૧૦. ભણ્ડપટિસામનવિનિચ્છયકથા

૫૩. એવં ચીવરવિપ્પવાસવિનિચ્છયં કથેત્વા ઇદાનિ ભણ્ડપટિસામનવિનિચ્છયં કથેતું ‘‘ભણ્ડસ્સ પટિસામન’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ ભડિતબ્બં ભાજેતબ્બન્તિ ભણ્ડં, ભડિતબ્બં ઇચ્છિતબ્બન્તિ વા ભણ્ડં, ભણ્ડન્તિ પરિભણ્ડન્તિ સત્તા એતેનાતિ વા ભણ્ડં, મૂલધનં, પરિક્ખારો વા. વુત્તઞ્હિ અભિધાનપ્પદીપિકાયં –

‘‘ભાજનાદિપરિક્ખારે, ભણ્ડં મૂલધનેપિ ચા’’તિ.

તસ્સ ભણ્ડસ્સ, પટિસામિયતે પટિસામનં, રક્ખણં ગોપનન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘પરેસં ભણ્ડસ્સ ગોપન’’ન્તિ. માતુ કણ્ણપિળન્ધનં તાલપણ્ણમ્પીતિ પિ-સદ્દો સમ્ભાવનત્થો. તેન પગેવ અઞ્ઞાતકાનં સન્તકન્તિ દસ્સેતિ. ગિહિસન્તકન્તિ ઇમિના પઞ્ચન્નં સહધમ્મિકાનં સન્તકં પટિસામેતું વટ્ટતીતિ દીપેતિ. ભણ્ડાગારિકસીસેનાતિ એતેન વિસ્સાસગ્ગાહાદિના ગહેત્વા પટિસામેન્તસ્સ અનાપત્તીતિ દસ્સેતિ. તેન વક્ખતિ ‘‘અત્તનો અત્થાય ગહેત્વા પટિસામેતબ્બ’’ન્તિ. છન્દેનપિ ભયેનપીતિ વડ્ઢકીઆદીસુ છન્દેન, રાજવલ્લભાદીસુ ભયેન બલક્કારેન પાતેત્વા ગતેસુ ચ પટિસામેતું વટ્ટતીતિ યોજેતબ્બં.

સઙ્ગોપનત્થાય અત્તનો હત્થે નિક્ખિત્તસ્સ ભણ્ડસ્સ ગુત્તટ્ઠાને પટિસામનપયોગં વિના ‘‘નાહં ગણ્હામી’’તિઆદિના અઞ્ઞસ્મિં પયોગે અકતે રજ્જસઙ્ખોભાદિકાલે ‘‘ન દાનિ તસ્સ દસ્સામિ, ન મય્હં દાનિ દસ્સતી’’તિ ઉભોહિપિ સકસકટ્ઠાને નિસીદિત્વા ધુરનિક્ખેપે કતેપિ અવહારો નત્થિ. કેચિ પનેત્થ ‘‘પારાજિકમેવ પટિસામનપયોગસ્સ કતત્તા’’તિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં, ન સારતો પચ્ચેતબ્બં. પટિસામનકાલે હિસ્સ થેય્યચિત્તં નત્થિ, ‘‘ન દાનિ તસ્સ દસ્સામી’’તિ થેય્યચિત્તુપ્પત્તિક્ખણે ચ સામિનો ધુરનિક્ખેપચિત્તપ્પવત્તિયા હેતુભૂતો કાયવચીપયોગો નત્થિ, યેન સો આપત્તિં આપજ્જેય્ય. ન હિ અકિરિયસમુટ્ઠાના અયં આપત્તીતિ. દાને સઉસ્સાહો, રક્ખતિ તાવાતિ અવહારં સન્ધાય અવુત્તત્તા ‘‘નાહં ગણ્હામી’’તિઆદિના મુસાવાદકરણે પાચિત્તિયમેવ હોતિ, ન દુક્કટં થેય્યચિત્તાભાવેન સહપયોગસ્સપિ અભાવતોતિ ગહેતબ્બં.

યદિપિ મુખેન દસ્સામીતિ વદતિ…પે… પારાજિકન્તિ એત્થ કતરપયોગેન આપત્તિ, ન તાવ પઠમેન ભણ્ડપટિસામનપયોગેન તદા થેય્યચિત્તભાવા, નાપિ ‘‘દસ્સામી’’તિ કથનપયોગેન તદા થેય્યચિત્તે વિજ્જમાનેપિ પયોગસ્સ કપ્પિયત્તાતિ? વુચ્ચતે – સામિના ‘‘દેહી’’તિ બહુસો યાચિયમાનોપિ અદત્વા યેન પયોગેન અત્તનો અદાતુકામતં સામિકસ્સ ઞાપેસિ, યેન ચ સો અદાતુકામો અયં વિક્ખિપતીતિ ઞત્વા ધુરં નિક્ખિપતિ, તેનેવ પયોગેનસ્સ આપત્તિ. ન હેત્થ ઉપનિક્ખિત્તભણ્ડે પરિયાયેન મુત્તિ અત્થિ. અદાતુકામતાય હિ ‘‘કદા તે દિન્નં, કત્થ તે દિન્ન’’ન્તિઆદિપરિયાયવચનેનપિ સામિકસ્સ ધુરેનિક્ખિપાપિતે આપત્તિયેવ. તેનેવ અટ્ઠકથાયં વુત્તં ‘‘કિં તુમ્હે ભણથ…પે… ઉભિન્નં ધુરનિક્ખેપેન ભિક્ખુનો પારાજિક’’ન્તિ. પરસન્તકસ્સ પરેહિ ગણ્હાપને એવ હિ પરિયાયતો મુત્તિ, ન સબ્બત્થાતિ ગહેતબ્બં. અત્તનો હત્થે નિક્ખિત્તત્તાતિ એત્થ અત્તનો હત્થે સામિના દિન્નતાય ભણ્ડાગારિકટ્ઠાને ઠિતત્તા ચ ઠાનાચાવનેપિ નત્થિ અવહારો, થેય્યચિત્તેન પન ગહણે દુક્કટતો ન મુચ્ચતીતિ વેદિતબ્બં. એસેવ નયોતિ અવહારો નત્થિ, ભણ્ડદેય્યં પન હોતીતિ અધિપ્પાયો.

૫૪. પઞ્ચન્નં સહધમ્મિકાનન્તિ ભિક્ખુભિક્ખુનીસિક્ખમાનસામણેરસામણેરીનં. એતેન ન કેવલં ગિહીનં એવ, અથ ખો તાપસપરિબ્બાજકાદીનમ્પિ સન્તકં પટિસામેતું ન વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. નટ્ઠેપિ ગીવા ન હોતિ, કસ્મા? અસમ્પટિચ્છાપિતત્તાતિ અત્થો. દુતિયે એસેવ નયોતિ ગીવા ન હોતિ, કસ્મા? અજાનિતત્તા. તતિયે ચ એસેવ નયોતિ ગીવા ન હોતિ, કસ્મા? પટિક્ખિપિતત્તા. એત્થ ચ કાયેન વા વાચાય વા ચિત્તેન વા પટિક્ખિત્તોપિ પટિક્ખિત્તોયેવ નામ હોતિ.

તસ્સેવ ગીવા હોતિ, ન સેસભિક્ખૂનં, કસ્મા? તસ્સેવ ભણ્ડાગારિકસ્સ ભણ્ડાગારે ઇસ્સરભાવતો. ભણ્ડાગારિકસ્સ ગીવા ન હોતિ અલસજાતિકસ્સેવ પમાદેન હરિતત્તા. દુતિયે ભણ્ડાગારિકસ્સ ગીવા ન હોતિ તસ્સ અનારોચિતત્તા. નટ્ઠે તસ્સ ગીવા તેન ઠપિતત્તા. તસ્સેવ ગીવા, ન અઞ્ઞેસં તેન ભણ્ડાગારિકેન સમ્પટિચ્છિતત્તા ઠપિતત્તા ચ. નત્થિ ગીવા તેન પટિક્ખિપિતત્તા. નટ્ઠં સુનટ્ઠમેવ ભણ્ડાગારિકસ્સ અસમ્પટિચ્છાપનતો. નટ્ઠે ગીવા તેન ઠપિતત્તા. સબ્બં તસ્સ ગીવા તસ્સ ભણ્ડાગારિકસ્સ પમાદેન હરણતો. તત્થેવ ઉપચારે વિજ્જમાનેતિ ભણ્ડાગારિકસ્સ સમીપેયેવ ઉચ્ચારપસ્સાવટ્ઠાને વિજ્જમાને.

૫૫. મયિ ચ મતે સઙ્ઘસ્સ ચ સેનાસને વિનટ્ઠેતિ એત્થ કેવલં સઙ્ઘસ્સ સેનાસનં મા વિનસ્સીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન વિવરિતુમ્પિ વટ્ટતિયેવાતિ વદન્તિ. ‘‘તં મારેસ્સામી’’તિ એત્તકે વુત્તેપિ વિવરિતું વટ્ટતિ ‘‘ગિલાનપક્ખે ઠિતત્તા અવિસયો’’તિ વુત્તત્તા. મરણતો હિ પરં ગેલઞ્ઞં અવિસયત્તઞ્ચ નત્થિ. ‘‘દ્વારં છિન્દિત્વા હરિસ્સામા’’તિ એત્તકે વુત્તેપિ વિવરિતું વટ્ટતિયેવ. સહાયેહિ ભવિતબ્બન્તિ તેહિપિ ભિક્ખાચારાદીહિ પરિયેસિત્વા અત્તનો સન્તકમ્પિ કિઞ્ચિ કિઞ્ચિ દાતબ્બન્તિ વુત્તં હોતિ. અયઞ્હિ સામીચીતિ ભણ્ડાગારે વસન્તાનં ઇદં વત્તં. લોલમહાથેરોતિ મન્દો મોમૂહો આકિણ્ણવિહારી સદા કીળાપસુતો વા મહાથેરો.

૫૬. ઇતરેહીતિ તસ્મિંયેવ ગબ્ભે વસન્તેહિ ભિક્ખૂહિ. વિહારરક્ખણવારે નિયુત્તો વિહારવારિકો, વુડ્ઢપટિપાટિયા અત્તનો વારે વિહારરક્ખણકો. નિવાપન્તિ ભત્તવેતનં. ચોરાનં પટિપથં ગતેસૂતિ ચોરાનં આગમનં ઞત્વા ‘‘પઠમતરંયેવ ગન્ત્વા સદ્દં કરિસ્સામા’’તિ ચોરાનં અભિમુખં ગતેસુ. ‘‘ચોરેહિ હટભણ્ડં આહરિસ્સામા’’તિ તેસં અનુપથં ગતેસુપિ એસેવ નયો. નિબદ્ધં કત્વાતિ ‘‘અસુકકુલે યાગુભત્તં વિહારવારિકાનંયેવા’’તિ એવં નિયમનં કત્વા. દ્વે તિસ્સો યાગુસલાકા ચ ચત્તારિ પઞ્ચ સલાકભત્તાનિ ચ લભમાનોવાતિ ઇદં નિદસ્સનમત્તં, તતો ઊનં વા હોતુ અધિકં વા, અત્તનો ચ વેય્યાવચ્ચકરસ્સ ચ યાપનમત્તં લભનમેવ પમાણન્તિ ગહેતબ્બં. નિસ્સિતકે જગ્ગાપેન્તીતિ અત્તનો અત્તનો નિસ્સિતકે ભિક્ખાચરિયાય પોસેન્તા નિસ્સિતકેહિ વિહારં જગ્ગાપેન્તિ. અસહાયસ્સાતિ સહાયરહિતસ્સ. ‘‘અસહાયસ્સ અદુતિયસ્સા’’તિ પાઠો યુત્તો. પચ્છિમં પુરિમસ્સેવ વેવચનં. અસહાયસ્સ વા અત્તદુતિયસ્સ વાતિ ઇમસ્મિં પન પાઠે એકેન આનીતં દ્વિન્નં નપ્પહોતીતિ અત્તદુતિયસ્સપિ વારો નિવારિતોતિ વદન્તિ, તં ‘‘યસ્સ સભાગો ભિક્ખુ ભત્તં આનેત્વા દાતા નત્થી’’તિ ઇમિના ન સમેતિ, વીમંસિતબ્બં. વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૧૧૨) પન ‘‘અત્તદુતિયસ્સાતિ અપ્પિચ્છસ્સ. અત્તાસરીરમેવ દુતિયો, ન અઞ્ઞોતિ હિ અત્તદુતિયો, તદુભયસ્સપિ અત્થસ્સ વિભાવનં ‘યસ્સા’તિઆદિ. એતેન સબ્બેન એકેકસ્સ વારો ન પાપેતબ્બોતિ દસ્સેતી’’તિ વુત્તં.

પાકવત્તત્થાયાતિ નિચ્ચં પચિતબ્બયાગુભત્તસઙ્ખાતવત્તત્થાય. ઠપેન્તીતિ દાયકા ઠપેન્તિ. તં ગહેત્વાતિ તં આરામિકાદીહિ દીયમાનં ભાગં ગહેત્વા. ઉપજીવન્તેન ઠાતબ્બન્તિ અબ્ભોકાસિકરુક્ખમૂલિકેનપિ પાકવત્તં ઉપનિસ્સાય જીવન્તેન અત્તનો પત્તચીવરરક્ખણત્થાય વિહારવારે સમ્પત્તે ઠાતબ્બં. ન ગાહાપેતબ્બોતિ એત્થ યસ્સ અબ્ભોકાસિકસ્સપિ અત્તનો અધિકપરિક્ખારો ચે ઠપિતો અત્થિ, ચીવરાદિસઙ્ઘિકભાગેપિ આલયો અત્થિ, સોપિ ગાહાપેતબ્બો. પરિપુચ્છન્તિ પુચ્છિતપઞ્હવિસ્સજ્જનં, અટ્ઠકથં વા. દિગુણન્તિ અઞ્ઞેહિ લબ્ભમાનતો દ્વિગુણં. પક્ખવારેનાતિ અડ્ઢમાસવારેન.

ઇતિ વિનયસઙ્ગહસંવણ્ણનાભૂતે વિનયાલઙ્કારે

ભણ્ડપટિસામનવિનિચ્છયકથાલઙ્કારો નામ

દસમો પરિચ્છેદો.