૯. ચીવરવિપ્પવાસવિનિચ્છયકથા

૫૧. એવં અધિટ્ઠાનવિકપ્પનવિનિચ્છયકથં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ચીવરેન વિનાવાસવિનિચ્છયકરણં દસ્સેતું ‘‘ચીવરેનવિનાવાસો’’ત્યાદિમાહ. તત્થ ચીયતીતિ ચીવરં, ચયં સઞ્ચયં કરીયતીતિ અત્થો, અરિયદ્ધજો વત્થવિસેસો. ઇધ પન તિચીવરાધિટ્ઠાનેન અધિટ્ઠહિત્વા ધારિતં ચીવરત્તયમેવ. વિનાતિ વજ્જનત્થે નિપાતો. વસનં વાસો, વિના વાસો વિનાવાસો, ચીવરેન વિનાવાસો ચીવરવિનાવાસો, ‘‘ચીવરવિપ્પવાસો’’તિ વત્તબ્બે વત્તિચ્છાવસેન, ગાથાપાદપૂરણત્થાય વા અલુત્તસમાસં કત્વા એવં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. તથા ચ વક્ખતિ ‘‘તિચીવરાધિટ્ઠાનેન…પે… વિપ્પવાસો’’તિ, ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠામિ, ઇમં ઉત્તરાસઙ્ગં અધિટ્ઠામિ, ઇમં અન્તરવાસકં અધિટ્ઠામી’’તિ એવં નામેન અધિટ્ઠિતાનં તિણ્ણં ચીવરાનં એકેકેન વિપ્પવાસોતિ અત્થો, એકેનપિ વિના વસિતું ન વટ્ટતિ, વસન્તસ્સ ભિક્ખુનો સહ અરુણુગ્ગમના ચીવરં નિસ્સગ્ગિયં હોતિ, પાચિત્તિયઞ્ચ આપજ્જતીતિ સમ્બન્ધો. વસિતબ્બન્તિ એત્થ વસનકિરિયા ચતુઇરિયાપથસાધારણા, તસ્મા કાયલગ્ગં વા હોતુ અલગ્ગં વા, અડ્ઢતેય્યરતનસ્સ પદેસસ્સ અન્તો કત્વા તિટ્ઠન્તોપિ ચરન્તોપિ નિસિન્નોપિ નિપન્નોપિ હત્થપાસે કત્વા વસન્તો નામ હોતિ.

એવં સામઞ્ઞતો અવિપ્પવાસલક્ખણં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ગામાદિપન્નરસોકાસવસેન વિસેસતો દસ્સેતુમાહ ‘‘ગામિ’’ચ્ચાદિ. તત્થ ગામનિવેસનાનિ પાકટાનેવ. ઉદોસિતો નામ યાનાદીનં ભણ્ડાનં સાલા. અટ્ટો નામ પટિરાજાદિપટિબાહનત્થં ઇટ્ઠકાહિ કતો બહલભિત્તિકો ચતુપઞ્ચભૂમિકો પતિસ્સયવિસેસો. માળો નામ એકકૂટસઙ્ગહિતો ચતુરસ્સપાસાદો. પાસાદો નામ દીઘપાસાદો. હમ્મિયં નામ મુણ્ડચ્છદનપાસાદો, મુણ્ડચ્છદનપાસાદોતિ ચ ચન્દિકઙ્ગણયુત્તો પાસાદોતિ વુચ્ચતિ. સત્થો નામ જઙ્ઘસત્થો વા સકટસત્થો વા. ખેત્તં નામ પુબ્બણ્ણાપરણ્ણાનં વિરુહનટ્ઠાનં. ધઞ્ઞકરણં નામ ખલમણ્ડલં. આરામો નામ પુપ્ફારામો ફલારામો. વિહારાદયો પાકટા એવ. તત્થ નિવેસનાદીનિ ગામતો બહિ સન્નિવિટ્ઠાનિ ગહિતાનીતિ વેદિતબ્બં. અન્તોગામે ઠિતાનઞ્હિ ગામગ્ગહણેન ગહિતત્તા ગામપરિહારોયેવાતિ. ગામગ્ગહણેન ચ નિગમનગરાનિપિ ગહિતાનેવ હોન્તિ.

પરિખાય વા પરિક્ખિત્તોતિ ઇમિના સમન્તા નદીતળાકાદિઉદકેન પરિક્ખિત્તોપિ પરિક્ખિત્તોયેવાતિ દસ્સેતિ. તં પમાણં અતિક્કમિત્વાતિ ઘરસ્સ ઉપરિ આકાસે અડ્ઢતેય્યરતનપ્પમાણં અતિક્કમિત્વા. સભાયે વા વત્થબ્બન્તિ ઇમિના સભાસદ્દસ્સ પરિયાયો સભાયસદ્દો નપુંસકલિઙ્ગો અત્થીતિ દસ્સેતિ. સભાસદ્દો હિ ઇત્થિલિઙ્ગો, સભાયસદ્દો નપુંસકલિઙ્ગોતિ. દ્વારમૂલે વાતિ નગરસ્સ દ્વારમૂલે વા. તેસન્તિ સભાયનગરદ્વારમૂલાનં. તસ્સા વીથિયા સભાયદ્વારાનં ગહણેનેવ તત્થ સબ્બાનિપિ ગેહાનિ, સા ચ અન્તરવીથિ ગહિતાયેવ હોતિ. એત્થ ચ દ્વારવીથિઘરેસુ વસન્તેન ગામપ્પવેસનસહસેય્યાદિદોસં પરિહરિત્વા સુપ્પટિચ્છન્નતાદિયુત્તેનેવ ભવિતબ્બં. સભા પન યદિ સબ્બેસં વસનત્થાય પપાસદિસા કતા, અન્તરારામે વિય યથાસુખં વસિતું વટ્ટતીતિ વેદિતબ્બં. અતિહરિત્વા ઘરે નિક્ખિપતીતિ વીથિં મુઞ્ચિત્વા ઠિતે અઞ્ઞસ્મિં ઘરે નિક્ખિપતિ. તેનાહ ‘‘વીથિહત્થપાસો ન રક્ખતી’’તિ. પુરતો વા પચ્છતો વા હત્થપાસેતિ ઘરસ્સ હત્થપાસં સન્ધાય વદતિ.

એવં ગામવસેન વિપ્પવાસાવિપ્પવાસં દસ્સેત્વા ઇદાનિ નિવેસનવસેન દસ્સેન્તો ‘‘સચે એકકુલસ્સ સન્તકં નિવેસનં હોતી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ઓવરકો નામ ગબ્ભસ્સ અબ્ભન્તરે અઞ્ઞો ગબ્ભોતિ વદન્તિ, ગબ્ભસ્સ વા પરિયાયવચનમેતં. ઇદાનિ ઉદોસિતાદિવસેન દસ્સેન્તો ‘‘ઉદોસિતિ’’ચ્ચાદિમાહ. તત્થ વુત્તનયેનેવાતિ ‘‘એકકુલસ્સ સન્તકો ઉદોસિતો હોતિ પરિક્ખિત્તો ચા’’તિઆદિના નિવેસને વુત્તનયેન. એવ-સદ્દો વિસેસનિવત્તિ અત્થો. તેન વિસેસો નત્થીતિ દસ્સેતિ.

ઇદાનિ યેસુ વિસેસો અત્થિ, તે દસ્સેન્તો ‘‘સચે એકકુલસ્સ નાવા’’તિઆદિમાહ. તત્થ પરિયાદિયિત્વાતિ વિનિવિજ્ઝિત્વા, અજ્ઝોત્થરિત્વા વા. વુત્તમેવત્થં વિભાવેતિ ‘‘અન્તોપવિટ્ઠેના’’તિઆદિના. તત્થ અન્તોપવિટ્ઠેનાતિ ગામસ્સ, નદિયા વા અન્તોપવિટ્ઠેન. ‘‘સત્થેના’’તિ પાઠસેસો. નદીપરિહારો લબ્ભતીતિ એત્થ ‘‘વિસું નદીપરિહારસ્સ અવુત્તત્તા ગામાદીહિ અઞ્ઞત્થ વિય ચીવરહત્થપાસોયેવ નદીપરિહારો’’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. અઞ્ઞે પન ‘‘ઇમિના અટ્ઠકથાવચનેન નદીપરિહારોપિ વિસું સિદ્ધોતિ નદીહત્થપાસો ન વિજહિતબ્બો’’તિ વદન્તિ. યથા પન અજ્ઝોકાસે સત્તબ્ભન્તરવસેન અરઞ્ઞપરિહારો લબ્ભતિ, એવં નદિયં ઉદકુક્ખેપવસેન નદીપરિહારો લબ્ભતીતિ કત્વા અટ્ઠકથાયં નદીપરિહારો વિસું અવુત્તો સિયા સત્તબ્ભન્તરઉદકુક્ખેપસીમાનં અરઞ્ઞનદીસુ અબદ્ધસીમાવસેન લબ્ભમાનત્તા. એવઞ્ચ સતિ સમુદ્દજાતસ્સરેસુપિ પરિહારો અવુત્તસિદ્ધો હોતિ નદિયા સમાનલક્ખણત્તા, નદીહત્થપાસો ન વિજહિતબ્બોતિ પન અત્થે સતિ નદિયા અતિવિત્થારત્તા બહુસાધારણત્તા ચ અન્તોનદિયં ચીવરં ઠપેત્વા નદીહત્થપાસે ઠિતેન ચીવરસ્સ પવત્તિં જાનિતું ન સક્કા ભવેય્ય. એસ નયો સમુદ્દજાતસ્સરેસુપિ. અન્તોઉદકુક્ખેપે વા તસ્સ હત્થપાસે વા ઠિતેન પન સક્કાતિ અયં અમ્હાકં અત્તનોમતિ, વિચારેત્વા ગહેતબ્બં. વિહારસીમન્તિ અવિપ્પવાસસીમં સન્ધાયાહ. એત્થ ચ વિહારસ્સ નાનાકુલસન્તકભાવેપિ અવિપ્પવાસસીમાપરિચ્છેદબ્ભન્તરે સબ્બત્થ ચીવરઅવિપ્પવાસસમ્ભવતો પધાનત્તા તત્થ સત્થપરિહારો ન લબ્ભતીતિ ‘‘વિહારં ગન્ત્વા વસિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. સત્થસમીપેતિ ઇદં યથાવુત્તઅબ્ભન્તરપરિચ્છેદવસેન વુત્તં.

યસ્મા ‘‘નાનાકુલસ્સ પરિક્ખિત્તે ખેત્તે ચીવરં નિક્ખિપિત્વા ખેત્તદ્વારમૂલે વા તસ્સ હત્થપાસે વા વત્થબ્બ’’ન્તિ વુત્તં, તસ્મા દ્વારમૂલતો અઞ્ઞત્થ ખેત્તેપિ વસન્તેન ચીવરં નિક્ખિપિત્વા હત્થપાસે કત્વાયેવ વસિતબ્બં.

વિહારો નામ સપરિક્ખિત્તો વા અપરિક્ખિત્તો વા સકલો આવાસોતિ વદન્તિ. યસ્મિં વિહારેતિ એત્થ પન એકગેહમેવ વુત્તં. વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૪૯૧-૪૯૪) પન ‘‘વિહારો નામ ઉપચારસીમા. યસ્મિં વિહારેતિ તસ્સ અન્તોપરિવેણાદિં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. એકકુલાદિસન્તકતા ચેત્થ કારાપકાનં વસેન વેદિતબ્બા.

યં મજ્ઝન્હિકે કાલે સમન્તા છાયા ફરતીતિ યદા મહાવીથિયં ઉજુકમેવ ગચ્છન્તં સૂરિયમણ્ડલં મજ્ઝન્હિકં પાપુણાતિ, તદા યં ઓકાસં છાયા ફરતિ, તં સન્ધાય વુત્તં. વિમતિવિનોદનિયં પન ‘‘છાયાય ફુટ્ઠોકાસસ્સાતિ ઉજુકં અવિક્ખિત્તલેડ્ડુપાતબ્ભન્તરં સન્ધાય વદતી’’તિ વુત્તં. અગમનપથેતિ તદહેવ ગન્ત્વા નિવત્તેતું અસક્કુણેય્યકે સમુદ્દમજ્ઝે યે દીપકા, તેસૂતિ યોજના. ઇતરસ્મિન્તિ પુરત્થિમદિસાય ચીવરે.

૫૨. નદિં ઓતરતીતિ હત્થપાસં મુઞ્ચિત્વા ઓતરતિ. નાપજ્જતીતિ પરિભોગપચ્ચયા દુક્કટં નાપજ્જતિ. તેનાહ ‘‘સો હી’’તિઆદિ. અપરિભોગારહત્તાતિ ઇમિના નિસ્સગ્ગિયચીવરં અનિસ્સજ્જિત્વા પરિભુઞ્જન્તસ્સ દુક્કટં અચિત્તકન્તિ સિદ્ધં. એકં પારુપિત્વા એકં અંસકૂટે ઠપેત્વા ગન્તબ્બન્તિ ઇદં બહૂનં સઞ્ચરણટ્ઠાને એવં અકત્વા ગમનં ન સારુપ્પન્તિ કત્વા વુત્તં, ન આપત્તિઅઙ્ગત્તા. બહિગામે ઠપેત્વાપિ અપારુપિતબ્બતાય વુત્તં ‘‘વિનયકમ્મં કાતબ્બ’’ન્તિ. અથ વા વિહારે સભાગં ભિક્ખું ન પસ્સતિ, એવં સતિ આસનસાલં ગન્ત્વા વિનયકમ્મં કાતબ્બન્તિ યોજના. આસનસાલં ગચ્છન્તેન કિં તીહિ ચીવરેહિ ગન્તબ્બન્તિ આહ ‘‘સન્તરુત્તરેના’’તિ નટ્ઠચીવરસ્સ સન્તરુત્તરસાદિયનતો. સઙ્ઘાટિ પન કિં કાતબ્બાતિ આહ ‘‘સઙ્ઘાટિં બહિગામે ઠપેત્વા’’તિ. ઉત્તરાસઙ્ગે ચ બહિગામે ઠપિતસઙ્ઘાટિયઞ્ચ પઠમં વિનયકમ્મં કત્વા પચ્છા ઉત્તરાસઙ્ગં નિવાસેત્વા અન્તરવાસકે કાતબ્બં. એત્થ ચ બહિગામે ઠપિતસ્સપિ વિનયકમ્મવચનતો પરમ્મુખાપિ ઠિતં નિસ્સજ્જિતું, નિસ્સટ્ઠં દાતુઞ્ચ વટ્ટતીતિ વેદિતબ્બં.

દહરાનં ગમને સઉસ્સાહત્તા ‘‘નિસ્સયો પન ન પટિપ્પસ્સમ્ભતી’’તિ વુત્તં. મુહુત્તં…પે… પટિપ્પસ્સમ્ભતીતિ સઉસ્સાહત્તે ગમનસ્સ ઉપચ્છિન્નત્તા વુત્તં, તેસં પન પુરારુણા ઉટ્ઠહિત્વા સઉસ્સાહેન ગચ્છન્તાનં અરુણે અન્તરા ઉટ્ઠિતેપિ ન પટિપ્પસ્સમ્ભતિ ‘‘યાવ અરુણુગ્ગમના સયન્તી’’તિ વુત્તત્તા. તેનેવ ‘‘ગામં પવિસિત્વા…પે… ન પટિપ્પસ્સમ્ભતી’’તિ વુત્તં. અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ વચનં અગ્ગહેત્વાતિઆદિમ્હિ સઉસ્સાહત્તા ગમનક્ખણે પટિપ્પસ્સદ્ધિ ન વુત્તા. ધેનુભયેનાતિ તરુણવચ્છગાવીનં આધાવિત્વા સિઙ્ગેન પહરણભયેન. નિસ્સયો ચ પટિપ્પસ્સમ્ભતીતિ એત્થ ધેનુભયાદીહિ ઠિતાનં યાવ ભયવૂપસમા ઠાતબ્બતો ‘‘અન્તોઅરુણેયેવ ગમિસ્સામી’’તિ નિયમેતું અસક્કુણેય્યત્તા વુત્તં. યત્થ પન એવં નિયમેતું સક્કા, તત્થ અન્તરા અરુણે ઉગ્ગતેપિ નિસ્સયો ન પટિપ્પસ્સમ્ભતિ ભેસજ્જત્થાય ગામં પવિટ્ઠદહરાનં વિય.

અન્તોસીમાયં ગામન્તિ અવિપ્પવાસસીમાસમ્મુતિતો પચ્છા પતિટ્ઠાપિતગામં સન્ધાય વદતિ ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચ ઠપેત્વા સમ્મન્નિતબ્બતો. પવિટ્ઠાનન્તિ આચરિયન્તેવાસિકાનં વિસું વિસું ગતાનં અવિપ્પવાસસીમત્તા નેવ ચીવરાનિ નિસ્સગ્ગિયાનિ હોન્તિ, સઉસ્સાહતાય ન નિસ્સયો પટિપ્પસ્સમ્ભતિ. અન્તરામગ્ગેતિ ધમ્મં સુત્વા આગચ્છન્તાનં અન્તરામગ્ગે.

ઇતિ વિનયસઙ્ગહસંવણ્ણનાભૂતે વિનયાલઙ્કારે

ચીવરવિપ્પવાસવિનિચ્છયકથાલઙ્કારો નામ

નવમો પરિચ્છેદો.