પારાજિકકથા

પઠમપારાજિકકથાવણ્ણના

૬. એવં પઞ્ચહિ ગાથાહિ રતનત્તયપણામાદિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ યથાપટિઞ્ઞાતવિનિચ્છયં દસ્સેતુમાહ ‘‘તિવિધે’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘તિવિધે’’તિઆદિના પઠમપારાજિકસિક્ખાપદવિનિચ્છયં દસ્સેતિ. તિવિધેતિ વચ્ચપસ્સાવમુખમગ્ગાનં વસેન તિપ્પકારે મગ્ગેતિ ઇમિના સમ્બન્ધો. તિલમત્તમ્પીતિ તિલબીજમત્તમ્પિ અઙ્ગજાતન્તિ સમ્બન્ધો. મગ્ગેતિ વચ્ચપસ્સાવાનં નિક્ખમનદ્વારતાય, અન્નપાનપિત્તસેમ્હાદીનં પવેસનનિક્ખમનદ્વારતાય ચ મગ્ગવોહારગતે સરીરપ્પદેસે, અલ્લોકાસેતિ સમ્બન્ધો. ‘‘મગ્ગેસુ તિલમત્તમ્પિ, તીસુ સેવનચેતનો’’તિ વત્તબ્બેપિ ‘‘તિવિધે’’તિ પકારવાચિવિધસદ્દોપાદાનેન સજાતિસઙ્ગહવસેન તીહિ રાસીહિ સઙ્ગહેત્વા પભેદવસેન તિંસવિધો મગ્ગો દસ્સિતો હોતિ.

સેય્યથિદં? પારાજિકવત્થુભૂતમુખાદિમગ્ગાનં નિસ્સયભૂતે સત્તે દસ્સેતું ‘‘તિસ્સો ઇત્થિયો મનુસ્સિત્થી અમનુસ્સિત્થી તિરચ્છાનગતિત્થી’’તિઆદિના (પારા. ૫૬) નયેન પાળિયં દસ્સિતમનુસ્સામનુસ્સતિરચ્છાનગતિત્થીનં પચ્ચેકં તિણ્ણં મગ્ગાનં વસેન નવ મગ્ગા, તથેવ દસ્સિતાનં તિણ્ણં ઉભતોબ્યઞ્જનકાનં વસેન નવ મગ્ગા, તિણ્ણં પન પણ્ડકાનં મુખમગ્ગવચ્ચમગ્ગાનં વસેન પચ્ચેકં દ્વે દ્વે મગ્ગાતિ છ મગ્ગા, તથા તિણ્ણં પન પુરિસાનન્તિ એવં તિંસવિધો હોતિ.

સેવનચેતનોતિ સેવને મેથુનપયોગે ચેતના અસ્સાતિ વિગ્ગહો, મેથુનરાગૂપસંહિતાય ચેતનાય સમન્નાગતોતિ અત્થો. અલ્લોકાસેતિ તિંસમગ્ગાનમઞ્ઞતરે મગ્ગે પકતિવાતેન અસંફુટ્ઠે અલ્લપદેસે, ઇમિના બાહિરં પારાજિકક્ખેત્તં ન હોતીતિ દીપેતિ. વિસેસનસ્સ વિસેસાપેક્ખત્તા દુતિયગાથાય ‘‘સસિક્ખો સો’’તિ પદદ્વયં આહરિત્વા ‘‘સેવનચેતનો સસિક્ખો સો ભિક્ખૂ’’તિ યોજેતબ્બં.

અઙ્ગે સરીરે જાતન્તિ અઙ્ગજાતં, પુરિસનિમિત્તં. સતિપિ અવસેસસરીરાવયવાનં તથાભાવે રુળ્હિવસેન તદેવ તથા વુત્તં. પવેસેન્તોતિ દ્વયંદ્વયસમાપત્તિસઙ્ખાતકાયિકકિરિયં નિપ્ફાદેન્તો. પરાજિતોતિ દુલ્લભાય ખણસમ્પત્તિયા લદ્ધબ્બતો દુલ્લભા લોકિયલોકુત્તરગુણસમ્પત્તિસુખતો પરિહાપેત્વા કિલેસસપત્તેહિ પરાજયમાપાદિતોતિ અત્થો.

અયમેત્થ યોજના – સસિક્ખો સેવનચેતનો તિવિધે મગ્ગે અલ્લોકાસે અઙ્ગજાતં તિલમત્તમ્પિ પવેસેન્તો સો ભિક્ખુ પરાજિતો હોતીતિ. એત્તાવતા –

‘‘યો પન ભિક્ખુ ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો સિક્ખં અપચ્ચક્ખાય દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વા મેથુનં ધમ્મં પટિસેવેય્ય, અન્તમસો તિરચ્છાનગતાયપિ, પારાજિકો હોતિ અસંવાસો’’તિ (પારા. ૪૪) –

ભગવતા પઞ્ઞત્તસિક્ખાપદં સઙ્ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૭. એવં ઇમિસ્સા ગાથાય અત્તૂપક્કમમૂલકં પારાજિકં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ‘‘ભિક્ખુપચ્ચત્થિકા મનુસ્સિત્થિં ભિક્ખુસ્સ સન્તિકે આનેત્વા વચ્ચમગ્ગેન (પારા. ૫૮) અઙ્ગજાતે અભિનિસીદેન્તી’’તિઆદિનયપ્પવત્તં પરોપક્કમમૂલકં પારાજિકઞ્ચ દસ્સેતુમાહ ‘‘પવેસન’’ન્તિઆદિ. તત્થ પવેસનન્તિ ભિક્ખુપચ્ચત્થિકેહિ સુત્તપમત્તાદિમનુસ્સિત્થિઆદીનમઞ્ઞતરં આનેત્વા યથાવુત્તમગ્ગાનમઞ્ઞતરં મગ્ગં યથા પવિસતિ, તથા ભિક્ખુનો અઙ્ગજાતે અભિનિસીદાપને સમ્ભવન્તં મગ્ગપ્પવેસનમાહ. પવેસનં સાદિયન્તો સસિક્ખો સોતિ યોજના. એત્થ ‘‘પવેસનં સાદિયતિ અધિવાસેતિ, તસ્મિં ખણે સેવનચિત્તં ઉપટ્ઠાપેતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૫૮) અટ્ઠકથાવચનતો અગ્ગતો યાવ મૂલં પવેસેન્તેસુ અસ્સાદચિત્તં ઉપટ્ઠાપેન્તો તઙ્ખણેયેવ સાસનતો ચુતોતિ અત્થો. પવિટ્ઠન્તિઆદીસુ પદેસુપિ એવમેવ યોજના.

પવિટ્ઠન્તિ પવિટ્ઠક્ખણો. ‘‘પવિટ્ઠ’’ન્તિઆદિના તાય તાય કિરિયાય ઉપલક્ખિતો ખણો ગહેતબ્બો. તેનેવેત્થ અચ્ચન્તસંયોગે ઉપયોગવચનં કતં. ઠિતન્તિ એત્થ ‘‘સુક્કવિસ્સટ્ઠિસમયે’’તિ અટ્ઠકથાવચનસ્સ સબ્બથા બ્યાપારરહિતં કાલં સન્ધાય વુત્તત્તા સુક્કવિસ્સટ્ઠિસમયોપિ ગહેતબ્બો. તેનેવ ગણ્ઠિપદે વુત્તનયેન પવિટ્ઠસ્સ ચ યાવ ઉદ્ધરણારમ્ભો, તાવ સમ્ભવન્તો ઠિતકાલોપિ ગહેતબ્બો. ઉદ્ધરણન્તિ નીહરણકાલો.

વાતિ વિકપ્પે, અપીતિ સમુચ્ચયે, સો વા-સદ્દેન વિકપ્પિતાનં પક્ખાનં તુલ્યબલતં જોતેતિ. ઇતિ ઇમેહિ દ્વીહિપિ ‘‘સો ચે પવેસનં સાદિયતિ, પવિટ્ઠં સાદિયતી’’તિઆદિના (પારા. ૫૮) પાળિયં આગતનયેન લબ્ભમાનં પવેસનાદિએકક્ખણમ્પિ સાદિયનપચ્ચયા આપજ્જમાનં પારાજિકં દસ્સેતિ. સસિક્ખોતિ સિક્ખાય સહ વત્તતીતિ સસિક્ખો, અપચ્ચક્ખાતસિક્ખોતિ અત્થો. સાદિયન્તોતિ સેવનચિત્તં ઉપટ્ઠાપેન્તો. સો ભિક્ખુ. ઠપેત્વા કિરિયન્તિ અત્તૂપક્કમનં વિના. ચુતોતિ ‘‘ભિક્ખુપચ્ચત્થિકેહિ કતમિદં, ન મયા’’તિ લેસેન ન મુચ્ચતિ, સાદિયનચિત્તે સતિ સાસનતો ચુતોયેવ હોતીતિ અધિપ્પાયો.

એત્થ ચ સસિક્ખોતિ ઇદં ‘‘સિક્ખં અપચ્ચક્ખાય દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વા’’તિ (પારા. ૪૪) સિક્ખાપદપાઠસ્સ અત્થદસ્સનવસેન નિદ્દિટ્ઠં. તસ્સ પદભાજને (પારા. ૪૫), તદટ્ઠકથાય ચ વિભત્તં સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં સઙ્ખેપતો એવં વેદિતબ્બં – ચિત્તખેત્તકાલપયોગપુગ્ગલવિજાનનવસેન સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન તદભાવેન. ઉપસમ્પન્નભાવતો ચવિતુકામતાચિત્તેનેવ હિ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન દવા વા રવા વા વદન્તસ્સ. એવં ચિત્તવસેન સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન તદભાવેન.

તથા ‘‘બુદ્ધં પચ્ચક્ખામિ, ધમ્મં પચ્ચક્ખામિ, સઙ્ઘં પચ્ચક્ખામિ, સિક્ખં, વિનયં, પાતિમોક્ખં, ઉદ્દેસં, ઉપજ્ઝાયં, આચરિયં, સદ્ધિવિહારિકં, અન્તેવાસિકં, સમાનુપજ્ઝાયકં, સમાનાચરિયકં, સબ્રહ્મચારિં પચ્ચક્ખામી’’તિ એવં વુત્તાનં બુદ્ધાદીનં ચતુદ્દસન્નં, ‘‘ગિહીતિ મં ધારેહિ, ઉપાસકો, આરામિકો, સામણેરો, તિત્થિયો, તિત્થિયસાવકો, અસ્સમણો, અસક્યપુત્તિયોતિ મં ધારેહી’’તિ એવં વુત્તાનં ગિહિઆદીનં અટ્ઠન્નઞ્ચાતિ ઇમેસં બાવીસતિયા ખેત્તપદાનં યસ્સ કસ્સચિ સવેવચનસ્સ વસેન તેસુ યં કિઞ્ચિ વત્તુકામસ્સ યં કિઞ્ચિ વદતો સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન રુક્ખાદીનં અઞ્ઞતરસ્સ નામં ગહેત્વા સિક્ખં પચ્ચક્ખન્તસ્સ. એવં ખેત્તવસેન સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન તદભાવેન.

તત્થ યદેતં ‘‘પચ્ચક્ખામી’’તિ ચ ‘‘મં ધારેહી’’તિ ચાતિ વુત્તં વત્તમાનકાલવચનં, યાનિ ચ ‘‘અલં મે બુદ્ધેન, કિં નુ મે બુદ્ધેન, ન મમત્થો બુદ્ધેન, સુમુત્તાહં બુદ્ધેના’’તિઆદિના નયેન આખ્યાતવસેન કાલં અનામસિત્વા પુરિમેહિ ચુદ્દસહિ પદેહિ સદ્ધિં યોજેત્વા વુત્તાનિ ‘‘અલં મે’’તિઆદીનિ ચત્તારિ પદાનિ, તેસંયેવ સવેવચનાનં વસેન પચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન ‘‘પચ્ચક્ખાસિ’’ન્તિ વા ‘‘પચ્ચક્ખિસ્સ’’ન્તિ વા ‘‘મં ધારેસી’’તિ વા ‘‘મં ધારેસ્સતી’’તિ વા ‘‘યં નૂનાહં પચ્ચક્ખેય્ય’’ન્તિ વાતિઆદીનિ અતીતાનાગતપરિકપ્પવચનાનિ ભણન્તસ્સ. એવં વત્તમાનકાલવસેન ચેવ અનામટ્ઠકાલવસેન ચ પચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન તદભાવેન.

પયોગો પન દુવિધો કાયિકો ચ વાચસિકો ચ. તત્થ ‘‘બુદ્ધં પચ્ચક્ખામી’’તિઆદિના નયેન યાય કાયચિ ભાસાય વચીભેદં કત્વા વાચસિકપયોગેનેવ પચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન અક્ખરલિખનં વા હત્થમુદ્દાદિદસ્સનં વા કાયપયોગં કરોન્તસ્સ. એવં વાચસિકપયોગેનેવ પચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન તદભાવેન.

પુગ્ગલો પન દુવિધો યો ચ પચ્ચક્ખાતિ, યસ્સ ચ પચ્ચક્ખાતિ. તત્થ યો પચ્ચક્ખાતિ, સો સચે ઉમ્મત્તકખિત્તચિત્તવેદનટ્ટાનં અઞ્ઞતરો ન હોતિ. યસ્સ પન પચ્ચક્ખાતિ, સો સચે મનુસ્સજાતિકો હોતિ, ન ચ ઉમ્મત્તકાદીનં અઞ્ઞતરો, સમ્મુખીભૂતો ચ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં હોતિ. ન હિ અસમ્મુખીભૂતસ્સ દૂતેન વા પણ્ણેન વા આરોચનં રુહતિ. એવં યથાવુત્તસ્સ પુગ્ગલસ્સ વસેન પચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન તદભાવેન.

વિજાનનમ્પિ નિયમિતાનિયમિતવસેન દુવિધં. તત્થ યસ્સ, યેસં વા નિયમેત્વા ‘‘ઇમસ્સ, ઇમેસં વા આરોચેમી’’તિ વદતિ. સચે તે યથા પકતિયા લોકે મનુસ્સા વચનં સુત્વા આવજ્જનસમયે જાનન્તિ, એવં તસ્સ વચનાનન્તરમેવ તસ્સ ‘‘અયં ઉક્કણ્ઠિતો’’તિ વા ‘‘ગિહિભાવં પત્થયતી’’તિ વા યેન કેનચિ આકારેન સિક્ખાપચ્ચક્ખાનભાવં જાનન્તિ, પચ્ચક્ખાતાવ હોતિ સિક્ખા. અથ અપરભાગે ‘‘કિં ઇમિના વુત્ત’’ન્તિ ચિન્તેત્વા જાનન્તિ, અઞ્ઞે વા જાનન્તિ, અપચ્ચક્ખાતાવ હોતિ સિક્ખા. અનિયમેત્વા આરોચેન્તસ્સ પન સચે વુત્તનયેન યો કોચિ મનુસ્સજાતિકો વચનત્થં જાનાતિ, પચ્ચક્ખાતાવ હોતિ સિક્ખા. એવં વિજાનનવસેન પચ્ચક્ખાનં હોતિ, ન તદભાવેન. યો પન અન્તમસો દવાયપિ પચ્ચક્ખાતિ, તેન અપચ્ચક્ખાતાવ હોતિ સિક્ખા.

ઇતિ ઇમેસં વુત્તપ્પકારાનં ચિત્તાદીનં વસેન અપચ્ચક્ખાતસિક્ખો ‘‘સસિક્ખો’’તિ વુત્તો.

૮-૧૦. ‘‘ઇદાનિ સન્થતેન સન્થતસ્સ ઘટ્ટને ઉપાદિન્નકઘટ્ટનાભાવતો દોસો નત્થી’’તિ પાપભિક્ખૂનં લેસકપ્પનં પટિક્ખિપિતું ‘‘ભિક્ખુપચ્ચત્થિકા મનુસ્સિત્થિં ભિક્ખુસ્સ સન્તિકે આનેત્વા વચ્ચમગ્ગેન, પસ્સાવમગ્ગેન, મુખેન અઙ્ગજાતં અભિનિસીદેન્તિ સન્થતાય અસન્થતસ્સા’’તિઆદિના (પારા. ૬૧) નયેન પાળિયં વુત્તસન્થતવારાનમત્થં સઙ્ગણ્હન્તો આહ ‘‘સન્થતેના’’તિઆદિ. તત્થ સન્થતેનાતિ ચમ્મચોળતિપુપટ્ટાદીહિ પટિચ્છાદિતેન. ‘‘પવેસેન્તો’’તિ ઇમિના સન્થતવારસ્સ પરોપક્કમં નિસ્સાય દસ્સનમુપલક્ખણન્તિ અત્તૂપક્કમેપિ યોજેતબ્બતં દસ્સેતિ, તસ્સ વક્ખમાનેન ‘‘પરાજિતો’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. ‘‘તથેવા’’તિ ઇમિના પવેસેન્તોતિઆદિપ્પકારં પરામસતિ.

એવં પવેસેન્તો કદા પરાજિતો હોતીતિ આહ ‘‘ઉપાદિન્નેના’’તિઆદિ. એત્થ ઉપાદિન્નેનાતિ તણ્હાદિટ્ઠીહિ ઉપેતેન કમ્મુના અત્તનો ફલભાવેનેવ આદિન્નં ગહિતન્તિ ઉપાદિન્નં, એતેન અત્તનો અઙ્ગજાતસ્સ, વત્થુપુગ્ગલાનં મગ્ગસ્સ ચ ઘટ્ટનટ્ઠાનગતં કાયપ્પસાદં દસ્સેતિ. ઇમિનાવ અઙ્ગજાતગતં અનટ્ઠકાયપ્પસાદં ચમ્મખિલં, પિળકાદિ ચ ગહેતબ્બં. ‘‘ઉપાદિન્નકં નામ કાયિન્દ્રિય’’ન્તિ ગણ્ઠિપદે વુત્તં. તબ્બિપરિયાયેન ‘‘અનુપાદિન્નક’’ન્તિ તપ્પટિચ્છાદકં ચોળાદિ વુત્તં. ઉપાદિન્નેન ઉપાદિન્ને, અનુપાદિન્ને વા પારાજિકક્ખેત્તે ઘટ્ટિતે, અનુપાદિન્નકેન વા ઉપાદિન્ને અનુપાદિન્ને વા પારાજિકક્ખેત્તે ઘટ્ટિતેતિ યોજના. એત્થ ચ કરણવચનન્તાનિ પદાનિ ‘‘અઙ્ગજાતેના’’તિ ઇમસ્સ વિસેસનાનિ.

એત્તાવતા સન્થતચતુક્કવસેન અત્તૂપક્કમે સતિ પારાજિકક્ખેત્તે પારાજિકં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પરૂપક્કમેપિ દસ્સેતુમાહ ‘‘સચે’’તિઆદિ. એત્થાતિ એતેસુ ચતૂસુ વિકપ્પેસુ. પારાજિકક્ખેત્તે પવિટ્ઠે તૂતિ એત્થ તુ-સદ્દેન પવેસનટ્ઠિતુદ્ધારક્ખણત્તયં સમુચ્ચિનોતિ. યંતં-સદ્દાનં નિચ્ચસમ્બન્ધત્તા હિ ‘‘સો’’તિ તં-સદ્દોપાદાને ‘‘યો’’તિ યં-સદ્દોપિ અજ્ઝાહરિતબ્બો, સામત્થિયેન સમ્પિણ્ડનત્થો અપિસદ્દો ચ. અયમેત્થ અત્થયોજના – ભિક્ખુપચ્ચત્થિકેહિ આનેત્વા ભિક્ખુનો અઙ્ગજાતે અભિનિસીદાપિતમનુસ્સિત્થિઆદીનં તીસુ મગ્ગેસુ અઞ્ઞતરમગ્ગસઙ્ખાતં પારાજિકક્ખેત્તં પવિટ્ઠે વા તુ-સદ્દેન સમ્પિણ્ડિતપવેસનટ્ઠિતુદ્ધારાનમઞ્ઞતરક્ખણે વા સચે યો સાદિયતિ, સપ્પમુખાદિપ્પવેસનકાલે વિય અનુત્તસિત્વા કામરાગપિપાસાભિભૂતો યદિ સાદિયતિ, સોપિ ભિક્ખુ પરાજિતો હોતીતિ યોજના. ‘‘સચે સાદિયતી’’તિ ઇમિના સાસઙ્કવચનેન ન સાદિયતિ, અનાપત્તીતિ સૂચિતં હોતિ.

‘‘પારાજિકક્ખેત્તે’’તિ ઇમિના બ્યવચ્છિન્ને અઞ્ઞસ્મિં ઠાને વીતિક્કમન્તસ્સ ઇમસ્મિંયેવ વિકપ્પે સમ્ભવન્તિયો ઇતરાપત્તિયો દસ્સેતુમાહ ‘‘ખેત્તે’’તિઆદિ. ‘‘એત્થા’’તિ આનેત્વા સમ્બન્ધનીયં. ‘‘ખેત્તે’’તિ સામઞ્ઞનિદ્દેસેપિ હેટ્ઠા ‘‘પારાજિકક્ખેત્તે’’તિ વિસેસિતત્તા, ઉપરિથુલ્લચ્ચયાદીનઞ્ચ વિધીયમાનત્તા અઞ્ઞથાનુપપત્તિલક્ખણાય સામત્થિયા થુલ્લચ્ચયદુક્કટાનં ખેત્તેતિ અયમત્થો લબ્ભતિ. ‘‘કણ્ણચ્છિદ્દક્ખિનાસાસૂ’’તિઆદિના નયેન વક્ખમાનેસુ જીવમાનકસરીરગતથુલ્લચ્ચયદુક્કટક્ખેત્તેસૂતિ વુત્તં હોતિ.

ઇમેસુ દ્વીસુ ખેત્તેસુ ‘‘સન્થતાદિના સન્થતાદિં પવેસેન્તસ્સ ઉપાદિન્નાદીહિ ઉપાદિન્નાદીનં ઘટ્ટને અધિવાસેન્તસ્સ અનાપત્તી’’તિ વત્તુમસક્કુણેય્યતાય પારાજિકક્ખેત્તે વુત્તસબ્બવિકપ્પે એત્થ યોજેન્તેહિ એવં યોજેતબ્બં – થુલ્લચ્ચયક્ખેત્તે સન્થતે વા અસન્થતે વા સન્થતેન વા અસન્થતેન વા અઙ્ગજાતેન સેવન્તસ્સ ઉપાદિન્ને વા અનુપાદિન્ને વા ઉપાદિન્નેન, તથા અનુપાદિન્નેન વા ઘટ્ટિતે થુલ્લચ્ચયં તસ્સ વિનિદ્દિસેતિ. એવં દુક્કટક્ખેત્તે સન્થતે વા…પે… ઘટ્ટિતે દુક્કટઞ્ચ તસ્સ વિનિદ્દિસેતિ યોજેતબ્બં.

ઇહ સબ્બત્થ તીસુપિ ખેત્તેસુ ઉપાદિન્ન-સદ્દેન અનટ્ઠકાયપ્પસાદં અઙ્ગજાતઞ્ચ તત્થજાતચમ્મખિલપિળકા ચ ગય્હન્તિ, દુક્કટક્ખેત્તે પન અઙ્ગુલિઆદિઇતરાવયવાપિ. તીસુપિ ખેત્તેસુ અનુપાદિન્ન-સદ્દેન અઙ્ગજાતાદિપટિચ્છાદિતવત્થાદયો ચ ગય્હન્તિ, દુક્કટક્ખેત્તે પન નિમિત્તે નટ્ઠકાયપ્પસાદચમ્મખિલપિળકરોમાદીનિ. ઇમાનિ ચ અનુપાદિન્નાનિ. અઙ્ગજાતેતરોપાદિન્નાવયવે ચ તીસુપિ ખેત્તેસુ પવેસેન્તસ્સ દુક્કટમેવ.

૧૧. એત્તાવતા જીવમાનસરીરે સન્થતાસન્થતવસેન પચ્ચેકં તિવિધેસુપિ પારાજિકથુલ્લચ્ચયદુક્કટક્ખેત્તેસુ સન્થતાસન્થતવસેનેવ દુવિધેન નિમિત્તેન સેવન્તસ્સ પરોપક્કમે સતિ સાદિયન્તસ્સ લબ્ભમાનપારાજિકથુલ્લચ્ચયદુક્કટાપત્તિયો યથાસમ્ભવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ‘‘મતસરીરે પન તથા તથા સેવન્તાનં દોસો નત્થી’’તિ પાપભિક્ખૂનં લેસોકાસપટિબાહનત્થં પાળિયં દસ્સિતેસુ યથાવુત્તેસુ તીસુ ખેત્તેસુ લબ્ભમાના તિસ્સો આપત્તિયો દસ્સેતુમાહ ‘‘મતે’’તિઆદિ.

તત્થ ‘‘મતે’’તિ એતસ્સ ‘‘મનુસ્સિત્થિઆદીનં સરીરે’’તિ અજ્ઝાહરિત્વા અત્થયોજના કાતબ્બા. ઇમિના ‘‘અક્ખાયિતે’’તિઆદિના દસ્સિતાનં નિમિત્તાનં નિસ્સયં દસ્સિતં હોતિ. ‘‘નિમિત્તમત્તં સેસેત્વા’’તિઆદિના નયેન વક્ખમાનગાથાયં વિય સકલસરીરે ખાદિતેપિ નિમિત્તસ્સ વિજ્જમાનાવિજ્જમાનભાવોયેવ આપત્તિયાભાવાભાવસ્સ પમાણન્તિ ‘‘અક્ખાયિતે’’તિ એતેન ‘‘મતે’’તિ એતં અવિસેસેત્વા ‘‘નિમિત્તે’’તિ અજ્ઝાહરિત્વા તં તેન વિસેસિતબ્બં. અથ વા ‘‘નિમિત્તમત્ત’’ન્તિઆદિના વક્ખમાનગાથાય ‘‘નિમિત્તે’’તિ પદં આનેત્વા યોજેતબ્બં.

અક્ખાયિતેતિ સબ્બથા અક્ખાયિતે પારાજિકવત્થુભૂતે નિમિત્તે. યેભુય્યક્ખાયિતેપિ ચાતિ કિઞ્ચિ કિઞ્ચિ ખાદિત્વા બહુકાવસિટ્ઠે નિમિત્તે. ‘‘યસ્સ ચતૂસુ ભાગેસુ તિભાગમત્તં ખાદિતં, તં નિમિત્તં યેભુય્યક્ખાયિતં નામા’’તિ વદન્તિ. મેથુનન્તિ રાગપરિયુટ્ઠાનેન સદિસભાવાપત્તિયા મિથુનાનં ઇદં મેથુનં, મતિત્થિઆદીનં રાગપરિયુટ્ઠાનેન સદિસત્તાભાવેપિ તત્થ વીતિક્કમો રુળ્હિયા ‘‘મેથુન’’ન્તિ વુચ્ચતિ.

પારાજિકોતિપરાજિતો, પરાજયમાપન્નોતિ અત્થો. અયઞ્હિ પારાજિક-સદ્દો સિક્ખાપદાપત્તિપુગ્ગલેસુ વત્તતિ. તત્થ ‘‘અટ્ઠાનમેતં આનન્દ અનવકાસો, યં તથાગતો વજ્જીનં વા વજ્જિપુત્તકાનં વા કારણા સાવકાનં પારાજિકં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં સમૂહનેય્યા’’તિ (પારા. ૪૩) એવં સિક્ખાપદે વત્તમાનો વેદિતબ્બો. ‘‘આપત્તિ ત્વં ભિક્ખુ આપન્નો પારાજિક’’ન્તિ (પારા. ૬૭) આપત્તિયા. ‘‘ન મયં પારાજિકા, યો અવહટો, સો પારાજિકો’’તિ (પારા. ૧૫૫) એવં પુગ્ગલે. ‘‘પારાજિકેન ધમ્મેન અનુદ્ધંસેય્યા’’તિઆદીસુ (પારા. ૩૮૪) પન ધમ્મે વત્તતીતિ વદન્તિ. યસ્મા પન તત્થ ધમ્મોતિ કત્થચિ આપત્તિ, કત્થચિ સિક્ખાપદમેવ અધિપ્પેતં, તસ્મા સો વિસું ન વત્તબ્બો.

તત્થ સિક્ખાપદં યો તં અતિક્કમતિ તં પરાજેતિ, તસ્મા ‘‘પારાજિક’’ન્તિ વુચ્ચતિ. આપત્તિ પન યો નં અજ્ઝાપજ્જતિ તં પરાજેતિ, તસ્મા ‘‘પારાજિકા’’તિ વુચ્ચતિ. પુગ્ગલો યસ્મા પરાજિતો પરાજયમાપન્નો, તસ્મા ‘‘પારાજિકો’’તિ વુચ્ચતિ. સિક્ખાપદાપત્તીસુ પારાજિક-સદ્દો પરાજેતીતિ ‘‘પારાજિકો’’તિ કત્તુસાધનો, પુગ્ગલે પન પરાજીયતીતિ કમ્મસાધનોતિ વેદિતબ્બો. ‘‘નરો’’તિ ઇમિના પુબ્બે વુત્તભિક્ખુયેવ અધિપ્પેતો. સામઞ્ઞજોતના વિસેસે અવતિટ્ઠતીતિ.

૧૨. યેભુય્યક્ખાયિતેતિ ચતૂસુ કોટ્ઠાસેસુ એકકોટ્ઠાસાવસેસં કત્વા ખાદિતે. ઉપડ્ઢક્ખાયિતેતિ સમભાગાવસેસં ખાદિતે. થૂલો અચ્ચયો થુલ્લચ્ચયો, સોયેવ આપજ્જીયતીતિ આપત્તીતિ થુલ્લચ્ચયાપત્તિ. પાચિત્તિયાદયો સન્ધાયેત્થ થુલ્લચ્ચયવોહારો, ન પારાજિકસઙ્ઘાદિસેસેતિ દટ્ઠબ્બં. સેસેતિ અવસેસે ઉપકચ્છકાદીસુ. વુત્તઞ્હિ અટ્ઠકથાયં ‘‘અવસેસસરીરે ઉપકચ્છકાદીસુ દુક્કટ’’ન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૫૯-૬૦). દુટ્ઠુ કતન્તિ દુક્કટં, દુક્કટ-સદ્દો નિયતનપુંસકત્તા ઇત્થિલિઙ્ગસ્સાપિ આપત્તિ-સદ્દસ્સ સલિઙ્ગેન વિસેસનં હોતિ.

૧૩. નિમિત્તમત્તં સેસેત્વા ખાયિતેપીતિ એત્થ તિણ્ણમઞ્ઞતરં નિમિત્તં સેસેત્વા સકલસરીરે ખાદિતેપિ. પિ-સદ્દો બ્યતિરેકે, પગેવ ઇતરેતિ દીપેતિ. તસ્મિં નિમિત્તે અક્ખાયિતે વા યેભુય્યક્ખાયિતે વાતિ દ્વિધા વુત્તેસુ તીસુ નિમિત્તેસુ અઞ્ઞતરસ્મિં નિમિત્તે મેથુનં સેવતોપિ પરાજયો પારાજિકાપત્તિ હોતીતિ અધિપ્પાયો. સેવતોપીતિ એત્થ પિ-સદ્દો અપેક્ખાયં. તસ્મા ન કેવલં હેટ્ઠા વુત્તાનમેવાતિ અપેક્ખતિ. સન્થતાદયો વિકપ્પા યથાવુત્તનયેન એત્થાપિ યોજેતબ્બા.

૧૪. ‘‘ઉદ્ધુમાતાદિસમ્પત્તે’’તિ એત્થ ‘‘યદા પન સરીરં ઉદ્ધુમાતકં હોતિ કુથિતં નીલમક્ખિકાસમાકિણ્ણં કિમિકુલસમાકુલં નવહિ વણમુખેહિ પગ્ઘરિતપુબ્બકુણપભાવેન ઉપગન્તુમ્પિ અસક્કુણેય્યં, તદા પારાજિકવત્થુઞ્ચ થુલ્લચ્ચયવત્થુઞ્ચ જહતિ, તાદિસે સરીરે યત્થ કત્થચિ ઉપક્કમતો દુક્કટમેવા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૫૯-૬૦) અટ્ઠકથાવચનતો સબ્બત્થાપિ ચાતિ અક્ખાયિતાદિસબ્બવિકપ્પોપગતાનિ પારાજિકથુલ્લચ્ચયદુક્કટક્ખેત્તાનિ ગહિતાનીતિ દટ્ઠબ્બં. તત્થાપિ વીતિક્કમો અનાપત્તિ ન હોતીતિ દસ્સેતુમાહ ‘‘દુક્કટ’’ન્તિ. ‘‘ખાયિતક્ખાયિત’’ન્તિઆદીસુ ખાયિતક્ખાયિતઞ્ચ નામેતં સબ્બં મતસરીરકેયેવ વેદિતબ્બં, ન જીવમાનેતિ યોજેતબ્બં.

૧૫. જીવમાને કથન્તિ આહ ‘‘છિન્દિત્વા પના’’તિઆદિ. તત્થ વણસઙ્ખેપતોતિ વણસઙ્ગહતો. તસ્મિન્તિ યત્થ ઠિતં નિમિત્તં ઉપ્પાટિતં, તસ્મિં પદેસે. એત્થ દુતિયો પન-સદ્દો ઇધ અદસ્સિતં અટ્ઠકથાયં આગતનયેન વિઞ્ઞાયમાનં અત્થવિસેસં જોતેતિ. અટ્ઠકથાયહિ ‘‘યદિપિ નિમિત્તં સબ્બસો ખાયિતં, છવિચમ્મમ્પિ નત્થિ, નિમિત્તસણ્ઠાનં પઞ્ઞાયતિ, પવેસનં જાયતિ, પારાજિકમેવા’’તિ એવં અજીવમાને વુત્તવિનિચ્છયાનુસારેન જીવમાનેપિ છવિચમ્મમત્તં ચે સબ્બસો ઉપ્પાટિતં, નિમિત્તસણ્ઠાનં પઞ્ઞાયતિ, પવેસનક્ખમં હોતિ, તત્થ સેવન્તસ્સ પારાજિકમેવાતિ વિઞ્ઞાયમાનમત્થં જોતેતીતિ વુત્તં હોતિ.

૧૬. તતો નિમિત્તતોતિ સમ્બન્ધો. પતિતાયાતિ પતિતાયં, અયમેવ વા પાઠો. નિમિત્તતોતિ નિમિત્તપ્પદેસતો પતિતાયં મંસપેસિયન્તિ સમ્બન્ધો. છિન્દિત્વા વા તચ્છેત્વા વા પતિતાયં તસ્સં નિમિત્તમંસપેસિયન્તિ અત્થો. મેથુનરાગેન ઉપક્કમન્તસ્સ દુક્કટં વિનિદ્દિસેતિ યોજના.

૧૭. ‘‘નખપિટ્ઠિપ્પમાણેપી’’તિઆદિગાથાય ‘‘છિન્દિત્વા’’તિઆદિકા અટ્ઠકથા આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બા. સતીતિ એત્થ ‘‘અવસિટ્ઠે’’તિ પાઠસેસો. જીવમાનેતિ એત્થ ‘‘સરીરે’’તિ પાઠસેસો. જીવમાનસરીરે પન છિન્દિત્વા તચ્છેત્વા નિમિત્તે ઉપ્પાટિતે નખપિટ્ઠિપ્પમાણેપિ મંસે, ન્હારુમ્હિ વા અવસિટ્ઠે સતિ મેથુનં પટિસેવન્તો પરાજિતોતિ યોજના.

૧૮. ‘‘કણ્ણચ્છિદ્દક્ખી’’તિ ગાથાય ‘‘જીવમાને’’તિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં, ‘‘સરીરે’’તિ પાઠસેસો. ‘‘અસ્સગોમહિસાદીન’’ન્તિઆદિના અસ્સાદીનં વક્ખમાનત્તા પારિસેસતો ‘‘મનુસ્સાન’’ન્તિ લબ્ભતિ. મનુસ્સાનં જીવમાનસરીરે કણ્ણ…પે… વણેસુ વાતિ યોજના. વત્થિકોસેતિ મુત્તપથબ્ભન્તરે. વણેસુ વાતિ સત્થકાદીહિ કતવણેસુ. અઙ્ગજાતન્તિ તિલમત્તમ્પિ અઙ્ગજાતેકદેસં. રાગાતિ મેથુનરાગેન.

૧૯. અવસેસસરીરસ્મિન્તિ કણ્ણચ્છિદ્દાદિયથાવુત્તસરીરાવયવવજ્જિતસરીરપ્પદેસે. તેનાહ ‘‘ઉપકચ્છૂરુકાદિસૂ’’તિ ઉપકચ્છં નામ બાહુમૂલન્તરં. ઊરુકાદિસૂતિ ઊરુવેમજ્ઝાદીસુ. આદિ-સદ્દેન વુત્તાવસેસં સરીરપ્પદેસં સઙ્ગણ્હાતિ. ‘‘અઙ્ગજાત’’ન્તિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. ‘‘પવેસેત્વા’’તિ સામત્થિયા લબ્ભતિ, અઙ્ગજાતં તિલબીજમત્તં પવેસેત્વાતિ વુત્તં હોતિ. વસા મેથુનરાગસ્સ સેવમાનસ્સાતિ મેથુનરાગેન વીતિક્કમન્તસ્સાતિ અત્થો. ‘‘સન્થતેના’’તિઆદિના વુત્તપ્પકારો એત્થાપિ યોજેતબ્બો.

૨૦. અસ્સગોમહિસાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન ગોકણ્ણગવજાદયો સઙ્ગહિતા. અસ્સાદયો પાકટાયેવ. ‘‘મતાન’’ન્તિ વક્ખમાનત્તા ‘‘જીવમાનાન’’ન્તિ સામત્થિયા લબ્ભતિ. સેવન્તિ ‘‘વસા મેથુનરાગસ્સા’’તિ અનુવત્તમાનત્તા મેથુનરાગવસેન તિલબીજમત્તમ્પિ અઙ્ગજાતપ્પદેસં પવેસેન્તો થુલ્લચ્ચયં ફુસેતિ યોજના. એત્થ ચ ‘‘ઓટ્ઠગદ્રભદન્તીનં, અસ્સગોમહિસાદિન’’ન્તિ પાઠેન ભવિતબ્બં. એવઞ્હિ સતિ અટ્ઠકથાવસાને નિદ્દિટ્ઠેન પકારત્થવાચિના આદિ-સદ્દેન થુલ્લચ્ચયવીતિક્કમારહનાસાવત્થિકોસવન્તો અવુત્તા સબ્બેપિ સત્તા ગય્હન્તિ. ‘‘અસ્સગોમહિસાદીન’’ન્તિ પઠમપાદાવસાને નિદ્દિટ્ઠેન આદિ-સદ્દેન ઓટ્ઠગદ્રભદન્તીનમ્પિ સઙ્ગહો હોતીતિ તેસં પુનવચનં નિરત્થકં સિયાતિ.

૨૧. તથા સેવમાનસ્સ દુક્કટન્તિ સમ્બન્ધો. સબ્બતિરચ્છાનન્તિ તિરિયં અઞ્ચન્તિ વડ્ઢન્તીતિ તિરચ્છા, સબ્બે ચ તે તિરચ્છાચાતિ સબ્બતિરચ્છા, તેસં સબ્બતિરચ્છાનં. ‘‘તથા’’તિ ઇમિના ‘‘વસા મેથુનરાગસ્સા’’તિઆદીનં પરામટ્ઠત્તા સબ્બતિરચ્છાનાનં અક્ખિઆદીસુ તિલબીજમત્તમ્પિ અઙ્ગજાતપ્પદેસં મેથુનરાગેન પવેસેન્તસ્સ દુક્કટન્તિ વુત્તં હોતિ. એત્થાપિ સન્થતાદિવિકપ્પે નિદ્દોસભાવો ન સક્કા વત્તુન્તિ તમ્પિ યોજેતબ્બં.

૨૨. એવં તિરચ્છાનાનં જીવમાનકસરીરે લબ્ભમાના આપત્તિયો દસ્સેત્વા તેસંયેવ મતસરીરેપિ સમ્ભવનકઆપત્તિયો દસ્સેતુમાહ ‘‘તેસ’’ન્તિઆદિ. ‘‘તેસ’’ન્તિ ઇમિના મનુસ્સતિરચ્છાનગતાનં ગહણન્તિ વદન્તિ. મનુસ્સાનં મતામતસરીરે પારાજિકથુલ્લચ્ચયદુક્કટક્ખેત્તેસુ તિસ્સન્નં આપત્તીનં દસ્સિતત્તા, પુન ગહણે પયોજનાભાવા તે વજ્જેત્વા અનુવત્તમાનસબ્બતિરચ્છાનન્તિ ઇમિના યોજેતબ્બં, તેસં સબ્બતિરચ્છાનગતાનન્તિ અત્થો. અલ્લસરીરેસૂતિ ઉદ્ધુમાતકાદિભાવમસમ્પત્તેસુ અલ્લમતસરીરેસુ તિવિધે ખેત્તસ્મિં અસન્થતે, સન્થતે વા સતિ મેથુનરાગસ્સ વસા સેવતો તિવિધાપિ આપત્તિ સિયાતિ અનુવત્તમાનપદેહિ સહ યોજના.

તિવિધે ખેત્તસ્મિન્તિ મતમનુસ્સસરીરે વુત્તનયેન અક્ખાયિતયેભુય્યક્ખાયિતભેદે મગ્ગત્તયસઙ્ખાતે પારાજિકક્ખેત્તે ચ યેભુય્યક્ખાયિતઉપડ્ઢક્ખાયિતભેદે તસ્મિંયેવ મગ્ગત્તયસઙ્ખાતે ચ, અક્ખાયિતયેભુય્યક્ખાયિતભેદે કણ્ણચ્છિદ્દક્ખિનાસાવત્થિકોસવણસઙ્ખાતે ચ થુલ્લચ્ચયક્ખેત્તે ઉપડ્ઢક્ખાયિતયેભુય્યક્ખાયિતભેદે તસ્મિંયેવ કણ્ણચ્છિદ્દક્ખિનાસાવત્થિકોસવણસઙ્ખાતે ચ, અક્ખાયિતયેભુય્યક્ખાયિતઉપડ્ઢક્ખાયિત યેભુય્યક્ખાયિતભેદે અવસેસસરીરસઙ્ખાતે દુક્કટક્ખેત્તે ચાતિ તિવિધેપિ ખેત્તે. સતીતિ વિજ્જમાને. સન્થતે વા અસન્થતે વા મેથુનરાગસ્સ વસા સેવતો યથારહં પારાજિકથુલ્લચ્ચયદુક્કટસઙ્ખાતા તિવિધા આપત્તિ ભવેય્યાતિ અત્થો.

એતેસમેવ ચ ઉદ્ધુમાતાદિભાવં સમ્પત્તે સરીરે સન્થતાદિવુત્તવિકપ્પયુત્તેસુ તીસુ મગ્ગેસુ યત્થ કત્થચિ મેથુનરાગેન સેવતો આપજ્જિતબ્બદુક્કટઞ્ચ ઉદ્ધુમાતાદિસમ્પત્તે સબ્બત્થાપિ ચ દુક્કટન્તિ મનુસ્સસરીરે વુત્તનયેન વિઞ્ઞાતું સક્કાતિ ઇમસ્મિં તિરચ્છાનગતસરીરે વિસેસમત્તં દસ્સેતું ‘‘તેસં અલ્લસરીરેસૂ’’તિઆદીનં વુત્તત્તા દુક્કટં પુબ્બે વુત્તનયેન વેદિતબ્બં. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘કુથિતકુણપે પન પુબ્બે વુત્તનયેનેવ સબ્બત્થ દુક્કટ’’ન્તિ.

૨૩. બહિ છુપન્તસ્સાતિ યોજના. નિમિત્તં મુત્તકરણં. ‘‘ઇત્થિયા’’તિ સામઞ્ઞેન વુત્તેપિ ચતુત્થગાથાય ‘‘તિરચ્છાનગતિત્થિયા’’તિ વક્ખમાનત્તા પારિસેસતો ઇમિના મનુસ્સામનુસ્સિત્થીનમેવ ગહણં, ઇમિના અમનુસ્સિત્થિયાપિ ગહણસ્સ. ઇમિસ્સાનન્તરગાથાય ઇતો ‘‘ઇત્થિયા’’તિ અનુવત્તિતે તત્રાપિ અમનુસ્સિત્થિયાપિ ગહણં સિયાતિ તમ્પિ વજ્જેત્વા કાયસંસગ્ગસઙ્ઘાદિસેસસ્સ વત્થુભૂતં મનુસ્સિત્થિમેવ દસ્સેતું તત્થ વુત્તં ‘‘ઇત્થિયા’’તિઅધિકવચનમેવ ઞાપકન્તિ વેદિતબ્બં.

મહાઅટ્ઠકથાયં (પારા. અટ્ઠ. ૧.૫૯-૬૦) ‘‘ઇત્થિનિમિત્તં મેથુનરાગેન મુખેન છુપતિ, થુલ્લચ્ચય’’ન્તિ સામઞ્ઞેન વુત્તત્તા ચ ધમ્મક્ખન્ધકે ‘‘ન ચ ભિક્ખવે રત્તચિત્તેન અઙ્ગજાતં છુપિતબ્બં, યો છુપેય્ય, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ (મહાવ. ૨૫૨) સામઞ્ઞવચનતો ચ ઉદ્ધુમાતાદિભાવમસમ્પત્તાય અલ્લમતમનુસ્સિત્થિયા ચ અક્ખાયિતે વા યેભુય્યક્ખાયિતે વા નિમિત્તે સતિ પારાજિકવત્થુભાવતો તત્થાપિ બહિ છુપન્તસ્સ થુલ્લચ્ચયન્તિ અયમત્થોપિ મતામતવિસેસં અકત્વા ‘‘ઇત્થિયા’’તિ ઇમિનાવ સામઞ્ઞવચનેન ગહેતબ્બો.

૨૪. નિમિત્તેનાતિ અત્તનો અઙ્ગજાતેન. મુખેનાતિ પકતિમુખેન. નિમિત્તં ઇત્થિયાતિ જીવમાનકમનુસ્સિત્થિયા અઙ્ગજાતં. યસ્મા પન કાયસંસગ્ગસિક્ખાપદવિનીતવત્થૂસુ મતિત્થિવત્થુમ્હિ મતિત્થિયા સરીરે કાયસંસગ્ગરાગેન યો છુપતિ, તસ્સ ‘‘અનાપત્તિ ભિક્ખુ સઙ્ઘાદિસેસસ્સ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ (પારા. ૨૮૧) વુત્તત્તા મતમનુસ્સિત્થી ન ગહેતબ્બા. તથેવ યક્ખિવત્થુમ્હિ કાયસંસગ્ગરાગેન યક્ખિનિયા સરીરં યેન ફુટ્ઠં, તસ્સ ‘‘અનાપત્તિ ભિક્ખુ સઙ્ઘાદિસેસસ્સ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ વુત્તત્તા, ઇધેવ ઉપરિ દુતિયસઙ્ઘાદિસેસે ‘‘પણ્ડકે યક્ખિપેતીસુ, તસ્સ થુલ્લચ્ચયં સિયા’’તિ (વિ. વિ. ૩૪૧) વક્ખમાનત્તા ચ અમનુસ્સિત્થીપિ ન ગહેતબ્બા. તેન વુત્તં ‘‘જીવમાનકમનુસ્સિત્થિયા અઙ્ગજાત’’ન્તિ. અન્તો પવેસેતુકામતાય સતિ કાયસંસગ્ગરાગાસમ્ભવતો ‘‘કાયસંસગ્ગરાગેના’’તિ ઇમિના ચ બહિ છુપિતુકામતા વિઞ્ઞાયતીતિ ‘‘બહી’’તિ અનુવત્તનં વિનાપિ તદત્થો લબ્ભતિ. ગરુકન્તિ સઙ્ઘાદિસેસો.

૨૫. તથેવ બહિ છુપન્તસ્સાતિ યોજના, અન્તો અપ્પવેસેત્વા બહિયેવ છુપન્તસ્સાતિ વુત્તં હોતિ. ઉભયરાગેનાતિ કાયસંસગ્ગરાગેન, મેથુનરાગેન વા. પુરિસસ્સાપીતિ જીવમાનકપુરિસસ્સપિ. પિ-સદ્દો ન કેવલં વુત્તનયેન ઇત્થિયા નિમિત્તં ફુસન્તસ્સેવ આપત્તિ, અથ ખો પુરિસસ્સાપીતિ દીપેતિ. ‘‘નિમિત્ત’’ન્તિ મુત્તકરણમેવ વુચ્ચતિ. ‘‘જીવમાનકપુરિસસ્સા’’તિ અયં વિસેસો કુતો લબ્ભતીતિ ચે? ‘‘કાયસંસગ્ગરાગેન વા મેથુનરાગેન વા જીવમાનકપુરિસસ્સ વત્થિકોસં અપ્પવેસેન્તો નિમિત્તેન નિમિત્તં છુપતિ, દુક્કટ’’ન્તિ ઇતો અટ્ઠકથાવચનતો (પારા. અટ્ઠ. ૧.૫૯-૬૦) લબ્ભતિ.

૨૬. અચિરવતિતરન્તાનં ગુન્નં પિટ્ઠિં અભિરુહન્તા છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ મેથુનરાગેન અઙ્ગજાતેન અઙ્ગજાતં છુપિંસૂતિ ઇમસ્મિં વત્થુમ્હિ ‘‘ન ચ ભિક્ખવે રત્તચિત્તેન અઙ્ગજાતં છુપિતબ્બં, યો છુપેય્ય, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ (મહાવ. ૨૫૨) આગતનયં દસ્સેતુમાહ ‘‘નિમિત્તેના’’તિઆદિ. એત્થાપિ ‘‘તથા’’તિ ઇમસ્સાનુવત્તનતો ‘‘બહી’’તિ લબ્ભતિ. અત્તનો નિમિત્તેન તિરચ્છાનગતિત્થિયા નિમિત્તં મેથુનરાગતો બહિ છુપન્તસ્સ થુલ્લચ્ચયં હોતીતિ યોજના.

૨૭. ‘‘મેથુનરાગતો’’તિ ઇમિના બ્યવચ્છિન્નમત્થં દસ્સેતુમાહ ‘‘કાયસંસગ્ગરાગેના’’તિઆદિ. એત્થાપિ ‘‘કાયસંસગ્ગરાગેના’’તિવચનસામત્થિયા બહિ છુપનં વેદિતબ્બં. નિમિત્તસ્સાતિ પસ્સાવમગ્ગસ્સ. છુપનેતિ ફુસને.

૨૮. તમાવટ્ટકતેતિ એત્થ ‘‘તં આવટ્ટકતે’’તિ પદચ્છેદો. આવટ્ટકતેતિ વિવટે. ‘‘મુખે’’તિ સમ્બન્ધિસદ્દત્તા, અઞ્ઞસ્સ સમ્બન્ધિનો ચ અનિદ્દિટ્ઠત્તા સુતાનુલોમિકાનં સુતસમ્બન્ધસ્સેવ બલવત્તા ચ પુરિમાનન્તરગાથાય ‘‘તિરચ્છાનગતિત્થિયા મુખે’’તિ કિઞ્ચાપિ સુતસ્સેવ સમ્બન્ધો વિઞ્ઞાયતિ, તથાપિ ઇમાય ગાથાય વિનીતવત્થુમ્હિ (પારા. ૭૩) ‘‘અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ સિવથિકં ગન્ત્વા છિન્નસીસં પસ્સિત્વા વટ્ટકતે મુખે અચ્છુપન્તં અઙ્ગજાતં પવેસેસી’’તિ દસ્સિતછિન્નસીસવત્થુસ્સ સઙ્ગહિતત્તા મનુસ્સમુખમેવ ગહેતબ્બં સિયા. તિરચ્છાનગતાનં, પન અમનુસ્સાનઞ્ચ મુખે તથા પવેસો નિદ્દોસોતિ વત્તુમસક્કુણેય્યત્તા તત્થાપિ ઇદમેવ ઉપલક્ખણન્તિ પારાજિકપ્પહોનકાનં સબ્બેસં મુખેતિ દટ્ઠબ્બં. તં અઙ્ગજાતં. તત્થ આવટ્ટકતે પારાજિકપ્પહોનકાનં મુખે આકાસગતં કત્વા કત્થચિ અફુસાપેત્વા નીહરન્તસ્સ ઉક્ખિપન્તસ્સ દુક્કટન્તિ યોજના. અથ વા તિરચ્છાનાનં આવટ્ટકતે મુખેતિ યોજેત્વા તદઞ્ઞસઙ્ગહો ઉપલક્ખણવસેન કાતબ્બો.

૨૯. તથાતિ ‘‘આકાસગતં કત્વા’’તિ યથાવુત્તપ્પકારં પરામસતિ. ચતૂહિ પસ્સેહીતિ સહત્થે કરણવચનં. ‘‘પસ્સેહી’’તિ સમ્બન્ધિસદ્દત્તા ‘‘નિમિત્તસ્સા’’તિ સામત્થિયા લબ્ભતિ. ‘‘ઇત્થિયા’’તિ સામઞ્ઞસદ્દત્તા ‘‘સબ્બસ્સા’’તિ પાઠસેસો. જાતિવાચકત્તા એકવચનં. ‘‘ચતૂહિ પસ્સેહિ, હેટ્ઠિમત્તલ’’ન્તિ ચ ઇમેસં સમ્બન્ધિપદસ્સ અનિદ્દેસેપિ મેથુનપારાજિકાધિકારત્તા ચ સન્થતચતુક્કસ્સ અટ્ઠકથાવસાને ઇમાય ગાથાય સઙ્ગહિતસ્સ ઇમસ્સ વિનિચ્છયસ્સ પરિયોસાને ‘‘યથા ચ ઇત્થિનિમિત્તે વુત્તં, એવં સબ્બત્થ લક્ખણં વેદિતબ્બ’’ન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૬૧-૬૨) નિમિત્તવિનિચ્છયસ્સાતિદેસસ્સ કતત્તા ચ સામત્થિયેન ‘‘નિમિત્તસ્સા’’તિ લબ્ભતિ. ઇદમેવ ‘‘પવેસેત્વા’’તિ એતસ્સ આધારવસેન ગહેતબ્બં. ‘‘અઙ્ગજાત’’ન્તિ અનુવત્તતિ.

એવં વાક્યં પૂરેત્વા ‘‘યથા આવટ્ટકતે મુખે અઙ્ગજાતં પવેસેત્વા તમાકાસગતં કત્વા નીહરન્તસ્સ દુક્કટં, તથા સબ્બસ્સા ઇત્થિયા નિમિત્તે પસ્સાવમગ્ગસઙ્ખાતે અઙ્ગજાતં પવેસેત્વા તસ્સ ચતૂહિ પસ્સેહિ સહ હેટ્ઠિમત્તલં ચત્તારો પસ્સે, હેટ્ઠિમત્તલઞ્ચ અચ્છુપન્તં આકાસગતં કત્વા નીહરન્તસ્સ દુક્કટ’’ન્તિ યોજેત્વા અત્થો વત્તબ્બો.

૩૦. ઉપ્પાટિતોટ્ઠમંસેસૂતિ ઉપ્પાટિતં ઓટ્ઠમંસં યેસન્તિ વિગ્ગહો. તેસુ દન્તેસુ. બહિનિક્ખન્તકેસુ વાતિ પકતિયા ઓટ્ઠમંસતો બહિ નિક્ખમિત્વા ઠિતેસુ વા દન્તેસુ. વાયમન્તસ્સાતિ અઙ્ગજાતેન છુપન્તસ્સ.

૩૧. અટ્ઠિસઙ્ઘટ્ટનં કત્વાતિ નિમિત્તમંસસન્નિસ્સયાનિ અટ્ઠીનિ સઙ્ઘટ્ટેત્વા. મગ્ગેતિ અટ્ઠિસઙ્ઘાતમયે મગ્ગે. દુવિધરાગતોતિ મેથુનરાગેન વા કાયસંસગ્ગરાગેન વા. વાયમન્તસ્સાતિ અઙ્ગજાતં પવેસેત્વા ચારેન્તસ્સ.

૩૨. આલિઙ્ગન્તસ્સાતિ પરિસ્સજન્તસ્સ. હત્થગાહાદીસુ હત્થો નામ કપ્પરતો પટ્ઠાય યાવ અગ્ગનખા. હત્થસ્સ, તપ્પટિબન્ધસ્સ ચ ગહણં હત્થગ્ગાહો. અવસેસસરીરસ્સ, તપ્પટિબન્ધસ્સ ચ પરામસનં પરામાસો. નિસ્સન્દેહે પન ‘‘માતુગામસ્સ સરીરસ્સ વા તપ્પટિબન્ધસ્સ વા હત્થેન ગહણં હત્થગ્ગાહો’’તિ વુત્તં, તં અટ્ઠકથાય ન સમેતિ. તસ્મા યથાવુત્તનયસ્સેવ અટ્ઠકથાસુ આગતત્તા સોયેવ સારતો પચ્ચેતબ્બો. પરામસેપિ ‘‘હત્થેન સરીરસ્સ, તપ્પટિબન્ધસ્સ ચ પરામસન’’ન્તિ યં તત્થ વુત્તં, તમ્પિ ન યુજ્જતિ. અવસેસસરીરાવયવેનાપિ પરામસતો દુક્કટમેવ હોતીતિ. ચુમ્બનાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન વેણિગ્ગાહાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. ‘‘અયં નયો’’તિ એતેન ‘‘ઇત્થિયા મેથુનરાગેન હત્થગ્ગાહાદીસુ દુક્કટ’’ન્તિ ઇમમત્થં અતિદિસતિ.

૩૩. મનુસ્સામનુસ્સેહિ અઞ્ઞેસુ તિરચ્છાનગતેસુ હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેન મેથુનધમ્મપારાજિકવત્થુભૂતે સત્તે દસ્સેતુમાહ ‘‘અપદે’’તિઆદિ. ‘‘અપદે, દ્વિપદે, ચતુપ્પદે’’તિ ઇમેહિ વિસેસનેહિ વિસેસિતબ્બં ‘‘સત્તનિકાયે’’તિ ઇદં વત્તબ્બં. અપદે સત્તનિકાયે. અહયોતિ થલચરેસુ ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદતો હત્થિગિલનકે અજગરે ઉપાદાય હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેન નાગા ચ. મચ્છાતિ જલજેસુ ઉપરિમકોટિયા પઞ્ચસતયોજનિકાનિ તિમિરપિઙ્ગલાદિમચ્છે ઉપાદાય હેટ્ઠિમન્તતો પાઠીનપાવુસાદયો મચ્છા ચ. દ્વિપદે સત્તનિકાયે. કપોતાતિ ઉપરિમકોટિયા ગરુળે ઉપાદાય હેટ્ઠિમન્તતો કપોતાકપોતપક્ખી ચ. પારાવતાતિ કેચિ. ચતુપ્પદે સત્તનિકાયે. ગોધાતિ ઉપરિમકોટિયા હત્થિં ઉપાદાય હેટ્ઠિમન્તતો ગોધા ચાતિ ઇમે સત્તા. હેટ્ઠાતિ હેટ્ઠિમપરિચ્છેદતો. પારાજિકસ્સવત્થૂતિ મેથુનધમ્મપારાજિકસ્સ વત્થૂનીતિ પાઠસેસો.

૩૪. સેવેતુકામતા મેથુનસેવાય તણ્હા, તાય મેથુનરાગસઙ્ખાતાય સમ્પયુત્તં ચિત્તં સેવેતુકામતાચિત્તં. મગ્ગેતિ વચ્ચમગ્ગાદીનં અઞ્ઞતરે મગ્ગે. મગ્ગસ્સ અત્તનો મુત્તકરણસ્સ પવેસનં. પબ્બજ્જાય, પાતિમોક્ખસંવરસીલસ્સ વા અન્તે વિનાસે ભવોતિ અન્તિમો, પારાજિકાપન્નો પુગ્ગલો, તસ્સ વત્થુ અન્તિમભાવસ્સ કારણત્તા પારાજિકાપત્તિ અન્તિમવત્થૂતિ વુચ્ચતિ, તદેવ પઠમં ચતુન્નં પારાજિકાનં આદિમ્હિ દેસિતત્તા પઠમન્તિમવત્થુ, તસ્સ પઠમન્તિમવત્થુનો, પઠમપારાજિકસ્સાતિ વુત્તં હોતિ.

૩૫. સામન્તા આપત્તિસમીપે ભવં સામન્તં, પારાજિકાપત્તિયા સમીપે પુબ્બભાગે ભવન્તિ અત્થો. સેસાનં પન તિણ્ણમ્પીતિ અવસેસાનં અદિન્નાદાનાદીનં તિણ્ણં પારાજિકધમ્માનં. થુલ્લચ્ચયં સામન્તમિતિ ઉદીરિતન્તિ સમ્બન્ધો. કથમુદીરિતં? ‘‘ફન્દાપેતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ (પારા. ૯૪) દુતિયે, ‘‘મનુસ્સં ઉદ્દિસ્સ ઓપાતં ખણતિ, પતિત્વા દુક્ખવેદનં ઉપ્પાદેતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ, તતિયે, ‘‘પટિવિજાનન્તસ્સ આપત્તિ પારાજિકસ્સ, અપ્પટિવિજાનન્તસ્સ આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ (પારા. ૨૧૫) ચતુત્થે સમુદીરિતં.

એત્થ ચ ચતુત્થપારાજિકસ્સ થુલ્લચ્ચયાપત્તિયા સામન્તાપત્તિભાવો યસ્સ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં સમુલ્લપતિ, સો યાવ ન પટિવિજાનાતિ, તાવ સમુલ્લપનપચ્ચયા થુલ્લચ્ચયાપત્તિસમ્ભાવે, સમુલ્લપિતે તસ્મિં સમુલ્લપિતમત્થે પટિવિજાનન્તે પારાજિકાપત્તિસમ્ભાવે ચ યુજ્જતિ. સો ચ ‘‘અપ્પટિવિજાનન્તસ્સ વુત્તે થુલ્લચ્ચય’’ન્તિ ઇમિનાવ સઙ્ગહિતોતિ દટ્ઠબ્બં.

૩૬. અજાનન્તસ્સ વાતૂપત્થદ્ધં અઙ્ગજાતં દિસ્વા અત્તનો રુચિયા વીતિક્કમં કત્વા માતુગામેસુ ગચ્છન્તેસુ અજાનમાનસ્સ, મહાવને દિવા નિદ્દુપગતભિક્ખુનો વિય પરેહિ કિરિયમાનં અજાનન્તસ્સાતિ વુત્તં હોતિ. તથેવાતિ ઇમિના ‘‘અનાપત્તીતિ ઞાતબ્બ’’ન્તિ ઇદમાકડ્ઢતિ. અસ્સાદિયન્તસ્સાતિ ભિક્ખુપચ્ચત્થિકેસુ અભિભવિત્વા વીતિક્કમં કરોન્તેસુ ચ કારાપેન્તેસુ ચ, સપ્પમુખં પવિટ્ઠકાલે વિય ઉત્તસિત્વા અનધિવાસેન્તસ્સ ચ, મહાવને દિવાવિહારોપગતભિક્ખુનો વિય પરોપક્કમં ઞત્વાપિ કાયે આદિત્તઅગ્ગિના વિય ઉત્તસિત્વા અનધિવાસેન્તસ્સાતિ અત્થો. ‘‘અજાનન્તસ્સા’’તિ એત્થ અપિ-સદ્દો યોજેતબ્બો. બુદ્ધસાસને ખીરસાગરસલિલનિમ્મલે સબ્બપઠમં પાતુભૂતત્તા આદિ ચ તં વીતિક્કમસઙ્ખાતં કમ્મઞ્ચાતિ આદિકમ્મં, તં એતસ્સ અત્થીતિ આદિકમ્મી, એત્થ સુદિન્નો ભિક્ખુ, તસ્સ આદિકમ્મિનોતિ ગહેતબ્બો. ઉપરિપિ ઇમેસં પદાનં આગતાગતટ્ઠાને ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. ઇધ ચ ઉપરિ સબ્બસિક્ખાપદેસુ ચ નિદાનાદિવસેન સત્તરસવિધો સાધારણવિનિચ્છયો પકિણ્ણકે સઙ્ખેપતો, ઉત્તરે વિત્થારતો ચ આવિ ભવિસ્સતિ. તસ્મા એત્થ ન દસ્સિતોતિ વેદિતબ્બં.

૩૭-૩૮. વિનયેતિ વિનયપિટકે. અનયૂપરમેતિ નેતિ પાપેતિ સીલસમ્પદં સમાધિસમ્પદં પઞ્ઞાસમ્પદઞ્ચાતિ નયો, કાયવચીદ્વારેહિ અવીતિક્કમસઙ્ખાતો સંવરો, તપ્પટિપક્ખો અસંવરો અનયો નામ, તસ્સ ઉપરમો નિવત્તિ એત્થાતિ અનયૂપરમો, વિનયો, તત્થ અનયૂપરમે વિનયે.

તતો એવ પરમે ઉક્કટ્ઠે. અનયસ્સ વા ઉપરમે નિવત્તને પરમે ઉક્કટ્ઠેતિ ગહેતબ્બં. પરા ઉત્તમા મા સાસનસિરી એત્થાતિ પરમો, વિનયોતિ એવમ્પિ ગહેતબ્બં. ‘‘વિનયો નામ સાસનસ્સ આયૂ’’તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.પઠમસઙ્ગીતિકથા; પારા. અટ્ઠ. ૧.પઠમસઙ્ગીતિકથા; ખુ. પા. અટ્ઠ. ૫.મહાસઙ્ગીતિકથા; થેરગા. અટ્ઠ. ૧.૨૫૧) વચનતો ઉત્તમસાસનસમ્પત્તિયુત્તેતિ અત્થો.

સુજનસ્સાતિ સોભણો જનો સુજનો, સિક્ખાકામો અધિસીલસિક્ખાય સોભમાનો પિયસીલો કુલપુત્તો, તસ્સ નયને નયનૂપમે વિનયેતિ સમ્બન્ધો. અનયૂપરમત્તા, પરમત્તા ચ સુજનસ્સ કુલપુત્તસ્સ નયને નયનૂપમે. સુખાનયનેતિ લોકિયલોકુત્તરભેદં સુખં આનેતીતિ સુખાનયનં, તસ્મિં. ઇદઞ્ચ ‘‘નયને’’તિ એતસ્સ વિસેસનં.

એતં વિસેસનં કિમત્થન્તિ ચે? ઉપમાભાવેન ગહિતપકતિનયનતો ઇધ સમ્ભવન્તં વિસેસં દસ્સેતુન્તિ વેદિતબ્બં. કતરો સો વિસેસોતિ ચે? પકતિનયનં રાગદોસાદિકિલેસૂપનિસ્સયો હુત્વા દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકદુક્ખસ્સ ચ પચ્ચયો હોતિ. ઇદં પન વિનયનયનં ઇમસ્સ કુલપુત્તસ્સ એવં અહુત્વા એકંસેન મોક્ખાવહનસુખસ્સેવ પચ્ચયો હોતીતિ ઇમસ્સ વિસેસસ્સ દસ્સનત્થં. યથા વિનયમવિરાધેત્વા પટિપજ્જનેન સિજ્ઝનકસીલસંવરમૂલકઅવિપ્પટિસારાદિઅનુપાદિસેસપરિનિબ્બાનાવસા- નફલસમ્પત્તિવસેન ઉપ્પજ્જનકલોકિયલોકુત્તરસુખાવહને વિનયેતિ વુત્તં હોતિ.

પધાનરતોતિ એત્થ ‘‘અપી’’તિ પાઠસેસો. પધાને વિનયાભિયોગે રતોપિ, વિનયે અજ્ઝાયનસવનચિન્તનાદિવસેન વાયમન્તોપીતિ અત્થો. અથ વા ‘‘વિરાગો સેટ્ઠો ધમ્માન’’ન્તિ (ધ. પ. ૨૭૩; નેત્તિ. ૧૭૦; કથા. ૮૭૨) વચનતો પધાનં નિબ્બાનં, તસ્મિં રતોતિ અત્થો. સારમતેતિ ‘‘સાર’’ન્તિ અધિમતે. અથ વા સારં અફેગ્ગુમતં મહાવિહારવાસીનં આચરિયમતં એત્થાતિ ‘‘સારમતો’’તિ વિનયવિનિચ્છયો વુત્તો, તસ્મિં. ઇધાતિ ઇમસ્મિં વિનયવિનિચ્છયે. રતોતિ અચ્ચન્તાભિરતો. ‘‘ન રતો’’તિ એત્થ ન-કારં ‘‘રમતે’’તિ ઓસાનપદેન યોજેત્વા યો પન ન રમતેતિ સમ્બન્ધો.

થેરનવમજ્ઝિમભિક્ખુભિક્ખુનીનં અન્તરે યો પન પુગ્ગલો નિચ્ચપરિવત્તનસવનાનુસ્સરણચિન્તનવસેન ન રમતે ન કીળતિ, સો પુગ્ગલો વિનયે પધાનરતોપિ વિનયપિટકે અજ્ઝયનસવનાદિવસેન યુત્તપયુત્તોપિ પટુ હોતિ કિં, ન હોતેવાતિ દસ્સેતિ. વિનયપિટકે પાટવમાકઙ્ખન્તેહિ પઠમં તાવેત્થ સક્કચ્ચં અભિયોગો કાતબ્બોતિ અધિપ્પાયો.

ઇમમેવત્થં આનિસંસપારંપરિયપયોજનેન સહ દસ્સેતુમાહ ‘‘ઇમ’’ન્તિઆદિ. ઇમન્તિ વુચ્ચમાનં વિનયવિનિચ્છયં, ‘‘અવેદી’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. ‘‘યો’’તિ પાઠસેસો. યો કુલપુત્તો સતિસમ્પજઞ્ઞસદ્ધાસમ્પન્નો ઇમં વિનયવિનિચ્છયં સમ્મા અવેદિ અઞ્ઞાસિ. કિં ભૂતન્તિ આહ ‘‘હિતવિભાવન’’ન્તિ. લોકિયલોકુત્તરસમ્પત્તિયા મૂલસાધનત્તા સીલમિધ હિતં નામ, તં વિભાવેતિ પકાસેતીતિ હિતવિભાવનોતિ વિગ્ગહો. ‘‘સીલે પતિટ્ઠાય…પે… વિજટયે જટ’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૩, ૧૯૨; મિ. પ. ૨.૧.૯) વુત્તત્તા સબ્બકિલેસજટાવિજટનલોકુત્તરઞાણસ્સ પદટ્ઠાનસોપચારસાભિઞ્ઞારૂપારૂપઅટ્ઠસમાધીનં પદટ્ઠાનતાય સબ્બલોકિયલોકુત્તરગુણસમ્પદાનં મૂલભૂતેસુ ચતુપારિસુદ્ધિસીલેસુ પધાનં પાતિમોક્ખસંવરસીલં, તપ્પકાસકત્તા અયં વિનયવિનિચ્છયો ‘‘હિતવિભાવનો’’તિ વુત્તો.

ભાવનન્તિ ભાવીયતિ પુનપ્પુનં ચેતસિ નિવેસીયતીતિ ભાવનો, ભાવનીયોતિ વુત્તં હોતિ. હિતવિભાવકત્તાયેવ હિતત્થીહિ પુનપ્પુનં ચિત્તે વાસેતબ્બોતિ વુત્તં હોતિ, તં એવંવિધં વિનયવિનિચ્છયં. સુરસમ્ભવન્તિ રસીયતિ અસ્સાદીયતીતિ રસો, સદ્દરસો અત્થરસો કરુણાદિરસો વિમુત્તિરસો ચ, સોભણો રસો એતસ્સાતિ સુરસો, વિનયવિનિચ્છયો, તં સુરસં. ભવં ભવન્તં, સન્તન્તિ વુત્તં હોતિ, સુરસં સમાનં, સુરસં ભૂતન્તિ અત્થો. કિં વુત્તં હોતિ? ‘‘સિલેસો પસાદો સમતા મધુરતા સુખુમાલતા અત્થબ્યત્તિ ઉદારતા ઓજો કન્તિ સમાધી’’તિ એવં વુત્તેહિ કવિજનેહિ અસ્સાદેતબ્બસિલેસાદિદસવિધસદ્દજીવિતગુણસઙ્ખાતસદ્દરસસમ્પત્તીહિ ચ સભાવાખ્યાનં ઉપમા રૂપકં દીપકં આવુત્તીતિ એવમાદિક્કમનિદ્દિટ્ઠપઞ્ચતિંસઅત્થાલઙ્કારેસુ અનુરૂપસભાવાખ્યાનાદિપ્પધાનઅત્થાલઙ્કારસઙ્ખાતઅત્થરસસમ્પત્તીહિ ચ યથાસમ્ભવં પકાસિતબ્બકરુણારસઅબ્ભુતરસસન્તરસાદીહિ ચ યુત્તત્તા સુરસં ઇમં વિનયવિનિચ્છયન્તિ વુત્તં હોતિ.

અથ વા ઇમિના પકરણેન પધાનતો વિધીયમાનપાતિમોક્ખસંવરસીલસ્સ એકન્તેન સમાધિસંવત્તનિકત્તા સમાધિસ્સ ચ પઞ્ઞાય પદટ્ઠાનત્તા પઞ્ઞાય ચ નિબ્બાનપાપનતો મૂલકારણં હુત્વા કમેન નિબ્બાનામતફલરસસમ્પદાયકં ઇમં વિનયવિનિચ્છયં પરમસ્સાદનીયરૂપેન ધિતિવિમુત્તિરસેન સુરસભૂતન્તિ વુત્તં હોતીતિ ચ વેદિતબ્બં. સમ્ભવન્તિ એત્થ સં વુચ્ચતિ સુખં કાયિકં ચેતસિકઞ્ચ, તં ભવતિ એતસ્માતિ સમ્ભવો, વિનયવિનિચ્છયો, તં, કાયચિત્તસુખાનં મૂલકારણભૂતં, વુત્તનયેન સુરસત્તા ચ યથાવુત્તરસસમ્પદસારમહુસ્સવેન સમ્ભૂતમાનસિકસુખસ્સ, તંસમુટ્ઠાનરૂપનિસ્સયકાયિકસુખસ્સ ચ પભવભૂતન્તિ અત્થો. એત્તાવતા ઇમસ્સ વિનયવિનિચ્છયસ્સ સમ્મા વિઞ્ઞાતબ્બતાય કારણં દસ્સિતં હોતિ.

એવં નાનાગુણરતનાકરં ઇમં વિનયવિનિચ્છયં સમ્પજાનન્તો સો કુલપુત્તો કિં હોતીતિ ચે? પાલિના ઉપાલિના સમો ભવતિ. પાલિનાતિ સાસનં પાલેતીતિ ‘‘પાલો’’તિ વિનયો વુચ્ચતિ, વુત્તઞ્હિ ‘‘વિનયો નામ સાસનસ્સ આયૂ’’તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.પઠમસઙ્ગીતિકથા; પારા. અટ્ઠ. ૧.પઠમસઙ્ગીતિકથા; ખુ. પા. અટ્ઠ. ૫.મહાસઙ્ગીતિકથા; થેરગા. અટ્ઠ. ૧.૨૫૧) સો અસ્સ અત્થીતિ પાલી, પરિયત્તિપટિપત્તિપટિવેધવસેન તિવિધસાસનસ્સ જીવિતભૂતવિનયપઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતસાસનધરત્તા ‘‘પાલી’’તિ લદ્ધનામેન ઉપાલિના, ‘‘એતદગ્ગં ભિક્ખવે મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં વિનયધરાનં યદિદં ઉપાલી’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૧૯, ૨૨૮) ચતુપરિસમજ્ઝે નિસિન્નેન સદ્ધમ્મવરચક્કવત્તિના સમ્માસમ્બુદ્ધેન મુખપદુમં વિકાસેત્વા પકાસિતએતદગ્ગટ્ઠાનેન વિસેસતો સાયનરક્ખનકભાવેન પટિલદ્ધપાલીતિનામધેય્યેન ઉપાલિમહાથેરેન સમો હોતીતિ વુત્તં હોતિ.

કસ્મિં વિસયે સમો ભવતીતિ ચે? સાસને. સાસનેતિ યથાવુત્તે તિવિધે સાસને, તત્રાપિ થાવરજઙ્ગમસકલવત્થુવિત્થારાધરમણ્ડલસદિસે પટિપત્તિપટિવેધદ્વયધારે પરિયત્તિસાસને, તત્થાપિ વિનયકથાધિકારત્તા લબ્ભમાને વિનયપિટકસઙ્ખાતપરિયત્તિસાસનેકદેસે સમો ભવતીતિ અત્થો.

કિંભૂતે સાસને? મારબલિસાસને. મારસ્સ બલિ મારબલિ, મારગોચરો, તસ્સ સાસનં હિંસકં મારબલિસાસનં, તસ્મિં. ખન્ધાદીસુ પઞ્ચસુ મારેસુ પધાનભૂતકામરાગાદિપભવકિલેસમારસ્સ ગોચરભાવેન બલિસઙ્ખાતઇત્થિસરીરાદિનિસ્સયફોટ્ઠબ્બાદિવિસયસ્સ પરિચ્ચજાપનત્થં ‘‘યો પન ભિક્ખુ…પે… અસંવાસો’’તિઆદિના (પારા. ૪૪) નયેન વુત્તત્તા તસ્સ મારબલિસ્સ હિંસકં હોતીતિ મારબલિસાસનનામધેય્યવિનયપઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતસાસનેતિ અત્થો.

અથ વા ‘‘બળિસેનપિ જાલેન, હત્થેન કુમિનેન વા’’તિ ઉદકટ્ઠકથાય વક્ખમાનત્તા બળિસ-સદ્દેન મચ્છમારણકણ્ટકમાહ, તં મારસ્સ બળિસં અસતિ ખિપતિ વજ્જેતીતિ મારબળિસાસનં, તસ્મિં, ‘‘સમન્તપાસો મારસ્સા’’તિ વુત્તત્તા સંસારસાગરે પરિવત્તમાનકસંકિલેસદાસપુથુજ્જનસઙ્ખાતમચ્છે ગણ્હિતું મારમહાકેવટ્ટેન પક્ખિત્તબળિસસઙ્ખાતઇત્થિરૂપસદ્દાદિપઞ્ચકામગુણા- મિસાવુતકામરાગાદિકિલેસમહાબળિસં તદઙ્ગપ્પહાનવીતિક્કમપ્પહાનાદિવસેન પજહન્તે વિનયપઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતે સાસનેતિ અધિપ્પાયો.

એત્થ ચ સારમતે ઇધ ઇમસ્મિં વિનયવિનિચ્છયે યો પન ન રમતે, સો પુગ્ગલો અનયૂપરમે તતો એવ પરમે ઉત્તમે સુજનસ્સ સુખાનયને નયને નયનુપમે વિનયે રતો અભિરતો પધાનરતોપિ વિનયે અજ્ઝાયનાદીસુ યોગમાપજ્જન્તોપિ પટુ હોતિ પટુતરો હોતિ કિં, ન હોતેવ. તસ્મા વિનયે પાટવત્થિના એત્થેવ સક્કચ્ચાભિયોગો કાતબ્બોતિ સઙ્ખેપતો સાધિપ્પાયા અત્થયોજના વેદિતબ્બા. અથ વા પધાને ચતુબ્બિધે સમ્મપ્પધાને વીરિયે રતો અભિરતો યો પન નરો સારમતે ઇધ ઇમસ્મિં વિનયવિનિચ્છયે યતો રમતે, અતો તસ્મા સો અનયૂપરમે સુજનસ્સ સુખાનયને વિનયે પટુ હોતિ કુસલો હોતીતિ યોજનાતિ નો ખન્તિ.

હિતવિભાવનં હિતપ્પકાસકં ભાવનં ભાવનીયં આસેવિતબ્બં સુરસમ્ભવં સુરસં સમાનં સુરસં ભૂતં સમ્ભવં સુખહેતુકં ઇમં વિનયવિનિચ્છયં યો અવેદિ અઞ્ઞાસિ, સો પુગ્ગલો મારબળિસાસને મારવિસયપ્પહાનકરે, અથ વા મારબળિસસ્સ મારસ્સ વત્થુકામામિસાવુતકિલેસકામબળિસસ્સ અસને વજ્જમાને સાસને તિવિધેપિ જિનસાસને, તત્થાપિ પટિપત્તિપટિવેધાનં પતિટ્ઠાનભૂતે પરિયત્તિસાસને, તત્રાપિ સકલસાસનસ્સ જીવિતસમાને વિનયપઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતપરિયત્તિસાસનેકદેસે પાલિના વિનયપરિયત્તિયં એતદગ્ગે ઠપનેન સાસનપાલને તંમૂલભાવતો પાલસઙ્ખાતવિનયપરિયત્તિયા પસત્થતરેન ઉપાલિના ઉપાલિમહાથેરેન સમો ભવતીતિ યોજના.

ઇતિ વિનયત્થસારસન્દીપનિયા

વિનયવિનિચ્છયવણ્ણનાય

પઠમપારાજિકકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દુતિયપારાજિકકથાવણ્ણના

૩૯. ઇદાનિ દુતિયં પારાજિકવિનિચ્છયં દસ્સેતુમાહ ‘‘આદિયન્તો’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘થેય્યચિત્તેના’’તિ પાઠસેસો. સો ચ પચ્ચત્તેકવચનન્તેહિ સબ્બપદેહિ યોજેતબ્બો, થેય્યચિત્તેન આદિયન્તો પરાજિતોતિ સમ્બન્ધો. પરસન્તકં આરામાદિં અભિયુઞ્જિત્વા સામિકં પરાજેત્વા થેય્યચિત્તેન ગણ્હન્તો તદત્થાય કતે પુબ્બપયોગે દુક્કટં, સામિકસ્સ વિમતુપ્પાદને થુલ્લચ્ચયઞ્ચ આપજ્જિત્વા તસ્સ ચ અત્તનો ચ ધુરનિક્ખેપેન પાતિમોક્ખસંવરસીલસમ્પત્તિયા અદાયાદો હુત્વા પરાજિતો હોતીતિ વુત્તં હોતિ.

‘‘તથા’’તિ ચ ‘‘અપી’’તિ ચ ‘‘પરાજિતો’’તિ ચ ‘‘થેય્યચિત્તેના’’તિ ઇમિના સહ એકતો કત્વા ‘‘હરન્તો’’તિઆદીહિ ચતૂહિપિ પદેહિ યોજેતબ્બં. થેય્યચિત્તેન હરન્તોપિ તથા પરાજિતોતિ યોજના સીસાદીહિ પરસન્તકં ભણ્ડં હરન્તો થેય્યચિત્તેન ભણ્ડસ્સ આમસને દુક્કટઞ્ચ ફન્દાપને થુલ્લચ્ચયઞ્ચ આપજ્જિત્વા સીસતો ખન્ધોહરણાદિપયોગં કરોન્તોપિ તથા પરાજિતો હોતીતિ અત્થો.

થેય્યચિત્તેન અવહરન્તોપિ તથા પરાજિતોતિ યોજના. અયં પનેત્થ અત્થો – અઞ્ઞેહિ સઙ્ગોપનાદિં સન્ધાય અત્તનિ ઉપનિક્ખિત્તભણ્ડં ‘‘દેહિ મે ભણ્ડ’’ન્તિ ચોદિયમાનો ‘‘ન મયા ગહિત’’ન્તિઆદિના મુસા વત્વા થેય્યચિત્તેન ગણ્હન્તોપિ તસ્સ વિમતુપ્પાદને થુલ્લચ્ચયમાપજ્જિત્વા તથેવ ધુરનિક્ખેપેન પરાજિતો હોતીતિ. ‘‘નાહં અગ્ગહેસિ’’ન્તિઆદિના અવજાનિત્વા પટિક્ખિપિત્વા હરન્તો ‘‘અવહરન્તો’’તિ વુત્તો.

થેય્યચિત્તેન ઇરિયાપથં વિકોપેન્તોપિ તથા પરાજિતોતિ યોજના. યં પન અઞ્ઞેસં ભણ્ડહરણકમનુસ્સાદીનમઞ્ઞતરં ‘‘તેન ભણ્ડેન સહ ગણ્હામી’’તિ ભણ્ડં હરન્તં થેય્યચિત્તેન નિવારેત્વા અત્તના ઇચ્છિતદિસાભિમુખં કત્વા તસ્સ પકતિઇરિયાપથં વિકોપેન્તોપિ પઠમપાદુદ્ધારેન થુલ્લચ્ચયમાપજ્જિત્વા દુતિયપદવારાતિક્કમેન તથેવ પરાજિતો હોતીતિ અત્થો.

થેય્યચિત્તેન ઠાના ચાવેન્તોપિ તથા પરાજિતોતિ યોજના. થલાદીસુ ઠિતં ભણ્ડં થેય્યચિત્તેન અવહરિતુકામતાય ઠિતટ્ઠાનતો અપનેન્તોપિ દુતિયપરિયેસનાદીસુ આમસનાવસાનેસુ સબ્બેસુપિ પયોગેસુ દુક્કટાનિ ચ ફન્દાપને થુલ્લચ્ચયઞ્ચ આપજ્જિત્વા ઉપરિ વક્ખમાનપ્પકારેસુ વિય ઠિતટ્ઠાનતો કેસગ્ગમત્તમ્પિ અપનેન્તો તથેવ પરાજિતો હોતીતિ અત્થો.

એવમેતાય ગાથાય ‘‘આદિયેય્ય હરેય્ય અવહરેય્ય ઇરિયાપથં વિકોપેય્ય ઠાનાચાવેય્ય સઙ્કેતં વીતિનામેય્યા’’તિ (પારા. ૯૨) પદભાજનાગતેસુ છસુ પદેસુ આદો પઞ્ચ પદાનિ સઙ્ગહેત્વા છટ્ઠં પદં કસ્મા ન સઙ્ગહિતન્તિ ચે? અયં ગાથા ન તંપદભાજનં દસ્સેતું વુત્તા, અથ ખો તેસં પદાનં વિનિચ્છયં સન્ધાય અટ્ઠકથાસુ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૯૨) વુત્તપઞ્ચવીસતિઅવહારે દસ્સેતું તદવયવભૂતપઞ્ચપઞ્ચકાનિ દસ્સેતુકામેન વુત્તા, તસ્મા એત્થ છટ્ઠં પદં ન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. અથ વા વક્ખમાને તતિયપઞ્ચકે નિસ્સગ્ગિયાવહારપદેન, પઞ્ચમપઞ્ચકે પરિકપ્પાવહારપદેન ચ સઙ્ગય્હમાનત્તા એત્થ નાનેકભણ્ડપઞ્ચકદ્વયં અસઙ્કરતો દસ્સેતું છટ્ઠં પદં ન ગહિતન્તિ વેદિતબ્બં.

૪૦. ઇમસ્મિં અદિન્નાદાનપારાજિકે વત્થુમ્હિ ઓતિણ્ણે કત્તબ્બવિનિચ્છયસ્સ પઞ્ચવીસતિઅવહારાનં અઙ્ગાનિ હોન્તિ, તે ચ નાનાભણ્ડપઞ્ચકં એકભણ્ડપઞ્ચકં સાહત્થિકપઞ્ચકં પુબ્બપયોગપઞ્ચકં થેય્યાવહારપઞ્ચકન્તિ નિદ્દિટ્ઠા પઞ્ચપઞ્ચકભેદા, તત્થ ઇમાય ગાથાય નાનેકભણ્ડપઞ્ચકદ્વયપ્પભેદે દસ અવહારે સઙ્ગહેત્વા અવસેસપઞ્ચકત્તયં દસ્સેતું ‘‘તત્થા’’તિ આરદ્ધં. તત્થ તત્થાતિ તિસ્સં ગાથાયં. નાનેકભણ્ડાનન્તિ નાના, એકો ચ ભણ્ડો યેસન્તિ વિગ્ગહો. સવિઞ્ઞાણકઅવિઞ્ઞાણકભણ્ડવસેન નાનાભણ્ડપઞ્ચકઞ્ચ સવિઞ્ઞાણકભણ્ડવસેનેવ એકભણ્ડપઞ્ચકઞ્ચ વેદિતબ્બં. પઞ્ચ પરિમાણા યેસન્તે પઞ્ચકા, તેસં. અવહારાતિ અવહરણાનિ, ચોરકમ્માનીતિ વુત્તં હોતિ. એતેતિ અનન્તરગાથાય ‘‘આદિયન્તો’’તિઆદિના નિદ્દિટ્ઠા આદિયન્તાદયો. પટિપત્તિસન્તાને વિસેસં વિનિચ્છયં ભાવેતિ ઉપ્પાદેતીતિ વિભાવી, વિનયધરો, તેન વિભાવિના. વિઞ્ઞાતબ્બાતિ પરેસં આરામાદિસવિઞ્ઞાણકવત્થૂનિ વા દાસમયૂરાદિં કેવલં સવિઞ્ઞાણકવત્થુમત્તં વા અવહરિતું કતા યથાવુત્તસરૂપા આદિયનાદયો ઠાનાચાવનપરિયોસાના પઞ્ચ અવહારા યથાવુત્તનાનાભણ્ડએકભણ્ડવિસયા હુત્વા પવત્તન્તીતિ નાનાભણ્ડપઞ્ચકં એકભણ્ડપઞ્ચકન્તિ દસ અવહારા ભવન્તીતિ વિનયધરેન ઓતિણ્ણસ્સ વત્થુનો વિનિચ્છયોપકારકત્તા તથતો ઞાતબ્બાતિ અત્થો.

૪૧. એવં પઞ્ચવીસતિ અવહારે દસ્સેતું વત્તબ્બેસુ પઞ્ચસુ પઞ્ચકેસુ નાનેકભણ્ડપઞ્ચકાનિ દ્વે દસ્સેત્વા ઇદાનિ અવસેસપઞ્ચકત્તયં દસ્સેતુમાહ ‘‘સાહત્થા’’તિઆદિ. તત્થ સાહત્થોતિ સકો હત્થો, તેન નિબ્બત્તો, તસ્સ વા સમ્બન્ધીતિ સાહત્થો, અવહારો, ચોરેન સહત્થા કતો અવહારોતિ અત્થો. આણત્તિકો ચેવાતિ આણત્તિયા નિબ્બત્તો આણત્તિકો, અવહારો, ચોરસ્સ ‘‘ઇમં નામ ભણ્ડં ગણ્હા’’તિ યસ્સ કસ્સચિ આણાપનેન સિદ્ધો અવહારો ચ. નિસ્સગ્ગોતિ નિસ્સજ્જનં નિસ્સગ્ગો, અવહારો, સુઙ્કઘાતટ્ઠાને, પરિકપ્પિતોકાસે વા ઠત્વા ભણ્ડસ્સ બહિ પાતનન્તિ વુત્તં હોતિ.

અત્થસાધકોતિ પારાજિકાપત્તિસઙ્ખાતં અત્થં સાધેતીતિ અત્થસાધકો, સો અવહારો ચ યથાણત્તિકં અવિરાધેત્વા એકંસેન અવહરન્તસ્સ ‘‘અસુકસ્સ ભણ્ડં અવહરા’’તિ અવિસેસેન વા અવહરિતબ્બવત્થુવિસેસો ગહણકાલો ગહણદેસો ગહણાકારો ચાતિ એવમાદિવિસેસાનમઞ્ઞતરેન વિસેસેત્વા વા આણાપનઞ્ચ એકંસેન પાદગ્ઘનકતેલપિવનકં ઉપાહનાદિકિઞ્ચિવત્થું તેલભાજનાદીસુ પાતનાદિપ્પયોગો ચાતિ એવમાદિપ્પયોગો ચ કિરિયાસિદ્ધિયા પુરેતરમેવ પારાજિકસઙ્ખાતસ્સ અત્થસ્સ સાધનતો અત્થસાધકો અવહારો ચાતિ વુત્તં હોતિ.

ધુરનિક્ખેપનઞ્ચાતિ ધુરસ્સ નિક્ખેપનં ધુરનિક્ખેપનં, તઞ્ચ અવહારો, પરસન્તકાનં આરામાદીનં અભિયોગવિસયે ચ ઉપનિક્ખિત્તસ્સ ભણ્ડાદિનો વિસયે ચ ચોરસ્સ સામિનો વિસ્સજ્જને ચ સામિનો ચ, યદા કદાચિ યથાકથઞ્ચિ ગણ્હિસ્સામીતિ ગહણે નિરુસ્સાહભાવસઙ્ખાતો ધુરનિક્ખેપાવહારો ચાતિ વુત્તં હોતિ. ઇતિ ઇદં ધુરનિક્ખેપનઞ્ચ યથાવુત્તપ્પકારં સાહત્થાદિચતુક્કઞ્ચ પઞ્ચન્નં અવહારાનં સમૂહો પઞ્ચકં, સાહત્થાદિપઞ્ચકં ‘‘સાહત્થપઞ્ચક’’ન્તિ વુચ્ચતિ. આદિ-સદ્દો લુત્તનિદ્દિટ્ઠોતિ વેદિતબ્બં.

૪૨. પુબ્બસહપયોગા ચાતિ એત્થ ‘‘પુબ્બપયોગો સહપયોગો’’તિ પયોગ-સદ્દો પચ્ચેકં યોજેતબ્બો. ‘‘આણત્તિવસેન પુબ્બપયોગો વેદિતબ્બો’’તિ અટ્ઠકથાવચનતો (પારા. અટ્ઠ. ૧.૯૨) યથાણત્તિકમવિરાધેત્વા ગણ્હતો ‘‘અસુકસ્સ ઇત્થન્નામં ભણ્ડં અવહરા’’તિ આણાપનં પુબ્બપયોગો નામ અવહારો. કાયેન, વાચાય વા પયુજ્જનં આણાપનં પયોગો, આણત્તસ્સ ભણ્ડગ્ગહણતો પુબ્બત્તા પુબ્બો ચ સો પયોગો ચાતિ પુબ્બપયોગો અવહારોતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘ઠાનાચાવનવસેન સહપયોગો વેદિતબ્બો’’તિ અટ્ઠકથાવચનસ્સ ઉપલક્ખણપદત્તા ઠાનાચાવનઞ્ચ પરાયત્તભૂમિગહણે ખીલસઙ્કમનાદિકઞ્ચ સહપયોગો અવહારોતિ વેદિતબ્બો.

સંવિદાહરણન્તિ બહૂહિ એકતો હુત્વા ‘‘ઇદં નામ ભણ્ડં અવહરિસ્સામા’’તિ સંવિદહિત્વા સબ્બેહિ, એકતો વા સબ્બેસં અનુમતિયા એકેન વા ગન્ત્વા પરસન્તકસ્સ થેય્યચિત્તેન હરણસઙ્ખાતો સંવિદાવહારો ચ. સમં એકી હુત્વા વિસું એકેનાપિ થેય્યચિત્તેન પાદે વા પાદારહે વા ગહિતે કતમન્તનાનં સબ્બેસમ્પિ પારાજિકં હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. સંવિદહિત્વા મન્તેત્વા અવહરણં સંવિદાહરણં. નિરુત્તિનયેન સદ્દસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. ‘‘સંવિદાહરણ’’ન્તિ ‘‘સંવિદાવહારો’’તિ ઇમસ્સ વેવચનં. ‘‘સમ્બહુલા સંવિદહિત્વા એકો ભણ્ડં અવહરતિ, આપત્તિ સબ્બેસં પારાજિકસ્સા’’તિ (પારા. ૧૧૮) વચનતો એવં સહકતમન્તનેસુ એકેનાપિ થેય્યચિત્તેન પાદે વા પાદારહે વા ગહિતે કતમન્તનાનં સબ્બેસં પારાજિકં હોતીતિ દટ્ઠબ્બં.

સઙ્કેતકમ્મન્તિ પુબ્બણ્હાદિકાલપરિચ્છેદેન સઞ્જાનનં સઙ્કેતો, તેન કતં કમ્મં અવહરણં સઙ્કેતકમ્મં નામ. તં પન પુરેભત્તાદીસુ કઞ્ચિ કાલં પરિચ્છિન્દિત્વા ‘‘ઇમસ્મિં કાલે ઇત્થન્નામં ભણ્ડં અવહરા’’તિ વુત્તે તસ્મિંયેવ કાલે તંયેવ યથાવુત્તં ભણ્ડં અવહરતિ ચે, સઙ્કેતકારકસ્સ સઙ્કેતક્ખણેયેવ પારાજિકન્તિ સઙ્ખેપતો વેદિતબ્બં.

નેમિત્તન્તિ પરભણ્ડાવહારસ્સ હેતુત્તા અક્ખિનિખણનાદિ નિમિત્તં નામ, તેન નિબ્બત્તં નેમિત્તં, અવહરણસઙ્ખાતકમ્મં અવહારો. ‘‘મયા અક્ખિમ્હિ નિખણિતે વા ભમુમ્હિ ઉક્ખિત્તે વા ઇત્થન્નામં ભણ્ડં અવહરા’’તિ આણત્તેન તં નિમિત્તં દિસ્વા વુત્તમેવ ભણ્ડં વુત્તનિયામમવિરાધેત્વા ગહિતં ચે, નિમિત્તકારકસ્સ નિમિત્તકરણક્ખણેયેવ પારાજિકં હોતિ. વુત્તનિયામં વિરાધેત્વા ગહિતં ચે, નિમિત્તકારકો મુચ્ચતિ, અવહારકસ્સેવ પારાજિકં. પુબ્બપયોગો આદિ યસ્સ તં પુબ્બપયોગાદિ, પુબ્બપયોગાદિ ચ તં પઞ્ચકઞ્ચાતિ વિગ્ગહો.

૪૩. થેય્યઞ્ચ પસય્હઞ્ચ પરિકપ્પો ચ પટિચ્છન્નો ચ કુસો ચ થેય્યપસય્હપરિકપ્પપટિચ્છન્નકુસા, તે આદી ઉપપદભૂતા યેસં અવહારાનં તે થેય્ય…પે… કુસાદિકા, અવહારા, ઇમિના થેય્યાવહારો ચ…પે… કુસાવહારો ચાતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ થેય્યાવહારોતિ થેનો વુચ્ચતિ ચોરો, તસ્સ ભાવો થેય્યં, એત્થ ન-કારલોપો નિરુત્તિનયેન દટ્ઠબ્બો, તેન અવહરણં થેય્યાવહારો, સન્ધિચ્છેદાદિવસેન અદિસ્સમાનેન ગહણઞ્ચ કૂટમાનકૂટકહાપણાદીહિ વઞ્ચેત્વા ગહણઞ્ચ થેય્યાવહારો.

પસય્હ અભિભવિત્વા અવહરણં પસય્હાવહારો, ગામવિલોપકા વિય સામિકે અભિભવિત્વા ગહણઞ્ચ રાજભટાદયો વિય અભિભવિત્વા નિબદ્ધકરગ્ગહણે અધિકગ્ગહણઞ્ચ પસય્હાવહારો.

વત્થસુત્તાદિકં પરિચ્છિજ્જ કપ્પેત્વા અવહરણં પરિકપ્પાવહારો, સો ચ ભણ્ડોકાસપરિકપ્પવસેન દુવિધો હોતિ. તત્થ નિક્ખિત્તભણ્ડં અન્ધકારપ્પદેસં પવિસિત્વા સુત્તાદિભણ્ડાનિ તત્થ નિક્ખિત્તાનિ, તે પેળાદયો ગણ્હન્તસ્સ ‘‘વત્થાનિ ચે ગણ્હિસ્સામિ, સુત્તાનિ ચે ન ગણ્હિસ્સામી’’તિઆદિના નયેન પરિકપ્પેત્વા ઉક્ખિપનં ભણ્ડપરિકપ્પપુબ્બકત્તા ભણ્ડપરિકપ્પાવહારો નામ. આરામપરિવેણાદીનિ પવિસિત્વા લોભનીયં ભણ્ડં દિસ્વા ગબ્ભપાસાદતલપમુખમાળકપાકારદ્વારકોટ્ઠકાદિં યં કિઞ્ચિ ઠાનં પરિકપ્પેત્વા ‘‘એત્થન્તરે દિટ્ઠો ચે, ઓલોકેતું ગહિતં વિય દસ્સામિ, નો ચે, હરિસ્સામી’’તિ પરિકપ્પેત્વા આદાય ગન્ત્વા પરિકપ્પિતટ્ઠાનાતિક્કમો ઓકાસપરિકપ્પપુબ્બકત્તા ઓકાસપરિકપ્પાવહારો નામાતિ સઙ્ખેપતો વેદિતબ્બો.

તિણપણ્ણાદીહિ પટિચ્છન્નસ્સ ભણ્ડસ્સ અવહરણં પટિચ્છન્નાવહારો, ઉય્યાનાદીસુ કીળમાનેહિ વા સઙ્ઘપરિવિસન્તેહિ વા મનુસ્સેહિ ઓમુઞ્ચિત્વા ઠપિતં અલઙ્કારાદિકં યં કિઞ્ચિ ભણ્ડં દિસ્વા ‘‘ઓણમિત્વા ગણ્હન્તે આસઙ્કન્તી’’તિ ઠત્વા તિણપણ્ણપંસુવાલુકાદીહિ પટિચ્છાદેત્વા સામિકેસુ પરિયેસિત્વા અદિસ્વા સાલયેસુ ગતેસુ પચ્છા થેય્યચિત્તેન ગહણઞ્ચ તદેવ ભણ્ડં કદ્દમાદીસુ થેય્યચિત્તેન અઙ્ગુટ્ઠાદીહિ પીળેત્વા ઓસીદાપેત્વા હેટ્ઠાભાગેન ફુટ્ઠટ્ઠાનં ઉપરિભાગેન અતિક્કમનઞ્ચ પટિચ્છન્નાવહારોતિ વુત્તં હોતિ.

કુસેન અવહારો કુસાવહારો, થેય્યચિત્તેન કુસં સઙ્કામેત્વા પરકોટ્ઠાસસ્સ અગ્ઘેન મહન્તસ્સ વા સમસમસ્સ વા ગહણન્તિ અત્થો. યો પન ભિક્ખુ કુસપાતનેન સઙ્ઘસ્સ ચીવરેસુ ભાજિયમાનેસુ અત્તનો કોટ્ઠાસેન સમં વા અધિકં વા ઊનકં વા અગ્ઘેન પઞ્ચમાસકં વા અતિરેકપઞ્ચમાસકં વા અગ્ઘનકં અઞ્ઞસ્સ કોટ્ઠાસં અવહરિતુકામો અત્તનો કોટ્ઠાસે પતિતં કુસં પરકોટ્ઠાસે પાતેતુકામો ઉદ્ધરતિ, તઙ્ખણે ચ પરસ્સ કોટ્ઠાસે પાતિતક્ખણે ચ ન પારાજિકં અનાપજ્જિત્વા પરકોટ્ઠાસતો પરનામલિખિતં કુસં ઉક્ખિપેન્તો તતો કેસગ્ગમત્તમ્પિ અપનામેતિ, પારાજિકો હોતિ. યદિ પઠમં પરકોટ્ઠાસતો કુસં ઉદ્ધરતિ, ઉદ્ધટક્ખણે ચ અત્તનો કોટ્ઠાસે પાતિતક્ખણે ચ સકનામલિખિતં કુસં ઉદ્ધરણક્ખણે ચ પારાજિકં અનાપજ્જિત્વા પરકોટ્ઠાસે પાતનક્ખણે હત્થતો કેસગ્ગમત્તમ્પિ મુત્તે પારાજિકો હોતિ.

યદિ દ્વેપિ કુસે પટિચ્છાદેત્વા સબ્બેસુ ભિક્ખૂસુ સકસકકોટ્ઠાસં આદાય ગતેસુ યસ્મિં કુસં પટિચ્છાદેસિ, તસ્સ સામિકેન આગન્ત્વા ‘‘મય્હં કુસો કસ્મા ન દિસ્સતી’’તિ વુત્તે ચોરો ‘‘મય્હમ્પિ કુસો ન દિસ્સતી’’તિ વત્વા અત્તનો કોટ્ઠાસં તસ્સ સન્તકં વિય દસ્સેત્વા તસ્મિં વિવદિત્વા વા અવિવદિત્વા વા ગહેત્વા ગતે ઇતરં કોટ્ઠાસં ઉદ્ધરતિ ચે, ઉદ્ધટક્ખણેયેવ પારાજિકો હોતિ. યદિ પરો ‘‘મય્હં કોટ્ઠાસં તુય્હં ન દેમિ, ત્વં તુય્હં કોટ્ઠાસં વિચિનિત્વા ગણ્હાહી’’તિ વદતિ, એવં વુત્તે સો અત્તનો અસ્સામિકભાવં જાનન્તોપિ પરસ્સ કોટ્ઠાસં ઉદ્ધરતિ, ઉદ્ધટક્ખણે પારાજિકો હોતિ. યદિ પરો વિવાદભીરુકત્તા ‘‘કિં વિવાદેના’’તિ ચિન્તેત્વા ‘‘મય્હં વા પત્તં હોતુ તુય્હં વા, વરકોટ્ઠાસં ત્વં ગણ્હાહી’’તિ વદેય્ય, દિન્નકં નામ ગહિતં હોતીતિ પારાજિકં ન હોતીતિ. યદિ ‘‘તવ રુચ્ચનકં ગણ્હાહી’’તિ વુત્તો વિવાદભયેન અત્તનો પત્તં વરભાગં ઠપેત્વા લામકભાગં ગહેત્વા ગતો, ચોરો પચ્છા ગણ્હન્તો વિચિતાવસેસં નામ અગ્ગહેસીતિ પારાજિકો ન હોતિ. એવં કુસાવહારવિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. અયમેત્થ પઞ્ચવીસતિયા અવહારેસુ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન સમન્તપાસાદિકાય વિનયસંવણ્ણનાય વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

૪૪. એત્તાવતા અદિન્નાદાનપારાજિકસ્સ વિનિચ્છયાવયવરૂપેન ઉગ્ગહેતબ્બે પઞ્ચવીસતિ અવહારે દસ્સેત્વા ઇદાનિ અદિન્નાદાનવિનિચ્છયે સમ્પત્તે સહસા આપત્તિં અનારોપેત્વા પઠમં ઓલોકેતબ્બાનિ પઞ્ચ ઠાનાનિ દસ્સેતું ‘‘વત્થુકાલગ્ઘદેસે ચા’’તિઆદિ આરદ્ધં.

તત્થ વત્થુ નામ અવહટભણ્ડં. કિં વુત્તં હોતિ? અવહારકેન ‘‘મયા ઇત્થન્નામં ભણ્ડં અવહટ’’ન્તિ વુત્તેપિ તસ્સ ભણ્ડસ્સ સસ્સામિકઅસ્સામિકભાવં ઉપપરિક્ખિત્વા સસ્સામિકં ચે, અવહારકાલે તેસં સાલયભાવં વા નિરાલયભાવં વા નિયમેત્વા સાલયકાલે ચે ગહિતં, ભણ્ડં અગ્ઘાપેત્વા માસકં વા ઊનમાસકં વા હોતિ, દુક્કટેન, અતિરેકમાસકં વા ઊનપઞ્ચમાસકં વા હોતિ, થુલ્લચ્ચયેન, પઞ્ચમાસકં વા અતિરેકપઞ્ચમાસકં વા હોતિ, પારાજિકેન કાતબ્બો. સામિકાનં નિરાલયકાલે ચે ગહિતં, નત્થિ પારાજિકં. ભણ્ડસામિકે પન ભણ્ડં આહરાપેન્તે તં વા ભણ્ડં તદગ્ઘનકં વા દાતબ્બન્તિ.

કાલો નામ અવહારકાલો. ભણ્ડં નામેતં કદાચિ મહગ્ઘં હોતિ, કદાચિ સમગ્ઘં. તસ્મા અવહટભણ્ડસ્સ અગ્ઘં પરિચ્છિન્દન્તેહિ અવહટકાલાનુરૂપં કત્વા પરિચ્છિન્દનત્થં કાલવિનિચ્છયો કાતબ્બોતિ વુત્તં હોતિ.

અગ્ઘો નામ અવહટભણ્ડસ્સ અગ્ઘો. એત્થ ચ સબ્બદા ભણ્ડાનં અગ્ઘો સમાનરૂપો ન હોતિ, નવભણ્ડં મહગ્ઘં હોતિ, પુરાણં ચે સમગ્ઘં. તસ્મા અવહારકાલે ભણ્ડસ્સ નવભાવં વા પુરાણભાવં વા નિયમેત્વા અગ્ઘો પરિચ્છિન્દિતબ્બોતિ અધિપ્પાયો.

દેસો ચાતિ ભણ્ડાવહારદેસો. એત્થ ચ સબ્બસ્સાપિ ભણ્ડસ્સ ઉટ્ઠાનદેસે સમગ્ઘં હુત્વા અઞ્ઞત્થ મહગ્ઘત્તા અવહટભણ્ડે અગ્ઘં પરિચ્છિન્દિત્વા તદનુરૂપા આપત્તિયો નિયમન્તેહિ અગ્ઘં પરિચ્છિન્દનત્થાય અવહારદેસં નિયમેત્વા તસ્મિં દેસે અગ્ઘવસેન તદનુરૂપા આપત્તિયો કારેતબ્બાતિ અધિપ્પાયો.

પરિભોગો નામ અવહટભણ્ડે અવહારતો પુબ્બે પરેહિ કતપરિભોગો. એત્થ ચ યસ્સ કસ્સચિ ભણ્ડસ્સ પરિભોગેન અગ્ઘો પરિહાયતીતિ ભણ્ડસામિકં પુચ્છિત્વા તસ્મિં ભણ્ડે નવેપિ એકવારમ્પિ યેન કેનચિ પકારેન પરિભુત્તે પરિહાપેત્વા અગ્ઘો પરિચ્છિન્દિતબ્બોતિ વુત્તં હોતિ.

એવમાદિના નયેન એતાનિ પઞ્ચ ઠાનાનિ ઉપપરિક્ખિત્વાવ વિનિચ્છયો કાતબ્બોતિ દસ્સેતુમાહ ‘‘પઞ્ચપિ ઞત્વા એતાનિ કત્તબ્બો પણ્ડિતેન વિનિચ્છયો’’તિ.

૪૫. એત્તાવતા અદિન્નાદાનવિનિચ્છયાવયવભૂતે પઞ્ચવીસતિ અવહારે ચ પઞ્ચટ્ઠાનાવલોકનઞ્ચ દસ્સેત્વા ઇદાનિ અનાગતે પાપભિક્ખૂનં લેસોકાસપિદહનત્થં પરસન્તકં યં કિઞ્ચિ વત્થું યત્થ કત્થચિ ઠિતં યેન કેનચિ પકારેન ગણ્હતો મોક્ખાભાવં દસ્સેતુકામેન તથાગતેન યા પનેતા –

ભૂમટ્ઠઞ્ચ થલટ્ઠઞ્ચ;

આકાસટ્ઠ મથાપરં;

વેહાસટ્ઠો દકટ્ઠઞ્ચ;

નાવા યાનટ્ઠમેવ ચ.

ભારા રામ વિહારટ્ઠં;

ખેત્ત વત્થુટ્ઠમેવ ચ;

ગામા રઞ્ઞટ્ઠ મુદકં;

દન્તપોનો વનપ્પતિ.

હરણકો પનિધિ ચેવ;

સુઙ્કઘાતકં પાણકા;

અપદં દ્વિપદઞ્ચેવ;

ચતુપ્પદં બહુપ્પદં.

ઓચરકોણિરક્ખો ચ;

સંવિદાહરણમ્પિ ચ;

સઙ્કેતકમ્મં નિમિત્ત-

મિતિ તિં સેત્થ માતિકા. –

નિક્ખિત્તા, તાસં યથાક્કમં પદભાજને, તદટ્ઠકથાય ચ આગતનયેન વિનિચ્છયં દસ્સેતુકામો પઠમં તાવ ભૂમટ્ઠે વિનિચ્છયં દસ્સેતુમાહ ‘‘દુતિયં વાપી’’તિઆદિ.

તત્થ દુતિયં થેય્યચિત્તેન પરિયેસતો દુક્કટન્તિ સમ્બન્ધો. એવં સબ્બપદેસુ. ઉપરિ સઞ્જાતાહિ રુક્ખલતાહિ, ઇટ્ઠકપાસાણાદીહિ ચ સઞ્છન્નં મહાનિધિં ઉદ્ધરિતુકામેન ‘‘મયા એકેનેવ ન સક્કા’’તિ અત્તનો અઞ્ઞં સહાયં પરિયેસિતું થેય્યચિત્તેન સયિતટ્ઠાના ઉટ્ઠાનાદીસુ સબ્બપયોગેસુ દુક્કટં હોતીતિ અત્થો. કુદાલં ભૂમિખણનત્થાય પિટકં વાપિ પંસુઉદ્ધરણત્થાય યં કિઞ્ચિ ભાજનં. ઇમેસુ દ્વીસુ કુદાલસ્સ ચે દણ્ડો નત્થિ, દણ્ડત્થાય રુક્ખતો દણ્ડં છિન્દતો ચ કુદાલો ચે ન હોતિ, કુદાલકરણત્થાય અયોબીજં ઉદ્ધરણત્થાય અકપ્પિયપથવિં ખણન્તસ્સપિ પચ્છિકરણત્થાય પણ્ણાનિ છિન્દતોપિ પિટકવાયનત્થાય વલ્લિં છિન્દતોપિ ઉભયત્થાપિ પરિયેસને મુસા ભણતોપિ દુક્કટઞ્ચેવ પાચિત્તિયઞ્ચ, ઇતરપયોગેસુ દુક્કટમેવાતિ વેદિતબ્બં.

ગચ્છતોતિ દુતિયાદિં પરિયેસિત્વા લદ્ધા વા અલદ્ધા વા નિધિટ્ઠાનં ગચ્છન્તસ્સ પદે પદે દુક્કટન્તિ અત્થો. એત્થ ચ ‘‘થેય્યચિત્તો દુતિયં વા પરિયેસતી’’તિઆદિ પાળિયં (પારા. ૯૪) ‘‘થેય્યચિત્તો’’તિ વુત્તત્તા, ઇધ ‘‘થેય્યચિત્તેના’’તિ વચનતો ‘‘ઇમં નિધિં લભિત્વા બુદ્ધપૂજં વા કરિસ્સામિ, સઙ્ઘભત્તં વા કરિસ્સામી’’તિ એવમાદિના નયેન કુસલચિત્તપ્પવત્તિયા સતિ અનાપત્તીતિ દટ્ઠબ્બં. પુબ્બયોગતોતિ અદિન્નાદાનસ્સ પુબ્બપયોગભાવતો, દુતિયપરિયેસનાદીસુ પુબ્બપયોગેસુ દુક્કટન્તિ અત્થો.

દુક્કટઞ્ચ અટ્ઠવિધં હોતિ પુબ્બપયોગદુક્કટં સહપયોગદુક્કટં અનામાસદુક્કટં દુરુપચિણ્ણદુક્કટં વિનયદુક્કટં ઞાતદુક્કટં ઞત્તિદુક્કટં પટિસ્સવદુક્કટન્તિ. તત્થ ‘‘થેય્યચિત્તો દુતિયં વા કુદાલં વા પિટકં વા પરિયેસતિ ગચ્છતિ વા, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ વુત્તં પુબ્બપયોગદુક્કટં નામ. ઇધ પાચિત્તિયટ્ઠાને પાચિત્તિયં, ઇતરેસુ પુબ્બપયોગેસુ દુક્કટં. ‘‘તત્થજાતકં કટ્ઠં વા લતં વા છિન્દતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ વુત્તં સહપયોગદુક્કટં. ઇધ અદિન્નાદાનસહિતપયોગત્તા પાચિત્તિયવત્થુમ્હિ, ઇતરત્ર ચ દુક્કટમેવાતિ અયમેત્થ વિસેસો. મુત્તામણિઆદીસુ દસસુ રતનેસુ, સાલિઆદીસુ સત્તસુ ધઞ્ઞેસુ, સબ્બેસુ ચ આવુધભણ્ડાદીસુ આમસનપચ્ચયા દુક્કટં અનામાસદુક્કટં. કદલિનાળિકેરપનસાદિરુક્ખટ્ઠમેવ ફલં આમસન્તસ્સ વુત્તં દુક્કટં દુરુપચિણ્ણદુક્કટં. ઉપચરણં ઉપચિણ્ણં, પરામસનન્તિ અત્થો. દુટ્ઠુ ઉપચિણ્ણં દુરુપચિણ્ણં, દુરુપચિણ્ણે દુક્કટં દુરુપચિણ્ણદુક્કટં. ભિક્ખાચારકાલે પત્તે રજસ્મિં પતિતે પત્તં અપ્પટિગ્ગહેત્વા વા અધોવિત્વા વા ભિક્ખાપટિગ્ગહણેન દુક્કટં વિનયદુક્કટં, વિનયે પઞ્ઞત્તં દુક્કટં વિનયદુક્કટં. કિઞ્ચાપિ અવસેસદુક્કટાનિપિ વિનયે પઞ્ઞત્તાનેવ, તથાપિ રુળ્હિયા મયૂરાદિસદ્દેહિ મોરાદયો વિય ઇદમેવ તથા વુચ્ચતિ. ‘‘સુત્વા ન વદન્તિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ વુત્તં ઞાતદુક્કટં નામ. એકાદસસુ સમનુભાસનાસુ ‘‘ઞત્તિયા દુક્કટ’’ન્તિ વુત્તં ઞત્તિદુક્કટં. ‘‘તસ્સ ભિક્ખવે ભિક્ખુનો પુરિમિકા ચ ન પઞ્ઞાયતિ, પટિસ્સવે ચ આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (મહાવ. ૨૦૭) વુત્તં પટિસ્સવદુક્કટં નામ. ઇમેસુ અટ્ઠસુ દુક્કટેસુ ઇધ આપજ્જિતબ્બં દુક્કટં પુબ્બપયોગદુક્કટં નામ. તેનાહ ‘‘પુબ્બયોગતો’’તિ. ગાથાબન્ધસુખત્થં ઉપસગ્ગં અનાદિયિત્વા ‘‘પુબ્બપયોગતો’’તિ વત્તબ્બે ‘‘પુબ્બયોગતો’’તિ વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં.

એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ ઇમેસુ દુક્કટેસુ અસઙ્ગહિતાનિ ઉભતોવિભઙ્ગાગતાનિ દિવાસેય્યાદિદુક્કટાનિ ચેવ ખન્ધકાગતાનિ ચ બહૂનિ દુક્કટાનિ સન્તિ, તાનિ પનેત્થ વિનયદુક્કટેયેવ સઙ્ગહિતબ્બાનિ. ‘‘વિનયે પઞ્ઞત્તં દુક્કટં વિનયદુક્કટ’’ન્તિ હિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૯૪) વુત્તન્તિ. અટ્ઠકથાયં (પારા. અટ્ઠ. ૧.૯૪) પન રજોકિણ્ણદુક્કટસ્સેવ ‘‘વિનયદુક્કટ’’ન્તિ ગહણં ઉપલક્ખણમત્તં. ઇતરથા અટ્ઠ દુક્કટાનીતિ ગણનાપરિચ્છેદોયેવ નિરત્થકો સિયાતિ પુબ્બપયોગે દુક્કટાદીનમ્પિ વિનયદુક્કટેયેવ સઙ્ગહેતબ્બભાવેપિ કતિપયાનિ દસ્સેત્વા ઇતરેસમેકતો દસ્સનત્થં તેસં વિસું ગહણં સુત્તઙ્ગસઙ્ગહિતત્તેપિ ગેય્યગાથાદીનં અટ્ઠન્નં વિસું દસ્સનં વિયાતિ વેદિતબ્બં.

૪૬. તત્થજાતકં કટ્ઠં વાતિ તસ્મિં ચિરનિહિતનિધૂપરિ જાતં અલ્લં સુક્ખં કટ્ઠં વા. લતં વાતિ તાદિસં વલ્લિં વા. ઇદં ઉપલક્ખણં તિણાદીનં ખુદ્દકગચ્છાનઞ્ચ ગહેતબ્બત્તા. ઉભયત્થાપીતિ અલ્લે ચ સુક્ખે ચાતિ વુત્તં હોતિ. અલ્લરુક્ખાદીનિ છિન્દતો પાચિત્તિયં અહુત્વા દુક્કટમત્તસ્સ ભવને કારણં દસ્સેતિ ‘‘સહપયોગતો’’તિ. અવહારેન સહિતપયોગત્તા પાચિત્તિયટ્ઠાનેપિ દુક્કટમેવાતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘સહપયોગતો ઉભયત્થાપિ દુક્કટ’’ન્તિ વદન્તો પઠમગાથાય દસ્સિતપુબ્બપયોગતો ઇમાય દસ્સિતસહપયોગસ્સ વિસેસં દસ્સેતિ.

૪૭. પથવિન્તિ કપ્પિયં વા અકપ્પિયં વા પથવિં. અકપ્પિયપથવિં ખણતો સહપયોગત્તા દુક્કટમેવ. બ્યૂહતોતિ પંસું એકતો રાસિં કરોન્તસ્સ. ‘‘વિયૂહતિ એકપસ્સે રાસિં કરોતી’’તિ અટ્ઠકથાવચનતો ઊહ-ઇચ્ચેતસ્સ ધાતુનો વિતક્કે ઉપ્પન્નત્તેપિ ધાતૂનમનેકત્થત્તા વિ-ઉપસગ્ગવસેન ઇધ રાસિકરણે વત્તતીતિ ગહેતબ્બં. રાસિભૂતં પંસું કુદાલેન વા હત્થેન વા પચ્છિયા વા ઉદ્ધરન્તસ્સ ચ અપનેન્તસ્સ ચ પયોગગણનાય દુક્કટં પંસુમેવ વાતિ એત્થ અવુત્તસમુચ્ચયત્થેન વા-સદ્દેન સઙ્ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. આમસન્તસ્સાતિ નિધિકુમ્ભિં હત્થેન પરામસન્તસ્સ. વાતિ સમુચ્ચયે. દુક્કટન્તિ દુટ્ઠુ કતં કિરિયં સત્થારા વુત્તં વિરાધેત્વા ખલિત્વા કતત્તાતિ દુક્કટં. વુત્તઞ્ચેતં પરિવારે (પરિ. ૩૩૯) –

‘‘દુક્કટન્તિ હિ યં વુત્તં, તં સુણોહિ યથાતથં;

અપરદ્ધં વિરદ્ધઞ્ચ, ખલિતં યઞ્ચ દુક્કટ’’ન્તિ.

દુટ્ઠુ વા વિરૂપં કતં કિરિયાતિ દુક્કટં. વુત્તમ્પિ ચેતં પરિવારે (પરિ. ૩૩૯) –

‘‘યં મનુસ્સો કરે પાપં, આવિ વા યદિ વા રહો;

‘દુક્કટ’ન્તિ પવેદેન્તિ, તેનેતં ઇતિ વુચ્ચતી’’તિ.

એવં ‘‘તત્થજાતક’’ન્તિઆદિગાથાદ્વયાગતં છેદનદુક્કટં ખણનદુક્કટં બ્યૂહનદુક્કટં ઉદ્ધરણદુક્કટં આમસનદુક્કટન્તિ પઞ્ચસુ સહપયોગદુક્કટેસુ પુરિમપુરિમપયોગેહિ આપન્ના દુક્કટાપત્તિયો પચ્છિમં પચ્છિમં દુક્કટં પત્વા પટિપસ્સમ્ભન્તિ, તંતંપયોગાવસાને લજ્જિધમ્મં ઓક્કમિત્વા ઓરમતિ ચે, તંતંદુક્કટમત્તં દેસેત્વા પરિસુદ્ધો હોતિ. ધુરનિક્ખેપમકત્વા ફન્દાપેન્તસ્સ થુલ્લચ્ચયં પત્વા આમસનદુક્કટં પટિપસ્સમ્ભતીતિ મહાઅટ્ઠકથાયં (પારા. અટ્ઠ. ૧.૯૪) વુત્તં. યથાપાળિયા ગય્હમાને પુરિમપુરિમાપત્તીનં પટિપસ્સદ્ધિ ‘‘ઞત્તિયા દુક્કટં, દ્વીહિ કમ્મવાચાહિ થુલ્લચ્ચયા પટિપસ્સમ્ભન્તી’’તિ પાળિયં (પારા. ૪૧૪, ૪૨૧, ૪૨૮, ૪૩૯) આગતત્તા અનુસ્સાવનાય એવ લબ્ભતીતિ દટ્ઠબ્બં. ઇમસ્સ પન સુત્તસ્સ અનુલોમવસેન મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તા ઇમસ્મિં અદિન્નાદાનસિક્ખાપદેપિ આપત્તિપટિપસ્સદ્ધિ પમાણન્તિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં.

૪૮. ‘‘ફન્દાપેતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ. ઠાના ચાવેતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સા’’તિ (પારા. ૯૪) વુત્તં ઠાનાચાવને પારાજિકઞ્ચ તસ્સ સામન્તાપત્તિભૂતં થુલ્લચ્ચયઞ્ચ ઠાનભેદવિઞ્ઞાપનમુખેન વત્તબ્બન્તિ ઇદાનિ તં દસ્સેતુમાહ ‘‘મુખેપાસ’’ન્તિઆદિ. તત્થ મુખે કુમ્ભિમુખવટ્ટિયં. પાસં પવેસેત્વાતિ બન્ધનં પાસં પક્ખિપિત્વા. ખાણુકેતિ અયોખાણુમ્હિ, ખદિરખાણુકે વા. બદ્ધકુમ્ભિયા ઠાનભેદો બન્ધનાનં વસા ઞેય્યોતિ સમ્બન્ધો.

૪૯. ઇદાનિ ઠાનભેદં દસ્સેતિ ‘‘દ્વે’’તિઆદિના. ‘‘એકસ્મિં ખાણુકે’’તિ ઇમિના દ્વીસુ દિસાસુ વા તીસુ ચતૂસુ વા દિસાસુ ખાણુકે ખણિત્વા બદ્ધખાણુગણનાય સમ્ભવન્તો ઠાનભેદો ઉપલક્ખિતો હોતિ. વલયં…પે… કતાય વા દ્વે ઠાનાનીતિ યોજના. વાતિ સમુચ્ચયે ઉપલક્ખિતો હોતિ.

૫૦. એવં ઠાનભેદં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ઠાનવસેન આપજ્જિતબ્બા આપત્તિયો દસ્સેતુમાહ ‘‘ઉદ્ધરન્તસ્સા’’તિઆદિ. સઙ્ખલિન્તિ દામં. થુલ્લચ્ચયન્તિ એકસ્સ સન્તિકે દેસેતબ્બાસુ આપત્તીસુ થૂલત્તા, અચ્ચયત્તા ચ થુલ્લચ્ચયં નામ. વુત્તઞ્હેતં પરિવારે –

‘‘થુલ્લચ્ચયન્તિ યં વુત્તં;

તં સુણોહિ યથાતથં;

એકસ્સ મૂલે યો દેસેતિ;

યો ચ તં પટિગણ્હતિ;

અચ્ચયો તેન સમો નત્થિ;

તેનેતં ઇતિ વુચ્ચતી’’તિ. (પરિ. ૩૩૯);

એત્થ ચ થૂલચ્ચયન્તિ વત્તબ્બે ‘‘સમ્પરાયે ચ (સં. નિ. ૧.૪૯) સુગ્ગતિ, તં હોતિ કટુકપ્ફલ’’ન્તિઆદીસુ (ધ. પ. ૬૬) વિય લકારસ્સ દ્વિત્તં, સંયોગે ઊકારસ્સ રસ્સો ચ વેદિતબ્બો. તતો સઙ્ખલિકભેદતો પરં. ઠાના ચાવેતીતિ ઠિતટ્ઠાનતો કેસગ્ગમત્તમ્પિ અપનેતિ. એત્થ ચ નાવટ્ઠકથાયં ‘‘ઉદ્ધં વા અધો વા તિરિયં વા અન્તમસો કેસગ્ગમત્તમ્પિ સઙ્કામેતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સા’’તિ (પારા. ૯૯) વુત્તનયેન ‘‘તિરિય’’ન્તિ વુત્તા ચતસ્સો દિસા, ઉદ્ધમધો ચાતિ છટ્ઠાનાનિ. તાસુ એકં દિસં અપનીયમાનાય કુમ્ભિયા તંદિસાભિમુખં ઇતરદિસાયં ઠિતપસ્સે ઓરિમદિસાય ઠિતપસ્સેન ફુટ્ઠોકાસસ્સ કેસગ્ગમત્તમ્પિ અનતિક્કન્તે ફન્દાપનવસેન થુલ્લચ્ચયં હોતિ, અતિક્કન્તે ઠાના ચાવિતત્તા પારાજિકં હોતીતિ વેદિતબ્બો. ઇમમેવ સન્ધાયાહ ‘‘ઠાના ચાવેતિ ચે ચુતો’’તિ. એસેવ નયો ફન્દનરહિતાય નિધિકુમ્ભિયા ઠાનાચાવનેપિ.

૫૧. એવં પઠમં બન્ધનં છિન્દિત્વા પચ્છા કુમ્ભિગ્ગહણે નયં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પઠમં કુમ્ભિં અપનેત્વા પચ્છા બન્ધનાપનયને નયં દસ્સેતુમાહ ‘‘પઠમ’’ન્તિઆદિ. સો નયોતિ ‘‘પઠમુદ્ધારે થુલ્લચ્ચયં, દુતિયુદ્ધારે પારાજિક’’ન્તિ તમેવત્થમતિદિસતિ.

૫૨. વલયન્તિ કુમ્ભિયા બદ્ધસઙ્ખલિકાય મૂલે પવેસિતં વલયં. મૂલે ઘંસન્તો ઇતો ચિતો ચ સારેતીતિ યોજના. ઘંસન્તોતિ ફુસાપેન્તો. ઇતો ચિતો ચ સારેતીતિ ઓરતો ચ પારતો ચ સઞ્ચાલેતિ. રક્ખતીતિ એત્થ ‘‘સીલં ભિક્ખુ’’ન્તિ પાઠસેસો, પારાજિકં નાપજ્જતીતિ વુત્તં હોતિ. તત્થાતિ તસ્મિં મૂલે. ખેગતં કરોન્તોવાતિ સબ્બપસ્સતો મૂલં અફુસાપેત્વા આકાસગતં કરોન્તોવ. પરાજિતોતિ ઠાનાચાવનસ્સ કતત્તા પરાજયમાપન્નો હોતિ.

૫૩. કુમ્ભિમત્થકે જાતન્તિ યોજના. ચિરકાલં નિહિતત્તા મૂલેહિ કુમ્ભિં વિનન્ધિત્વા ઠિતન્તિ અત્થો. સમીપે જાતં રુક્ખં છિન્દતોતિ યોજના. એત્થ ચ ‘‘તત્થજાતકં કટ્ઠં વા’’તિઆદિકાય ગાથાય નિધિમત્થકે ભૂમિયં ઠિતરુક્ખલતાદિં છિન્દન્તસ્સ આપત્તિ વુત્તા, ઇમાય પન ગાથાય ભૂમિં નિખણિત્વા ઓતિણ્ણકાલે નિધિં વિનન્ધિત્વા ઠિતમૂલં અલ્લરુક્ખં, ખાણુકં વા ગહેત્વા આહાતિ પુનરુત્તિદોસાભાવો વેદિતબ્બો. ‘‘અતત્થજ’’ન્તિ ઇમિના સહપયોગાભાવમાહ. ઇમિનાવ પુરિમગાથાય વુત્તં કટ્ઠલતાદીનિ નિધિસમ્બન્ધાનિ ચે, યથાવુત્તદુક્કટસ્સ વત્થૂનિ, સમીપાનિ ચે, પાચિત્તિયસ્સેવ વત્થૂનીતિ દીપેતિ.

૫૪. ઇદાનિ એવં પરિયેસિત્વા દિટ્ઠનિધિભાજનં ઠિતટ્ઠાનતો અચાલેત્વા અન્તોઠિતં ભણ્ડમત્તં ગણ્હતો વિનિચ્છયં દસ્સેતુમાહ ‘‘અન્તોકુમ્ભિગત’’ન્તિઆદિ. તત્થ ફન્દાપેતીતિ અન્તોચાટિયા પક્ખિત્તે અત્તનો ભાજને પક્ખિપિતું રાસિકરણાદિવસેન ફન્દાપેતિ. અપબ્યૂહતિ વાતિ હેટ્ઠા ઠિતં ગણ્હિતું ઉપરિ ઠિતાનિ અપનેન્તો વિયૂહતિ વા. અથ વા અપબ્યૂહન્તોતિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૯૪) અટ્ઠકથાવચનસ્સ દ્વિધા કરોન્તોતિ ગણ્ઠિપદે અત્થો વુત્તોતિ અત્તનો ભાજને પક્ખિપિતું ઇતો ચિતો ચ રાસિં કરોન્તોતિ અત્થો વેદિતબ્બો. તત્થેવાતિ અન્તોકુમ્ભિયમેવ.