુત્તસ્મિં, અનાપત્તિ પકાસિતાતિ એત્થ અન્તસદ્દત્થાભાવતો સુપિનેતિ અત્થો. સુપિને મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તસ્સ વા માતુગામેહિ કાયસંસગ્ગં આપજ્જન્તસ્સ વા સુક્કે મુત્તેપિ અવિસયત્તા અનાપત્તિ પાળિયં ‘‘અનાપત્તિ ભિક્ખુ સુપિનન્તેના’’તિ (પારા. ૨૬૩) ઇમિના પકાસિતાતિ અત્થો.

એત્થ ઠત્વા અટ્ઠકથાયં ‘‘સુપિને પન ઉપ્પન્નાય અસ્સાદચેતનાય સચસ્સ વિસયો હોતિ, નિચ્ચલેન ભવિતબ્બં. ન હત્થેન નિમિત્તં કીળાપેતબ્બં. કાસાવપચ્ચત્થરણરક્ખનત્થં પન હત્થપુટેન ગહેત્વા જગ્ગનત્થાય ઉદકટ્ઠાનં ગન્તું વટ્ટતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૬૨) વુત્તત્તા અણ્ડપાલિકા કિકીસકુણા વિય, વાલપાલિકા ચમરી વિય, એકનેત્તપાલકો પુરિસો વિય ચ કાયજીવિતેપિ અપેક્ખં પહાય સીલં રક્ખિતુકામેન સિક્ખાકામેન નિબ્બાનગામિનિપટિપત્તિં પૂરેતુકામેન કુલપુત્તેન ‘‘અઞ્ઞત્ર સુપિનન્તા’’તિ (પારા. ૨૩૭) વદતો તથાગતસ્સ અધિપ્પાયાનુકૂલં અટ્ઠકથાતો ઞત્વા અપ્પમત્તેન પટિપજ્જિતબ્બન્તિ અયમત્રાનુસાસની.

સુક્કવિસ્સટ્ઠિકથાવણ્ણના.

૩૩૩. મનુસ્સિત્થિન્તિ મનુસ્સજાતિકં ઇત્થિં, ‘‘માતુગામો નામ મનુસ્સિત્થી, ન યક્ખી, ન પેતી, ન તિરચ્છાનગતા, અન્તમસો તદહુજાતાપિ દારિકા, પગેવ મહત્તરી’’તિ (પારા. ૨૭૧) પદભાજને વુત્તત્તા તદહુજાતકુમારિકાભાવેનપિ ઠિતં જીવમાનકમનુસ્સમાતુગામન્તિ વુત્તં હોતિ. ‘‘મનુસ્સિત્થિ’’ન્તિ સામઞ્ઞવચનેન જીવમાનકમનુસ્સિત્થિન્તિ અયં વિસેસો કુતો લબ્ભતીતિ? વિનીતવત્થુમ્હિ (પારા. ૨૮૧ આદયો) મતિત્થિયા કાયં ફુસન્તસ્સ થુલ્લચ્ચયવચનતો પારિસેસતો લબ્ભતિ. આમસન્તોતિ ‘‘હત્થગ્ગાહં વા વેણિગ્ગાહં વા અઞ્ઞતરસ્સ વા અઞ્ઞતરસ્સ વા અઙ્ગસ્સ પરામસન’’ન્તિ (પારા. ૨૭૦) વુત્તત્તા હત્થાદિઅઙ્ગપચ્ચઙ્ગફુસનાદિનાનપ્પકારાનં અઞ્ઞતરેન પકારેન આમસન્તોતિ અત્થો. અત્તનો કાયેન ઇત્થિયા કાયસ્સ સંસગ્ગે મિસ્સીભાવે રાગો કાયસંસગ્ગરાગો. સઙ્ઘાદિસેસો એતસ્સ અત્થીતિ સઙ્ઘાદિસેસિકો, કાયસંસગ્ગસઙ્ઘાદિસેસો આપન્નો હોતીતિ વુત્તં હોતિ.

૩૩૪. કાયસંસગ્ગરાગેન ઇત્થિયા અન્તમસો લોમમ્પિ અત્તનો સરીરે લોમેન ફુસન્તસ્સ ભિક્ખુનો સઙ્ઘાદિસેસાપત્તિ હોતીતિ યોજના. એત્થ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૭૪) ‘‘લોમગણનાય સઙ્ઘાદિસેસા હોન્તી’’તિ કુરુન્દટ્ઠકથામતસ્સ અટ્ઠિતત્તા, ‘‘કોટ્ઠાસગણનાય ન હોતિ, ઇત્થિગણનાય હોતી’’તિ મહાઅટ્ઠકથામતસ્સ ઠિતત્તા સઙ્ઘસન્તકે મઞ્ચપીઠે પચ્ચત્થરણાદિના કેનચિ અપ્પટિચ્છાદિતે ફુસન્તસ્સ વિય લોમગણનાય અહુત્વા ફુટ્ઠલોમાનં બહુત્તેપિ એકસ્મિં પયોગે એકા એવ આપત્તિ, બહૂસુ પયોગેસુ પયોગગણનાય આપત્તિયો હોન્તીતિ સન્નિટ્ઠાનં.

૩૩૫. ઇત્થિયાતિ મનુસ્સિત્થિયા. સમ્ફુટ્ઠોતિ હત્થાદિસરીરાવયવે સંસગ્ગં સમાપન્નો. સેવનચેતનો વાયમિત્વા કાયસંસગ્ગરાગેન અત્તનો કાયં ચાલેત્વાતિ અત્થો. સઙ્ઘાદિસેસતાતિ એત્થ સકત્થે તદ્ધિતપ્પચ્ચયો. ‘‘સઙ્ઘાદિસેસિતા’’તિ પન પાઠો સુન્દરો, સઙ્ઘાદિસેસસ્સ અત્થિતા વિજ્જમાનભાવોતિ અત્થો. સઙ્ઘાદિસેસાપત્તિયા સબ્ભાવસઙ્ખાતા અત્થિતા ઈપચ્ચયત્થે પુગ્ગલે સઙ્ઘાદિસેસીસદ્દપવત્તિનિમિત્તં હોતીતિ ભાવપચ્ચયો તંઅત્થવસેન લબ્ભતિ. યથાહુ ‘‘યસ્સ ગુણસ્સ હિ ભાવા દબ્બે સદ્દસન્નિવેસો, તદભિધાને ત્તતાદયો’’તિ.

૩૩૬. એકેન હત્થેન ગહેત્વાતિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. કાયસંસગ્ગસિક્ખાપદવણ્ણના) એત્થ ‘‘કાયસંસગ્ગરાગેના’’તિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. ‘‘મનુસ્સિત્થિ’’ન્તિ અજ્ઝાહારો. તં મનુસ્સિત્થિં. તત્થ તત્થાતિ ઇત્થિયા તસ્મિં તસ્મિં સરીરાવયવે. ‘‘એકાવાપત્તી’’તિ પઠમં ગહિતહત્થસ્સ અનપનીતત્તા વુત્તં. ગહિતહત્થં પન મોચેત્વા પુનપ્પુનં ફુસન્તસ્સ પયોગગણનાય આપત્તિ હોતીતિ બ્યતિરેકતો લબ્ભતિ.

૩૩૭. એકેન હત્થેન અગ્ગહેત્વા સીસતો યાવ પાદં, પાદતો યાવ સીસઞ્ચ કાયા હત્થં અમોચેત્વા દિવસમ્પિ તં ઇત્થિં ફુસન્તસ્સ એકાવાપત્તીતિ યોજના. એત્થાપિ ‘‘અમોચેત્વા’’તિ બ્યતિરેકતો મોચેત્વા ફુસન્તસ્સ પયોગગણનાય અનેકાપત્તિયોતિ લબ્ભતિ.

૩૩૮. એકતો ગહિતપઞ્ચઙ્ગુલીનં ગણનાય સચે આપત્તિ સિયા, એકસ્સ માતુગામસ્સ સરીરં રાગચિત્તેન ફુસન્તસ્સ દ્વત્તિંસકલાપકોટ્ઠાસતો બ્યતિરેકસ્સ સરીરસ્સાભાવા દ્વત્તિંસકલાપકોટ્ઠાસગણનાય આપત્તિયા ભવિતબ્બં, તથા અભાવતો ઇદમ્પિ ન હોતીતિ દસ્સનત્થં ‘‘ન હિ કોટ્ઠાસતો સિયા’’તિ આહ.

૩૪૦-૧. ઇત્થિયા વિમતિસ્સાપિ અત્તનો કાયેન ઇત્થિયા કાયં ફુસતો તસ્સ થુલ્લચ્ચયં સિયા, ઇત્થિયા પણ્ડકાદિસઞ્ઞિનોપિ અત્તનોપિ કાયેન ઇત્થિયા કાયં ફુસતો તસ્સ થુલ્લચ્ચયં સિયા. આદિ-સદ્દેન પુરિસતિરચ્છાનગતાનં સઙ્ગહો. ઇત્થિયા ઇત્થિસઞ્ઞિનો અત્તનો કાયેન ઇત્થિયા કાયસમ્બદ્ધં ફુસતો તસ્સ થુલ્લચ્ચયં સિયા. પણ્ડકે પણ્ડકસઞ્ઞિનો અત્તનો કાયેન પણ્ડકસ્સ કાયં ફુસતો તસ્સ થુલ્લચ્ચયં સિયા. યક્ખિપેતીસુ યક્ખિપેતિસઞ્ઞિનો અત્તનો કાયેન તાસં કાયં ફુસતો તસ્સ થુલ્લચ્ચયં સિયાતિ યોજના. એત્થ ‘‘પણ્ડકગ્ગહણેન ઉભતોબ્યઞ્જનકોપિ ગય્હતી’’તિ વજિરબુદ્ધિટીકાયં વુત્તં. ‘‘ઇત્થિયા વેમતિકસ્સાપિ પણ્ડકાદિસઞ્ઞિનોપિ અત્તનો કાયેન ઇત્થિયા કાયસમ્બદ્ધં ફુસતો તસ્સ થુલ્લચ્ચયં સિયા’’તિ ન યોજેતબ્બં. કસ્મા? તથા યોજનાયં પાળિયં દુક્કટં વુત્તં, ન થુલ્લચ્ચયન્તિ અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગતો.

‘‘દુક્કટં કાયસંસગ્ગે, તિરચ્છાનગતિત્થિયા’’તિ ઇમિના વિનીતવત્થુમ્હિ આગતનયે સઙ્ગહિતેપિ તેનેવ નયેન પણ્ડકે વિમતિઇત્થિસઞ્ઞિતાદિઅઞ્ઞમતિપક્ખે ચ પુરિસતિરચ્છાનગતેસુ પુરિસતિરચ્છાનગતસઞ્ઞિવિમતિપણ્ડકાદિઅઞ્ઞમતિપક્ખે ચ ઇતિ ઇમેસં તિણ્ણં કાયપટિબદ્ધામસનાદીસુ ચ પદભાજને વુત્તસબ્બદુક્કટાપત્તિયો ઉપલક્ખિતાતિ દટ્ઠબ્બં.

૩૪૨. અત્તનો કાયેન પટિબદ્ધેન ઇત્થિયા કાયેન પટિબદ્ધં ફુસન્તસ્સ ભિક્ખુનો પન દુક્કટન્તિ યોજના. એત્થ પિ-સદ્દો વુત્તદુક્કટાનં સમુચ્ચયત્થો. ચ-સદ્દેન પન અવુત્તસમુચ્ચયત્થેન ‘‘નિસ્સગ્ગિયેન કાયં આમસતિ. નિસ્સગ્ગિયેન કાયપટિબદ્ધં આમસતિ. નિસ્સગ્ગિયેન નિસ્સગ્ગિયં આમસતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (પારા. ૨૭૬) પાળિયં આગતદુક્કટાનં સઙ્ગહો વેદિતબ્બો.

૩૪૩-૪. ન કેવલં પદભાજનાગતઇત્થિસરીરાદિકમેવ અનામાસં, વિનીતવત્થૂસુ દારુધીતલિકવત્થુઅનુલોમતો પોત્થલિકાદિઇત્થિરૂપકઞ્ચ નિસ્સગ્ગિયવારાનુલોમતો અસરીરટ્ઠં માતુગામેહિ પરિભુત્તવત્થાભરણાદિઞ્ચ વિભઙ્ગક્ખન્ધકાદીસુ વુત્તનયાનુસારેન અટ્ઠકથાગતં અવસેસં અનામાસવત્થુઞ્ચ આમસન્તસ્સ આપત્તિં સઙ્ગહેતુમાહ ‘‘ઇત્થીન’’ન્તિઆદિ.

‘‘ઇત્થીનં ઇત્થિરૂપઞ્ચા’’તિ ઇદં ‘‘ઇત્થિકાય ઇત્થિધનં (પારા. ૩૪), સદ્ધાનં સદ્ધાપરાયન’’ન્તિઆદીસુ વિય લોકવોહારવસેન વુત્તં. ઇત્થીનં દારુલોહમયાદિકં ઇત્થિરૂપઞ્ચાતિ યોજના. આદિ-સદ્દેન હેટ્ઠિમપરિચ્છેદતો મત્તિકાય, પિટ્ઠેન વા કતં માતુગામરૂપં સઙ્ગણ્હાતિ. માતુગામરૂપં યેન કેનચિ દિન્નં સબ્બરતનમયં વિના અવસેસં સાદિયિત્વા ભિન્દિત્વા સમણસારુપ્પપરિક્ખારં કારાપેતું, અફુસિત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બે વા યોજેતું વટ્ટતિ.

‘‘વત્થ’’ન્તિ ઇમિના નિવાસનપારુપનદ્વયમ્પિ સામઞ્ઞેન ગહિતં. ઇદઞ્ચ માતુગામેન પરિભુઞ્જિતું ઠપિતમ્પિ અનામાસમેવ, ચીવરત્થાય દિન્નં સમ્પટિચ્છિત્વા ગણ્હિતું વટ્ટતિ. હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેન તિણચુમ્બટકં, અઙ્ગુલિયા પણ્ણમુદ્દિકં ઉપાદાય અલઙ્કારમેવ. એત્થ ચ વાલકેસવટ્ટકેસેસુ પવેસનકદન્તસૂચિઆદિ કપ્પિયભણ્ડં દિય્યમાનં સમણસારુપ્પપરિક્ખારત્થાય ગહેતબ્બં.

તત્થજાતફલં ખજ્જન્તિ રુક્ખે ઠિતં ખાદિતબ્બં પનસનાળિકેરાદિફલઞ્ચ મનુસ્સેહિ રાસિકતં પરિભુઞ્જિતબ્બફલઞ્ચ ‘‘મનુસ્સેહિ રાસિકતેસુપિ એસેવ નયો’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૮૧) અટ્ઠકથાયં વુત્તત્તા અનામાસન્તિ ઉપલક્ખણતો ઇમિનાવ ગહેતબ્બં. અરઞ્ઞે રુક્ખતો પતિતં ફલં ‘‘અનુપસમ્પન્નસ્સ દસ્સામી’’તિ ગહેતું વટ્ટતિ. ‘‘મુગ્ગાદિં તત્થજાતક’’ન્તિ ઉપલક્ખણપદત્તા ગચ્છતો વિયુત્તમ્પિ ગહેતબ્બં. મુગ્ગાદિન્તિ એત્થ ‘‘અપરણ્ણ’’ન્તિ પાઠસેસો.

સબ્બાનિ ધઞ્ઞાનીતિ ‘‘સાલિ વીહિ યવો કઙ્ગુ, કુદ્રૂસવરકગોધુમા’’તિ વુત્તાનિ સત્ત ધઞ્ઞાનિ. ખેત્તમગ્ગેન ગચ્છતા સાલિસીસે હત્થેન અફુસન્તેન ગન્તબ્બં. સચે મગ્ગો સમ્બાધો હોતિ, સરીરે ધઞ્ઞં ફુસન્તેપિ મગ્ગત્તા ન દોસો. વીથિયં, ગેહઙ્ગણે વા ધઞ્ઞેસુ પસારિતેસુ અપસક્કિત્વા ચે ગન્તું ન સક્કા, ‘‘મગ્ગં અધિટ્ઠાય ગન્તબ્બ’’ન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૮૧) અટ્ઠકથાવચનતો ‘‘ઇમં મગ્ગં ગમિસ્સામી’’તિ ગન્તું વટ્ટતિ. ‘‘કુલગેહે ધઞ્ઞમત્થકે ચે આસનં પઞ્ઞાપેત્વા દિન્નં હોતિ, નિસીદિતું વટ્ટતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૮૧ અત્થતો સમાનં) અટ્ઠકથાયં વુત્તં. ‘‘આસનસાલાયં ધઞ્ઞે વિપ્પકિણ્ણે અનુક્કમિત્વા એકમન્તે પીઠકં પઞ્ઞાપેત્વા નિસીદિતબ્બં. સચે મનુસ્સા તસ્મિં ધઞ્ઞમત્થકે આસનં પઞ્ઞાપેત્વા દેન્તિ, નિસીદિતું વટ્ટતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૮૧ અત્થતો સમાનં) અટ્ઠકથાયં વુત્તત્તા અત્તના તત્થ આસનં પઞ્ઞાપેત્વા નિસીદિતું ન વટ્ટતિ.

૩૪૫. ધમનસઙ્ખાદિં સબ્બં પઞ્ચઙ્ગતુરિયમ્પિ ચાતિ સમ્બન્ધો. ધમનસઙ્ખો નામ સદ્દકરણસઙ્ખો. આદિ-સદ્દેન વંસસિઙ્ગતાળાદીનં સઙ્ગહો. પઞ્ચઙ્ગતુરિયન્તિ આતતં, વિતતં, આતતવિતતં, ઘનં, સુસિરન્તિ પઞ્ચઙ્ગસઙ્ખાતં તુરિયં. તત્થ આતતં નામ ચમ્મપરિયોનદ્ધેસુ ભેરિઆદીસુ એકતો આકડ્ઢિત્વા ઓનદ્ધં એકતલતુરિયં. વિતતં નામ ઉભતો આકડ્ઢિત્વા ઓનદ્ધં ઉભયતલતુરિયં. આતતવિતતં નામ ઉભયતો ચ મજ્ઝતો ચ સબ્બતો પરિયોનન્ધિતં. ઘનં સમ્માદિ. સમ્મન્તિ તાળં, ઘણ્ટાકિઙ્કણિઆદીનમ્પિ એત્થેવ સઙ્ગહો. સુસિરન્તિ વંસાદિ.

ઇધ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૮૧) કુરુન્દટ્ઠકથાયં વુત્તનયેન ભેરિપોક્ખરઞ્ચ ભેરિતલચમ્મઞ્ચ વીણા ચ વીણાપોક્ખરચમ્મઞ્ચ દણ્ડો ચ અનામાસં. ‘‘પૂજં કત્વા ચેતિયઙ્ગણાદીસુ ઠપિતભેરિયો અચાલેન્તેન અવસેસટ્ઠાનં સમ્મજ્જિતબ્બં. કચવરછડ્ડનકાલે કચવરં વિય ગહેત્વા એકસ્મિં ઠાને ઠપેતબ્બ’’ન્તિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં. તુરિયભણ્ડેસુ યં કિઞ્ચિ અત્તનો દીયમાનં તં પરિવત્તેત્વા કપ્પિયપરિક્ખારં ગહેતું અધિવાસેતબ્બં. દોણિ વા પોક્ખરં વા દન્તકટ્ઠનિક્ખિપનત્થાય, ચમ્મઞ્ચ સત્થકોસકરણત્થાય ગહેતબ્બં.

રતનાનિ ચ સબ્બાનીતિ મુત્તા મણિ વેળુરિયો સઙ્ખો સિલા પવાળં રજતં જાતરૂપં લોહિતઙ્કો મસારગલ્લન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૮૧) વુત્તાનિ સબ્બાનિ રતનાનિ ચ. એત્થ ચ વિદ્ધા, અવિદ્ધા વા સામુદ્દિકાદી સબ્બાપિ મુત્તા અનામાસા. ભણ્ડમૂલત્થઞ્ચ ગણ્હિતું ન વટ્ટતિ. અન્તમસો જાતિફલિકં ઉપાદાય નીલપીતાદિભેદો સબ્બોપિ મણિ ધોતવિદ્ધો અનામાસો. આહતાકારેનેવ ઠિતો અવિદ્ધાધોતો મણિ પત્તાદિ ભણ્ડમૂલત્થં અધિવાસેતું વટ્ટતીતિ વુત્તં. મહાપચ્ચરિયં પન પટિક્ખિત્તં. પચિત્વા કતો કાચમણિયેવેકો વટ્ટતિ. વેળુરિયે ચ મણિસદિસોયેવ વિનિચ્છયો.

ધમનસઙ્ખો ‘‘સબ્બં ધમનસઙ્ખાદિ’’ન્તિઆદિગાથાય તુરિયેસુ ગહિતો. રતનખચિતો સઙ્ખો અનામાસો. પાનીયસઙ્ખો ધોતોપિ અધોતોપિ આમાસો. અવસેસસઙ્ખો પન અઞ્જનાદિભેસજ્જત્થં, પત્તાદિભણ્ડમૂલભાવેન ચ અધિવાસેતું વટ્ટતિ. સુવણ્ણેન એકતો વિલિયાપેત્વા કતા મુગ્ગવણ્ણા સિલા અનામાસા. સેસા સિલા ખુદ્દકનિસાનાદિકમ્મત્થં અધિવાસેતું વટ્ટતિ. ‘‘પવાળં ધોતમધોતઞ્ચ વિદ્ધમવિદ્ધઞ્ચ સબ્બથા અનામાસં, નાપિ અધિવાસેતબ્બ’’ન્તિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તત્તા પવાળપટિમાચેતિયાનિ ચેવ પોત્થકેસુ પવેસેતબ્બઆણિયા મૂલે, અગ્ગેચ પવેસેતબ્બં પદુમાદિઆકારેન કતં વટ્ટઞ્ચ ન ગહેતબ્બં ન ફુસિતબ્બં.

બીજતો પટ્ઠાય રજતં, જાતરૂપઞ્ચ કતં વા હોતુ અકતં વા, સબ્બસો અનામાસં, ન ચ સાદિતબ્બં. ઇમિના કતં પટિમાદિકઞ્ચ આરકૂટલોહઞ્ચ અનામાસન્તિ વક્ખતિ. કતાકતસુવણ્ણરજતાનં અસાદિયિતબ્બતાય ઇધ અટ્ઠકથાય આગતત્તા ઉત્તરેન રાજપુત્તેન કારેત્વા આહટં સુવણ્ણચેતિયં ન વટ્ટતીતિ મહાપદુમત્થેરેન પટિક્ખિત્તન્તિ સુવણ્ણપટિમાચેતિયપોત્થકાવચ્છાદકમણિપદુમવટ્ટાદિ યં કિઞ્ચિ ન સાદિતબ્બમેવ, ન ચ આમસિતબ્બં. એતેન કતં સેનાસનોપકરણં પન પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. ધમ્મમણ્ડપે કતમ્પિ પટિજગ્ગિતું વટ્ટતિ. લોહિતવણ્ણો મણિ, મસારગલ્લમણિ ચ સબ્બથા અનામાસો, ન ચ અધિવાસેતબ્બોતિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં.

૩૪૬. સબ્બમાવુધભણ્ડન્તિ ખગ્ગાદિ સબ્બં આવુધોપકરણં પત્તાદિકપ્પિયપરિક્ખારમૂલત્થાય દીયમાનં સત્થવાણિજાય અકાતબ્બત્તા ન ગહેતબ્બં, ‘‘ઇમં ગણ્હથા’’તિ દિન્નં ભિન્દિત્વા ખણ્ડાખણ્ડિકં કત્વા ‘‘ખુરાદિકપ્પિયપરિક્ખારં કારેસ્સામી’’તિ સાદિતું વટ્ટતિ. સઙ્ગામભૂમિયં મગ્ગે પતિતખગ્ગાદિં દિસ્વા પાસાણેન ભિન્દિત્વા ‘‘ખુરાદિકપ્પિયભણ્ડાનિ કારેસ્સામી’’તિ ગણ્હિતું વટ્ટતિ. ઉસુસત્તિઆદિકં ફલતો દણ્ડં અપનેત્વા કપ્પિયપરિક્ખારકારાપનત્થાય ગહેતબ્બં.

જિયાતિ ધનુગુણો. ચ-કારેન ઇમિસ્સા ગાથાય અવુત્તં અઙ્કુસતોમરાદિં પરહિં સોપકરણં સઙ્ગણ્હાતિ. ધનુદણ્ડકોતિ જિયાવિરહિતો ધનુદણ્ડકો. ઇદં પરહિંસોપકરણભણ્ડાદિકં વિહારે સમ્મજ્જિતબ્બટ્ઠાને ઠપિતં ચે, સામિકાનં વત્વા તેહિ અગ્ગહિતં ચે, અચાલેન્તેન સમ્મજ્જિતબ્બં.

જાલઞ્ચાતિ મચ્છજાલપક્ખિજાલાદિજાલઞ્ચ. જાલં દીયમાનં છત્તવેઠનત્થં, આસનચેતિયાદિમત્થકે બન્ધનાદિપયોજને સતિ તદત્થઞ્ચ ગહેતબ્બં. સરવારણં નામ ફલકાદિકં અઞ્ઞેહિ અત્તનો વિજ્ઝનત્થાય વિસ્સટ્ઠસરનિવારણં વિનાસનોપરોધકારણં હોતીતિ ભણ્ડમૂલત્થં સાદિતું વટ્ટતિ. ‘‘દન્તકટ્ઠાધારફલકાદિ યદિચ્છિતં કરોમી’’તિ મુટ્ઠિં અપનેત્વા ગહેતું વટ્ટતિ.

૩૪૭. ચેતિયન્તિ એત્થ ‘‘સુવણ્ણચેતિય’’ન્તિ ઇદં ‘‘સુવણ્ણપટિબિમ્બાદી’’તિ અનન્તરં વુત્તત્તા લબ્ભતિ. સુવણ્ણગ્ગહણઞ્ચુપલક્ખણન્તિ રજતમયઞ્ચ ગહેતબ્બં. આરકૂટકન્તિ સુવણ્ણવણ્ણં લોહવિસેસમાહ. ‘‘અનામાસ’’ન્તિ ઇદં ‘‘અસમ્પટિચ્છિયં વા’’તિ એતસ્સ ઉપલક્ખણં.

૩૪૮. સબ્બં વાદિતમિતિ સમ્બન્ધો. ઓનહિતુન્તિ ચમ્મવરત્તતન્તીહિ બન્ધિતું. ઓનહાપેતુન્તિ તથેવ અઞ્ઞેહિ કારાપેતું. વાદાપેતુન્તિ અઞ્ઞેહિ વાદાપેતું. વાદેતુન્તિ અત્તના વાદેતું. વાદિતન્તિ વાદનીયં યથા ‘‘કરણીયં કારિત’’ન્તિ, વાદનારહં તુરિયભણ્ડન્તિ અત્થો. ઇદઞ્ચ ઓનહનાદિકિરિયાય કમ્મં.

૩૪૯. ઉપહારં કરિસ્સામાતિ પૂજં કરિસ્સામ. ઇતિ અનુમતિગ્ગહણત્થાય. વત્તબ્બાતિ તે વત્તારો વત્તબ્બાતિ યોજના.

૩૫૦-૧. ધુત્તિયા ઇત્થિયાતિ વિપન્નાચારાય લોળિત્થિયા. સયં ફુસિયમાનસ્સાતિ ભિક્ખુનો પયોગં વિના ઇત્થિયા અત્તનાવ ફુસિયમાનસ્સ. કાયેન અવાયમિત્વાતિ તસ્સા સરીરસમ્ફસ્સાનુભવનત્થં અત્તનો કાયં અચાલેત્વા. ફસ્સં પટિવિજાનતોતિ ફસ્સં અનુભવન્તસ્સ.

અસઞ્ચિચ્ચાતિ એત્થ ‘‘ફુસને’’તિ પાઠસેસો, ‘‘ઇમિના ઉપાયેન ઇમં ફુસામી’’તિ અચેતેત્વા. કિં વુત્તં હોતિ? ‘‘ઇમિના પત્તપટિગ્ગહણાદિના ઉપાયેન એતિસ્સા સરીરસમ્ફસ્સં અનુભવિસ્સામી’’તિ અચિન્તેત્વા પત્તથાલકતટ્ટકપણ્ણપુટભેસજ્જાદિં પટિગ્ગણ્હાપેન્તિયા હત્થે અત્તનો હત્થેન ફુસનાદીસુ અનાપત્તીતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘અસ્સતિયા’’તિ ઇદં પન ઇમિનાવ સઙ્ગહિતત્તા ઇધ વિસું ન વુત્તં, માતુગામસ્સ સરીરે ફુસનભાવં અજાનિત્વા અઞ્ઞવિહિતો હુત્વા સતિં અનુપટ્ઠપેત્વા હત્થપાદપસારણાદીસુ ફુસન્તસ્સાતિ અત્થો.

અજાનન્તસ્સાતિ દારકાકારં દારિકં ‘‘માતુગામો’’તિ અજાનિત્વા કેનચિ કરણીયેન ફુસન્તસ્સ. મોક્ખાધિપ્પાયિનો ચાતિ ‘‘મોક્ખાધિપ્પાયો કાયેન વાયમતિ, ફસ્સં પટિવિજાનાતિ, અનાપત્તિ. મોક્ખાધિપ્પાયો કાયેન વાયમતિ, ન ચ ફસ્સં પટિવિજાનાતિ, અનાપત્તિ. મોક્ખાધિપ્પાયો ન ચ કાયેન વાયમતિ, ફસ્સં પટિવિજાનાતિ, અનાપત્તિ. મોક્ખાધિપ્પાયો ન ચ કાયેન વાયમતિ, ન ચ ફસ્સં પટિવિજાનાતિ, અનાપત્તી’’તિ (પારા. ૨૭૯) વુત્તમોક્ખાધિપ્પાયવતો ચતુબ્બિધસ્સ પુગ્ગલસ્સાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘અનાપત્તી’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો.

ઇમેસુ યો માતુગામેન આલિઙ્ગનાદિપયોગેન અજ્ઝોત્થરયમાનો તં અત્તનો સરીરતો અપનેત્વા મુઞ્ચિતુકામો હત્થચાલેન, મુટ્ઠિઆદીહિ વા પટિપણામનં, પહરણાદિકઞ્ચ પયોગં કરોતિ, અયં પઠમો પુગ્ગલો. અત્તાનમજ્ઝોત્થરિતું આગચ્છન્તિં ઇત્થિં દિસ્વા પહરણાકારાદિસબ્બપયોગં દસ્સેત્વા તાસેત્વા અત્તનો સરીરં ફુસિતું અદેન્તો દુતિયો. ઇત્થિયા અજ્ઝોત્થરિત્વા આલિઙ્ગિતો ચોપનરહિતં મં ‘‘અનત્થિકો’’તિ મન્ત્વા ‘‘સયમેવ પલાયિસ્સતી’’તિ, ‘‘અચોપનમેવ મોક્ખોપાયો’’તિ ઞત્વા નિચ્ચલોવ હુત્વા ફસ્સં પટિવિજાનન્તો તતિયો. અત્તાનં અજ્ઝોત્થરિતુમાગચ્છન્તિં ઇત્થિં દિસ્વા દુતિયો વિય તાસેતું કાયપ્પયોગં અકત્વા ‘‘અગતે પાતેસ્સામિ, પહરિત્વા તાસેસ્સામી’’તિ વા ચિન્તેત્વા નિચ્ચલોવ હુત્વા તિટ્ઠન્તો ચતુત્થોતિ વેદિતબ્બો.

૩૫૨. પઠમેનાતિ એત્થ ‘‘પારાજિકેના’’તિ પાઠસેસો, કાયચિત્તસમુટ્ઠાનન્તિ વુત્તં હોતિ. ઇધ ચિત્તં નામ કાયસંસગ્ગરાગસમ્પયુત્તં ચિત્તં, સુક્કવિસ્સટ્ઠિમ્હિ મોચેતુકામતાય સમ્પયુત્તં ચિત્તં.

કાયસંસગ્ગકથાવણ્ણના.

૩૫૩-૪. દુટ્ઠુલ્લવાચસ્સાદેનાતિ દુટ્ઠુ કુચ્છિતભાવં ઉલતિ ગચ્છતીતિ દુટ્ઠુલ્લા, દુટ્ઠુલ્લા ચ સા વાચા ચાતિ દુટ્ઠુલ્લવાચા, વચ્ચમગ્ગપસ્સાવમગ્ગે મેથુનધમ્મપટિસંયુત્તા વાચા, યથાહ ‘‘દુટ્ઠુલ્લા નામ વાચા વચ્ચમગ્ગપસ્સાવમગ્ગમેથુનધમ્મપટિસંયુત્તા વાચા’’તિ (પારા. ૨૮૫), દુટ્ઠુલ્લવાચાય અસ્સાદો દુટ્ઠુલ્લવાચસ્સાદો, તથાપવત્તવચીવિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપકચિત્તસમ્પયુત્તા ચેતના, તેન સમ્પયુત્તો રાગો ઇધ સહચરિયેન ‘‘દુટ્ઠુલ્લવાચસ્સાદો’’તિ વુત્તો, તેન, દુટ્ઠુલ્લવાચસ્સાદસમ્પયુત્તેન રાગેનાતિ અત્થો. ઇમિના ‘‘ઓભાસન્તસ્સા’’તિ વક્ખમાનઓભાસનસ્સ હેતુ દસ્સિતો.

ઇત્થિયા ઇત્થિસઞ્ઞિનો ભિક્ખુનોતિ યોજના. ઇત્થિયા ઇત્થિસઞ્ઞિનોતિ ‘‘માતુગામો નામ મનુસ્સિત્થી, ન યક્ખી, ન પેતી, ન તિરચ્છાનગતા, વિઞ્ઞૂ પટિબલા સુભાસિતદુબ્ભાસિતં દુટ્ઠુલ્લાદુટ્ઠુલ્લં આજાનિતુ’’ન્તિ પદભાજને નિદ્દિટ્ઠસરૂપાય સુભાસિતદુબ્ભાસિતં જાનન્તિયા મનુસ્સિત્થિયા ઇત્થિસઞ્ઞિનો ભિક્ખુનોતિ અત્થો. ‘‘દ્વિન્નં મગ્ગાન’’ન્તિ એતસ્સ સમ્બન્ધીવસેન ‘‘ઇત્થિયા’’તિ ઇદં સામિવસેન યોજેતબ્બં, યથાવુત્તસરૂપસ્સ માતુગામસ્સ વચ્ચમગ્ગપસ્સાવમગ્ગન્તિ અત્થો. વણ્ણાવણ્ણવસેન ચાતિ ‘‘વણ્ણં ભણતિ નામ દ્વે મગ્ગે થોમેતિ વણ્ણેતિ પસંસતિ. અવણ્ણં ભણતિ નામ દ્વે મગ્ગે ખુંસેતિ વમ્ભેતિ ગરહતી’’તિ નિદ્દેસે વુત્તનયેન ઉભો મગ્ગે ઉદ્દિસ્સ થોમનગરહણવસેનાતિ વુત્તં હોતિ.

મેથુનસ્સ યાચનાદયો મેથુનયાચનાદયો, તેહિ મેથુનયાચનાદીહિ, ‘‘યાચતિપિ આયાચતિપિ પુચ્છતિપિ પટિપુચ્છતિપિ આચિક્ખતિપિ અનુસાસતિપિ અક્કોસતિપી’’તિ (પારા. ૨૮૫) ઉદ્દેસે વુત્તમેથુનયાચનાદિવસેનાતિ વુત્તં હોતિ. ઇમેહિ દ્વીહિ ‘‘ઓભાસન્તસ્સા’’તિ વુત્તઓભાસના દસ્સિતા. ઓભાસન્તસ્સાતિ ઉદ્દેસયન્તસ્સ, પકાસેન્તસ્સાતિ અત્થો. ‘‘વિઞ્ઞુ’’ન્તિ ઇમિના ઓભાસનકિરિયાય કમ્મમાહ, ઇમિના વિસેસિતબ્બં ‘‘મનુસ્સિત્થિ’’ન્તિ ઇદં પકરણતો લબ્ભતિ, યથાદસ્સિતપદભાજનાગતસરૂપં વિઞ્ઞું પટિબલં મનુસ્સિત્થિન્તિ વુત્તં હોતિ. અન્તમસો હત્થમુદ્દાયપીતિ ઓભાસને અન્તિમપરિચ્છેદદસ્સનં. દુટ્ઠુલ્લવચનસ્સાદભાવે સતિ યો વચ્ચમગ્ગપસ્સાવમગ્ગપટિબદ્ધં ગુણદોસં વા મેથુનધમ્મયાચનાદિવસેન વા દુટ્ઠુલ્લાદુટ્ઠુલ્લં જાનન્તિં મનુસ્સિત્થિં હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેન હત્થમુદ્દાયપિ વદેય્યાતિ અત્થો.

ઇમસ્મિં ગાથાદ્વયે દુટ્ઠુલ્લવાચસ્સાદેન ઇત્થિયા ઇત્થિસઞ્ઞિનો વિઞ્ઞું તં ઇત્થિં દ્વિન્નં મગ્ગાનં વણ્ણવસેન અન્તમસો હત્થમુદ્દાયપિ ઓભાસન્તસ્સ ભિક્ખુનો ગરુકં સિયાતિ એકં વાક્યં, તથા ‘‘દ્વિન્નં મગ્ગાનં અવણ્ણવસેના’’તિ ઇમિના ચ ‘‘મેથુનયાચનાદીહી’’તિ ઇમિના ચ યોજનાય વાક્યદ્વયન્તિ એવં યોજનાવસેન તીણિ વાક્યાનિ હોન્તિ.

તત્થ પઠમવાક્યે વણ્ણવચનેન સઙ્ગહિતં થોમનાદિકથં કથેન્તસ્સ સઙ્ઘાદિસેસો હોતિ. ‘‘ઇત્થિલક્ખણેન સુભલક્ખણેન સમન્નાગતાસી’’તિ એત્તકમેવ થોમનત્થં વદતો સઙ્ઘાદિસેસો ન હોતિ, ‘‘તવ વચ્ચમગ્ગો ચ પસ્સાવમગ્ગો ચ ઈદિસો સુભો સુસણ્ઠાનો, તેન નામ ઈદિસેન ઇત્થિલક્ખણેન સુભલક્ખણેન સમન્નાગતાસી’’તિ વદન્તસ્સ હોતિ. ‘‘વણ્ણેતિ, પસંસતી’’તિ પદદ્વયઞ્ચ ‘‘થોમેતી’’તિ પદસ્સ પરિયાયો.

દુતિયવાક્યે અવણ્ણપદસઙ્ગહિતં ખુંસનાદિત્તયે ખુંસનં નામ પતોદોપમેહિ ફરુસવચનેહિ તુદનં. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘ખુંસેતીતિ વાચાપતોદેન ઘટ્ટેતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૮૫). પતુજ્જતેનેનાતિ ‘‘પતોદો’’તિઅગચ્છન્તે અસ્સાદયો પવત્તેતું વિજ્ઝનકપાચનદણ્ડો વુચ્ચતિ. વમ્ભનં નામ અપસાદનં. અપસાદનં નામ ગુણતો પરિહાપનં. યથાહ ‘‘વમ્ભેતીતિ અપસાદેતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૮૫). ગરહા નામ દોસારોપનં. યથાહ ‘‘ગરહતીતિ દોસં દેતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૮૫). ઇમં ખુંસનાદિપટિસંયુત્તવચનં વક્ખમાનેસુ ‘‘સિખરણીસિ, સમ્ભિન્નાસિ, ઉભતોબ્યઞ્જનાસી’’તિ ઇમેસુ તીસુ પદેસુ અઞ્ઞતરેન યોજેત્વા કથેન્તસ્સેવ સઙ્ઘાદિસેસો, ન ઇતરસ્સ.

તતિયવાક્યે મેથુનયાચનાદિવચનેહિ સઙ્ગહિતં આયાચનાદિં કરોન્તસ્સાપિ સઙ્ઘાદિસેસો. ‘‘યાચતિ નામ દેહિ મે અરહસિ મે દાતુ’’ન્તિઆદિના (પારા. ૨૮૫) નયેન એકેકં પદં ‘‘દેહિ મે મેથુનં ધમ્મ’’ન્તિઆદિવસેન મેથુનધમ્મપદેન સહ ઘટેત્વા મેથુનધમ્મં યાચન્તસ્સેવ હોતિ.

‘‘કદા તે માતા પસીદિસ્સતિ, કદા તે પિતા પસીદિસ્સતિ, કદા તે દેવતાયો પસીદિસ્સન્તિ, કદા તે સુખણો સુલયો સુમુહુત્તો ભવિસ્સતી’’તિઆદિઆયાચનપદનિદ્દેસે એકેકં પદં તત્થેવ ઓસાને વુત્તેન ‘‘કદા તે મેથુનં ધમ્મં લભિસ્સામી’’તિ પદેન ઘટેત્વા મેથુનં યાચન્તસ્સેવ હોતિ.

‘‘કથં ત્વં સામિકસ્સ દેસિ, કથં જારસ્સ દેસી’’તિ (પારા. ૨૮૫) પુચ્છાનિદ્દેસવચનેસુ ચ અઞ્ઞતરં મેથુનધમ્મપદેન ઘટેત્વા પુચ્છન્તસ્સેવ હોતિ.

‘‘એવં કિર ત્વં સામિકસ્સ દેસિ, એવં જારસ્સ દેસી’’તિ (પારા. ૨૮૫) પટિપુચ્છાનિદ્દેસવચનેસુ અઞ્ઞતરં મેથુનધમ્મપદેન ઘટેત્વા વિસેસેત્વા પટિપુચ્છન્તસ્સેવ હોતિ.

‘‘કથં દદમાના સામિકસ્સ પિયા હોતી’’તિ પુચ્છતો માતુગામસ્સ ‘‘એવં દેહિ, એવં દેન્તી સામિકસ્સ પિયા ભવિસ્સતિ મનાપા ચા’’તિ આણત્તિવચને, અનુસાસનિવચને ચ એસેવ નયો.

૩૫૫. અક્કોસનિદ્દેસાગતેસુ ‘‘અનિમિત્તાસિ નિમિત્તમત્તાસિ અલોહિતાસિ ધુવલોહિતાસિ ધુવચોળાસિ પગ્ઘરન્તીસિ સિખરણીસિ ઇત્થિપણ્ડકાસિ વેપુરિસિકાસિ સમ્ભિન્નાસિ ઉભતોબ્યઞ્જનાસી’’તિ એકાદસસુ પદેસુ ‘‘સિખરણીસિ સમ્ભિન્નાસિ ઉભતોબ્યઞ્જનાસી’’તિ પદત્તયં પચ્ચેકં આપત્તિકરં, ઇમિના પદત્તયેન સહ પુબ્બે વુત્તાનિ વચ્ચમગ્ગપસ્સાવમગ્ગમેથુનધમ્મપદાનિ તીણિ ચાતિ છપ્પદાનં પચ્ચેકં આપત્તિકરત્તા ઇતો પરાનિ અનિમિત્તાદીનિ અટ્ઠ પદાનિ ‘‘અનિમિત્તાસિ મેથુનધમ્મં દેહી’’તિઆદિના નયેન મેથુનધમ્મપદેન સહ ઘટેત્વા વુત્તાનેવ આપત્તિકરાનીતિ વેદિતબ્બાનિ, ‘‘મેથુનયાચનાદીહી’’તિ એત્થ આદિ-સદ્દસઙ્ગહિતેસુ ‘‘અનિમિત્તાસી’’તિઆદીસુ એકાદસસુ અક્કોસપદેસુ અન્તોગધત્તેપિ કેવલં આપત્તિકરત્તા ગરુતરં પદત્તયં વિસું સઙ્ગહેતબ્બન્તિ ઞાપેતુમાહ ‘‘સિખરણીસી’’તિઆદિ.

સિખરણીસીતિ એત્થ ‘‘સિખરણી અસી’’તિ પદચ્છેદો. ‘‘અસી’’તિ પચ્ચેકં યોજેતબ્બં. તુ-સદ્દો કેવલયુત્તમ્પિ આપત્તિકરં હોતીતિ વિસેસં જોતેતિ. કેવલેનાપિ અક્કોસવચનેનાતિ યોજના. સિખરણીસીતિ બહિ નિક્ખન્તઆણિમંસા ભવસિ. સમ્ભિન્નાસીતિ મિસ્સીભૂતવચ્ચમગ્ગપસ્સાવમગ્ગા. ઉભતોબ્યઞ્જનાસીતિ ઇત્થિનિમિત્તેન, પુરિસનિમિત્તેન ચાતિ ઉભતોબ્યઞ્જનેહિ સમન્નાગતા. ‘‘અયં ઇત્થી, અયં પુરિસો’’તિ બ્યઞ્જયતીતિ બ્યઞ્જનં, મુત્તકરણાનિ. સુણન્તિયાતિ એત્થ ‘‘વિઞ્ઞુમનુસ્સિત્થિયા’’તિ અધિકારતો લબ્ભતિ, ઇમિના અક્કોસિતબ્બવત્થુ દસ્સિતં હોતિ. ભાસિતં સુણન્તિયા સુભાસિતદુબ્ભાસિતં જાનન્તિયા મનુસ્સિત્થિયા વિસયે પવત્તઅક્કોસવચનેન સઙ્ઘાદિસેસો હોતીતિ અત્થો.

૩૫૬. પુનપ્પુનં ઓભાસન્તસ્સ વાચાનં ગણનાય ગરુકા સિયુન્તિ યોજના. એત્થ ‘‘એકં ઇત્થિ’’ન્તિ અજ્ઝાહરિતબ્બં. એકવાચાય બહૂ ઓભાસન્તસ્સ ચ ઇત્થીનં ગણનાય ગરુકા સિયુન્તિ યોજના. એત્થાપિ ‘‘ઇત્થિયોપી’’તિ લબ્ભતિ.

૩૫૭. સા ચે નપ્પટિજાનાતીતિ એત્થ ‘‘યં સુણન્તિં મનુસ્સિત્થિં દ્વિન્નં મગ્ગાનં વણ્ણાવણ્ણવસેન ઓભાસતિ, સા ચે ન પટિજાનાતી’’તિ સામત્થિયા લબ્ભમાનં આદાય યોજેતબ્બં. અત્તનો ભાસિતં દુટ્ઠુલ્લં વુત્તસમનન્તરમેવ અત્થવસેન સચે ન જાનાતીતિ અત્થો. તસ્સાતિ તસ્સ દુટ્ઠુલ્લભાસિતભિક્ખુસ્સ. ઉબ્ભજાણું, અધક્ખકં વા આદિસ્સ ભણને ચાપિ તસ્સ થુલ્લચ્ચયં સિયાતિ યોજના. ભણનેતિ દ્વિન્નં મગ્ગાનં વણ્ણાદિકથને, ‘‘ભણતો’’તિપિ લિખન્તિ, ભણન્તસ્સ, ભણનહેતૂતિ અત્થો. હેતુમ્હિ અયમન્તપચ્ચયો ‘‘અસમ્બુધ’’ન્તિઆદીસુ (પારા. અટ્ઠ. ૧.ગન્થારમ્ભકથા) વિય. ઉબ્ભજાણુન્તિ જાણુતો ઉદ્ધં. અક્ખેકન્તિ અક્ખકતો હેટ્ઠા.

૩૫૮. ઉબ્ભક્ખકન્તિ અક્ખકતો ઉદ્ધં. અધોજાણુમણ્ડલન્તિ જાણુમણ્ડલતો અધો. ઉદ્દિસન્તિ ઉદ્દિસ્સ. ‘‘ઉદ્દિસ્સુબ્ભક્ખં વા તથા, અધોજાણુમણ્ડલ’’ન્તિ ચ લિખન્તિ, સો પાઠો સુન્દરો. વણ્ણાદિભણને દુક્કટન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘વિઞ્ઞુમનુસ્સિત્થિયા’’તિ અધિકારતો લબ્ભતિ. કાયપટિબદ્ધે વણ્ણાદિભણને દુક્કટન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. વચ્ચમગ્ગપસ્સાવમગ્ગા સઙ્ઘાદિસેસક્ખેત્તં, અધક્ખકં ઉબ્ભજાણુમણ્ડલં થુલ્લચ્ચયક્ખેત્તં, ઉદ્ધક્ખકં અધોજાણુમણ્ડલં દુક્કટક્ખેત્તન્તિ ઇમેસુ તીસુ ખેત્તેસુ અક્ખકઞ્ચેવ જાણુમણ્ડલઞ્ચ થુલ્લચ્ચયદુક્કટાનં દ્વિન્નં અવધિભૂતં કત્થ સઙ્ગય્હતીતિ? દુક્કટક્ખેત્તેયેવ સઙ્ગય્હતિ. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘અક્ખકં, પન જાણુમણ્ડલઞ્ચ એત્થેવ દુક્કટક્ખેત્તે સઙ્ગહં ગચ્છતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૮૬).

૩૫૯. પણ્ડકે યક્ખિપેતીસુ દ્વિન્નં મગ્ગાનં વણ્ણાદિભણને તસ્સ ભણન્તસ્સ થુલ્લચ્ચયં ભવેતિ અધિકારવસેન આગતપદેહિ સહ યોજેતબ્બં. પણ્ડકાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન યક્ખિપેતીનં ગહણં.

૩૬૦. ઉબ્ભક્ખક…પે… અયં નયોતિ ‘‘પણ્ડકાદીસૂ’’તિ ઇમિના યોજેતબ્બં. અયં નયોતિ ‘‘દુક્કટમેવ હોતી’’તિ વુત્તો નયો. સબ્બત્થાતિ સઙ્ઘાદિસેસથુલ્લચ્ચયદુક્કટક્ખેત્તવસેન સબ્બેસુ ખેત્તેસુ.

૩૬૧. અત્થપુરેક્ખારો હુત્વા ઓભાસતોપિ અનાપત્તીતિ યોજના. માતુગામાનં ‘‘અનિમિત્તાસી’’તિઆદીસુ પદેસુ અત્થકથનં પુરેક્ખત્વા ‘‘અનિમિત્તાસી’’તિઆદિપદં ભણન્તસ્સ વા માતુગામેહિ સહ અટ્ઠકથં સજ્ઝાયન્તાનં વા અનાપત્તીતિ અત્થો. ધમ્મપુરેક્ખારો હુત્વા ઓભાસતો અનાપત્તીતિ યોજના. પાળિધમ્મં વાચેન્તસ્સ વા તાસં સુણન્તીનં સજ્ઝાયનં વા પુરેક્ખત્વા ‘‘અનિમિત્તાસી’’તિઆદીસુ પદેસુ યં કિઞ્ચિ પબ્બજિતસ્સ વા ઇતરસ્સ વા માતુગામસ્સ કથેન્તસ્સ અનાપત્તીતિ. પુરેક્ખત્વાનુસાસનિન્તિ ‘‘ઇદાનિ અનિમિત્તાસિ…પે… ઉભતોબ્યઞ્જનાસિ, અપ્પમાદં દાનિ કરેય્યાસિ, યથા આયતિમ્પિ એવરૂપા નાહોસી’’તિ અનુસાસનિં પુરેક્ખત્વા.

૩૬૨. ઉમ્મત્તકાદીનન્તિ પિત્તુમ્મત્તકયક્ખુમ્મત્તકવસેન દ્વિન્નં ઉમ્મત્તકાનઞ્ચ આદિ-સદ્દસઙ્ગહિતસ્સ ઇમસ્મિં આદિકમ્મિકસ્સ ઉદાયિત્થેરસ્સ ચ અનાપત્તીતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘ઇદં સિક્ખાપદં તિસમુટ્ઠાનં કાયચિત્તતો ચ વાચાચિત્તતો ચ કાયવાચાચિત્તતો ચ સમુટ્ઠાતિ. કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, લોકવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, અકુસલચિત્ત’’ન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૮૭) અટ્ઠકથાયં વુત્તપકિણ્ણકવિનિચ્છયં દસ્સેતિ ‘‘સમુટ્ઠાનાદયો…પે… તુલ્યાવા’’તિ. વેદનાય અદિન્નાદાનેન અસમત્તા ‘‘વેદનેત્થ દ્વિધા મતા’’તિ આહ, સુખોપેક્ખાવેદનાવસેન દ્વિધા મતાતિ અત્થો.

દુટ્ઠુલ્લવાચાકથાવણ્ણના.

૩૬૩. કામપારિચરિયાયાતિ મેથુનધમ્મસઙ્ખાતેન કામેન પારિચરિયાય, મેથુનધમ્મેન પારિચરિયાયાતિ અત્થો. અથ વા કામિતા પત્થિતાતિ કામા, મેથુનરાગવસેન પત્થિતાતિ અત્થો, કામા ચ સા પારિચરિયા ચાતિ કામપારિચરિયા, તસ્સા કામપારિચરિયાયાતિપિ ગહેતબ્બં, મેથુનરાગચિત્તેન અભિપત્થિતપારિચરિયાયાતિઅત્થો. ‘‘વણ્ણં ભાસતો’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો, ‘‘એતદગ્ગં ભગિનિ પારિચરિયાનં યા માદિસં સીલવન્તં કલ્યાણધમ્મં બ્રહ્મચારિં એતેન ધમ્મેન પરિચરેય્યા’’તિ અત્તનો મેથુનધમ્મેન પારિચરિયાય ગુણં આનિસંસં કથેન્તસ્સાતિ વુત્તં હોતિ. તસ્મિંયેવ ખણેતિ તસ્મિં ભણિતક્ખણેયેવ. સા ચે જાનાતીતિ યં ઉદ્દિસ્સ અભાસિ, સચે સા વચનસમનન્તરમેવ જાનાતિ.

૩૬૪. સા મનુસ્સિત્થી નો જાનાતિ ચે, તસ્સ થુલ્લચ્ચયન્તિ સમ્બન્ધો. યક્ખિપેતિદેવીસુ જાનન્તીસુ, પણ્ડકે ચ જાનન્તે અત્તકામપારિચરિયાય વણ્ણં ભાસતો તસ્સ ભિક્ખુનો થુલ્લચ્ચયં હોતીતિ યોજના. સેસેતિ પુરિસતિરચ્છાનગતવિસયે, યક્ખિઆદીનં અજાનનવિસયે ચ અત્તકામપારિચરિયાય વણ્ણં ભાસતો તસ્સ આપત્તિ દુક્કટં હોતીતિ યોજના.

૩૬૫. ચીવરાદીહીતિ ચીવરપિણ્ડપાતાદીહિ. વત્થુકામેહીતિ તણ્હાય વત્થુભાવેન વત્થૂ ચ કામિતત્તા કામાતિ ચ સઙ્ખાતેહિ પચ્ચયેહિ.

૩૬૬. રાગો એવ રાગતા. ‘‘રાગિતા’’તિ વા પાઠો, રાગો અસ્સ અત્થીતિ રાગી, તસ્સ ભાવો રાગિતા, અત્તકામપારિચરિયાય રાગોતિ અત્થો. ઓભાસોતિ અત્તકામપારિચરિયાય ગુણભણનં. તેન રાગેનાતિ કામપારિચરિયાય રાગેન. ખણે તસ્મિન્તિ ભણિતક્ખણે. વિજાનનન્તિ યં મનુસ્સિત્થિં ઉદ્દિસ્સ અત્તકામપારિચરિયાય વણ્ણં ભણતિ, તાય તસ્સ વચનત્થસ્સ વિજાનનન્તિ વુત્તં હોતિ.

૩૬૭. પઞ્ચઙ્ગાનીતિ મનુસ્સિત્થિતા, તંસઞ્ઞિતા, પારિચરિયાય રાગિતા, તેન રાગેન ઓભાસનં, ખણે તસ્મિં વિજાનનન્તિ ઇમાનિ એત્થ અત્તકામપારિચરિયસિક્ખાપદે પઞ્ચ અઙ્ગાનિ, પઞ્ચ આપત્તિકારણાનીતિ અત્થો. અસ્સાતિ અત્તકામપારિચરિયસિક્ખાપદસ્સ.

અત્તકામપારિચરિયકથાવણ્ણના.

૩૬૮. ‘‘પટિગ્ગણ્હાતી’’તિઆદિકિરિયાત્તયોપાદાનસામત્થિયેન તિક્ખત્તું પટિપાદનકં ‘‘યો ભિક્ખૂ’’તિ ચ ‘‘ગરુ હોતી’’તિ પદસામત્થિયેન ‘‘તસ્સા’’તિ ચ લબ્ભમાનત્તા તિવિધેહિ સહ ‘‘યો ભિક્ખુ પુરિસસ્સ સન્દેસં પટિગ્ગણ્હાતિ, વીમંસતિ પચ્ચાહરતિ ચે, તસ્સ ગરુ હોતી’’તિ એકં વાક્યં હોતિ. એવં ‘‘ઇત્થિયાપિ વા’’તિ ઇમિના યોજનાયપિ એકં વાક્યં હોતીતિ ઇમિસ્સા ગાથાય વાક્યદ્વયં યુજ્જતિ.

ઇધ સન્દેસક્કમઞ્ચ યોજનાક્કમઞ્ચ જાનનત્થં પઠમં તાવ ઇત્થીનઞ્ચ ભરિયાનઞ્ચ પભેદો ચ સરૂપઞ્ચ વિભાવીયતિ – તેસુ ઇત્થિયો દસવિધા હોન્તિ. યથાહ પદભાજને ‘‘દસ ઇત્થિયો માતુરક્ખિતા પિતુરક્ખિતા માતાપિતુરક્ખિતા ભાતુરક્ખિતા ભગિનિરક્ખિતા ઞાતિરક્ખિતા ગોત્તરક્ખિતા ધમ્મરક્ખિતા સારક્ખા સપરિદણ્ડા’’તિ. ભરિયા ચ દસવિધા હોન્તિ. યથાહ પદભાજને ‘‘દસ ભરિયાયો ધનક્કીતા છન્દવાસિની ભોગવાસિની ઓદપત્તકિની ઓભટચુમ્બટા દાસી ચ ભરિયા ચ કમ્મકારી ચ ભરિયા ચ ધજાહટા મુહુત્તિકા’’તિ (પારા. ૩૦૩). ઇમાસં પભેદો ચ સરૂપાનિ ચ સઙ્ખેપતો એવં વેદિતબ્બાનિ –

પુરિસેહિ સહ યથા સંવાસં ન કરોતિ, એવં માતરા રક્ખિતા માતુરક્ખિતા. યથાહ ‘‘માતુરક્ખિતા નામ માતા રક્ખતિ ગોપેતિ ઇસ્સરિયં કારેતિ વસં વત્તેતી’’તિ. પિતુરક્ખિતાદીસુપિ એસેવ નયો. તત્થ યસ્મિં કોણ્ડઞ્ઞાદિગોત્તે જાતા, તસ્મિંયેવ ગોત્તે જાતેહિ રક્ખિતા ગોત્તરક્ખિતા. યથાહ ‘‘ગોત્તરક્ખિતા નામ સગોત્તા રક્ખન્તી’’તિઆદિ. એકં સત્થારં ઉદ્દિસ્સ પબ્બજિતેહિ વા એકગણપરિયાપન્નેહિ વા રક્ખિતા ધમ્મરક્ખિતા નામ. યથાહ ‘‘ધમ્મરક્ખિતા નામ સહધમ્મિકા રક્ખન્તી’’તિઆદિ (પારા. ૩૦૪). સારક્ખા નામ ‘‘ગબ્ભેપિ પરિગ્ગહિતા હોતિ ‘મય્હં એસા’તિ અન્તમસો માલાગુળપરિક્ખિત્તાપી’’તિ પાળિયં વુત્તસરૂપા. સપરિદણ્ડા નામ ‘‘કેહિચિ દણ્ડો ઠપિતો હોતિ ‘યો ઇત્થન્નામં ઇત્થિં ગચ્છતિ, તસ્સ એત્તકો દણ્ડો’’તિ વુત્તસરૂપાતિ અયં દસન્નં ઇત્થીનં સરૂપસઙ્ખેપો. ઇમાસુ દસસુ સારક્ખસપરિદણ્ડાનં દ્વિન્નં પરપુરિસસેવાયં મિચ્છાચારો હોતિ, ઇતરાસં ન હોતિ. ઇમા દસપિ પઞ્ચસીલં રક્ખન્તેહિ અગમનીયા.

દસસુ ભરિયાસુ ‘‘ધનક્કીતા નામ ધનેન કિણિત્વા વાસેતી’’તિ વુત્તત્તા ભરિયભાવાય અપ્પકં વા બહું વા ધનં દત્વા ગહિતા ધનક્કીતા નામ. ‘‘છન્દવાસિની નામ પિયો પિયં વાસેતી’’તિ વુત્તત્તા અત્તરુચિયા સંવસિતેન પુરિસેન સમ્પટિચ્છિતા છન્દવાસિની નામ. ‘‘ભોગવાસિની નામ ભોગં દત્વા વાસેતી’’તિ વુત્તત્તા ઉદુક્ખલમુસલાદિગેહોપકરણં લભિત્વા ભરિયભાવં ગચ્છન્તી જનપદિત્થી ભોગવાસિની નામ. ‘‘પટવાસિની નામ પટં દત્વા વાસેતી’’તિ વુત્તત્તા નિવાસનમત્તં વા પારુપનમત્તં વા લદ્ધા ભરિયભાવં ગચ્છન્તી દલિદ્દિત્થી પટવાસિની નામ. ઓદપત્તકિની નામ ‘‘ઉદકપત્તં આમસિત્વા વાસેતી’’તિ (પારા. ૩૦૪) વુત્તત્તા ‘‘ઇદં ઉદકં વિય સંસટ્ઠા અભેજ્જા હોથા’’તિ વત્વા એકસ્મિં ઉદકપત્તે પુરિસેન સદ્ધિં હત્થં ઓતારેત્વા ભરિયભાવં નીતો માતુગામો વુચ્ચતિ. ‘‘ઓભટચુમ્બટા નામ ચુમ્બટં ઓરોપેત્વા વાસેતી’’તિ (પારા. ૩૦૪) વુત્તત્તા સીસતો ચુમ્બટં ઓરોપેત્વા ભરિયભાવમુપનીતા કટ્ઠહારિકાદિઇત્થી ઓભટચુમ્બટા નામ. દાસી ચ ભરિયા ચ નામ ‘‘દાસી ચેવ હોતિ ભરિયા ચા’’તિ (પારા. ૩૦૪) વુત્તત્તા ભરિયં કત્વા વાસિતા ‘‘તસ્સેવ દાસી ચ ભરિયા ચા’’તિ વુત્તા. કમ્મકારી ચ ભરિયા ચ નામ ‘‘કમ્મકારી ચેવ હોતિ ભરિયા ચા’’તિ (પારા. ૩૦૪) વુત્તત્તા પધાનિત્થિનિરપેક્ખેન કુટુમ્બકિચ્ચં કારેત્વા ભરિયભાવં નીતા ભરિયા કતકમ્મા ‘‘કમ્મકારી ચ ભરિયા ચા’’તિ વુત્તા. ‘‘ધજાહટા નામ કરમરાનીતા વુચ્ચતી’’તિ (પારા. ૩૦૪) વુત્તત્તા ધજં ઉસ્સાપેત્વા ગચ્છન્તિયા મહાસેનાય સદ્ધિં ગન્ત્વા પરવિસયં વિલુમ્પન્તેન પચ્છિન્દિત્વા આનેત્વા ભરિયભાવમુપનીતા ઇત્થી ધજાહટા નામ. ‘‘મુહુત્તિકા નામ તઙ્ખણિકા વુચ્ચતી’’તિ (પારા. ૩૦૪) વુત્તત્તા અચિરકાલં સંવાસત્થાય ગહિતા ઇત્થી મુહુત્તિકા નામાતિ અયં દસન્નં ભરિયાનં સરૂપસઙ્ખેપો. યથાવુત્તાસુ દસસુ ઇત્થીસુ અઞ્ઞતરં દસન્નં ભરિયાનં અઞ્ઞતરટ્ઠાને ઠપનત્થમધિપ્પેતભાવં વત્તું પુરિસેન ‘‘ગચ્છ ભન્તે ઇત્થન્નામં માતુરક્ખિતં બ્રૂહિ ‘હોહિ કિર ઇત્થન્નામસ્સ ભરિયા ધનક્કીતા’તિ’’આદિના નયેન દિન્નસન્દેસં ‘‘સાધુ ઉપાસકા’’તિઆદિના નયેન વચીભેદં કત્વા વા સીસકમ્પનાદિવસેન વા પટિગ્ગણ્હાતીતિ આહ ‘‘પટિગ્ગણ્હાતિ સન્દેસં પુરિસસ્સા’’તિ.

એત્થ પુરિસસ્સાતિ ઉપલક્ખણત્તા ‘‘પુરિસસ્સ માતા ભિક્ખું પહિણતી’’તિઆદિના (પારા. ૩૨૧) નયેન પાળિયં વુત્તપુરિસસ્સ માતાપિતુઆદયો ચ ગહેતબ્બા. વીમંસતીતિ એવં પટિગ્ગહિતસાસનં તસ્સાયેવ એકંસેન અવિરાધેત્વા વદન્તસ્સ માતાપિતુઆદીનમઞ્ઞતરસ્સ વા આરોચેતીતિ અત્થો. એત્થાપિ વીમંસતીતિ ઉપલક્ખણત્તા ‘‘પટિગ્ગણ્હાતિ અન્તેવાસિં વીમંસાપેત્વા અત્તના પચ્ચાહરતિ, આપત્તિ સઙ્ઘાદિસેસસ્સા’’તિ (પારા. ૩૩૮) વુત્તત્તા વીમંસાપેતીતિપિ ગહેતબ્બં. પચ્ચાહરતીતિ તથા આહટં સાસનં સુત્વા તસ્સા ઇત્થિયા સમ્પટિચ્છિતે ચ અસમ્પટિચ્છિતે ચ લજ્જાય તુણ્હીભૂતાય ચ તં પવત્તિં પચ્ચાહરિત્વા આચિક્ખતીતિ વુત્તં હોતિ. ઇધાપિ પચ્ચાહરતીતિ ઉપલક્ખણત્તા ‘‘પટિગ્ગણ્હાતિ વીમંસતિ અન્તેવાસિં પચ્ચાહરાપેતિ, આપત્તિ સઙ્ઘાદિસેસસ્સા’’તિ (પારા. ૩૩૮) વુત્તત્તા પચ્ચાહરાપેતીતિ ચ ગહેતબ્બં.

‘‘ઇત્થિયાપિ વા’’તિ ઇમિના યોજેત્વા ગહિતદુતિયવાક્યે ચ એવમેવ અત્થો વત્તબ્બો. તત્થ સન્દેસક્કમો પન ‘‘માતુરક્ખિતા ભિક્ખું પહિણતિ ‘ગચ્છ ભન્તે ઇત્થન્નામં બ્રૂહિ ‘હોમિ ઇત્થન્નામસ્સ ભરિયા ધનક્કીતા’તિ’’આદિપાળિનયેન (પારા. ૩૩૦) દટ્ઠબ્બો. એત્થાપિ ‘‘વીમંસાપેતિ પચ્ચાહરાપેતી’’તિ ઇદઞ્ચ વુત્તનયેનેવ ગહેતબ્બં. ઇમિના નિયામેન દસન્નં ઇત્થીનં નામં વિસું વિસું વત્વા દસન્નં ભરિયાનં અઞ્ઞતરત્થાય દીયમાનસન્દેસક્કમો યોજેતબ્બો. ઇધાપિ ઇત્થિયાપિ વાતિ ઉપલક્ખણત્તા ‘‘માતુરક્ખિતાય માતા ભિક્ખું પહિણતિ ‘ગચ્છ ભન્તે ઇત્થન્નામં બ્રૂહિ ‘હોતુ ઇત્થન્નામસ્સ ભરિયા ધનક્કીતા’’તિઆદિપાળિવસેન (પારા. ૩૨૪) ઇત્થિયા માતુપિતુઆદીનઞ્ચ સન્દેસક્કમો યોજેતબ્બો.

૩૭૦. તં પવત્તિં. સઞ્ચરિત્તા સઞ્ચરણહેતુ. ન મુચ્ચતીતિ ઇત્થિપુરિસાનં અન્તરે સાસનં પટિગ્ગહેત્વા સઞ્ચરણહેતુ આપજ્જિતબ્બસઙ્ઘાદિસેસતો ન મુચ્ચતીતિ અત્થો.

૩૭૧. અઞ્ઞં વાતિ માતાપિતુરક્ખિતાદીસુ અઞ્ઞતરં વા. ‘‘ભાસતો’’તિ લિખન્તિ. ‘‘પેસિતો’’તિ ઇમિના વિરુદ્ધત્તા તં પહાય ‘‘ભાસતી’’તિ પાઠો ગહેતબ્બો. પાઠસેસો વા કાતબ્બો. ‘‘યો અઞ્ઞં ભાસતિ ચે, તસ્સ ભાસતોતિ યોજના’’તિ નિસ્સન્દેહે વુત્તં. ‘‘માતરા રક્ખિતં ઇત્થિં ‘ગચ્છ બ્રૂહી’તિ યો પેસિતો હોતિ, તસ્સ પિતુરક્ખિતં વા અઞ્ઞં વા ભાસતો વિસઙ્કેતોવા’’તિ, ‘‘માતરા…પે… બ્રૂહી’તિ પેસિતો હુત્વા પિતુરક્ખિતં વા અઞ્ઞં વા ભાસતો વિસઙ્કેતોવા’’તિ યોજના યુત્તતરાતિ અમ્હાકં ખન્તિ.

૩૭૨. પટિગ્ગણ્હનતાદીહીતિ પટિગ્ગણ્હનમેવ પટિગ્ગણ્હનતા. આદિ-સદ્દેન વીમંસનપચ્ચાહરણાનિ ગહિતાનિ. સઞ્ચરિત્તેતિ સઞ્ચરણે. સમાપન્નેતિ ગતે સતિ. ગરુકાપત્તિમાદિસેતિ એત્થ ‘‘તસ્સા’’તિ સેસો. આદિસેતિ કથેય્ય.

૩૭૩. દ્વીહિ થુલ્લચ્ચયં વુત્તન્તિ એત્થ દ્વીહિ દ્વીહિ અઙ્ગેહિ સઞ્ચરિત્તે સમાપન્ને થુલ્લચ્ચયં વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં. ‘‘પટિગ્ગણ્હાતિ વીમંસતિ ન પચ્ચાહરતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ. પટિગ્ગણ્હાતિ ન વીમંસતિ પચ્ચાહરતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ. ન પટિગ્ગણ્હાતિ વીમંસતિ પચ્ચાહરતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ (પારા. ૩૩૮) દ્વીહિ દ્વીહિ અઙ્ગેહિ થુલ્લચ્ચયં વુત્તન્તિ અત્થો. પણ્ડકાદીસૂતિ પણ્ડકયક્ખિપેતીસુ. તીહિપિ અઙ્ગેહિ સઞ્ચરિત્તે સમાપન્ને થુલ્લચ્ચયં વુત્તન્તિ યોજના.

એકેનેવાતિ એકેનેવ અઙ્ગેન. સબ્બત્થાતિ માતુરક્ખિતાદીસુ સબ્બમાતુગામેસુ ચ વિનીતવત્થુમ્હિ ‘‘તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરો પુરિસો અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આણાપેસિ ‘ગચ્છ ભન્તે ઇત્થન્નામં ઇત્થિં વીમંસા’તિ. સો ગન્ત્વા મનુસ્સે પુચ્છિ ‘કહં ઇત્થન્નામા’તિ. સુત્તા ભન્તેતિ…પે… મતા ભન્તેતિ. નિક્ખન્તા ભન્તેતિ. અનિત્થી ભન્તેતિ. ઇત્થિપણ્ડકા ભન્તેતિ. તસ્સ કુક્કુચ્ચં અહોસિ. અનાપત્તિ ભિક્ખુ સઙ્ઘાદિસેસસ્સ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (પારા. ૩૪૧) આગતાસુ સુત્તાદીસુ પઞ્ચસુ ચ.

૩૭૪. અનાપત્તિ પકાસિતાતિ ચેતિયાદીસુ કત્તબ્બં નિસ્સાય ઇત્થિયા પુરિસસ્સ, પુરિસેન ચ ઇત્થિયા દિન્નસાસનં પટિગ્ગહેત્વા વીમંસિત્વા પચ્ચાહરિત્વા આરોચેન્તસ્સ અનાપત્તિભાવો ‘‘અનાપત્તિ સઙ્ઘસ્સ વા ચેતિયસ્સ વા ગિલાનસ્સ વા કરણીયેન ગચ્છતિ, ઉમ્મત્તકસ્સ આદિકમ્મિકસ્સા’’તિ (પારા. ૩૪૦) પાળિયં વુત્તાતિ અત્થો.

૩૭૫. તથા તસ્સાતિ મનુસ્સજાતિકાય તસ્સા. નનાલંવચનીયતાતિ ‘‘મમાય’’ન્તિ વા નિગ્ગહપગ્ગહે વા નિરાસઙ્કં વત્તું નાહરતીતિ અલંવચનીયા, અસ્સામિકા, સા હિ કેનચિ ‘‘મય્હં એસા’’તિ વત્તું વા નિરાસઙ્કેન નિગ્ગહપગ્ગહવચનં વા વત્તું અસક્કુણેય્યા, અલંવચનીયા ન ભવતીતિ નાલંવચનીયા, સસ્સામિકા, સા હિ સામિકેન તથા કાતું સક્કુણેય્યાતિ નાલંવચનીયા, નાલંવચનીયા ન ભવતીતિ નનાલંવચનીયા, અલંવચનીયપદેન વુત્તા અસ્સામિકા એવ, પટિસેધા દ્વે પકતિમત્થં ગમયન્તીતિ, નનાલંવચનીયાય ભાવો નનાલંવચનીયતા, નિરાસઙ્કેન અવચનીયતા અસ્સામિકભાવોતિ વુત્તં હોતિ. સઞ્ચરિત્તવસેન ભિક્ખુના વચનીયા ન હોતીતિ વા ‘‘અલંવચનીયા’’તિપિ ગહેતબ્બમેવ. પટિગ્ગણ્હનતાદીનં વસાતિ એત્થ ચકારો લુત્તનિદ્દિટ્ઠો. તતો પટિગ્ગણ્હનવીમંસનપચ્ચાહરણસઙ્ખાતાનં તિણ્ણં અઙ્ગાનં વસેન ચ પુબ્બે વુત્તમનુસ્સિત્થિતા નનાલંવચનીયતાતિ વુત્તાનં દ્વિન્નં અઙ્ગાનં વસેન ચ ઇદં સિક્ખાપદં આપત્તિકારણેહિ પઞ્ચહિ અઙ્ગેહિ યુત્તન્તિ અત્થો.

૩૭૬. ઇદં સઞ્ચરિત્તસિક્ખાપદં. અથ વા લિઙ્ગવિપલ્લાસેન ચ અયં સઙ્ઘાદિસેસોતિ ગહેતબ્બો. કાયતો, વાચતો, કાયવાચતો, કાયચિત્તતો, વાચાચિત્તતો, કાયવાચાચિત્તતો વા ઉપ્પજ્જનતો છસમુટ્ઠાનં. તતો એવ અચિત્તકમુદીરિતં. મિસ્સકસમુટ્ઠાનઞ્હિ અચિત્તકં. અવસેસચિત્તેસુપિ યસ્મિં ચિત્તે અસતિ અચિત્તકં નામ હોતિ, તં દસ્સેતુમાહ ‘‘અલંવચનિયત્તં વા’’તિઆદિ. ગાથાબન્ધવસેન રસ્સો, ‘‘અલંવચનીયત્ત’’ન્તિ ગહેતબ્બં. યો સન્દેસં પેસેતિ, તસ્મિં પટિબદ્ધભાવન્તિ અત્થો. પણ્ણત્તિં વાતિ સઞ્ચરિત્તસિક્ખાપદસઙ્ખાતં પણ્ણત્તિં વા અજાનતો અચિત્તકમુદીરિતન્તિ સમ્બન્ધો.

૩૭૭. સાસનન્તિ માતુગામસ્સ, પુરિસસ્સ વા સાસનં. કાયવિકારેનાતિ સીસકમ્પનાદિના કાયવિકારેન. ગહેત્વાતિ પટિગ્ગહેત્વા. તં ઉપગમ્માતિ પટિગ્ગહિતસાસનં યસ્સ વત્તબ્બં હોતિ, તં માતુગામં, પુરિસં વા ઉપગમ્મ. વીમંસિત્વાતિ તં કિચ્ચં તીરેત્વા. હરન્તસ્સાતિ પચ્ચાહરન્તસ્સ. કાયતો સિયાતિ વચીભેદં વિના પટિગ્ગહણાદીનં કાયેનેવ કતત્તા કાયસમુટ્ઠાનતોવ સઙ્ઘાદિસેસો હોતીતિ અત્થો.

૩૭૮. ઇત્થિયા વચનં સુત્વાતિ યોજના. યથા નિસિન્નોવાતિ પકતિયા નિસિન્નટ્ઠાનેયેવ નિસિન્નો. તં વચનં. તત્થેવાગતસ્સેવાતિ યત્થ નિસિન્નો ઇત્થિયા સાસનં પટિગ્ગણ્હિ, તમેવ આસનં અવિજહિત્વા અત્તના નિસિન્નટ્ઠાનમેવ આગતસ્સ સન્નિસિતબ્બપુરિસસ્સેવ, એત્થ ‘‘આરોચેત્વા’’તિ પાઠસેસો. પુન ‘‘આરોચેન્તસ્સા’’તિ ઇદં તત્થેવાગતાય તસ્સા એવ ઇત્થિયા એવં યોજેતબ્બં. સાસનં દત્વા ગન્ત્વા પુન તત્થેવ આગતસ્સ માતુગામસ્સેવ ઞાતમનન્તરં કાયિકકિરિયં વિના વચનેનેવ આરોચેન્તસ્સાતિ અત્થો. ઇદં ઇત્થિયા સાસનં પટિગ્ગહણાદિવસેન વુત્તં.

અથ વા પુરિસસ્સ વચનં સુત્વા યથાનિસિન્નોવ તં વચનં ઇત્થિયા આરોચેત્વા પુન તત્થેવાગતસ્સેવ પુરિસસ્સ આરોચેન્તસ્સાતિ એવં પુરિસસન્દેસં પટિગ્ગહણાદિવસેનાપિ યોજના કાતબ્બા. એત્થ ચ તત્થેવાગતસ્સાતિ ઉપલક્ખણં. સાસનવચનમત્તેનેવ પટિગ્ગહેત્વા, કિચ્ચન્તરેન ગન્ત્વા વા યદિચ્છાવસેન દિટ્ઠટ્ઠાને વા વત્વા પુનપિ તત્થેવ દિટ્ઠટ્ઠાને પુન આરોચેન્તસ્સ ચ વચનેનેવ સમુટ્ઠાનભાવો વેદિતબ્બો.

૩૭૯. ‘‘અલં…પે… અજાનતો’’તિ અચિત્તકત્તકારણં વુત્તમેવ, કસ્મા પુન ‘‘અજાનન્તસ્સ પણ્ણત્તિ’’ન્તિ વુત્તન્તિ ચે? તદુભયસ્સાપિ વિસું કારણાભાવં વિઞ્ઞાપેતું વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. નં વિધિન્તિ સાસનં પટિગ્ગહેત્વા આહરિત્વા આરોચેત્વા પચ્ચાહરિત્વા આરોચનસઙ્ખાતં વિધાનં. અરહતોપીતિ ખીણાસવસ્સપિ, સેખપુથુજ્જનાનં પગેવાતિ અયમત્થો સમ્ભાવનત્થેન અપિ-સદ્દેન જોતિતો.

૩૮૦. જાનિત્વાતિ અલંવચનીયભાવં વા પણ્ણત્તિં વા ઉભયમેવ વા જાનિત્વા. તથાતિ કાયવાચતો કરોન્તસ્સાતિ ઇમિના યોજેતબ્બં. સચિત્તકેહીતિ યથાવુત્તચિત્તેન સચિત્તકેહિ. તેહેવાતિ કાયાદીહિ તેહિ એવ, ‘‘તીહેવા’’તિપિ પાઠો.

સઞ્ચરિત્તકથાવણ્ણના.

૩૮૧-૨. સયંયાચિતકેહેવાતિ એત્થ ‘‘ઉપકરણેહી’’તિ પાઠસેસો, ‘‘પુરિસં દેથા’’તિઆદિના નયેન અત્તનાવ યાચિત્વા ગહિતેહિ ઉપકરણેહેવાતિ અત્થો. યથાહ ‘‘સઞ્ઞાચિકા નામ સયં યાચિત્વા પુરિસમ્પિ પુરિસત્તકરમ્પિ ગોણમ્પિ સકટમ્પિ વાસિમ્પિ પરસુમ્પિ કુઠારિમ્પિ કુદાલમ્પિ નિખાદનમ્પી’’તિ. એત્થ એવ-કારેન અયાચિતં નિવત્તેતિ. તેન અસ્સામિકન્તિ દીપિતં હોતિ. ‘‘કુટિક’’ન્તિ ઇમિના ‘‘કુટિ નામ ઉલ્લિત્તા વા હોતિ અવલિત્તા વા ઉલ્લિત્તાવલિત્તા વા’’તિ (પારા. ૩૪૯) વુત્તત્તા ભૂમિતો પટ્ઠાય ભિત્તિચ્છદનાનિ પટિચ્છાદેત્વા મત્તિકાય વા સુધાય વા દ્વારવાતપાનાદિઅલેપોકાસં ઠપેત્વા અન્તો લિત્તભાવેન ઉલ્લિત્તાનામકં વા તથા બહિ લિત્તભાવેન અવલિત્તાનામકં વા અન્તો ચ બહિ ચ લિત્તભાવેન ઉલ્લિત્તાવલિત્તાનામકં વા કુટિન્તિ વુત્તં હોતિ.

અપ્પમાણિકન્તિ ‘‘તત્રિદં પમાણં, દીઘસો દ્વાદસવિદત્થિયો સુગતવિદત્થિયા, તિરિયં સત્તન્તરા’’તિ (પારા. ૩૪૮) દીઘપુથુલાનં વુત્તપ્પમાણેન અતિરેકત્તા અપ્પમાણિકન્તિ અત્થો.

એત્થ ચ તિલક્ખણં પટિવિજ્ઝિત્વા તીણિ કિલેસમૂલાનિ ઉપ્પાટેત્વા કાલત્તયવત્ત સબ્બધમ્મે પટિવિજ્ઝિત્વા તિભુવનેકપટિસરણભૂતસ્સ ભગવતો ધમ્મરાજસ્સ અઙ્ગુલં પમાણમજ્ઝિમપુરિસસ્સ અઙ્ગુલતો તિવઙ્ગુલં હોતિ, એકા વિદત્થિ તિસ્સો વિદત્થિયો હોન્તિ, એકં રતનં તીણિ રતનાનિ હોન્તીતિ એવં નિયમિતા સુગતવિદત્થિ ચ વડ્ઢકિરતનેન દિયડ્ઢરતનપ્પમાણા હોતિ. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘સુગતવિદત્થિ નામ ઇદાનિ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ તિસ્સો વિદત્થિયો વડ્ઢકિહત્થેન દિયડ્ઢો હત્થો હોતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૪૮-૩૪૯). તસ્મા સુગતવિદત્થિયા દ્વાદસ વડ્ઢકિહત્થેન અટ્ઠારસ હત્થા હોન્તિ. ‘‘દીઘસો દ્વાદસ વિદત્થિયો સુગતવિદત્થિયાતિ બાહિરિમેન માનેના’’તિ (પારા. ૩૪૯) પદભાજને વુત્તત્તા અન્તિમં સુધાલેપં અગ્ગહેત્વા થુસમત્તિકપરિયન્તેન વા મહામત્તિકપરિયન્તેન વા બાહિરન્તતો અટ્ઠારસહત્થપ્પમાણં, ‘‘તિરિયં સત્તન્તરાતિ અબ્ભન્તરિમેન માનેના’’તિ (પારા. ૩૪૯) પદભાજને વુત્તત્તા અબ્ભન્તરિમેન પુથુલતો દ્વાદસઙ્ગુલાધિકદસહત્થપ્પમાણઞ્ચ કુટિયા પમાણન્તિ ગહેતબ્બં. એવં ઠિતપમાણતો દીઘતો પુથુલતો વા ઉભતો વા કેસગ્ગમત્તાધિકાપિ કુટિ આપત્તિયા અઙ્ગં હોતીતિ દસ્સેતું ‘‘અપ્પમાણિક’’ન્તિ આહાતિ સઙ્ખેપતો વેદિતબ્બં.

અત્તુદ્દેસન્તિ ઉદ્દિસિતબ્બોતિ ઉદ્દેસો, અત્તા ઉદ્દેસો એતિસ્સાતિ અત્તુદ્દેસા, કુટિ, તં અત્તુદ્દેસં. ‘‘અત્તુદ્દેસન્તિ અત્તનો અત્થાયા’’તિ પદભાજને વુત્તત્તા ‘‘મય્હં એસા વાસત્થાય ભવિસ્સતી’’તિ અત્તાનં ઉદ્દિસિત્વાતિ અત્થો. ‘‘કરોન્તસ્સા’’તિ ઇદં ‘‘કારયમાનેનાતિ કરોન્તો વા કારાપેન્તો વા’’તિ પદભાજને વુત્તનયેન પયોજકકત્તુનો ચ ગહેતબ્બત્તા ઉપલક્ખણન્તિ ગહેતબ્બં. તથાતિ તેનેવ પકારેન, યેહિ અસ્સામિકતાદીહિ પકારેહિ યુત્તં પમાણાતિક્કન્તં કુટિં કરોન્તસ્સ આપત્તિ, તેહેવ પકારેહિ યુત્તં અદેસિતવત્થુકમ્પિ કુટિં કરોન્તસ્સાતિ. ઇમિના અપ્પમાણિકં વિય અદેસિતવત્થુકમ્પિ વિસુંયેવ આપત્તિયા પધાનઙ્ગન્તિ. વસતિ એત્થાતિ વત્થુ, ભૂમિ, સા અદેસિતા એતિસ્સાતિ અદેસિતવત્થુકા, કુટિ, તં અદેસિતવત્થુકં.

કિં વુત્તં હોતિ? તેન કુટિકારેન ભિક્ખુના કુટિવત્થું સોધેત્વા સમતલં કારેત્વા સઙ્ઘં ઉપસઙ્કમિત્વા વુડ્ઢાનં ભિક્ખૂનં પાદે વન્દિત્વા ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા ‘‘અહં ભન્તે સઞ્ઞાચિકાય કુટિં કત્તુકામો અસ્સામિકં અત્તુદ્દેસં, સોહં ભન્તે સઙ્ઘં કુટિવત્થુઓલોકનં યાચામી’’તિ તિક્ખત્તું વત્વા યાચિતેન સઙ્ઘેન વા સઙ્ઘેન ઞત્તિદુતિયાય કમ્મવાચાય સમ્મતેહિ બ્યત્તેહિ પટિબલેહિ દ્વીહિ ભિક્ખૂહિ વા તેન સદ્ધિં ગન્ત્વા કુટિવત્થું ઓલોકેત્વા સારમ્ભભાવં વા અપરિક્કમનભાવં વા ઉભયમેવ વા પસ્સન્તેહિ ‘‘માયિધ કરી’’તિ નિવારેત્વા અનારમ્ભં ચે હોતિ સપરિક્કમનં, આગન્ત્વા સઙ્ઘસ્સ આરોચિતે કુટિકારકેનેવ ભિક્ખુના પુબ્બે વુત્તનયેન સઙ્ઘં ઉપસઙ્કમિત્વા વુડ્ઢાનં ભિક્ખૂનં પાદે વન્દિત્વા ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા ‘‘અહં ભન્તે સઞ્ઞાચિકાય કુટિં કત્તુકામો અસ્સામિકં અત્તુદ્દેસં, સોહં ભન્તે સઙ્ઘં કુટિવત્થુદેસનં યાચામી’’તિ તિક્ખત્તું વત્વા યાચિતે વુડ્ઢાનુમતેન બ્યત્તેન ભિક્ખુના પટિબલેન ઞત્તિદુતિયાય કમ્મવાચાય દેસેત્વા નિય્યાદિતકુટિવત્થુસ્સ અભાવા અદેસિતવત્થુકં, તેનેવ અસ્સામિકતાદિપકારેન યુત્તં યથાવુત્તપ્પકારં કુટિકં અત્તના યાચિતેહિ ઉપકરણેહિ કરોન્તસ્સ, કારાપેન્તસ્સ ચાતિ વુત્તં હોતિ.

દ્વે સઙ્ઘાદિસેસા હોન્તીતિ ‘‘ભિક્ખૂ વા અનભિનેય્ય વત્થુદેસનાય, પમાણં વા અતિક્કામેય્ય, સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ (પારા. ૩૪૮) તુલ્યબલતાસૂચકેન વા-સદ્દેન સમ્પિણ્ડિત્વા વુત્તઅઙ્ગદ્વયસહિતત્તા દ્વે સઙ્ઘાદિસેસા હોન્તીતિ અત્થો. યથાહ ‘‘ભિક્ખુ કુટિં કરોતિ અદેસિતવત્થુકં પમાણાતિક્કન્તં અનારમ્ભં સપરિક્કમનં, આપત્તિ દ્વિન્નં સઙ્ઘાદિસેસાન’’ન્તિ (પારા. ૩૫૫) ચ ‘‘ભિક્ખુકુટિં કરોતિ અદેસિતવત્થુકં અનારમ્ભં સપરિક્કમનં, આપત્તિ સઙ્ઘાદિસેસસ્સા’’તિ (પારા. ૩૫૪) ચ ‘‘ભિક્ખુ કુટિં કરોતિ પમાણાતિક્કન્તં અનારમ્ભં સપરિક્કમનં, આપત્તિ સઙ્ઘાદિસેસસ્સા’’તિ (પારા. ૩૫૫) ચ વુત્તત્તા દ્વીસુ અઙ્ગેસુ એકં ચે, એકોવ સઙ્ઘાદિસેસો હોતીતિ. તં પન ‘‘સચે એકવિપન્ના સા, ગરુકં એકકં સિયા’’તિ વક્ખતિ.

સારમ્ભાદીસૂતિ એત્થ સારમ્ભ-સદ્દો સોપદ્દવપરિયાયો. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘સારમ્ભં અનારમ્ભન્તિ સઉપદ્દવં અનુપદ્દવ’’ન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૪૮-૩૪૯). એત્થ ‘‘સેતં છાગમારભેથ યજમાનો’’તિ પયોગે વિય આ-પુબ્બસ્સ રભસ્સ હિંસત્થેપિ દિસ્સમાનત્તા કત્તુસાધનો આરમ્ભ-સદ્દો હિંસકાનં કિપિલ્લિકાદિસત્તાનં વાચકો ભવતીતિ તંસહિતટ્ઠાનં સારમ્ભં નામ હોતિ. તેનેવ પદભાજનેપિ વુત્તં ‘‘સારમ્ભં નામ કિપિલ્લિકાનં વા આસયો હોતિ, ઉપચિકાનં વા, ઉન્દૂરાનં વા, અહીનં વા, વિચ્છિકાનં વા, સતપદીનં વા, હત્થીનં વા, અસ્સાનં વા, સીહાનં વા, બ્યગ્ઘાનં વા…પે… આસયો હોતી’’તિ (પારા. ૩૫૩).

આદિ-સદ્દેન અપરિક્કમનં સઙ્ગણ્હાતિ. ‘‘સપરિક્કમનં નામ સક્કા હોતિ યથાયુત્તેન સકટેન અનુપરિગન્તું, સમન્તા નિસ્સેણિયા અનુપરિગન્તું, એતં સપરિક્કમનં નામા’’તિ (પારા. ૩૫૩) વુત્તલક્ખણવિપરિયાયતો નિબ્બકોસસ્સ ઉદકપાતટ્ઠાને એકં ચક્કં ઠપેત્વા ઇતરં ચક્કં બહિ ઠપેત્વા કુટિં પરિક્ખિપિત્વા આવજ્જિયમાનસ્સ ગોયુત્તસકટસ્સ વા નિસ્સેણિયં ઠત્વા કુટિં છાદયમાનાનં નિસ્સેણિયા વા પરતો ગમિતુમસક્કુણેય્યત્તા અપરિક્કમનન્તિ વેદિતબ્બં.

એવં વુત્તસારમ્ભઅપરિક્કમનસઙ્ખાતઅઙ્ગદ્વયેન યુત્તં ચે, દ્વે દુક્કટાનિ હોન્તિ. યથાહ ‘‘ભિક્ખુ કુટિં કરોતિ દેસિતવત્થુકં પમાણિકં સારમ્ભં અપરિક્કમનં, આપત્તિ દ્વિન્નં દુક્કટાન’’ન્તિ (પારા. ૩૫૫). એકં ચે, એકમેવ હોતિ. યથાહ ‘‘ભિક્ખુ કુટિં કરોતિ દેસિતવત્થુકં પમાણિકં સારમ્ભં સપરિક્કમનં, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. ભિક્ખુ કુટિં કરોતિ દેસિતવત્થુકં પમાણિકં અનારમ્ભં અપરિક્કમનં, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (પારા. ૩૫૫) એતં તયમ્પિ ‘‘સારમ્ભાદીસુ દુક્કટ’’ન્તિ સામઞ્ઞેન સઙ્ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

એકં અઙ્ગં પમાણિકત્તં વા દેસિતવત્થુકત્તં વા વિપન્નં એતિસ્સાતિ એકવિપન્ના. પુબ્બે વુત્તત્થાનં સઙ્ઘાદિસેસાદિપદાનમત્થો વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. સાતિ યથાવુત્તલક્ખણકુટિ.

૩૮૩. ઇદાનિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે અટ્ઠુપ્પત્તિયં ‘‘તે યાચનબહુલા વિઞ્ઞત્તિબહુલા વિહરન્તિ ‘પુરિસં દેથ પુરિસત્તકરં દેથા’’તિઆદિપાળિયા (પારા. ૩૪૨) અટ્ઠકથાયં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૪૨) આગતં કપ્પિયાકપ્પિયવિનિચ્છયં સઙ્ખેપતો દસ્સેતુમાહ ‘‘પુરિસ’’ન્તિઆદિ. કમ્મસહાયત્થાયાતિ કિસ્મિઞ્ચિ કમ્મે સહાયભાવાય, કમ્મકરણત્થાયાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘ઇત્થન્નામં કમ્મં કાતું પુરિસં લદ્ધું વટ્ટતી’’તિ યાચિતું વટ્ટતીતિ અત્થો. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘કમ્મકરણત્થાય ‘પુરિસં દેથા’તિ યાચિતું વટ્ટતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૪૨). મૂલચ્છેજ્જવસેનાતિ સામિકાનં આયત્તભાવસઙ્ખાતમૂલસ્સ છિન્દનવસેન, અત્તનો આયત્તભાવકરણવસેનાતિ વુત્તં હોતિ.

૩૮૪. અવજ્જન્તિ વજ્જરહિતં, નિદ્દોસન્તિ અત્થો. મિગલુદ્દકમચ્છબન્ધકાદીનં સકકમ્મં વજ્જકમ્મં નામ. તસ્મા મિગલુદ્દકાદયો હત્થકમ્મં યાચન્તેન પન ‘‘તુમ્હાકં હત્થકમ્મં દેથા’’તિ, ‘‘હત્થકમ્મં દાતબ્બ’’ન્તિ સામઞ્ઞેન અવત્વા ‘‘ઇત્થન્નામં કમ્મં દાતબ્બ’’ન્તિ વિસેસેત્વાયેવ યાચિતબ્બં. લુદ્દકે વા ઇતરે વા નિક્કમ્મે અયાચિત્વાપિ યથારુચિ કમ્મં કારાપેતું વટ્ટતિ. હત્થકમ્મયાચનાય સબ્બથાપિ કપ્પિયભાવં દીપેતું તંતંસિપ્પિકે યાચિત્વા મહન્તમ્પિ પાસાદં કારાપેન્તેન હત્થકમ્મે યાચિતે અત્તનો અનોકાસભાવં ઞત્વા અઞ્ઞેસં કરોન્તાનં દાતબ્બં મૂલં દિય્યમાનં અધિવાસેતું વટ્ટતીતિ વિત્થારતો અટ્ઠકથાયં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૪૨ અત્થતોસમાનં) વુત્તત્તા કુસલાનં અત્થં અપરિહાપેન્તેન કપ્પિયેન સારુપ્પેન પયોગેન યાચિતબ્બં. યાચિતકમ્મં કાતું અસમત્થેહિ કરોન્તાનં દિય્યમાનં હત્થકમ્મમૂલં કમ્મં કારાપેત્વા કમ્મકારકે દસ્સેત્વા દાપેતબ્બં. એવં યાચનાય અનવજ્જભાવે અટ્ઠકથાગતં કારણં દસ્સેતુમાહ ‘‘હત્થકમ્મમ્પી’’તિઆદિ. પિ-સદ્દો અવધારણે, પદપૂરણે વા. હિ-સદ્દો હેતુમ્હિ. યસ્મા ઇદં હત્થકમ્મં કિઞ્ચિ વત્થુ ન હોતિ, તસ્મા અનવજ્જમેવ હત્થકમ્મં યાચિતું પન વટ્ટતીતિ.

૩૮૫. ઞાતકાદિકેતિ ઞાતકપવારિતે. ઠપેત્વાતિ વજ્જેત્વા. ગોણમાયાચમાનસ્સાતિ અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતે તાવકાલિકં વિના કેવલં કમ્મકરણત્થાય ગોણં યાચન્તસ્સ. તેસુપીતિ ઞાતકાદીસુપિ મૂલચ્છેજ્જેન ગોણમાયાચનસ્સ દુક્કટન્તિ યોજના. ‘‘તાવકાલિકનયેન સબ્બત્થ વટ્ટતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૪૨) અટ્ઠકથાવચનતો યાવ કમ્મકરણકાલં, તાવ નિયમેત્વા ઞાતકઅઞ્ઞાતકપવારિતઅપ્પવારિતે સબ્બેપિ યાચિતું વટ્ટતિ. તથા યાચિત્વા વા અયાચિત્વા વા ગહિતો ચે, રક્ખિત્વા પટિજગ્ગિત્વા સામિકાનં નિય્યાદેતબ્બો, ગોણે વા નટ્ઠે વિસાણે વા ભિન્ને સામિકેસુ અસમ્પટિચ્છન્તેસુ ભણ્ડદેય્યં.

૩૮૬. દેમાતિ એત્થ ‘‘તુમ્હાક’’ન્તિ પાઠસેસો. ‘‘વિહારસ્સ દેમા’તિ વુત્તે પન ‘આરામિકાનં આચિક્ખથ પટિજગ્ગનત્થાયા’તિ વત્તબ્બ’’ન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૪૨) અટ્ઠકથાયં વુત્તં. સકટવિનિચ્છયસ્સાપિ ગોણવિનિચ્છયેન સમાનત્તા તં અવત્વા વિસેસમત્તમેવ દસ્સેતુમાહ ‘‘સકટં…પે… વટ્ટતી’’તિ. ‘‘તુમ્હાકં દેમાતિ વુત્તે’’તિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘તુમ્હાકમેવ દેમાતિ વુત્તે દારુભણ્ડં નામ સમ્પટિચ્છિતું વટ્ટતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૪૨).

૩૮૭. કુઠારાદીસૂતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન નિખાદનં સઙ્ગણ્હાતિ. અયં નયો વેદિતબ્બોતિ પાઠસેસો. ‘‘સકટં ગોણો વિય તાવકાલિકં અકત્વા અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતે ન યાચિતબ્બં, મૂલચ્છેજ્જવસેન અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતે ન યાચિતબ્બં, તાવકાલિકં યાચિતબ્બ’’ન્તિ વિનિચ્છયો ચ ‘‘સકટં…પે… વટ્ટતી’’તિ વિસેસવિનિચ્છયો ચાતિ અયં નયો વાસિઆદીસુ ચ વેદિતબ્બોતિ અત્થો. અનજ્ઝાવુત્થકન્તિ કેનચિ ‘‘મમેત’’ન્તિ અપરિગ્ગહિતં, ‘‘રક્ખિતગોપિતટ્ઠાનેયેવ હિ વિઞ્ઞત્તિ નામ વુચ્ચતી’’તિ અટ્ઠકથાવચનતો અરક્ખિતાગોપિતકન્તિ વુત્તં હોતિ. અટ્ઠકથાય વલ્લિઆદિવિનિચ્છયમ્પિ વત્વા ‘‘અનજ્ઝાવુત્થકં પન યં કિઞ્ચિ આહરાપેતું વટ્ટતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૪૨) વુત્તત્તા સબ્બન્તિ ઇધ વુત્તગોણાદિકઞ્ચ વક્ખમાનવલ્લિઆદિકઞ્ચ ગહેતબ્બં. ઇમિના પુબ્બે વુત્તવિનિચ્છયસ્સ રક્ખિતગોપિતવિસયત્તં દીપિતં હોતિ. હરાપેતુમ્પિ વટ્ટતીતિ એત્થ અપિ-સદ્દેન પગેવ કેનચિ હરિત્વા દિન્નન્તિ દીપેતિ.

૩૮૮. વલ્લિઆદિમ્હીતિ આદિ-સદ્દેન વેત્તમુઞ્જતિણમત્તિકા સઙ્ગણ્હાતિ. એત્થ મુઞ્જપબ્બજતિણં વિના ગેહચ્છાદનતિણં તિણં નામ. ગરુભણ્ડપ્પહોનકેતિ ‘‘વલ્લિ અડ્ઢબાહુમત્તાપી’’તિઆદિના નયેન વુત્તલક્ખણે ગરુભણ્ડપ્પહોનકે. પરેસં સન્તકેયેવાતિ અવધારણેન ન અનજ્ઝાવુત્થકે દુક્કટન્તિ બ્યતિરેકતો દીપેતિ.

૩૮૯. પચ્ચયેસૂતિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનસઙ્ખાતેસુ તીસુ પચ્ચયેસુ. એવ-કારેન ગિલાનપચ્ચયસઙ્ખાતે ચતુત્થપચ્ચયે વિઞ્ઞત્તિ વટ્ટતીતિ દીપેતિ. વિઞ્ઞત્તિ નામ ‘‘આહર, દેહી’’તિ ઇચ્છિતપચ્ચયે નામં વત્વા યાચના. અટ્ઠકથાયં વુત્તં ‘‘સબ્બેન સબ્બં ન વટ્ટતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૪૨) સાવધારણત્થં દસ્સેતું ‘‘ન ચ વટ્ટતી’’તિ વુત્તત્તા નેવ વટ્ટતીતિ અત્થો ગહેતબ્બો.

વિઞ્ઞત્તિયા અલબ્ભમાનભાવેન સમત્તા પચ્ચયેસુ તીસુ અનન્તરં સહનિદ્દિટ્ઠપચ્ચયત્તયતો તતિયપચ્ચયેયેવ લબ્ભમાનવિસેસં દસ્સેતું ‘‘તતિયે પરિકથોભાસનિમિત્તાનિ ચ લબ્ભરે’’તિ વુત્તત્તા અવસિટ્ઠદ્વયે પન પરિકથાદયો ન લબ્ભન્તીતિ વુત્તં હોતિ. અવુત્તે ચતુત્થપચ્ચયેપિ સમુચ્ચયત્થેન ચ-કારેન પરિકથાદિત્તયં લબ્ભતીતિ સિદ્ધત્તા ‘‘તીસ્વેવા’’તિ એવ-કારેન બ્યતિરેકમુખેન વિઞ્ઞત્તિયા ચ અનુઞ્ઞાતત્તા ચતુત્થે ગિલાનપચ્ચયે પરિકથોભાસનિમિત્તકમ્મવિઞ્ઞત્તિયો વટ્ટન્તીતિ સિદ્ધં. એત્તાવતા ચતુત્થે પચ્ચયે પરિકથાદયો ચત્તારોપિ વટ્ટન્તિ, તતિયપચ્ચયે વિઞ્ઞત્તિં વિના સેસત્તયં વટ્ટતિ, પુરિમપચ્ચયદ્વયે સબ્બમ્પિ ન વટ્ટતીતિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

સેનાસનપચ્ચયે પરિકથાદિકન્તિ ઉપોસથાગારાદિકરણારહટ્ઠાનં ઓલોકેત્વા ઉપાસકાનં સુણન્તાનં ‘‘ઇમસ્મિં વત ઓકાસે એવરૂપં સેનાસનં કાતું વટ્ટતી’’તિ વા ‘‘યુત્ત’’ન્તિ વા ‘‘અનુરૂપ’’ન્તિ વા પવત્તા કથા પરિકથા નામ. ‘‘ઉપાસકા તુમ્હે કત્થ વસથા’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘પાસાદે ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘ભિક્ખૂનં પન ઉપાસકા પાસાદો ન વટ્ટતી’’તિઆદિના નયેન પવત્તા કથા ઓભાસો નામ. ઉપાસકેસુ પસ્સમાનેસુ ભૂમિયં રજ્જું પસારેત્વા ભૂમિં ભાજેત્વા ખાણુકે આકોટેત્વા ‘‘કિમિદં ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘એત્થ આવાસં કરોમ ઉપાસકા’’તિઆદિકા કથા નિમિત્તકથા નામ. ગિલાનપચ્ચયે ચ ઇમિના નયેન યથારહં વેદિતબ્બં. સબ્બમેતં અટ્ઠકથાય (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૪૨) વુત્તં.

૩૯૦-૩. ઇદાનિ કુટિકારસ્સ ભિક્ખુનો આપત્તિદસ્સનત્થમાહ ‘‘અદેસિતે’’તિઆદિ. તં ઉત્તાનત્થમેવ. નિસેન્તસ્સાતિ પાસાણે ઘંસિત્વા તિખિણં કરોન્તસ્સ. પાચિત્તિયા સહાતિ ‘‘ભૂતગામપાતબ્યતાય પાચિત્તિય’’ન્તિ (પાચિ. ૯૦) વુત્તપાચિત્તિયેન સદ્ધિં.

આપત્તિન્તિ પાચિત્તિયટ્ઠાને પાચિત્તિયઞ્ચેવ દુક્કટઞ્ચ ઇતરત્ર સુદ્ધપયોગદુક્કટઞ્ચાતિ આપત્તિં.

યા પનાતિ યા કુટિ. પઠમે દુતિયેતિ એત્થ ‘‘પિણ્ડેહી’’તિ કરણબહુવચનં વિભત્તિવચનવિપરિણામવસેન ‘‘પિણ્ડે’’તિ ભુમ્મેકવચનન્તં કત્વા યોજેતબ્બં, ‘‘નિક્ખિત્તે’’તિ અજ્ઝાહરિતબ્બં, ભાવલક્ખણે ભુમ્મં, નિક્ખિત્તે સતીતિ અત્થો.

૩૯૪. ‘‘સચે અઞ્ઞસ્સા’’તિ પદચ્છેદો. વિપ્પકતન્તિ આરદ્ધમનિટ્ઠિતં. ‘‘અનાપત્તી’’તિ ઇદં નિટ્ઠિતે આપજ્જિતબ્બસઙ્ઘાદિસેસાભાવં સન્ધાયાહ. પુબ્બપયોગમત્તેન હિ પાચિત્તિયદુક્કટાનિપિ હોન્તિ, તાનિ પન દેસેતબ્બાનિ. ‘‘તથા’’તિ ઇમિના ‘‘અનાપત્તી’’તિ આકડ્ઢતિ, તેન સઙ્ઘાદિસેસાપત્તિયા અભાવતો પુબ્બભાગે આપન્નાનં પાચિત્તિયદુક્કટાનં દેસેતબ્બતા ચ દીપિતા હોતિ. તં કુટિન્તિ તં વિપ્પકતકુટિં.

૩૯૫. અઞ્ઞં ભોજનસાલાદિં. તથાતિ અનાપત્તિમાહ.

૩૯૬. ‘‘કરોતો’’તિ ઇમિના ‘‘કારાપયતો’’તિપિ લબ્ભતિ. ઉભયેનાપિ ‘‘ક્રિયતો’’તિ ઇમસ્સ કારણં દસ્સેતિ. ‘‘અપ્પમાણિક’’ન્તિ ઇમિના સઙ્ઘાદિસેસસ્સ અઙ્ગં દસ્સેતિ.

૩૯૭. તન્તિ ‘‘અપ્પમાણિક’’ન્તિ એવં પચ્ચામસતિ. ‘‘ક્રિયાક્રિયતો’’તિ ઇદં કુટિયા કરણઞ્ચ વત્થુદેસનાય અકરણઞ્ચ ઉપાદાય વુત્તં.

કુટિકારસિક્ખાપદવણ્ણના.

૩૯૮. વત્થું અદેસેત્વાતિ સમ્બન્ધો, ‘‘તેન વિહારકારકેન ભિક્ખુના વિહારવત્થું સોધેત્વા સઙ્ઘં ઉપસઙ્કમિત્વા’’તિઆદિના (પારા. ૩૬૭) પદભાજને આગતનયેન વિહારં કારાપેન્તેન ભિક્ખુના વિહારવત્થું સોધેત્વા સમતલં કારેત્વા સઙ્ઘં ઉપસઙ્કમ્મ વુડ્ઢાનં ભિક્ખૂનં પાદે વન્દિત્વા ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા ‘‘અહં ભન્તે મહલ્લકં વિહારં કત્તુકામો સસ્સામિકં અત્તુદ્દેસં, સોહં ભન્તે સઙ્ઘં વિહારવત્થુઓલોકનં યાચામી’’તિ તિક્ખત્તું યાચિત્વા લદ્ધે વુડ્ઢે વા ભિક્ખૂ ઞત્તિદુતિયાય કમ્મવાચાય સઙ્ઘેન સમ્મતે વા ભિક્ખૂ નેત્વા કતપરિકમ્મં વિહારવત્થું દસ્સેત્વા કુટિવત્થુઓલોકને વિય ગતભિક્ખૂહિ ઓલોકેત્વા સારમ્ભાદિભાવં ઉપપરિક્ખિત્વા અનારમ્ભસપરિક્કમનભાવં ઞત્વા આગન્ત્વા સઙ્ઘસ્સ આરોચિતે પુન તેન સઙ્ઘં ઉપસઙ્કમિત્વા વુડ્ઢાનં ભિક્ખૂનં પાદે વન્દિત્વા ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા ‘‘અહં ભન્તે મહલ્લકં વિહારં કત્તુકામો સસ્સામિકં અત્તુદ્દેસં, સોહં ભન્તે સઙ્ઘં વિહારવત્થુદેસનં યાચામી’’તિ તિક્ખત્તું યાચિત્વા સઙ્ઘેન ઞત્તિદુતિયાય કમ્મવાચાય વિહારવત્થુ દેસેતબ્બં, તથા અકત્વાતિ વુત્તં હોતિ. ઇહ સારમ્ભાદિ પઠમસિક્ખાપદે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

મહલ્લકન્તિ ‘‘સસ્સામિકભાવેન સઞ્ઞાચિકકુટિતો મહન્તભાવો એતસ્સ અત્થીતિ મહલ્લકો. યસ્મા વા વત્થું દેસાપેત્વા પમાણાતિક્કમેનાપિ કાતું વટ્ટતિ, તસ્મા પમાણમહન્તતાયપિ મહલ્લકો’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૬૬) અટ્ઠકથાયં વુત્તનયેન મહન્તભાવેન યુત્તન્તિ અત્થો. વિહારન્તિ ‘‘વિહારો નામ ઉલ્લિત્તો વા હોતિ અવલિત્તો વા ઉલ્લિત્તાવલિત્તો વા’’તિ (પારા. ૩૭૧) પદભાજને વુત્તપ્પકારં સેનાસનન્તિ અત્થો. વિહરન્તિ અસ્મિન્તિ વિગ્ગહો. ઉલ્લિત્તાદિસરૂપં પુરિમસિક્ખાપદે વુત્તનયમેવ. તં વિહારં યો કરેય્યાતિ યોજના. કરેય્ય વા કારાપેય્ય વાતિ પુબ્બે વુત્તનયમેવ. અત્તવાસત્થન્તિ અત્તનો વાસં પટિચ્ચ, ઇમિના પરસ્સ વાસત્થાય કરોતિ, અનાપત્તીતિ બ્યતિરેકતો વિઞ્ઞાયતિ. ‘‘ગરુક’’ન્તિ એત્થ વત્થુદેસનાય અકારાપનેન ‘‘એકોવ સઙ્ઘાદિસેસો હોતી’’તિ પુબ્બે વુત્તવિકપ્પત્તયં ન ગહેતબ્બં. ઇદઞ્ચ વક્ખતિ ‘‘પમાણા…પે… સઙ્ઘાદિસેસતા’’તિ (વિ. વિ. ૩૯૯ આદયો).

૩૯૯. ક્રિયાસમુટ્ઠાનાભાવન્તિ પમાણાતિક્કમેપિ આપત્તિયા અસમ્ભવતો કિરિયાસમુટ્ઠાનસ્સ ઇધ અભાવો ઞાતબ્બો. ક્રિય…પે… લક્ખયેતિ એત્થ બ્યતિરેકતો અદેસિતવત્થુકતાય અકિરિયાસમુટ્ઠાનતા અનુઞ્ઞાતા.

મહલ્લકવિહારકથાવણ્ણના.

૪૦૧-૩. તેસૂતિ ચતુવીસતિયા પારાજિકેસુ. ભિક્ખુનો અનુરૂપાનિ એકૂનવીસતીતિ ભિક્ખુનીનં પટિનિયતા ઉબ્ભજાણુમણ્ડલિકાદયો ચત્તારો તદનુલોમાય વિબ્ભન્તભિક્ખુનિયા સહ પઞ્ચ પારાજિકે વિના ભિક્ખુનો અનુરૂપા સેસા એકૂનવીસતિ પારાજિકા.

ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે પદભાજને ‘‘પારાજિકેન ધમ્મેનાતિ ચતુન્નં અઞ્ઞતરેના’’તિ (પારા. ૩૮૬) વુત્તનયસ્સ ઇધ ‘‘એકૂનવીસતી’’તિ વચનં વિરુજ્ઝતીતિ ચે? ન વિરુજ્ઝતિ. કસ્મા? યસ્મા પદભાજનં પાતિમોક્ખુદ્દેસાગતમત્તં ગહેત્વા પવત્તં, ઇદં પન બુદ્ધાનુમતિં ગહેત્વા વિનયપરિયત્તિપવત્તકાનં આચરિયાનં મતં ગહેત્વા પવત્તં, તસ્મા ન વિરુજ્ઝતીતિ ગહેતબ્બં. આચરિયો સબ્બપારાજિકાનં ‘‘બ્રહ્મચરિયા ચાવેય્ય’’ન્તિ (પારા. ૩૮૫) વુત્તઅનુદ્ધંસનસ્સ એકન્તસાધનત્તા ભિક્ખુનીનં પટિનિયતસાનુલોમપારાજિકપઞ્ચકં વિના અવસેસં સબ્બં સઙ્ગણ્હિ, તેનેવ વિનયટ્ઠકથાય ગણ્ઠિપદવિવરણે ‘‘ચતુન્નં અઞ્ઞતરેનાતિ પાતિમોક્ખુદ્દેસે એવ આગતે ગહેત્વા વુત્તં, ઇતરેસં અઞ્ઞતરેનાપિ અનુદ્ધંસેન્તસ્સ સઙ્ઘાદિસેસોવા’’તિ વુત્તં. તસ્મા ‘‘અનુદ્ધંસેય્યા’’તિ (પારા. ૩૮૪) પાઠે અધિપ્પાયં ગહેત્વા પવત્તત્તા ઇમેસં આચરિયાનં મતં પમાણન્તિ ગહેતબ્બં. ‘‘તેસુ અઞ્ઞતરેના’’તિ વક્ખમાનત્તા ‘‘એકૂનવીસતી’’તિ એત્થ ‘‘યાની’’તિ સામત્થિયા લબ્ભતિ.

અઞ્ઞતરેન અમૂલકેનાતિ યોજના. અમૂલકેનાતિ ચોદકસ્સ દસ્સનાદીહિ ચોદનામૂલેહિ વિરહિતત્તા અમૂલકં, પારાજિકં, તેન. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘યં પારાજિકં ચોદકેન ચુદિતકમ્હિ પુગ્ગલે નેવ દિટ્ઠં ન સુતં ન પરિસઙ્કિતં, ઇદં એતેસં દસ્સનસવનપરિસઙ્કાસઙ્ખાતાનં મૂલાનં અભાવેન અમૂલકં નામા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૮૫-૩૮૬). એત્થ ચ મંસચક્ખુના વા દિબ્બચક્ખુના વા દિટ્ઠં દિટ્ઠં નામ. પકતિસોતેન વા દિબ્બસોતેન વા સુતં સુતં નામ. ચિત્તેન પરિસઙ્કિતં પરિસઙ્કિતં નામ. તં તિવિધં દિટ્ઠસુતમુતપરિસઙ્કિતવસેન.

તત્થ તાદિસે કમ્મનિયે ઓકાસે માતુગામેન સદ્ધિં ભિક્ખુનો અઞ્ઞથિયં પયોગં દિસ્વા અઞ્ઞથા ગહેત્વા ‘‘વીતિક્કમનં નુ ખોયમકાસી’’તિ ગહણં દિટ્ઠપરિસઙ્કિતં નામ. કુટ્ટતિરોહિતે ભિક્ખુમ્હિ માતુગામસ્સ સદ્દં સુત્વા તત્થ અઞ્ઞસ્સ વિઞ્ઞુપુરિસસ્સ સબ્ભાવં અજાનિત્વા ‘‘વીતિક્કમનં નુ ખોયમકાસી’’તિ એવં ગહણં સુતપરિસઙ્કિતં નામ. વિહારપરિયન્તે તરુણમાતુગામપુરિસાનં દિવસં વીતિનામેત્વા ગતટ્ઠાને વિપ્પકિણ્ણપુપ્ફાનિ ઓલોકેત્વા, મંસસુરગન્ધઞ્ચ ઘાયિત્વા ‘‘ઇદં કસ્સ કમ્મ’’ન્તિ ઉપપરિક્ખન્તેન ભિક્ખુનો ચેતિયપૂજિતમાલાગન્ધસ્સ પીતારિટ્ઠસ્સ ભિક્ખુનો સરીરગન્ધં ઘાયિત્વા ‘‘તં એતસ્સ કમ્મં નુ ખો’’તિ કિરિયમાનસંસયો મુતપરિસઙ્કિતં નામ. એવરૂપસ્સ દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતમૂલકસ્સ અભાવતો અમૂલકેન પારાજિકેનાતિ અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન સમન્તપાસાદિકાય (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૮૫-૩૮૬) વુત્તનયેન દટ્ઠબ્બો.

ચોદેતીતિ ‘‘પારાજિકં ધમ્મં આપન્નોસી’’તિઆદિવચનેન સયં ચોદેતિ. ચોદાપનં પન વક્ખતિ. ચાવનચેતનો હુત્વાતિ ‘‘અપ્પેવ નામ નં ઇમમ્હા બ્રહ્મચરિયા ચાવેય્ય’’ન્તિ ઉપ્પન્નેન પરં સાસના ચાવેતુકામેન ચિત્તેન સમન્નાગતો હુત્વા. ‘‘સુદ્ધં વા અસુદ્ધં વા’’તિ ઇદં ‘‘ચોદેતી’’તિ ઇમિના વુત્તચોદનાકિરિયાય કમ્મનિદ્દેસો, ‘‘અઞ્ઞં ભિક્ખુ’’ન્તિ સેસો, પારાજિકમનાપન્નં વા આપન્નં વા અઞ્ઞં ભિક્ખુન્તિ અત્થો. યોતિ માતિકાગતભિક્ખુ, ‘‘દુટ્ઠો દોસો અપ્પતીતો’’તિ ઇદં અજ્ઝાહરિતબ્બં, ઉપ્પન્નેન દોસલેસેન સયં દૂસિતો, પરઞ્ચ દૂસેન્તો પીતિસુખાદીહિ અપગતો યો ભિક્ખૂતિ અત્થો. વક્ખમાનેન ‘‘તસ્સા’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો.

‘‘કતે ઓકાસમ્હી’’તિ પદચ્છેદો, ઓકાસં ‘‘કારાપેત્વા’’તિ (પારા. ૩૮૯) પાઠતો અન્તોનીતહેત્વત્થતાય ‘‘કતે’’તિ ‘‘કારિતે’’તિ એતસ્સ પરિયાયો હોતિ, ‘‘ઓકાસં મે કરોહિ, અહં તં વત્તુકામો’’તિ ઓકાસે કારાપિતેતિ અત્થો. ‘‘અકતે ઓકાસે’’તિ પદચ્છેદો, પુબ્બે વુત્તોયેવત્થો. દુક્કટાપત્તિયા સહાતિ ઓકાસસ્સ અકારાપિતત્તા દુક્કટાપત્તિયા સદ્ધિં.

૪૦૪-૫. કોણ્ઠોસીતિ ધુત્તોસિ. જેટ્ઠબ્બતિકોસીતિ કાલીદેવીવતનિયુત્તોસિ. કાલીદેવી કિર સિરિદેવિયા જેટ્ઠા, તસ્મા તસ્સા વતધરો જેટ્ઠબ્બતિકો વુચ્ચતિ. તં પન વતં સમાદિયિત્વા પૂરેન્તો સકલસરીરે મસિં મક્ખેત્વા કાકપત્તાનિ મુટ્ઠિયં કત્વા કાલીદેવિં ફલકે લિખાપેત્વા તં કાજકોટિયં બન્ધિત્વા ઉચ્છિટ્ઠોદકાદિઅસુચિસન્નિચિતઓલિગલ્લં પવિસિત્વા ‘‘દુસ્સીલોસિ નિસ્સીલોસિ સીલવિરહિતોસી’’તિ થોમેન્તો વિચરતીતિ.

દુસ્સીલત્તા એવ હીનજ્ઝાસયતાય પાપધમ્મો લામકસભાવોસિ. પૂતિના કમ્મેન સીલવિપત્તિયા અન્તો પવિટ્ઠત્તા અન્તોપૂતિ. છહિ દ્વારેહિ રાગાદિકિલેસાનુસ્સવનેન તિન્તત્તા અવસ્સુતો. સેસમેત્થ ઉત્તાનત્થમેવ. ગરુકં નિદ્દિસેતિ એત્થ ‘‘કતોકાસમ્હી’’તિ ચ ‘‘તથેવ અકતોકાસે, દુક્કટાપત્તિયા સહા’’તિ ચ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. એવમુત્તરત્રાપિ.

૪૦૬. સમ્મુખાતિ ચુદિતકસ્સ સમ્મુખા, અવિદૂરેતિ અત્થો. હત્થમુદ્દાયાતિ મુત્તપાણાદિવસેન. તં હત્થમુદ્દાય કથિતં. પરોતિ યં ચોદેસિ, સો ચુદિતકો પરો. ભિક્ખુનોતિ ચોદકસ્સ ભિક્ખુનો.

૪૦૭. સમ્મુખે ઠત્વાતિ ચુદિતકસ્સ આસન્ને ઠત્વા. ‘‘ચોદાપેન્તસ્સા’’તિ એતસ્સ કમ્મભાવતો પરોતિ ઇદં ઉપયોગન્તવસેન સમ્બન્ધિતબ્બં. એવમુત્તરત્ર. કેનચીતિ અઞ્ઞેન કેનચિ પુગ્ગલેન. તસ્સ ચોદકસ્સ. ‘‘ચોદાપેન્તસ્સા’’તિ પુન વચનં નિયમત્થં.

૪૦૮. સોપીતિ ઉગ્ગહાપિતત્તા ચોદનં કરોન્તો ઇતરો પયોજ્જકપુગ્ગલોપિ. તેસં દ્વિન્નમ્પીતિ પયોજકપયોજ્જકાનં દ્વિન્નમ્પિ.

૪૦૯. વુત્તટ્ઠાનં પણ્ણં વા સન્દેસં વા હરન્તો દૂતો નામ, સો ‘‘પણ્ણં વા સાસનં વા પેસેત્વા’’તિ ઇમિના સઙ્ગય્હતીતિ તસ્મિં વિસું અવત્તબ્બેપિ ‘‘દુત’’ન્તિ વચનેન નિસ્સટ્ઠદૂતમાહ. પણ્ણં વા અદત્વા ‘‘એવઞ્ચ એવઞ્ચ વદા’’તિ સાસનઞ્ચ અદત્વા ‘‘તં ચોદેહી’’તિ અત્થમત્તમેવ દત્વા નિસ્સટ્ઠો ભિક્ખુ ઇધ ‘‘નિસ્સટ્ઠદૂતો’’તિ ગહેતબ્બો.

અથ વા ‘‘દૂત’’ન્તિ ઇમિના ચોદેતું ઉગ્ગહાપેત્વા, તમનુગ્ગહાપેત્વા વા નિસ્સટ્ઠો ભિક્ખુ દૂતોયેવ ગહેતબ્બો. ‘‘પણ્ણ’’ન્તિ ઇમિના પબ્બજિતસ્સ વા અપબ્બજિતસ્સ વા કસ્સચિ હત્થે ચોદનં લિખિત્વા દિન્નપણ્ણં ગહેતબ્બં. સાસનન્તિ ‘‘પારાજિકં આપન્નો’’તિઆદિના નયેન વત્વા પેસિયમાનં સાસનં ગહેતબ્બં. ઇદં તયમ્પિ દૂરે નિસીદિત્વા અઞ્ઞેહિ કારાપનતો ‘‘ચોદાપેન્તસ્સા’’તિ આહ. ‘‘પર’’ન્તિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. એત્થ ઓકાસકારાપનં નત્થિ.

૪૧૦. તથાતિ યથા અમૂલકેન પારાજિકેન સમ્મુખા ઓકાસે કારિતે, અકારિતે ચ, તથા અમૂલકેહિ સઙ્ઘાદિસેસેહીતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘વુત્તે સમ્મુખા પરે’’તિ ભુમ્મવસેન અધિકતેન યોજેતબ્બં, ચોદેતિ ચોદાપેતીતિ વુત્તં હોતીતિ. પાચિત્તિયાપત્તીતિ ઓકાસે કારિતે કેવલા, અકારિતે દુક્કટેન સહાતિ ગહેતબ્બં. સમ્મુખા સેસાપત્તીહિ પરે વુત્તે ચાવનસઞ્ઞિનો દુક્કટં હોતીતિ યોજના. ઓકાસાકારાપનેનપિ દુક્કટમેવ હોતિ.

૪૧૧. અક્કોસનાધિપ્પાયસ્સાતિ ખુંસનાધિપ્પાયસ્સ. અકતોકાસન્તિ અકારિતોકાસં, ‘‘પર’’ન્તિ ઇમિના યોજેતબ્બં. અત્તનાતિ ચોદકેન, ‘‘સયં અકારિતોકાસ’’ન્તિ ઇમિના યોજેતબ્બં. સહ પાચિત્તિયેનાતિ ‘‘ઓમસવાદે પાચિત્તિય’’ન્તિ (પારા. ૧૪) વુત્તપાચિત્તિયેન સહ. વદન્તસ્સાતિ ચોદેન્તસ્સ વા ચોદાપેન્તસ્સ વા, એત્થ ‘‘સમ્મુખા’’તિ ઇદં વક્ખમાનસ્સ ‘‘અસમ્મુખા’’તિ એતસ્સ વિપરિયાયતો લબ્ભતિ, ચ-કારેન કારિતોકાસપક્ખે દુક્કટેન પાચિત્તિયસમ્બન્ધી.

૪૧૨. અસમ્મુખા વદન્તસ્સાતિ એત્થ ‘‘અક્કોસનાધિપ્પાયસ્સા’’તિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. ‘‘અકતોકાસમત્તના’’તિ નાનુવત્તતિ. સત્તહિ આપત્તીહીતિ પારાજિકસઙ્ઘાદિસેસથુલ્લચ્ચયપાચિત્તિયપાટિદેસનીયદુક્કટદુબ્ભાસિતસઙ્ખાતેસુ સત્તસુ આપત્તિક્ખન્ધેસુ યેન કેનચીતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘તથા’’તિ ઇમિના ‘‘અસમ્મુખા’’તિ ઇદં સઙ્ગણ્હાતિ. કમ્મન્તિ તજ્જનીયાદિસત્તવિધં કમ્મં.

૪૧૩. ઉમ્મત્તકાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન ‘‘અનાપત્તિ સુદ્ધે અસુદ્ધદિટ્ઠિસ્સ અસુદ્ધે અસુદ્ધદિટ્ઠિસ્સ ઉમ્મત્તકસ્સ આદિકમ્મિકસ્સા’’તિ (પારા. ૩૯૦) વુત્તે સઙ્ગણ્હાતિ. પઞ્ચઙ્ગસંયુતન્તિ યં ચોદેતિ, તસ્સ ‘‘ઉપસમ્પન્નો’’તિ સઙ્ખ્યૂપગમનં, તસ્મિં સુદ્ધસઞ્ઞિતા, યેન પારાજિકેન ચોદેતિ, તસ્સ દિટ્ઠાદિવસેન અમૂલકતા, ચાવનાધિપ્પાયેન સમ્મુખા ચોદના, તસ્સ તઙ્ખણવિજાનનન્તિ ઇમેહિ પઞ્ચહિ અઙ્ગેહિ યુત્તં હોતિ.

૪૧૫. ઇદન્તિ ‘‘સિક્ખાપદ’’ન્તિ સેસો, ‘‘સિક્ખાપદ’’ન્તિ ચ ઇમિના તપ્પટિપાદનીયા આપત્તિયેવ ગય્હતિ. તિસમુટ્ઠાનન્તિ કાયચિત્તતો, વાચાચિત્તતો, કાયવાચાચિત્તતોતિ સચિત્તકેહિ તીહિ સમુટ્ઠાનતો તિસમુટ્ઠાનં. તેનેવાહ ‘‘સચિત્ત’’ન્તિ. પટિઘચિત્તાનં દ્વિન્નં અઞ્ઞતરેન સહિતત્તા સચિત્તકં. તંસમ્પયુત્તાય દોમનસ્સવેદનાય વસેન દુક્ખવેદનં.

દુટ્ઠદોસકથાવણ્ણના.

૪૧૬. લેસમત્તન્તિ ‘‘અઞ્ઞમ્પિ વત્થું લિસ્સતિ સિલિસ્સતિ વોહારમત્તેનેવ ઈસકં અલ્લીયતીતિ લેસો, જાતિઆદીનંયેવ અઞ્ઞતરકોટ્ઠાસસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૯૧) અટ્ઠકથાય દસ્સિતનિબ્બચનેસુ ‘‘લેસો નામ દસ લેસા જાતિલેસો નામલેસો’’તિઆદિના (પારા. અટ્ઠ. ૩૯૪) નયેન પદભાજને વુત્તેસુ જાતિનામગોત્તાદીસુ દસસુ લેસેસુ અઞ્ઞતરલેસમત્તન્તિ વુત્તં હોતિ.