૧૧. કયવિક્કયસમાપત્તિવિનિચ્છયકથા

૫૭. એવં ભણ્ડપટિસામનવિનિચ્છયં કથેત્વા ઇદાનિ કયવિક્કયવિનિચ્છયં કથેન્તો ‘‘કયવિક્કયસમાપત્તી’’તિઆદિમાહ. તત્થ કયનં કયો, પરભણ્ડસ્સ ગહણં, વિક્કયનં વિક્કયો, સકભણ્ડસ્સ દાનં, કયો ચ વિક્કયો ચ કયવિક્કયં. સમાપજ્જનં સમાપત્તિ, તસ્સ દુવિધસ્સ કિરિયસ્સ કરણં. તસ્સરૂપં દસ્સેતિ ‘‘ઇમિના’’તિઆદિના.

સેસઞાતકેસુ સદ્ધાદેય્યવિનિપાતસમ્ભવતો તદભાવટ્ઠાનમ્પિ દસ્સેતું ‘‘માતરં વા પન પિતરં વા’’તિઆદિ વુત્તં. તેન વિઞ્ઞત્તિસદ્ધાદેય્યવિનિપાતનઞ્ચ ન હોતિ ‘‘ઇમિના ઇદં દેહી’’તિ વદન્તોતિ દસ્સેતિ, કયવિક્કયં પન આપજ્જતિ ‘‘ઇમિના ઇદં દેહી’’તિ વદન્તોતિ દસ્સેતિ. ઇમિના ચ ઉપરિ અઞ્ઞાતકન્ત્યાદિના ચ સેસઞાતકં ‘‘ઇમં દેહી’’તિ વદતો વિઞ્ઞત્તિ ન હોતિ, ‘‘ઇમં ગણ્હાહી’’તિ પન દદતો સદ્ધાદેય્યવિનિપાતનં, ‘‘ઇમિના ઇમં દેહી’’તિ કયવિક્કયં આપજ્જતો નિસ્સગ્ગિયન્તિ અયમ્પિ અત્થો દસ્સિતો હોતિ મિગપદવલઞ્જનન્યાયેન. તસ્માઇચ્ચાદિકેપિ ‘‘માતાપિતૂહિ સદ્ધિં કયવિક્કયં, સેસઞાતકેહિ સદ્ધિં દ્વે આપત્તિયો, અઞ્ઞાતકેહિ સદ્ધિં તિસ્સો આપત્તિયો’’તિ વત્તબ્બે તેનેવ ન્યાયેન ઞાતું સક્કાતિ કત્વા ન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં, અઞ્ઞથા અબ્યાપિતદોસો સિયા.

‘‘ઇદં ભત્તં ભુઞ્જિત્વા ઇદં કરોથા’’તિ વુત્તે પુબ્બાપરસમ્બન્ધાય કિરિયાય વુત્તત્તા ‘‘ઇમિના ઇદં દેહી’’તિ વુત્તસદિસં હોતિ. ઇદં ભત્તં ભુઞ્જ, ઇદં નામ કરોહી’’તિ વા, ‘‘ઇદં ભત્તં ભુત્તોસિ, ઇદં નામ કરોહિ, ઇદં ભત્તં ભુઞ્જિસ્સસિ, ઇદં નામ કરોહી’’તિ પન વુત્તે અસમ્બન્ધાય કિરિયાય વુત્તત્તા કયવિક્કયો ન હોતિ. વિઘાસાદાનં ભત્તદાને ચ અનપેક્ખત્તા સદ્ધાદેય્યવિનિપાતનં ન હોતિ, કારાપને હત્થકમ્મમત્તત્તા વિઞ્ઞત્તિ ન હોતિ, તસ્મા વટ્ટતિ. ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિના અસતિપિ નિસ્સગ્ગિયવત્થુમ્હિ પાચિત્તિયં દેસેતબ્બન્તિ દસ્સેતિ.

અગ્ઘં પુચ્છિતું વટ્ટતિ, એત્તાવતા કયવિક્કયો ન હોતીતિ અત્થો. ગણ્હિતું વટ્ટતીતિ ‘‘ઇમિના ઇદં દેહી’’તિ અવુત્તત્તા કયવિક્કયો ન હોતિ, મૂલસ્સ અત્થિતાય વિઞ્ઞત્તિપિ ન હોતિ. પત્તો ન ગહેતબ્બો પરભણ્ડસ્સ મહગ્ઘતાય. એવં સતિ કથં કાતબ્બોતિ આહ ‘‘મમ વત્થુ અપ્પગ્ઘન્તિ આચિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ. ભણ્ડં અગ્ઘાપેત્વા કારેતબ્બતં આપજ્જતિ થેય્યાવહારસમ્ભવતો, ઊનમાસકં ચે અગ્ઘતિ, દુક્કટં. માસકતો પટ્ઠાય યાવ ઊનપઞ્ચમાસકં ચે અગ્ઘતિ, થુલ્લચ્ચયં. પઞ્ચમાસકં ચે અગ્ઘતિ, પારાજિકન્તિ વુત્તં હોતિ. દેતિ, વટ્ટતિ પુઞ્ઞત્થાય દિન્નત્તા અધિકસ્સ. કપ્પિયકારકસ્સ પન…પે… વટ્ટતિ ઉભતો કપ્પિયભણ્ડત્તા. એકતો ઉભતો વા ચે અકપ્પિયભણ્ડં હોતિ, ન વટ્ટતિ. ‘‘મા ગણ્હાહી’’તિ વત્તબ્બો, કસ્મા? કપ્પિયકારકસ્સ અછેકત્તા.

અઞ્ઞેન અપ્પટિગ્ગહિતેન અત્થો, કસ્મા? સત્તાહકાલિકત્તા તેલસ્સ. પટિગ્ગહિતતેલં સત્તાહપરમં એવ ઠપેતબ્બં, તસ્મા તતો પરં ઠપિતુકામસ્સ અપ્પટિગ્ગહિતતેલેન અત્થો હોતિ. અપ્પટિગ્ગહિતં દૂસેય્ય, અનિયમિતકાલં અપ્પટિગ્ગહિતતેલં નાળિયં અવસિટ્ઠપટિગ્ગહિતતેલં અત્તનો કાલં વત્તાપેય્ય.

૫૮. ઇદં પત્તચતુક્કં વેદિતબ્બન્તિ અકપ્પિયપત્તચતુક્કં વુત્તં, પઞ્ચમો પન કપ્પિયો. તેન વક્ખતિ ‘‘અયં પત્તો સબ્બકપ્પિયો બુદ્ધાનમ્પિ પરિભોગારહો’’તિ. અયં પત્તો મહાઅકપ્પિયો નામ, કસ્મા? રૂપિયં ઉગ્ગણ્હિત્વા અયબીજં સમુટ્ઠાપેત્વા તેન લોહેન પત્તસ્સ કારિતત્તા, એવં બીજતો પટ્ઠાય દૂસિતત્તા. યથા ચ તતિયપારાજિકવિસયે થાવરપયોગેસુ પાસસૂલાદીસુ મૂલતો પટ્ઠાય કારિતેસુ કિસ્મિઞ્ચિ દણ્ડમત્તે વા વાકમત્તે વા અવસિટ્ઠે સતિ ન મુચ્ચતિ, સબ્બસ્મિં નટ્ઠેયેવ મુચ્ચતિ, એવમિધાપિ બીજતો પટ્ઠાય કતત્તા તસ્મિં પત્તે કિસ્મિઞ્ચિ પત્તે અવસિટ્ઠેપિ કપ્પિયો ભવિતું ન સક્કા. તથા ચ વક્ખતિ ‘‘સચેપિ તં વિનાસેત્વા થાલકં કારેતિ, તમ્પિ અકપ્પિય’’ન્ત્યાદિ. એવં સન્તેપિ દુતિયપત્તે વિય મૂલે ચ મૂલસ્સામિકાનં, પત્તે ચ પત્તસ્સામિકાનં દિન્ને કપ્પિયો કાતું સક્કા ભવેય્ય નુ ખોતિ આસઙ્કાયમાહ ‘‘ન સક્કા કેનચિ ઉપાયેન કપ્પિયો કાતુ’’ન્તિ. તસ્સત્થો – દુતિયપત્તં રૂપિયં પટિગ્ગણ્હિત્વા ગિહીહિ પરિનિટ્ઠાપિતમેવ કિણાતિ, ન બીજતો પટ્ઠાય દૂસેતિ, તસ્મા દુતિયપત્તો કપ્પિયો કાતું સક્કા, ઇધ પન બીજતો પટ્ઠાય દૂસિતત્તા તેન ભિક્ખુના તં પત્તં પુન અયપાસાણબીજં કાતું અસક્કુણેય્યત્તા, પટિગ્ગહિતરૂપિયસ્સ ચ વળઞ્જિતત્તા પુન સામિકાનં દાતું અસક્કુણેય્યત્તા ન સક્કા કેનચિ ઉપાયેન કપ્પિયો કાતુન્તિ.

ઇદાનિ તં અસક્કુણેય્યત્તં અઞ્ઞેન પકારેન વિત્થારેતું ‘‘સચેપી’’તિઆદિમાહ. ઇમિના કિઞ્ચિપિ અયવત્થુમ્હિ અવસિટ્ઠે સતિ અકપ્પિયોવ હોતીતિ દસ્સેતિ. તેન વુત્તં વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૫૯૧) ‘‘રૂપિયં ઉગ્ગણ્હિત્વાતિ ઇદં ઉક્કટ્ઠવસેન વુત્તં, મુત્તાદિદુક્કટવત્થુમ્પિ ઉગ્ગણ્હિત્વા કારિતમ્પિ પઞ્ચન્નં ન વટ્ટતિ એવ. સમુટ્ઠાપેતીતિ સયં ગન્ત્વા વા ‘ઇમં કહાપણાદિં કમ્મકારાનં દત્વા બીજં સમુટ્ઠાપેહી’તિ અઞ્ઞં આણાપેત્વા વા સમુટ્ઠાપેતિ. મહાઅકપ્પિયોતિ અત્તનાવ બીજતો પટ્ઠાય દૂસિતત્તા અઞ્ઞસ્સ મૂલસ્સામિકસ્સ અભાવતો વુત્તં. સો હિ ચોરેહિ અચ્છિન્નોપિ પુન લદ્ધો જાનન્તસ્સ કસ્સચીપિ ન વટ્ટતિ. યદિ હિ વટ્ટેય્ય, તળાકાદીસુ વિય ‘અચ્છિન્નો વટ્ટતી’તિ આચરિયા વદેય્યું. ન સક્કા કેનચિ ઉપાયેનાતિ સઙ્ઘસ્સ વિસ્સજ્જનેન ચોરાદિઅચ્છિન્દનેનપિ કપ્પિયો કાતું ન સક્કા, ઇદઞ્ચ તેન રૂપેન ઠિતં તમ્મૂલકેન વત્થમુત્તાદિરૂપેન ઠિતઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં. દુક્કટવત્થુમ્પિ હિ તમ્મૂલકકપ્પિયવત્થુ ચ ન સક્કા કેનચિ તેન રૂપેન કપ્પિયં કાતું. યદિ પન સો ભિક્ખુ તેન કપ્પિયવત્થુના, દુક્કટવત્થુના વા પુન રૂપિયં ચેતાપેય્ય, તં રૂપિયં નિસ્સજ્જાપેત્વા અઞ્ઞેસં કપ્પિયં કાતુમ્પિ સક્કા ભવેય્યાતિ દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ. યં પન સારત્થદીપનિયં પપઞ્ચિતં, યઞ્ચ તમેવ ગહેત્વા પોરાણટીકાયં પપઞ્ચિતં, તં વિત્થારેત્વા વુચ્ચમાનં અતિવિત્થારિતઞ્ચ ભવિસ્સતિ, સોતૂનઞ્ચ દુબ્બિઞ્ઞેય્યં, તસ્મા એત્તકમેવ વદિમ્હ, અત્થિકેહિ પન તેસુ તેસુ પકરણેસુ ઓલોકેત્વા ગહેતબ્બન્તિ.

દુતિયપત્તે પઞ્ચન્નમ્પિ સહધમ્મિકાનં ન કપ્પતીતિ રૂપિયસ્સ પટિગ્ગહિતત્તા, કયવિક્કયસ્સ ચ કતત્તા. સક્કા પન કપ્પિયો કાતુન્તિ ગિહીહિ પરિનિટ્ઠાપિતપત્તસ્સેવ કિણિતત્તા, બીજતો પટ્ઠાય અદૂસિતત્તા, મૂલમૂલસ્સામિકાનઞ્ચ પત્તપત્તસ્સામિકાનઞ્ચ વિજ્જમાનત્તા. યથા પન સક્કા હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘મૂલે’’તિઆદિમાહ.

તતિયપત્તે સદિસોયેવાતિ ‘‘પઞ્ચન્નમ્પિ સહધમ્મિકાનં ન વટ્ટતિ, સક્કા પન કપ્પિયો કાતુ’’ન્તિ ઇમં નયં નિદ્દિસતિ. નનુ તતિયપત્તો કપ્પિયવોહારેન ગહિતો, અથ કસ્મા અકપ્પિયોતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘કપ્પિયવોહારેન ગહિતોપિ દુતિયપત્તસદિસોયેવ, મૂલસ્સ સમ્પટિચ્છિતત્તા અકપ્પિયો’’તિ. દુતિયચોદનં પન સયમેવ વદતિ. એત્થ ચ ‘‘દુતિયપત્તસદિસોયેવા’’તિ વુત્તત્તા મૂલે ચ મૂલસ્સામિકાનં, પત્તે ચ પત્તસ્સામિકાનં દિન્ને કપ્પિયો હોતિ, કપ્પિયભણ્ડં દત્વા ગહેત્વા પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતીતિ દટ્ઠબ્બો. મૂલસ્સ અનિસ્સટ્ઠત્તાતિ યેન ઉગ્ગહિતમૂલેન પત્તો કીતો, તસ્સ મૂલસ્સ સઙ્ઘમજ્ઝે અનિસ્સટ્ઠત્તા. એતેન રૂપિયમેવ નિસ્સજ્જિતબ્બં, ન તમ્મૂલકં અરૂપિયન્તિ દસ્સેતિ. યદિ હિ તેન સમ્પટિચ્છિતમૂલં સઙ્ઘમજ્ઝે નિસ્સટ્ઠં સિયા, તેન કપ્પિયેન કમ્મેન આરામિકાદીહિ ગહેત્વા દિન્નપત્તો રૂપિયપટિગ્ગાહકં ઠપેત્વા સેસાનં વટ્ટેય્ય.

ચતુત્થપત્તે દુબ્બિચારિતત્તાતિ ‘‘ઇમે કહાપણે દત્વા ઇદં દેહી’’તિ ગહિતત્તા ગિહિસન્તકાનં કહાપણાનં દુટ્ઠુવિચારિતત્તા એતસ્સ વિચારણકસ્સ ભિક્ખુનો એવ ન વટ્ટતીતિ અત્થો. મૂલસ્સ અસમ્પટિચ્છિતત્તાતિ એતેન મૂલસ્સ ગિહિસન્તકત્તં દસ્સેતિ, તેનેવ પત્તસ્સ રૂપિયસંવોહારેન અનુપ્પન્નતઞ્ચ દસ્સેતિ, તેન ચ તસ્સ પત્તસ્સ નિસ્સજ્જિયાભાવં, ભિક્ખુસ્સ ચ પાચિત્તિયાભાવં દીપેતિ, તેન ચ દુબ્બિચારિતમત્તેન દુક્કટમત્તભાવં પકાસેતિ. નિસ્સજ્જીતિ ઇદઞ્ચ દાનવસેન વુત્તં, ન વિનયકમ્મવસેન. તેનેવ ચ ‘‘સપ્પિસ્સ પૂરાપેત્વા’’તિ વુત્તં.

પઞ્ચમપત્તે સબ્બકપ્પિયોતિ અત્તનો ચ પઞ્ચન્નં સહધમ્મિકાનઞ્ચ બુદ્ધપચ્ચેકબુદ્ધાનઞ્ચ કપ્પિયો. તેનાહ ‘‘બુદ્ધાનમ્પિ પરિભોગારહો’’તિ.

ઇતિ વિનયસઙ્ગહસંવણ્ણનાભૂતે વિનયાલઙ્કારે

કયવિક્કયસમાપત્તિવિનિચ્છયકથાલઙ્કારો નામ

એકાદસમો પરિચ્છેદો.