૧૨. રૂપિયાદિપટિગ્ગહણવિનિચ્છયકથા

૫૯. એવં કયવિક્કયસમાપત્તિવિનિચ્છયં કથેત્વા ઇદાનિ રૂપિયાદિપટિગ્ગહણવિનિચ્છયં કથેન્તો ‘‘રૂપિયાદિપટિગ્ગહો’’તિઆદિમાહ. તત્થ સઞ્ઞાણત્થાય કતં રૂપં એત્થ અત્થીતિ રૂપિયં, યં કિઞ્ચિ વોહારૂપગં ધનં. તેન વુત્તં સમન્તપાસાદિકાયં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૮૩-૫૮૪) ‘‘ઇધ પન યં કિઞ્ચિ વોહારગમનીયં કહાપણાદિ અધિપ્પેત’’ન્તિ. પઠમં આદીયતીતિઆદિ, કિં તં? રૂપિયં, રૂપિયં આદિ યેસં તેતિ રૂપિયાદયો, દાસિદાસખેત્તવત્થુઆદયો, પટિગ્ગહણં પટિગ્ગહો, સમ્પટિચ્છનન્તિ અત્થો. રૂપિયાદીનં પટિગ્ગહો રૂપિયાદિપટિગ્ગહો. જાતસમયે ઉપ્પન્નં રૂપમેવ રૂપં અસ્સ ભવતિ, ન વિકારમાપજ્જતીતિ જાતરૂપં, સુવણ્ણં. ધવલસભાવતાય સત્તેહિ રઞ્જિયતેતિ રજતં, સજ્ઝુ. જાતરૂપેન કતો માસકો જાતરૂપમાસકો. રજતેન કતો માસકો રજતમાસકોતિ ઇદં ચતુબ્બિધમેવ નિસ્સગ્ગિયવત્થુ હોતિ, ન લોહમાસકાદયોતિ આહ ‘‘તમ્બલોહાદીહિ…પે… સઙ્ગહિતો’’તિ. તમ્બલોહાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન કંસલોહવટ્ટલોહતિપુસીસાદીહિ કતોપિ લોહમાસકોયેવાતિ દસ્સેતિ. કિં ઇદમેવ નિસ્સગ્ગિયવત્થુ હોતિ, ઉદાહુ મુત્તાદયોપીતિ આહ ‘‘મુત્તા…પે… દુક્કટવત્થૂ’’તિ. ઇમેસં દ્વિન્નં વત્થૂનં કો વિસેસોતિ આહ ‘‘તત્થ નિસ્સગ્ગિયવત્થું…પે… દુક્કટમેવા’’તિ. તત્થ નિસ્સગ્ગિયવત્થુ અત્તનો અત્થાય નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં, સેસાનં અત્થાય દુક્કટં, દુક્કટવત્થુ સબ્બેસં અત્થાય દુક્કટમેવાતિ યોજના.

ઇદાનિ તેસુ વત્થૂસુ કપ્પિયાકપ્પિયવિનિચ્છયં વિત્થારતો દસ્સેતું આહ ‘‘તત્રાયં વિનિચ્છયો’’તિ. તત્થ સમ્પટિચ્છિતું ન વટ્ટતિ, કસ્મા? ‘‘ઇદં સઙ્ઘસ્સ દમ્મી’’તિ અકપ્પિયવોહારેન દિન્નત્તા. દત્વા પક્કમતિ, વટ્ટતિ, કસ્મા? સઙ્ઘસ્સ હત્થે અદત્વા વડ્ઢકીઆદીનં હત્થે દિન્નત્તા. એવમ્પિ વટ્ટતિ ગિહીનં હત્થે ઠપિતત્તા. પટિક્ખિપિતું ન વટ્ટતિ સઙ્ઘગણપુગ્ગલાનં અનામસિતત્તા. ‘‘ન વટ્ટતી’’તિ પટિક્ખિપિતબ્બં ‘‘તુમ્હે ગહેત્વા ઠપેથા’’તિ વુત્તત્તા. પટિગ્ગહણેપિ પરિભોગેપિ આપત્તીતિ ‘‘સઙ્ઘસ્સ દમ્મી’’તિ વુત્તત્તા પટિગ્ગહણે પાચિત્તિયં, પરિભોગે દુક્કટં. સ્વેવ સાપત્તિકોતિ દુક્કટાપત્તિં સન્ધાય વદતિ. વદતિ, વટ્ટતિ ‘‘તુમ્હે પચ્ચયે પરિભુઞ્જથા’’તિ કપ્પિયવોહારેન વુત્તત્તા. ચીવરત્થાય દિન્નં ચીવરેયેવ ઉપનેતબ્બં, કસ્મા? યથા દાયકા વદન્તિ, તથા પટિપજ્જિતબ્બત્તા. સેનાસનપચ્ચયસ્સ ઇતરપચ્ચયત્તયતો વિસેસં દસ્સેન્તો ‘‘સેનાસનત્થાયા’’તિઆદિમાહ. ઇમિના અવિસ્સજ્જિયઅવેભઙ્ગિયભાવં દસ્સેતિ. એવં સન્તેપિ આપદાસુ કત્તબ્બવિધિં દસ્સેન્તો ‘‘સચે પના’’તિઆદિમાહ.

૬૦. એવં નિસ્સગ્ગિયવત્થૂસુ કત્તબ્બવિધિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ દુક્કટવત્થૂસુ કત્તબ્બવિધિં દસ્સેન્તો ‘‘સચે કોચિ મય્હ’’ન્ત્યાદિમાહ. એત્થ પન પટિગ્ગહણેપિ પરિભોગેપિ આપત્તીતિ દુક્કટમેવ સન્ધાય વુત્તં. તળાકસ્સપિ ખેત્તસઙ્ગહિતત્તા તસ્સ પટિગ્ગહણેપિ આપત્તિ વુત્તા. ‘‘ચત્તારો પચ્ચયે પરિભુઞ્જથાતિ દેતીતિ એત્થ ‘ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચત્તારો પચ્ચયે પરિભુઞ્જિતું તળાકં દમ્મી’તિ વા ‘ચતુપચ્ચયપરિભોગત્થં તળાકં દમ્મી’તિ વા વદતિ, વટ્ટતિયેવ. ‘ઇતો તળાકતો ઉપ્પન્ને પચ્ચયે દમ્મી’તિ વુત્તે પન વત્તબ્બમેવ નત્થી’’તિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૫૩૭-૫૩૯) વુત્તં. વિમતિવિનોદનિયમ્પિ (વિ. વિ. ટી. ૧.૫૩૮-૫૩૯) તથેવ વત્વા ‘‘ઇદઞ્ચ સઙ્ઘસ્સ દીયમાનઞ્ઞેવ સન્ધાય વુત્તં, પુગ્ગલસ્સ પન એવમ્પિ દિન્નં તળાકખેત્તાદિ ન વટ્ટતિ. સુદ્ધચિત્તસ્સ પન ઉદકપરિભોગત્થં કૂપપોક્ખરણિઆદયો વટ્ટન્તિ. ‘સઙ્ઘસ્સ તળાકં અત્થિ, તં કથ’ન્તિ હિ આદિના સબ્બત્થ સઙ્ઘવસેનેવ વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. હત્થે ભવિસ્સતીતિ વસે ભવિસ્સતિ.

કપ્પિયકારકં ઠપેથાતિ વુત્તેતિ સામીચિવસેન વુત્તં, અવુત્તેપિ ઠપેન્તસ્સ ન દોસો અત્થિ. તેનાહ ‘‘ઉદકં વારેતું લબ્ભતી’’તિ. યસ્મા પરસન્તકં ભિક્ખૂનં નાસેતું ન વટ્ટતિ, તસ્મા ‘‘ન સસ્સકાલે’’તિ વુત્તં. સસ્સકાલેપિ તાસેત્વા મુઞ્ચિતું વટ્ટતિ, અમુઞ્ચતો પન ભણ્ડદેય્યં. જનપદસ્સ સામિકોતિ ઇમિનાવ યો તં જનપદં વિચારેતિ, તેનપિ અચ્છિન્દિત્વા દિન્નં વટ્ટતિયેવાતિ વદન્તિ. પુન દેતીતિ અચ્છિન્દિત્વા પુન દેતિ, એવમ્પિ વટ્ટતીતિ સમ્બન્ધો. ઇમિના યેન કેનચિ ઇસ્સરેન ‘‘પરિચ્ચત્તમિદં ભિક્ખૂહિ અસ્સામિક’’ન્તિ સઞ્ઞાય અત્તનો ગહેત્વા દિન્નં વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. ઉદકવાહકન્તિ ઉદકમાતિકં. કપ્પિયવોહારેપિ વિનિચ્છયં વક્ખામીતિ પાઠસેસો. ઉદકવસેનાતિ ઉદકપરિભોગત્થં. સુદ્ધચિત્તાનન્તિ ઉદકપરિભોગત્થમેવ. ઇદં સહત્થેન ચ અકપ્પિયવોહારેન ચ કરોન્તે સન્ધાય વુત્તં. ‘‘સસ્સસમ્પાદનત્થ’’ન્તિ એવં અસુદ્ધચિત્તાનમ્પિ પન સયં અકત્વા કપ્પિયવોહારેન આણાપેતું વટ્ટતિ એવ. કપ્પિયકારકં ઠપેતું ન વટ્ટતીતિ ઇદં સહત્થાદિના કતતળાકત્તા અસ્સારુપ્પન્તિ વુત્તં. ઠપેન્તસ્સ પન તં પચ્ચયં પરિભુઞ્જન્તસ્સ વા સઙ્ઘસ્સ આપત્તિ ન પઞ્ઞાયતિ, અટ્ઠકથાપમાણેન વા એત્થ આપત્તિ ગહેતબ્બા. અલજ્જિના કારાપિતે વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ આહ ‘‘લજ્જિભિક્ખુના’’તિ, મત્તિકુદ્ધરણાદીસુ કારાપિતેસૂતિ અધિપ્પાયો.

૬૧. નવસસ્સેતિ અકતપુબ્બે કેદારે. કહાપણેતિ ઇમિના ધઞ્ઞુટ્ઠાપને તસ્સેવ અકપ્પિયન્તિ દસ્સેતિ. અપરિચ્છિન્નભાગેતિ ‘‘એત્તકે ભૂમિભાગે એત્તકો ભાગો દાતબ્બો’’તિ એવં અપરિચ્છિન્નભાગે. ધઞ્ઞુટ્ઠાપને કસતિ, પયોગેપિ દુક્કટમેવ, ન કહાપણુટ્ઠાપને વિય. ‘‘કસથ વપથા’’તિ વચનેન સબ્બેસમ્પિ અકપ્પિયં સિયાતિ આહ ‘‘અવત્વા’’તિ. એત્તકો નામ ભાગોતિ એત્થ એત્તકો કહાપણોતિ ઇદમ્પિ સન્ધાય વદતિ. તથાવુત્તેપિ હિ તદા કહાપણાનં અવિજ્જમાનત્તા આયતિં ઉપ્પજ્જમાનં અઞ્ઞેસં વટ્ટતિ એવ. તેનાહ ‘‘તસ્સેવ તં અકપ્પિય’’ન્તિ. તસ્સ પન સબ્બપયોગેસુ પરિભોગે ચ દુક્કટં. કેચિ પન ધઞ્ઞપરિભોગે એવ આપત્તિ, ન પુબ્બભાગેતિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં, યેન મિનનરક્ખણાદિના પયોગેન પચ્છા ધઞ્ઞપરિભોગે આપત્તિ હોતિ તસ્સ પયોગસ્સ કરણે અનાપત્તિયા અયુત્તત્તા. પરિયાયકથાય પન સબ્બત્થ અનાપત્તિ. તેનેવ ‘‘એત્તકેહિ વીહીહિ ઇદઞ્ચિદઞ્ચ આહરથા’’તિ નિયમવચને અકપ્પિયં વુત્તં. કહાપણવિચારણેપિ એસેવ નયો. ‘‘વત્થુ ચ એવરૂપં નામ સંવિજ્જતિ, કપ્પિયકારકો નત્થીતિ વત્તબ્બ’’ન્તિઆદિવચનઞ્ચેત્થ સાધકં. રજ્જુયા વા દણ્ડેન વાતિ એત્થ ‘‘પાદેહિપિ મિનિતું ન વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. ખલે વા ઠત્વા રક્ખતીતિ એત્થ પન થેનેત્વા ગણ્હન્તે દિસ્વા ‘‘મા ગણ્હથા’’તિ નિવારેન્તો રક્ખતિ નામ, સચે પન અવિચારેત્વા કેવલં તુણ્હીભૂતોવ રક્ખણત્થાય ઓલોકેન્તો તિટ્ઠતિ, વટ્ટતિ. ‘‘સચેપિ તસ્મિં તુણ્હીભૂતે ચોરિકાય હરન્તિ, ‘મયં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ આરોચેસ્સામા’તિ એવં વત્તુમ્પિ વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. નીહરાપેતિ પટિસામેતીતિ એત્થાપિ ‘‘સચે પરિયાયેન વદતિ, વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. અપુબ્બસ્સ અનુપ્પાદિતત્તા અઞ્ઞેસં વટ્ટતીતિ આહ ‘‘તસ્સેવેતં અકપ્પિય’’ન્તિ.

સબ્બેસં અકપ્પિયં, કસ્મા? કહાપણાનં વિચારિતત્તાતિ એત્થ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૫૩૭-૫૩૯) એવં વિચારણા કતા – નનુ ચ દુબ્બિચારિતમત્તેન તસ્સેવેતં અકપ્પિયં, ન સબ્બેસં રૂપિયસંવોહારે ચતુત્થપત્તો વિય. વુત્તઞ્હિ તત્થ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૮૯) ‘‘યો પન રૂપિયં અસમ્પટિચ્છિત્વા ‘થેરસ્સ પત્તં કિણિત્વા દેહી’તિ પહિતકપ્પિયકારકેન સદ્ધિં કમ્મારકુલં ગન્ત્વા પત્તં દિસ્વા ‘ઇમે કહાપણે ગહેત્વા ઇમં દેહી’તિ કહાપણે દાપેત્વા ગહિતો, અયં પત્તો એતસ્સેવ ભિક્ખુનો ન વટ્ટતિ દુબ્બિચારિતત્તા, અઞ્ઞેસં પન વટ્ટતિ મૂલસ્સ અસમ્પટિચ્છિતત્તા’’તિ, તસ્મા યં તે આહરન્તિ, સબ્બેસં અકપ્પિયં. કસ્મા? કહાપણાનં વિચારિતત્તાતિ ઇદં કસ્મા વુત્તન્તિ? એત્થ કેચિ વદન્તિ ‘‘કહાપણે સાદિયિત્વા વિચારિતં સન્ધાય એવં વુત્ત’’ન્તિ, સઙ્ઘિકત્તા ચ નિસ્સજ્જિતું ન સક્કા, તસ્મા સબ્બેસં ન કપ્પતીતિ તેસં અધિપ્પાયો. કેચિ પન ‘‘અસાદિયિત્વાપિ કહાપણાનં વિચારિતત્તા રૂપિયસંવોહારો કતો હોતિ, સઙ્ઘિકત્તા ચ નિસ્સજ્જિતું ન સક્કા, તસ્મા સબ્બેસં ન કપ્પતી’’તિ વદન્તિ. ગણ્ઠિપદેસુ પન તીસુપિ ઇદં વુત્તં ‘‘ચતુત્થપત્તો ગિહિસન્તકાનંયેવ કહાપણાનં વિચારિતત્તા અઞ્ઞેસં કપ્પતિ, ઇધ પન સઙ્ઘિકાનં વિચારિતત્તા સબ્બેસં ન કપ્પતી’’તિ. સબ્બેસમ્પિ વાદો તેન તેન પરિયાયેન યુત્તોયેવાતિ.

૬૨. ચતુસાલદ્વારેતિ ભોજનસાલં સન્ધાય વુત્તં.

૬૩. ‘‘વનં દમ્મિ, અરઞ્ઞં દમ્મી’’તિ વુત્તે પન વટ્ટતીતિ એત્થ નિવાસટ્ઠાનત્તા પુગ્ગલસ્સપિ સુદ્ધચિત્તેન ગહેતું વટ્ટતિ. સીમં દેમાતિ વિહારસીમાદિસાધારણવચનેન વુત્તત્તા ‘‘વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. પરિયાયેન કથિતત્તાતિ ‘‘ગણ્હાહી’’તિ અવત્વા ‘‘સીમા ગતા’’તિ પરિયાયેન કથિતત્તા. પકતિભૂમિકરણત્થં ‘‘હેટ્ઠા ગહિતં પંસુ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. દાસં દમ્મીતિ એત્થ ‘‘મનુસ્સં દમ્મીતિ વુત્તે વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. વેય્યાવચ્ચકરન્તિઆદિના વુત્તે પુગ્ગલસ્સપિ દાસં ગહેતું વટ્ટતિ ‘‘અનુજાનામિ ભિક્ખવે આરામિક’’ન્તિ વિસેસેત્વા અનુઞ્ઞાતત્તા. તઞ્ચ ખો પિલિન્દવચ્છેન ગહિતપરિભુત્તક્કમેન, ન ગહટ્ઠાનં દાસપરિભોગક્કમેન. ખેત્તાદયો પન સબ્બે સઙ્ઘસ્સેવ વટ્ટન્તિ પાળિયં પુગ્ગલિકવસેન ગહેતું અનનુઞ્ઞાતત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. કુક્કુટસૂકરે…પે… વટ્ટતીતિ એત્થ કુક્કુટસૂકરેસુ દીયમાનેસુ ‘‘ઇમેહિ અમ્હાકં અત્થો નત્થિ, સુખં જીવન્તુ, અરઞ્ઞે વિસ્સજ્જેથા’’તિ વત્તું વટ્ટતિ. વિહારસ્સ દેમાતિ સઙ્ઘિકવિહારં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘ખેત્તવત્થુપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૧૦, ૧૯૪) સુત્તન્તેસુ આગતપટિક્ખેપો ભગવતા આપત્તિયાપિ હેતુભાવેન કતોતિ ભગવતો અધિપ્પાયં જાનન્તેહિ સઙ્ગીતિકારકમહાથેરેહિ ખેત્તપટિગ્ગહણાદિનિસ્સિતો અયં સબ્બોપિ પાળિમુત્તવિનિચ્છયો વુત્તોતિ ગહેતબ્બો.

૬૪. ચીવરચેતાપન્નન્તિ ચીવરમૂલં. પહિણેય્યાતિ પેસેય્ય. ચેતાપેત્વાતિ પરિવત્તેત્વા. અચ્છાદેહીતિ વોહારવચનમેતં, ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો દેહીતિ અયં પનેત્થ અત્થો. આભતન્તિ આનીતં.

ઇમસ્મિં ઠાને સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૫૨૮-૫૩૧) એવં વિચારણા કતા – એત્થ ચ યં વુત્તં માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. રાજસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘ઇમિના ચીવરચેતાપન્નેન ચીવરં ચેતાપેત્વા ઇત્થન્નામં ભિક્ખું ચીવરેન અચ્છાદેહીતિ ઇદં આગમનસુદ્ધિં દસ્સેતું વુત્તં. સચે હિ ‘ઇદં ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો દેહી’તિ પેસેય્ય, આગમનસ્સ અસુદ્ધત્તા અકપ્પિયવત્થું આરબ્ભ ભિક્ખુના કપ્પિયકારકોપિ નિદ્દિસિતબ્બો ન ભવેય્યા’’તિ, તત્થ આગમનસ્સ સુદ્ધિયા વા અસુદ્ધિયા વા વિસેસપ્પયોજનં ન દિસ્સતિ. સતિપિ હિ આગમનસ્સ અસુદ્ધભાવે દૂતો અત્તનો કુસલતાય કપ્પિયવોહારેન વદતિ, કપ્પિયકારકો ન નિદ્દિસિતબ્બોતિ ઇદં નત્થિ, ન ચ દૂતેન કપ્પિયવોહારવસેન વુત્તે દાયકેન ‘‘ઇદં કથં પેસિત’’ન્તિ ઈદિસી વિચારણા ઉપલબ્ભતિ, અવિચારેત્વા ચ તં ન સક્કા જાનિતું. યદિ પન આગમનસ્સ અસુદ્ધત્તા કપ્પિયકારકો નિદ્દિસિતબ્બો ન ભવેય્ય, ચીવરાનં અત્થાય દૂતસ્સ હત્થે અકપ્પિયવત્થુમ્હિ પેસિતે સબ્બત્થ દાયકેન કથં પેસિતન્તિ પુચ્છિત્વાવ કપ્પિયકારકો નિદ્દિસિતબ્બો ભવેય્ય, તસ્મા અસતિપિ આગમનસુદ્ધિયં સચે સો દૂતો અત્તનો કુસલતાય કપ્પિયવોહારવસેન વદતિ, દૂતસ્સેવ વચનં ગહેતબ્બં. યદિ હિ આગમનસુદ્ધિયેવેત્થ પમાણં, મૂલસ્સામિકેન કપ્પિયવોહારવસેન પેસિતસ્સ દૂતસ્સ અકપ્પિયવોહારવસેન વદતોપિ કપ્પિયકારકો નિદ્દિસિતબ્બો ભવેય્ય, તસ્મા સબ્બત્થ દૂતવચનમેવ પમાણન્તિ ગહેતબ્બં. ઇમિના ચીવરચેતાપન્નેનાતિઆદિના પન ઇમમત્થં દસ્સેતિ ‘‘કપ્પિયવસેન આભતમ્પિ ચીવરમૂલં ઈદિસેન દૂતવચનેન અકપ્પિયં હોતિ, તસ્મા તં પટિક્ખિપિતબ્બ’’ન્તિ. તેનેવાહ ‘‘તેન ભિક્ખુના સો દૂતો એવમસ્સ વચનીયોતિઆદી’’તિ.

વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૫૩૮-૫૩૯) પન એવં વુત્તં – યં વુત્તં માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. રાજસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘ઇમિના ચીવરચેતાપન્નેન ચીવરં ચેતાપેત્વા ઇત્થન્નામં ભિક્ખું ચીવરેન અચ્છાદેહીતિ ઇદં આગમનસુદ્ધિં દસ્સેતું વુત્તં. સચે હિ ‘ઇદં ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો દેહી’તિ પેસેય્ય, આગમનસ્સ અસુદ્ધત્તા અકપ્પિયવત્થું આરબ્ભ ભિક્ખુના કપ્પિયકારકોપિ નિદ્દિસિતબ્બો ન ભવેય્યા’’તિ, તં નિસ્સગ્ગિયવત્થુદુક્કટવત્થુભૂતં અકપ્પિયચીવરચેતાપન્નં ‘‘અસુકસ્સ ભિક્ખુનો દેહી’’તિ એવં આગમનસુદ્ધિયા અસતિ, સિક્ખાપદે આગતનયેન દૂતવચને ચ અસુદ્ધે સબ્બથા પટિક્ખેપોયેવ કાતું વટ્ટતિ, ન પન ‘‘ચીવરઞ્ચ ખો મયં પટિગ્ગણ્હામા’’તિ વત્તું, તદનુસારેન વેય્યાવચ્ચકરઞ્ચ નિદ્દિસિતું આગમનદૂતવચનાનં ઉભિન્નં અસુદ્ધત્તા, પાળિયં આગતનયેન પન આગમનસુદ્ધિયા સતિ દૂતવચને અસુદ્ધેપિ સિક્ખાપદે આગતનયેન સબ્બં કાતું વટ્ટતીતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. તેન ચ યથા દૂતવચનાસુદ્ધિયમ્પિ આગમને સુદ્ધે વેય્યાવચ્ચકરં નિદ્દિસિતું વટ્ટતિ, એવં આગમનાસુદ્ધિયમ્પિ દૂતવચને સુદ્ધે વટ્ટતિ એવાતિ અયમત્થો અત્થતો સિદ્ધોવ હોતિ. ઉભયસુદ્ધિયં વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ ઉભયાસુદ્ધિપક્ખમેવ સન્ધાય માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. રાજસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘કપ્પિયકારકોપિ નિદ્દિસિતબ્બો ન ભવેય્યા’’તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

યં પનેત્થ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૨૩૭-૫૩૯) ‘‘આગમનસ્સ સુદ્ધિયા વા અસુદ્ધિયા વા વિસેસપ્પયોજનં ન દિસ્સતી’’તિઆદિ વુત્તં, તં માતિકાટ્ઠકથાવચનસ્સ અધિપ્પાયં અસલ્લક્ખેત્વા વુત્તં યથાવુત્તનયેન આગમનસુદ્ધિઆદિના સપ્પયોજનત્તા. યો પનેત્થ ‘‘મૂલસ્સામિકેન કપ્પિયવોહારવસેન, પેસિતદૂતસ્સ અકપ્પિયવોહારેન વદતોપિ કપ્પિયકારકો નિદ્દિસિતબ્બો ભવેય્યા’’તિ અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગો વુત્તો, સો અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગો એવ ન હોતિ અભિમતત્તા. તથા હિ સિક્ખાપદે એવ ‘‘પટિગ્ગણ્હતુ આયસ્મા ચીવરચેતાપન્ન’’ન્તિ અકપ્પિયવોહારેન વદતો દૂતસ્સ કપ્પિયેન કમ્મેન વેય્યાવચ્ચકરો નિદ્દિસિતબ્બો વુત્તો આગમનસ્સ સુદ્ધત્તા, આગમનસ્સપિ અસુદ્ધિયં પન કપ્પિયેનપિ કમ્મેન વેય્યાવચ્ચકરો ન નિદ્દિસિતબ્બોવાતિ અત્થેવ આગમનસ્સ સુદ્ધિઅસુદ્ધિયા પયોજનં. કથં પન દૂતવચનેન આગમનસુદ્ધિ વિઞ્ઞાયતીતિ? નાયં ભારો. દૂતેન હિ અકપ્પિયવોહારેન વુત્તે એવ આગમનસુદ્ધિ ગવેસિતબ્બા, ન ઇતરત્થ. તત્થ ચ તસ્સ વચનક્કમેન પુચ્છિત્વા ચ યુત્તિઆદીહિ ચ સક્કા વિઞ્ઞાતું. ઇધાપિ હિ સિક્ખાપદે ‘‘ચીવરચેતાપન્નં આભત’’ન્તિ દૂતવચનેનેવ ચીવરં કિણિત્વા દાતું પેસિતભાવો વિઞ્ઞાયતિ. યદિ હિ સબ્બથા આગમનસુદ્ધિ ન વિઞ્ઞાયતિ, પટિક્ખેપો એવ કત્તબ્બોતિ.

સુવણ્ણં રજતં કહાપણો માસકોતિ ઇમાનિ હિ ચત્તારિ નિસ્સગ્ગિયવત્થૂનિ, મુત્તા મણિ વેળુરિયો સઙ્ખો સિલા પવાળં લોહિતઙ્કો મસારગલ્લં સત્ત ધઞ્ઞાનિ દાસિદાસં ખેત્તં વત્થુ પુપ્ફારામફલારામાદયોતિ ઇમાનિ દુક્કટવત્થૂનિ ચ અત્તનો વા ચેતિયસઙ્ઘગણપુગ્ગલાનં વા અત્થાય સમ્પટિચ્છિતું ન વટ્ટન્તિ, તસ્મા તં સાદિતું ન વટ્ટતીતિ દસ્સનત્થં ‘‘ન ખો મયં આવુસો ચીવરચેતાપન્નં પટિગ્ગણ્હામા’’તિ વુત્તં. ચીવરઞ્ચ ખો મયં પટિગ્ગણ્હામા’’તિઆદિ દૂતવચનસ્સ અકપ્પિયત્તેપિ આગમનસુદ્ધિયા પટિપજ્જનવિધિદસ્સનત્થં વુત્તં. કાલેન કપ્પિયન્તિ યુત્તપત્તકાલેન યદા નો અત્થો હોતિ, તદા કપ્પિયં ચીવરં પટિગ્ગણ્હામાતિ અત્થો. વેય્યાવચ્ચકરોતિ કિચ્ચકરો, કપ્પિયકારકોતિ અત્થો. ‘‘વેય્યાવચ્ચકરો નિદ્દિસિતબ્બો’’તિ ઇદં ‘‘અત્થિ પનાયસ્મતો કોચિ વેય્યાવચ્ચકરો’’તિ કપ્પિયવચનેન વુત્તત્તા અનુઞ્ઞાતં. સચે પન દૂતો ‘‘કો ઇમં ગણ્હાતિ, કસ્સ વા દેમી’’તિ વદતિ, ન નિદ્દિસિતબ્બો. આરામિકો વા ઉપાસકો વાતિ ઇદં સારુપ્પતાય વુત્તં, ઠપેત્વા પન પઞ્ચ સહધમ્મિકે યો કોચિ કપ્પિયકારકો વટ્ટતિ. એસો ખો આવુસો ભિક્ખૂનં વેય્યાવચ્ચકરોતિ ઇદં દૂતેન ‘‘અત્થિ પનાયસ્મતો કોચિ વેય્યાવચ્ચકરો’’તિ પુચ્છિતત્તા પુચ્છાસભાગેન ભિક્ખુસ્સ કપ્પિયવચનદસ્સનત્થં વુત્તં. એવમેવ હિ ભિક્ખુના વત્તબ્બં, ન વત્તબ્બં ‘‘તસ્સ દેહી’’તિઆદિ. તેનેવ પાળિયં ‘‘ન વત્તબ્બો તસ્સ દેહી’’તિઆદિમાહ. વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૫૩૮-૫૩૯) પન ‘‘એસો ખો…પે… ન વત્તબ્બો તસ્સ દેહીતિઆદિ અકપ્પિયવત્થુસાદિયનપરિમોચનત્થં વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં.

આણત્તો સો મયાતિ યથા તુમ્હાકં ચીવરેન અત્થે સતિ ચીવરં દસ્સતિ, એવં વુત્તોતિ અત્થો. વિમતિવિનોદનિયં પન ‘‘સઞ્ઞત્તોતિઆદિ એવં દૂતેન પુન વુત્તે એવ ચોદેતું વટ્ટતિ, ન ઇતરથાતિ દસ્સનત્થં વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. એત્થ પન પાળિયં ‘‘સઞ્ઞત્તો સો મયા’’તિ આગતત્તા એવં વુત્તો, પુરિમવાક્યે પન વિનયસઙ્ગહપ્પકરણે (વિ. સઙ્ગ. અટ્ઠ. ૬૪) ‘‘આણત્તો સો મયા’’તિ પરિયાયવચનેન પરિવત્તિત્વા ઠપિતત્તા તથા વુત્તો, તેન ચ કપ્પિયકારકસ્સ સઞ્ઞાપિતભાવે દૂતેન ભિક્ખુસ્સ પુન આરોચિતે એવ ભિક્ખુના કપ્પિયકારકો ચોદેતબ્બો હોતિ, ન અનારોચિતેતિ દસ્સેતિ.

અત્થો મે આવુસો ચીવરેનાતિ ચોદનાલક્ખણનિદસ્સનમેતં. ઇદં વા હિ વચનં વત્તબ્બં, તસ્સ વા અત્થો યાય કાયચિ ભાસાય વત્તબ્બો. દેહિ મે ચીવરન્તિઆદીનિ પન ન વત્તબ્બાકારદસ્સનત્થં વુત્તાનિ. એતાનિ હિ વચનાનિ, એતેસં વા અત્થો યાય કાયચિ ભાસાય ન વત્તબ્બો. ‘‘એવં વદન્તો ચ પટિક્ખિત્તત્તા વત્તભેદે દુક્કટં આપજ્જતિ, ચોદના પન હોતિયેવા’’તિ મહાગણ્ઠિપદે મજ્ઝિમગણ્ઠિપદે ચ વુત્તં. વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૫૩૮-૫૩૯) પન ‘‘ન વત્તબ્બો ‘દેહિ મે ચીવરં…પે… ચેતાપેહિ મે ચીવર’ન્તિ ઇદં દૂતેનાભતરૂપિયં પટિગ્ગહેતું અત્તના નિદ્દિટ્ઠકપ્પિયકારકત્તાવ ‘દેહિ મે ચીવરં…પે… ચેતાપેહિ મે ચીવર’ન્તિ વદન્તો રૂપિયસ્સ પકતત્તા તેન રૂપિયેન પરિવત્તેત્વા ‘દેહિ ચેતાપેહી’તિ રૂપિયસંવોહારં સમાપજ્જન્તો નામ હોતીતિ તં દોસં દૂરતો પરિવજ્જેતું વુત્તં રૂપિયપટિગ્ગાહકેન સઙ્ઘમજ્ઝે નિસ્સટ્ઠરૂપિયે વિય. વુત્તઞ્હિ તત્થ ‘ન વત્તબ્બો ઇમં વા ઇમં વા આહરા’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૮૩-૫૮૪), તસ્મા ન ઇદં વિઞ્ઞત્તિદોસે પરિવજ્જેતું વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં ‘અત્થો મે આવુસો ચીવરેના’તિપિ અવત્તબ્બતાપ્પસઙ્ગતો. તેનેવ દૂતનિદ્દિટ્ઠેસુ રૂપિયસંવોહારસઙ્કાભાવતો અઞ્ઞં કપ્પિયકારકં ઠપેત્વાપિ આહરાપેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. તત્થાપિ ‘‘દૂતેન ઠપિતરૂપિયેન ચેતાપેત્વા ચીવરં આહરાપેહી’’તિ અવત્વા કેવલં ‘‘ચીવરં આહરાપેહી’’તિ એવં આહરાપેતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો ગહેતબ્બોતિ વુત્તં.

ઇચ્ચેતં કુસલન્તિ એવં યાવતતિયં ચોદેન્તો તં ચીવરં અભિનિપ્ફાદેતું સક્કોતિ અત્તનો પટિલાભવસેન, ઇચ્ચેતં કુસલં સાધુ સુટ્ઠુ સુન્દરં. ચતુક્ખત્તું પઞ્ચક્ખત્તું છક્ખત્તુપરમં તુણ્હીભૂતેન ઉદ્દિસ્સ ઠાતબ્બન્તિ ઠાનલક્ખણનિદસ્સનમેતં. છક્ખત્તુપરમન્તિ ચ ભાવનપુંસકવચનમેતં. છક્ખત્તુપરમન્તિ એતેન ચીવરં ઉદ્દિસ્સ તુણ્હીભૂતેનેવ ઠાતબ્બં, ન અઞ્ઞં કિઞ્ચિ કાતબ્બન્તિ ઇદં ઠાનલક્ખણં. તેનેવ ‘‘ન આસનેતિઆદી’’તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. સદ્દસત્થે પન –

‘‘કિરિયાવિસેસનં સત્થે, વુત્તં ધાતુવિસેસનં;

ભાવનપુંસકન્ત્યેવ, સાસને સમુદીરિત’’ન્તિ. –

વચનતો કિરિયાવિસેસનમેવ સાસનવોહારેન ભાવનપુંસકં નામ જાતં;

‘‘મુદું પચતિઇચ્ચત્ર, પચનં ભવતીતિ ચ;

સુખં સયતિઇચ્ચત્ર, કરોતિ સયનન્તિ ચા’’તિ. –

વચનતો કિરિયાવિસેસનપદેન તુલ્યાધિકરણભૂતં કિરિયાવિસેસ્યપદં અકમ્મકમ્પિ સકમ્મકમ્પિ ભૂધાતુકરધાતૂહિ સમ્બન્ધિતબ્બં હોતીતિ ઇમિના ઞાયેન છક્ખત્તુપરમં ઠાનં ભવિતબ્બં, છક્ખત્તુપરમં ઠાનં કાતબ્બન્તિ અત્થો. એતેન છક્ખત્તુપરમં એવં ઠાનં ભવિતબ્બં, ન તતો અધિકં, છક્ખત્તુપરમં એવ ઠાનં કાતબ્બં, ન તતો ઉદ્ધન્તિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ. ન આસને નિસીદિતબ્બન્તિ ‘‘ઇધ ભન્તે નિસીદથા’’તિ વુત્તેપિ ન નિસીદિતબ્બં. ન આમિસં પટિગ્ગહેતબ્બન્તિ ‘‘યાગુખજ્જકાદિભેદં કિઞ્ચિ આમિસં ગણ્હથ ભન્તે’’તિ યાચિયમાનેનપિ ન ગણ્હિતબ્બં. ન ધમ્મો ભાસિતબ્બોતિ ‘‘મઙ્ગલં વા અનુમોદનં વા ભાસથા’’તિ યાચિયમાનેનપિ કિઞ્ચિ ન ભાસિતબ્બં, કેવલં ‘‘કિંકારણા આગતોસી’’તિ પુચ્છિયમાનેન ‘‘જાનાહિ આવુસો’’તિ વત્તબ્બો.

ઠાનં ભઞ્જતીતિ આગતકારણં ભઞ્જતિ કોપેતિ. ઠાનન્તિ ઠિતિયા ચ કારણસ્સ ચ નામં, તસ્મા આસને નિસીદનેન ઠાનં કુપ્પતિ, આગતકારણમ્પિ, આમિસપટિગ્ગહણાદીસુ પન આગતકારણમેવ ભઞ્જતિ, ન ઠાનં. તેનાહ ‘‘આગતકારણં ભઞ્જતી’’તિ. કેચિ પન ‘‘આમિસપટિગ્ગહણાદિના ઠાનમ્પિ ભઞ્જતી’’તિ વદન્તિ, તં અટ્ઠકથાય ન સમેતિ, ટીકાયમ્પિ નાનાવાદે દસ્સેત્વા ઠાનભઞ્જનં વુત્તં, તં અટ્ઠકથાવચનેન અસંસન્દનતો ગન્થગરુભયેન ન વદિમ્હ. ઇદાનિ યા તિસ્સો ચોદના, છ ચ ઠાનાનિ વુત્તાનિ, તત્થ વુદ્ધિહાનિં દસ્સેન્તો ‘‘સચે ચતુક્ખત્તું ચોદેતી’’તિઆદિમાહ. યસ્મા ચ એકચોદનાવુદ્ધિયા દ્વિન્નં ઠાનાનં હાનિ વુત્તા, તસ્મા ચોદના દ્વિગુણં ઠાનન્તિ લક્ખણં દસ્સિતં હોતિ. ઇતિ ઇમિના લક્ખણેન તિક્ખત્તું ચોદેત્વા છક્ખત્તું ઠાતબ્બં, દ્વિક્ખત્તું ચોદેત્વા અટ્ઠક્ખત્તું ઠાતબ્બં, સકિં ચોદેત્વા દસક્ખત્તું ઠાતબ્બં.

તત્ર તત્ર ઠાને તિટ્ઠતીતિ ઇદં ચોદકસ્સ ઠિતટ્ઠાનતો અપક્કમ્મ તત્ર તત્ર ઉદ્દિસ્સ ઠાનંયેવ સન્ધાય વુત્તં. કો પન વાદો નાનાદિવસેસૂતિ નાનાદિવસેસુ એવં કરોન્તસ્સ કો પન વાદો, વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘સામં વા ગન્તબ્બં, દૂતો વા પાહેતબ્બોતિ ઇદં સભાવતો ચોદેતું અનિચ્છન્તેનપિ કાતબ્બમેવા’’તિ વદન્તિ. ન તં તસ્સ ભિક્ખુનો કિઞ્ચિ અત્થં અનુભોતીતિ તં ચીવરચેતાપન્નં અસ્સ ભિક્ખુનો કિઞ્ચિ અપ્પમત્તકમ્પિ કમ્મં ન નિપ્ફાદેતિ. યુઞ્જન્તાયસ્મન્તો સકન્તિ આયસ્મન્તો અત્તનો સન્તકં ધનં પાપુણન્તુ. વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૫૩૮-૫૩૯) પન ‘‘યતસ્સ ચીવરચેતાપન્નન્તિઆદિ યેન અત્તના વેય્યાવચ્ચકરો નિદ્દિટ્ઠો, ચીવરઞ્ચ અનિપ્ફાદિતં, તસ્સ કત્તબ્બદસ્સનં. એવં ભિક્ખુના વત્થુસામિકાનં વુત્તે ચોદેત્વા દેન્તિ, વટ્ટતિ ‘સામિકા ચોદેત્વા દેન્તી’તિ (પારા. ૫૪૧) અનાપત્તિયં વુત્તત્તા. તેનેવ સો સયં અચોદેત્વા ઉપાસકાદીહિ પરિયાયેન વત્વા ચોદાપેતિ, તેસુ સતક્ખત્તુમ્પિ ચોદેત્વા ચીવરં દાપેન્તેસુ તસ્સ અનાપત્તિ સિદ્ધા હોતિ સિક્ખાપદસ્સ અનાણત્તિકત્તા’’તિ વુત્તં.

૬૫. કેનચિ અનિદ્દિટ્ઠો અત્તનો મુખેનેવ બ્યાવટભાવં વેય્યાવચ્ચકરત્તં પત્તો મુખવેવટિકો, અવિચારેતુકામતાયાતિ ઇમિના વિજ્જમાનમ્પિ દાતું અનિચ્છન્તા અરિયાપિ વઞ્ચનાધિપ્પાયં વિના વોહારતો નત્થીતિ વદન્તીતિ દસ્સેતિ. સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૫૩૭-૫૩૯) પન ‘‘અવિચારેતુકામતાયાતિ ઇમસ્મિં પક્ખે ‘નત્થમ્હાકં કપ્પિયકારકો’તિ ઇદં તાદિસં કરોન્તો કપ્પિયકારકો નત્થીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. ભેસજ્જક્ખન્ધકે મેણ્ડકસેટ્ઠિવત્થુમ્હિ (મહાવ. ૨૯૯) વુત્તં ‘‘સન્તિ ભિક્ખવે’’તિઆદિવચનમેવ મેણ્ડકસિક્ખાપદં નામ. તત્થ હિ મેણ્ડકેન નામ સેટ્ઠિના ‘‘સન્તિ હિ ભન્તે મગ્ગા કન્તારા અપ્પોદકા અપ્પભક્ખા ન સુકરા અપાથેય્યેન ગન્તું, સાધુ ભન્તે ભગવા ભિક્ખૂનં પાથેય્યં અનુજાનાતૂ’’તિ યાચિતેન ભગવતા ‘‘અનુજાનામિ ભિક્ખવે પાથેય્યં પરિયેસિતું. તણ્ડુલો તણ્ડુલત્થિકેન, મુગ્ગો મુગ્ગત્થિકેન, માસો માસત્થિકેન, લોણં લોણત્થિકેન, ગુળો ગુળત્થિકેન, તેલં તેલત્થિકેન, સપ્પિ સપ્પિત્થિકેના’’તિ વત્વા ઇદં વુત્તં ‘‘સન્તિ, ભિક્ખવે, મનુસ્સા સદ્ધા પસન્ના, તે કપ્પિયકારકાનં હત્થે હિરઞ્ઞં ઉપનિક્ખિપન્તિ ‘ઇમિના યં અય્યસ્સ કપ્પિયં, તં દેથા’તિ. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, યં તતો કપ્પિયં, તં સાદિતું, ન ત્વેવાહં, ભિક્ખવે, કેનચિ પરિયાયેન જાતરૂપરજતં સાદિતબ્બં પરિયેસિતબ્બન્તિ વદામી’’તિ. ‘‘કપ્પિયકારકાનં હત્થે હિરઞ્ઞં નિક્ખિપન્તી’’તિ એત્થાપિ ભિક્ખુસ્સ આરોચનં અત્થિયેવ, અઞ્ઞથા અનિદ્દિટ્ઠકપ્પિયકારકપક્ખં ભજતીતિ ન ચોદેતબ્બો સિયા, ઇદં પન દૂતેન નિદ્દિટ્ઠકપ્પિયકારકે સન્ધાય વુત્તં, ન પન ભિક્ખુના નિદ્દિટ્ઠે વા અનિદ્દિટ્ઠે વા. તેનેવાહ ‘‘એત્થ ચોદનાય પરિમાણં નત્થી’’તિઆદિ. યદિ મૂલં સન્ધાય ચોદેતિ, તં સાદિતમેવ સિયાતિ આહ ‘‘મૂલં અસાદિયન્તેના’’તિ.

અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતેસુ વિય પટિપજ્જિતબ્બન્તિ ઇદં અત્તના ચોદનાટ્ઠાનઞ્ચ ન કાતબ્બન્તિ દસ્સનત્થં વુત્તં. પિણ્ડપાતાદીનં અત્થાયાતિ ઇમિના ચીવરત્થાયેવ ન હોતીતિ દસ્સેતિ. એસેવ નયોતિ ઇમિના વત્થુસામિના નિદ્દિટ્ઠકપ્પિયકારકેસુપિ પિણ્ડપાતાદીનમ્પિ અત્થાય દિન્ને ચ ઠાનચોદનાદિસબ્બં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ કાતબ્બન્તિ દસ્સેતિ.

૬૬. ઉપનિક્ખિત્તસાદિયને પનાતિઆદીસુ ‘‘ઇદં અય્યસ્સ હોતૂ’’તિ એવં સમ્મુખા વા ‘‘અમુકસ્મિં નામ ઠાને મમ હિરઞ્ઞસુવણ્ણં અત્થિ, તં તુય્હં હોતૂ’’તિ એવં પરમ્મુખા વા ઠિતસ્સ કેવલં વાચાય વા હત્થમુદ્દાય વા ‘‘તુય્હ’’ન્તિ વત્વા પરિચ્ચત્તસ્સ કાયવાચાહિ અપ્પટિક્ખિપિત્વા ચિત્તેન સાદિયનં ઉપનિક્ખિત્તસાદિયનં નામ. સાદિયતીતિ વુત્તમેવત્થં વિભાવેતિ ‘‘ગણ્હિતુકામો હોતી’’તિ.

ઇદં ગુત્તટ્ઠાનન્તિ આચિક્ખિતબ્બન્તિ પચ્ચયપરિભોગંયેવ સન્ધાય આચિક્ખિતબ્બં. ‘‘ઇધ નિક્ખિપા’’તિ વુત્તે ‘‘ઉગ્ગણ્હાપેય્ય વા’’તિ વુત્તલક્ખણેન નિસ્સગ્ગિયં હોતીતિ આહ ‘‘ઇધ નિક્ખિપાહીતિ ન વત્તબ્બ’’ન્તિ. અથ વા ‘‘ઇદં ગુત્તટ્ઠાન’’ન્તિ આચિક્ખન્તો ઠાનસ્સ ગુત્તભાવમેવ દસ્સેતિ, ન વત્થું પરામસતિ, તસ્મા આચિક્ખિતબ્બં. ‘‘ઇધ નિક્ખિપાહી’’તિ પન વદન્તો નિક્ખિપિતબ્બં વત્થું નિક્ખિપાહીતિ વત્થું પરામસતિ નામ, તસ્મા ન વત્તબ્બં. પરતો ઇદં ગણ્હાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. કપ્પિયઞ્ચ અકપ્પિયઞ્ચ નિસ્સાય ઠિતં હોતીતિ યસ્મા તતો ઉપ્પન્નપચ્ચયપરિભોગો કપ્પતિ, તસ્મા કપ્પિયં નિસ્સાય ઠિતં, યસ્મા પન દુબ્બિચારણાય તતો ઉપ્પન્નપચ્ચયપરિભોગો ન કપ્પતિ, તસ્મા અકપ્પિયં નિસ્સાય ઠિતન્તિ વેદિતબ્બં. અથ વા ઇદં ધનં યસ્મા ‘‘નયિદં કપ્પતી’’તિ પટિક્ખિત્તં, તસ્મા કપ્પિયં નિસ્સાય ઠિતં, યસ્મા પન સબ્બસો અવિસ્સજ્જિતં, તસ્મા અકપ્પિયં નિસ્સાય ઠિતં. અથ વા તં ધનં યસ્મા પચ્છા સુટ્ઠુવિચારણાય સતિયા કપ્પિયં ભવિસ્સતિ, દુબ્બિચારણાય સતિયા અકપ્પિયં ભવિસ્સતિ, તસ્મા કપ્પિયઞ્ચ અકપ્પિયઞ્ચ નિસ્સાય ઠિતં હોતીતિ. વિમતિવિનોદનિયં પન ‘‘એકો સતં વા સહસ્સં વાતિઆદિ રૂપિયે હેટ્ઠિમકોટિયા પવત્તનાકારં દસ્સેતું વુત્ત’’ન્તિ ચ ‘‘ન પન એવં પટિપજ્જિતબ્બમેવાતિ દસ્સેતું, ‘ઇધ નિક્ખિપાહી’તિ વુત્તે ઉગ્ગણ્હાપનં હોતીતિ આહ ‘ઇધ નિક્ખિપાહી’તિ ન વત્તબ્બ’’ન્તિ ચ ‘‘કપ્પિયઞ્ચ…પે… હોતીતિ યસ્મા અસાદિતત્તા તતો ઉપ્પન્નપચ્ચયા વટ્ટન્તિ, તસ્મા કપ્પિયં નિસ્સાય ઠિતં, યસ્મા પન દુબ્બિચારણાય સતિ તતો ઉપ્પન્નં ન કપ્પતિ, તસ્મા અકપ્પિયં નિસ્સાય ઠિતન્તિ વેદિતબ્બ’’ન્તિ ચ વુત્તં.

૬૭. સઙ્ઘમજ્ઝે નિસ્સજ્જિતબ્બન્તિ યસ્મા રૂપિયં નામ અકપ્પિયં, તસ્મા સઙ્ઘસ્સ વા ગણસ્સ વા પુગ્ગલસ્સ વા નિસ્સજ્જિતબ્બન્તિ ન વુત્તં. યસ્મા પન તં પટિગ્ગહિતમત્તમેવ હોતિ, ન તેન કિઞ્ચિ કપ્પિયભણ્ડં ચેતાપિતં, તસ્મા ઉપાયેન પરિભોગદસ્સનત્થં ‘‘સઙ્ઘમજ્ઝે નિસ્સજ્જિતબ્બ’’ન્તિ (પારા. ૫૮૪) વુત્તં. ન તેન કિઞ્ચિ કપ્પિયભણ્ડં ચેતાપિતન્તિ ઇમિના ચેતાપિતઞ્ચે, નત્થિ પરિભોગૂપાયો ઉગ્ગહેત્વા અનિસ્સટ્ઠરૂપિયેન ચેતાપિતત્તા. ઈદિસઞ્હિ સઙ્ઘમજ્ઝે નિસ્સજ્જનં કત્વાવ છડ્ડેત્વા પાચિત્તિયં દેસાપેતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. કેચિ પન ‘‘યસ્મા નિસ્સગ્ગિયવત્થું પટિગ્ગહેત્વાપિ ચેતાપિતં કપ્પિયભણ્ડં સઙ્ઘે નિસ્સટ્ઠં કપ્પિયકારકેહિ નિસ્સટ્ઠરૂપિયેન પરિવત્તેત્વા આનીતકપ્પિયભણ્ડસદિસં હોતિ, તસ્મા વિનાવ ઉપાયં ભાજેત્વા પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ, તં પત્તચતુક્કાદિકથાય ન સમેતિ. તત્થ હિ રૂપિયેન પરિવત્તિતપત્તસ્સ અપરિભોગોવ દસ્સિતો, ન નિસ્સજ્જનવિચારોતિ. કપ્પિયં આચિક્ખિતબ્બન્તિ પબ્બજિતાનં સપ્પિ વા તેલં વા વટ્ટતિ ઉપાસકાતિ એવં આચિક્ખિતબ્બં.

આરામિકાનં વા પત્તભાગન્તિ ઇદં ગિહીનં હત્થગતોપિ સોયેવ ભાગોતિ કત્વા વુત્તં. સચે પન તેન અઞ્ઞં પરિવત્તેત્વા આરામિકા દેન્તિ, પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતીતિ મજ્ઝિમગણ્ઠિપદે ચૂળગણ્ઠિપદે ચ વુત્તં. તતો હરિત્વાતિ અઞ્ઞેસં પત્તભાગતો હરિત્વા. કસિણપરિકમ્મન્તિ આલોકકસિણપરિકમ્મં. મઞ્ચપીઠાદીનિ વાતિ એત્થ તતો ગહિતમઞ્ચપીઠાદીનિ પરિવત્તેત્વા અઞ્ઞં ચે ગહિતં, વટ્ટતીતિ વદન્તિ. છાયાપીતિ ભોજનસાલાદીનં છાયાપિ. પરિચ્છેદાતિક્કન્તાતિ ગેહપરિચ્છેદં અતિક્કન્તા, છાયાય ગતગતટ્ઠાનં ગેહં ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. મગ્ગેનપીતિ એત્થ સચે અઞ્ઞો મગ્ગો નત્થિ, મગ્ગં અધિટ્ઠહિત્વા ગન્તું વટ્ટતીતિ વદન્તિ. કીતાયાતિ તેન વત્થુના કીતાય. ઉપનિક્ખેપં ઠપેત્વા સઙ્ઘો પચ્ચયે પરિભુઞ્જતીતિ સચે ઉપાસકો ‘‘અતિબહુ એતં હિરઞ્ઞં, ઇદં ભન્તે અજ્જેવ ન વિનાસેતબ્બ’’ન્તિ વત્વા સયં ઉપનિક્ખેપં ઠપેતિ, અઞ્ઞેન વા ઠપાપેતિ, એવં ઉપનિક્ખેપં ઠપેત્વા તતો ઉપ્પન્નપચ્ચયં પરિભુઞ્જન્તો સઙ્ઘો પચ્ચયે પરિભુઞ્જતિ, તેન વત્થુના ગહિતત્તા ‘‘અકપ્પિય’’ન્તિ વુત્તં. વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૫૮૩-૫૮૪) પન ‘‘ઉપનિક્ખેપં ઠપેત્વાતિ કપ્પિયકારકેહિ વડ્ઢિયા પયોજનં સન્ધાય વુત્તં. અકપ્પિયન્તિ તેન વત્થુના ગહિતત્તા વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં.

સચે સો છડ્ડેતીતિ યત્થ કત્થચિ ખિપતિ, અથાપિ ન છડ્ડેતિ, સયં ગહેત્વા ગચ્છતિ, ન વારેતબ્બો. નો ચે છડ્ડેતીતિ અથ નેવ ગહેત્વા ગચ્છતિ, ન છડ્ડેતિ, ‘‘કિં મય્હં ઇમિના બ્યાપારેના’’તિ યેનકામં પક્કમતિ, તતો યથાવુત્તલક્ખણો રૂપિયછડ્ડકો સમન્નિતબ્બો. યો ન છન્દાગતિન્તિઆદીસુ લોભવસેન તં વત્થું અત્તનો વા કરોન્તો અત્તાનં વા ઉક્કંસેન્તો છન્દાગતિં નામ ગચ્છતિ. દોસવસેન ‘‘નેવાયં માતિકં જાનાતિ, ન વિનય’’ન્તિ પરં અપસાદેન્તો દોસાગતિં નામ ગચ્છતિ. મોહવસેન પમુટ્ઠો પમુટ્ઠસ્સતિભાવં આપજ્જન્તો મોહાગતિં નામ ગચ્છતિ. રૂપિયપટિગ્ગાહકસ્સ ભયેન છડ્ડેતું અવિસહન્તો ભયાગતિં નામ ગચ્છતિ. એવં અકરોન્તો ન છન્દાગતિં ગચ્છતિ, ન દોસાગતિં ગચ્છતિ, ન મોહાગતિં ગચ્છતિ, ન ભયાગતિં ગચ્છતિ નામાતિ વેદિતબ્બો.

૬૮. પતિતોકાસં અસમન્નારહન્તેન છડ્ડેતબ્બન્તિ ઇદં નિરપેક્ખભાવદસ્સનપરન્તિ વેદિતબ્બં, તસ્મા પતિતટ્ઠાને ઞાતેપિ તસ્સ ગૂથં છડ્ડેન્તસ્સ વિય નિરપેક્ખભાવોયેવેત્થ પમાણન્તિ વેદિતબ્બં. અસન્તસમ્ભાવનાયાતિ અત્તનિ અવિજ્જમાનઉત્તરિમનુસ્સધમ્મારોચનં સન્ધાય વુત્તં. થેય્યપરિભોગો નામ અનરહસ્સ પરિભોગો. ભગવતા હિ અત્તનો સાસને સીલવતો પચ્ચયા અનુઞ્ઞાતા, ન દુસ્સીલસ્સ. દાયકાનમ્પિ સીલવતો એવ પરિચ્ચાગો, ન દુસ્સીલસ્સ અત્તનો કારાનં મહપ્ફલભાવસ્સ પચ્ચાસીસનતો. ઇતિ સત્થારા અનનુઞ્ઞાતત્તા દાયકેહિ ચ અપરિચ્ચત્તત્તા દુસ્સીલસ્સ પરિભોગો થેય્યપરિભોગો. ઇણવસેન પરિભોગો ઇણપરિભોગો, પટિગ્ગાહકતો દક્ખિણાવિસુદ્ધિયા અભાવતો ઇણં ગહેત્વા પરિભોગો વિયાતિ અત્થો. તસ્માતિ ‘‘સીલવતો’’તિઆદિના વુત્તમેવત્થં કારણભાવેન પચ્ચામસતિ. ચીવરં પરિભોગે પરિભોગેતિ કાયતો મોચેત્વા પરિભોગે પરિભોગે. પુરેભત્ત…પે… પચ્છિમયામેસુ પચ્ચવેક્ખિતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. તથા અસક્કોન્તેન યથાવુત્તકાલવિસેસવસેન એકસ્મિં દિવસે ચતુક્ખત્તું તિક્ખત્તું દ્વિક્ખત્તું સકિંયેવ વા પચ્ચવેક્ખિતબ્બં.

સચસ્સ અપ્પચ્ચવેક્ખતોવ અરુણો ઉગ્ગચ્છતિ, ઇણપરિભોગટ્ઠાને તિટ્ઠતીતિ એત્થ હિય્યો યં મયા ચીવરં પરિભુત્તં, તં યાવદેવ સીતસ્સ પટિઘાતાય…પે… હિરિકોપિનપટિચ્છાદનત્થં. હિય્યો યો મયા પિણ્ડપાતો પરિભુત્તો, સો નેવ દવાયાતિઆદિના સચે અતીતપરિભોગપચ્ચવેક્ખણં ન કરેય્ય, ઇણપરિભોગટ્ઠાને તિટ્ઠતીતિ વદન્તિ, તં વીમંસિતબ્બં. સેનાસનમ્પિ પરિભોગે પરિભોગેતિ પવેસે પવેસે. એવં પન અસક્કોન્તેન પુરેભત્તાદીસુ પચ્ચવેક્ખિતબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ સક્કા વિઞ્ઞાતુન્તિ ઇધ વિસું ન વુત્તં. સતિપચ્ચયતાતિ સતિયા પચ્ચયભાવો. પટિગ્ગહણસ્સ પરિભોગસ્સ ચ પચ્ચવેક્ખણસતિયા પચ્ચયભાવો યુજ્જતિ, પચ્ચવેક્ખિત્વાવ પટિગ્ગહેતબ્બં પરિભુઞ્જિતબ્બઞ્ચાતિ અત્થો. તેનેવાહ ‘‘સતિં કત્વા’’તિઆદિ. એવં સન્તેપીતિ યદિપિ દ્વીસુપિ ઠાનેસુ પચ્ચવેક્ખણા યુત્તા, એવં સન્તેપિ. અપરે પનાહુ ‘‘સતિપચ્ચયતાતિ સતિ ભેસજ્જપરિભોગસ્સ પચ્ચયભાવે, પચ્ચયેતિ અત્થો. એવં સન્તેપીતિ પચ્ચયે સતિપી’’તિ, તં તેસં મતિમત્તં. તથા હિ પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલં પચ્ચવેક્ખણાય વિસુજ્ઝતિ, ન પચ્ચયસબ્ભાવમત્તેન.

નનુ ચ ‘‘પરિભોગે કરોન્તસ્સ અનાપત્તી’’તિ ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરસીલં વુત્તં, તસ્મા પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલસ્સ પાતિમોક્ખસંવરસીલસ્સ ચ કો વિસેસોતિ? વુચ્ચતે – પુરિમેસુ તાવ તીસુ પચ્ચયેસુ વિસેસો પાકટોયેવ, ગિલાનપચ્ચયે પન યથા વતિં કત્વા રુક્ખમૂલે ગોપિતે તસ્સ ફલાનિપિ રક્ખિતાનેવ હોન્તિ, એવમેવ પચ્ચવેક્ખણાય પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલે રક્ખિતે તપ્પટિબદ્ધં પાતિમોક્ખસંવરસીલમ્પિ નિપ્ફન્નં નામ હોતિ. ગિલાનપચ્ચયં અપ્પચ્ચવેક્ખિત્વા પરિભુઞ્જન્તસ્સ સીલં ભિજ્જમાનં પાતિમોક્ખસંવરસીલમેવ ભિજ્જતિ, પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલં પન પચ્છાભત્તપુરિમયામાદીસુ યાવ અરુણુગ્ગમના અપ્પચ્ચવેક્ખન્તસ્સેવ ભિજ્જતિ. પુરેભત્તઞ્હિ અપ્પચ્ચવેક્ખિત્વાપિ ગિલાનપચ્ચયં પરિભુઞ્જન્તસ્સ અનાપત્તિ, ઇદમેતેસં નાનાકરણન્તિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૫૮૫) આગતં.

વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૫૮૫) પન ‘‘થેય્યપરિભોગોતિ પચ્ચયસ્સામિના ભગવતા અનનુઞ્ઞાતત્તા વુત્તં. ઇણપરિભોગોતિ ભગવતા અનુઞ્ઞાતમ્પિ કત્તબ્બં અકત્વા પરિભુઞ્જનતો વુત્તં. તેન ચ પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલં વિપજ્જતીતિ દસ્સેતિ. પરિભોગે પરિભોગેતિ કાયતો મોચેત્વા મોચેત્વા પરિભોગે. પચ્છિમયામેસુ પચ્ચવેક્ખિતબ્બન્તિ યોજના. ઇણપરિભોગટ્ઠાને તિટ્ઠતીતિ એત્થ ‘હિય્યો યં મયા ચીવરં પરિભુત્ત’ન્તિઆદિનાપિ અતીતપચ્ચવેક્ખણા વટ્ટતીતિ વદન્તિ. પરિભોગે પરિભોગેતિ ઉદકપતનટ્ઠાનતો અન્તોપવેસનેસુ નિસીદનસયનેસુ ચ. સતિપચ્ચયતા વટ્ટતીતિ પચ્ચવેક્ખણસતિયા પચ્ચયત્તં લદ્ધું વટ્ટતિ. પટિગ્ગહણે ચ પરિભોગે ચ પચ્ચવેક્ખણાસતિ અવસ્સં લદ્ધબ્બાતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘સતિં કત્વા’તિઆદિ. કેચિ પન ‘સતિપચ્ચયતા પચ્ચયે સતિ ભેસજ્જપરિભોગસ્સ કારણે સતી’તિ એવમ્પિ અત્થં વદન્તિ, તેસમ્પિ પચ્ચયે સતીતિ પચ્ચયસબ્ભાવસલ્લક્ખણે સતીતિ એવમત્થો ગહેતબ્બો પચ્ચયસબ્ભાવમત્તેન સીલસ્સ અસુજ્ઝનતો. પરિભોગે અકરોન્તસ્સેવ આપત્તીતિ ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરસીલસ્સ ભેદો દસ્સિતો, ન પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલસ્સ તસ્સ અતીતપચ્ચવેક્ખણાય વિસુજ્ઝનતો. એતસ્મિં પન સેસપચ્ચયેસુ ચ ઇણપરિભોગાદિવચનેન પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલસ્સેવ ભેદોતિ એવમિમેસં નાનાકરણં વેદિતબ્બ’’ન્તિ આગતં.

એતેસુ દ્વીસુ પકરણેસુ ‘‘ઇણપરિભોગટ્ઠાને તિટ્ઠતી’’તિ એત્થ હિય્યો યં મયા ચીવરં પરિભુત્તન્તિ…પે… વદન્તીતિ આગતં. ઇમં પન નયં નિસ્સાય ઇદાનિ એકચ્ચે પણ્ડિતા ‘‘અજ્જપાતો પરિભુત્તં સાયં પચ્ચવેક્ખન્તેન અજ્જ યં મયા ચીવરં પરિભુત્તન્તિઆદિના અતીતવસેન પચ્ચવેક્ખણા કાતબ્બા’’તિ વદન્તિ. કેચિ ‘‘હિય્યો પરિભુત્તમેવ અતીતવસેન પચ્ચવેક્ખણા કાતબ્બા, ન અજ્જ પરિભુત્તં, તં પન પચ્ચુપ્પન્નવસેન પચ્ચવેક્ખણાયેવા’’તિ વદન્તિ. તત્થ મૂલવચને એવં વિચારણા કાતબ્બા. કથં? ઇદં હિય્યોત્યાદિવચનં સુત્તં વા સુત્તાનુલોમં વા આચરિયવાદો વા અત્તનોમતિ વાતિ. તત્થ ન તાવ સુત્તં હોતિ ‘‘સુત્તં નામ સકલે વિનયપિટકે પાળી’’તિ વુત્તત્તા ઇમસ્સ ચ વચનસ્સ ન પાળિભૂતત્તા. ન ચ સુત્તાનુલોમં ‘‘સુત્તાનુલોમં નામ ચત્તારો મહાપદેસા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૪૫) વુત્તત્તા ઇમસ્સ ચ મહાપદેસભાવાભાવતો. ન ચ આચરિયવાદો ‘‘આચરિયવાદો નામ ધમ્મસઙ્ગાહકેહિ પઞ્ચહિ અરહન્તસતેહિ ઠપિતા પાળિવિનિમુત્તા ઓક્કન્તવિનિચ્છયપ્પવત્તા અટ્ઠકથાતન્તી’’તિ વચનતો ઇમસ્સ ચ અટ્ઠકથાપાઠભાવાભાવતો. ન ચ અત્તનોમતિ ‘‘અત્તનોમતિ નામ સુત્તસુત્તાનુલોમઆચરિયવાદે મુઞ્ચિત્વા અનુમાનેન અત્તનો બુદ્ધિયા નયગ્ગાહેન ઉપટ્ઠિતાકારકથનં, અપિચ સુત્તન્તાભિધમ્મવિનયટ્ઠકથાસુ આગતો સબ્બોપિ થેરવાદો અત્તનોમતિ નામા’’તિ વુત્તત્તા ઇમસ્સ ચ અટ્ઠકથાસુ આગતત્થેરવાદભાવાભાવતો.

ઇતિ –

‘‘ચતુબ્બિધઞ્હિ વિનયં, મહાથેરા મહિદ્ધિકા;

નીહરિત્વા પકાસેસું, ધમ્મસઙ્ગાહકા પુરા’’તિ. (પારા. અટ્ઠ. ૧.૪૫) –

વુત્તેસુ ચતુબ્બિધવિનયેસુ અનન્તોગધત્તા ઇદં વચનં વિચારેતબ્બં. તેન વુત્તં સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૫૮૫) ટીકાચરિયેન ‘‘તં વીમંસિતબ્બ’’ન્તિ. અથ વા ‘‘નયગ્ગાહેન ઉપટ્ઠિતાકારકથન’’ન્તિ ઇમિના લક્ખણેન તેસં તેસં આચરિયાનં ઉપટ્ઠિતાકારવસેન કથનં અત્તનોમતિ સિયા, એવમ્પિ વિચારેતબ્બમેવ. ‘‘અત્તનોમતિ આચરિયવાદે ઓતારેતબ્બા. સચે તત્થ ઓતરતિ ચેવ સમેતિ ચ, ગહેતબ્બા. સચે નેવ ઓતરતિ ન સમેતિ, ન ગહેતબ્બા. અયઞ્હિ અત્તનોમતિ નામ સબ્બદુબ્બલા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૪૫) વચનતો ઇમસ્સ ચ વચનસ્સ અટ્ઠકથાવચને અનોતરણતો અપ્પવિસનતો. વુત્તઞ્હિ અટ્ઠકથાયં ‘‘સચસ્સ અપ્પચ્ચવેક્ખતોવ અરુણો ઉગ્ગચ્છતિ, ઇણપરિભોગટ્ઠાને તિટ્ઠતી’’તિ.

અપરો નયો – કિં ઇદં વચનં પાળિવચનં વા અટ્ઠકથાવચનં વા ટીકાવચનં વા ગન્થન્તરવચનં વાતિ. તત્થ ન તાવ પાળિવચનં, ન અટ્ઠકથાવચનં, ન ગન્થન્તરવચનં, અથ ખો ટીકાવચનન્તિ. હોતુ ટીકાવચનં, સકવચનં વા પરવચનં વા અધિપ્પેતવચનં વા અનધિપ્પેતવચનં વાતિ. તત્થ ન સકવચનં હોતિ, અથ ખો પરવચનં. તેનાહ ‘‘વદન્તી’’તિ. ન ટીકાચરિયેન અધિપ્પેતવચનં હોતિ, અથ ખો અનધિપ્પેતવચનં. તેનાહ ‘‘તં વીમંસિતબ્બ’’ન્તિ. તેહિ પન આચરિયેહિ અતીતપરિભોગપચ્ચવેક્ખણાતિ ઇદં અતીતપઅભોગવસેન પચ્ચવેક્ખણા અતીતપરિભોગપચ્ચવેક્ખણાતિ પરિકપ્પેત્વા અતીતવાચકેન સદ્દેન યોજેત્વા કતં ભવેય્ય. અતીતે પરિભોગો અતીતપરિભોગો, અતીતપરિભોગસ્સ પચ્ચવેક્ખણા અતીતપરિભોગપચ્ચવેક્ખણાતિ એવં પન કતે અતીતપરિભોગસ્સ પચ્ચુપ્પન્નસમીપત્તા પચ્ચુપ્પન્નવાચકેન સદ્દેન કથનં હોતિ યથા તં નગરતો આગન્ત્વા નિસિન્નં પુરિસં ‘‘કુતો આગચ્છસી’’તિ વુત્તે ‘‘નગરતો આગચ્છામી’’તિ પચ્ચુપ્પન્નવાચકસદ્દેન કથનં.

વિનયસુત્તન્તવિસુદ્ધિમગ્ગાદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૩; વિસુદ્ધિ. ૧.૧૮) ચ ‘‘પટિસઙ્ખા યોનિસો ચીવરં પટિસેવતી’’તિ વત્તમાનવચનેનેવ પાઠો હોતિ, ન અતીતવચનેન, અતીતપરિભોગોતિ ચ ઇમસ્મિંયેવ દિવસે પચ્છાભત્તાદિકાલં ઉપાદાય પુરેભત્તાદીસુ પરિભોગો ઇચ્છિતબ્બો, ન હિય્યો પરિભોગો. કથં વિઞ્ઞાયતીતિ ચે? અટ્ઠકથાપમાણેન. વુત્તઞ્હિ અટ્ઠકથાયં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૮૫) ‘‘પિણ્ડપાતો આલોપે આલોપે, તથા અસક્કોન્તેન પુરેભત્તપચ્છાભત્તપુરિમયામપચ્છિમયામેસુ. સચસ્સ અપ્પચ્ચવેક્ખતોવ અરુણો ઉગ્ગચ્છતિ, ઇણપરિભોગટ્ઠાને તિટ્ઠતી’’તિ. એતેન પિણ્ડપાતં આલોપે આલોપે પચ્ચવેક્ખન્તો ભોજનકિરિયાય અપરિનિટ્ઠિતત્તા મુખ્યતો પચ્ચુપ્પન્નપચ્ચવેક્ખણા હોતિ, પુરેભત્તાદીસુ ચતૂસુ કોટ્ઠાસેસુ પચ્ચવેક્ખન્તો ભોજનકિરિયાય પરિનિટ્ઠિતત્તા અતીતપચ્ચવેક્ખણા હોતીતિ દસ્સેતિ. સા પન પચ્ચુપ્પન્નસમીપત્તા વત્તમાનવચનેન વિધીયતિ. યદિ હિ હિય્યો પરિભુત્તાનિ અતીતપચ્ચવેક્ખણેન પચ્ચવેક્ખિતબ્બાનિ સિયું, અતીતદુતિયદિવસતતિયદિવસાદિમાસસંવચ્છરાદિપરિભુત્તાનિપિ પચ્ચવેક્ખિતબ્બાનિ સિયું, એવઞ્ચ સતિ યથાવુત્તઅટ્ઠકથાવચનં નિરત્થકં સિયા, તસ્મા અટ્ઠકથાવચનમેવ પમાણં કાતબ્બં. યથાહ –

‘‘બુદ્ધેન ધમ્મો વિનયો ચ વુત્તો;

યો તસ્સ પુત્તેહિ તથેવ ઞાતો;

સો યેહિ તેસં મતિમચ્ચજન્તા;

યસ્મા પુરે અટ્ઠકથા અકંસુ.

‘‘તસ્મા હિ યં અટ્ઠકથાસુ વુત્તં;

તં વજ્જયિત્વાન પમાદલેખં;

સબ્બમ્પિ સિક્ખાસુ સગારવાનં;

યસ્મા પમાણં ઇધ પણ્ડિતાન’’ન્તિ. (પારા. અટ્ઠ. ૧.ગન્થારમ્ભકથા);

યસ્મા ચ સબ્બાસવસુત્તાદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૩) ભગવતા દેસિતકાલે ભિક્ખુકત્તુકત્તા નામયોગત્તા વત્તમાનપઠમપુરિસવસેન ‘‘પટિસઙ્ખા યોનિસો ચીવરં પટિસેવતી’’તિ દેસિતા, તદનુકરણેન ભિક્ખૂનં પચ્ચવેક્ખણકાલે અત્તકત્તુકત્તા અમ્હયોગત્તા વત્તમાનઉત્તમપુરિસવસેન ‘‘પટિસઙ્ખા યોનિસો ચીવરં પટિસેવામી’’તિ પચ્ચવેક્ખિતબ્બા હોતિ, ‘‘સીતસ્સ પટિઘાતાયા’’તિઆદીનિ તદત્થસમ્પદાનપદાનિ ચ ‘‘પટિસેવતિ, પટિસેવામી’’તિ વુત્તપટિસેવનકિરિયાયમેવ સમ્બન્ધિતબ્બાનિ હોન્તિ, તાનિ ચ કિરિયાપદાનિ પચ્ચુપ્પન્નવસેન વા પચ્ચુપ્પન્નસમીપઅતીતવસેન વા વત્તમાનવિભત્તિયુત્તાનિ હોન્તિ, તસ્મા પચ્ચુપ્પન્નપરિભુત્તાનં વા અતીતપરિભુત્તાનં વા પચ્ચયાનં પચ્ચવેક્ખણકાલે ‘‘પટિસેવામી’’તિ વચનં ભગવતો વચનસ્સ અનુગતત્તા ઉપપન્નમેવાતિ દટ્ઠબ્બં.

અનુવચનેપિ એવં વિચારણા કાતબ્બા – ‘‘અજ્જ પાતો પરિભુત્તં સાયં પચ્ચવેક્ખન્તેન અજ્જ યં મયા ચીવરં પરિભુત્તન્તિઆદિના અતીતવસેન પચ્ચવેક્ખણા કાતબ્બા’’તિ યે વદન્તિ, તે એવં પુચ્છિતબ્બા – કિં ભવન્તો ભગવતા અતીતપરિભુત્તેસુ અતીતવસેન પચ્ચવેક્ખણા દેસિતાતિ? ન દેસિતા. કથં દેસિતાતિ? ‘‘પચ્ચવેક્ખતી’’તિ પચ્ચુપ્પન્નવસેનેવ દેસિતાતિ. કિં ભોન્તો ભગવતો કાલે અતીતપરિભુત્તેસુ પચ્ચવેક્ખણા નત્થીતિ? અત્થિ. અથ કસ્મા ભગવતા પચ્ચુપ્પન્નવસેનેવ પચ્ચવેક્ખણા દેસિતાતિ? પચ્ચુપ્પન્નસમીપવસેન વા સામઞ્ઞવસેન વા દેસિતાતિ. એવં સન્તે ભગવતો અનુકરણેન ઇદાનિપિ અતીતપરિભુત્તાનં પચ્ચયાનં પચ્ચુપ્પન્નવસેન પચ્ચવેક્ખણા કાતબ્બાતિ. યે પન એવં વદન્તિ ‘‘હિય્યો પરિભુત્તાનમેવ અતીતપચ્ચવેક્ખણા કાતબ્બા, ન અજ્જ પરિભુત્તાનં, તેસં પન પચ્ચુપ્પન્નપચ્ચવેક્ખણાયેવા’’તિ, તે એવં વત્તબ્બા – કિં ભોન્તો યથા તુમ્હે વદન્તિ, એવં પાળિયં અત્થીતિ? નત્થિ. અટ્ઠકથાયં અત્થીતિ? નત્થિ. એવં સન્તે સાટ્ઠકથેસુ તેપિટકેસુ બુદ્ધવચનેસુ અસંવિજ્જમાનં તુમ્હાકં વચનં કથં પચ્ચેતબ્બન્તિ? આચરિયપરમ્પરાવસેન. હોતુ તુમ્હાકં આચરિયલદ્ધિવસેન કથનં, કાલો નામ તિવિધો અતીતો અનાગતો પચ્ચુપ્પન્નોતિ. તત્થ પરિનિટ્ઠિતકિરિયા અતીતો નામ, અભિમુખકિરિયા અનાગતો નામ, આરદ્ધઅનિટ્ઠિતકિરિયા પચ્ચુપ્પન્નો નામ. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘આરદ્ધાનિટ્ઠિતો ભાવો, પચ્ચુપ્પન્નો સુનિટ્ઠિતો;

અતીતાનાગતુપ્પાદ-મપ્પત્તાભિમુખા કિરિયા’’તિ.

તત્થ અજ્જ વા હોતુ હિય્યો વા તતો પુબ્બે વા, પરિભુત્તપચ્ચયો સુપરિનિટ્ઠિતભુઞ્જનકિરિયત્તા અતીતો નામ. તત્થ હિય્યો વા તતો પુબ્બે વા પરિભુત્તપચ્ચયો અતિક્કન્તઅરુણુગ્ગમનત્તા ન પચ્ચવેક્ખણારહો, પચ્ચવેક્ખિતોપિ અપ્પચ્ચવેક્ખિતોયેવ હોતિ, ઇણપરિભોગટ્ઠાને તિટ્ઠતિ. વુત્તઞ્હિ અટ્ઠકથાયં ‘‘સચસ્સ અપ્પચ્ચવેક્ખતોવ અરુણો ઉગ્ગચ્છતિ, ઇણપરિભોગટ્ઠાને તિટ્ઠતી’’તિ. અજ્જેવ પન ચીવરઞ્ચ સેનાસનઞ્ચ પરિભોગે પરિભોગે, પિણ્ડપાતં આલોપે આલોપે, ભેસજ્જં પટિગ્ગહણે પરિભોગે ચ પચ્ચવેક્ખતો અપરિનિટ્ઠિતભુઞ્જનકિરિયત્તા પચ્ચુપ્પન્નપરિભુત્તપચ્ચવેક્ખણા નામ હોતિ. પુરે પરિભુત્તં તતો પચ્છા ચતૂસુ કોટ્ઠાસેસુ પચ્ચવેક્ખતો સુપરિનિટ્ઠિતભુઞ્જનકિરિયત્તા અતીતપરિભુત્તપચ્ચવેક્ખણા નામ હોતિ. એત્તકં પચ્ચવેક્ખણાય ખેત્તં, ન તતો પુબ્બે પચ્છા વા. યથાહ અટ્ઠકથાયં ‘‘સીલવતો અપ્પચ્ચવેક્ખિતપરિભોગો ઇણપરિભોગો નામ. તસ્મા ચીવરં પરિભોગે પરિભોગે…પે… ભેસજ્જસ્સ પટિગ્ગહણેપિ પરિભોગેપિ સતિપચ્ચયતા વટ્ટતી’’તિ, તસ્મા હિય્યો પરિભુત્તસ્સ ઇણપરિભોગત્તા તં અનામસિત્વા અજ્જ પરિભુત્તેસુ અતીતપચ્ચુપ્પન્નેસુ ભગવતો વચનસ્સ અનુકરણેન વત્તમાનવિભત્તિયુત્તેન ‘‘પટિસેવામી’’તિ કિરિયાપદેન પચ્ચવેક્ખણા સૂપપન્ના હોતીતિ દટ્ઠબ્બા. ઈદિસપચ્ચવેક્ખણમેવ સન્ધાય વિમતિવિનોદનિયાદીસુ (વિ. વિ. ટી. ૧.૫૮૫) ‘‘પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલસ્સ અતીતપચ્ચવેક્ખણાય વિસુજ્ઝનતો’’તિ વુત્તં.

એવં પચ્ચયસન્નિસ્સિતસીલસ્સ સુદ્ધિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તેનેવ પસઙ્ગેન સબ્બાપિ સુદ્ધિયો દસ્સેતું ‘‘ચતુબ્બિધા હિ સુદ્ધી’’તિઆદિમાહ. તત્થ સુજ્ઝતિ એતાયાતિ સુદ્ધિ, યથાધમ્મં દેસનાવ સુદ્ધિ દેસનાસુદ્ધિ. વુટ્ઠાનસ્સપિ ચેત્થ દેસનાય એવ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. છિન્નમૂલાપત્તીનં પન અભિક્ખુતાપટિઞ્ઞાયેવ દેસના. અધિટ્ઠાનવિસિટ્ઠો સંવરોવ સુદ્ધિ સંવરસુદ્ધિ. ધમ્મેન સમેન પચ્ચયાનં પરિયેટ્ઠિ એવ સુદ્ધિ પરિયેટ્ઠિસુદ્ધિ. ચતૂસુ પચ્ચયેસુ વુત્તવિધિના પચ્ચવેક્ખણાવ સુદ્ધિ પચ્ચવેક્ખણસુદ્ધિ. એસ તાવ સુદ્ધીસુ સમાસનયો. સુદ્ધિમન્તેસુ સીલેસુ પન દેસના સુદ્ધિ એતસ્સાતિ દેસનાસુદ્ધિ. સેસેસુપિ એસેવ નયો. ન પુનેવં કરિસ્સામીતિ એત્થ એવન્તિ સંવરભેદં સન્ધાયાહ. પહાયાતિ વજ્જેત્વા, અકત્વાતિ અત્થો. વિમતિવિનોદનિયં પન ‘‘સુજ્ઝતિ દેસનાદીહિ, સોધીયતીતિ વા સુદ્ધિ, ચતુબ્બિધસીલં. તેનાહ ‘દેસનાય સુજ્ઝનતો’તિઆદિ. એત્થ દેસનાગ્ગહણેન વુટ્ઠાનમ્પિ છિન્નમૂલાનં અભિક્ખુતાપટિઞ્ઞાપિ સઙ્ગહિતા. છિન્નમૂલાપત્તીનમ્પિ હિ પારાજિકાપત્તિવુટ્ઠાનેન હેટ્ઠાપરિરક્ખિતં ભિક્ખુસીલં વિસુદ્ધં નામ હોતિ. તેન તેસં મગ્ગપટિલાભોપિ સમ્પજ્જતી’’તિ વુત્તં.

તત્થ દેસીયતિ ઉચ્ચારીયતીતિ દેસના, દિસી ઉચ્ચારણેતિ ધાતુ, દેસીયતિ ઞાપીયતિ એતાયાતિ વા દેસના, દિસ પેક્ખનેતિ ધાતુ. ઉભયથાપિ વિરતિપધાનકુસલચિત્તસમુટ્ઠિતો દેસનાવચીભેદસદ્દો. સંવરણં સંવરો, સં-પુબ્બ વર સંવરણેતિ ધાતુ, સતિપધાનો ચિત્તુપ્પાદો. પરિયેસના પરિયેટ્ઠિ, પરિ-પુબ્બ ઇસ પરિયેસનેતિ ધાતુ, વીરિયપધાનો ચિત્તુપ્પાદો. પટિ પુનપ્પુનં ઓગાહેત્વા ઇક્ખના પચ્ચવેક્ખણા, પટિ-પુબ્બ અવ-પુબ્બ ઇક્ખ દસ્સનઙ્કેસૂતિ ધાતુ, પઞ્ઞાપધાનો ચિત્તુપ્પાદો. તેસુ દેસનાય વચીભેદસદ્દભાવતો વચીભેદં કાતું અસક્કોન્તસ્સ ચ દુતિયકં અલભન્તસ્સ ચ ન સમ્પજ્જતિ, સેસા પન ચિત્તુપ્પાદમત્તભાવતો વચીભેદં કાતું અસક્કોન્તસ્સપિ દુતિયકં અલભન્તસ્સપિ સમ્પજ્જન્તિ એવ, તસ્મા ગિલાનાદિકાલેસુ પચ્ચવેક્ખણાપાઠં પઠિતુમસક્કોન્તેનપિ અત્થં મનસિ કત્વા ચિત્તેનેવ પચ્ચવેક્ખણા કાતબ્બાતિ.

દાતબ્બટ્ઠેન દાયં, તં આદિયન્તીતિ દાયાદા, અનનુઞ્ઞાતેસુ સબ્બેન સબ્બં પરિભોગાભાવતો અનુઞ્ઞાતેસુયેવ ચ પરિભોગસબ્ભાવભાવતો ભિક્ખૂહિ પરિભુઞ્જિતબ્બપચ્ચયા ભગવતો સન્તકા. ધમ્મદાયાદસુત્તઞ્ચેત્થ સાધકન્તિ ‘‘ધમ્મદાયાદા મે, ભિક્ખવે, ભવથ, મા આમિસદાયાદા, અત્થિ મે તુમ્હેસુ અનુકમ્પા, કિન્તિ મે સાવકા ધમ્મદાયાદા ભવેય્યું, નો આમિસદાયાદા’’તિ એવં પવત્તં ધમ્મદાયાદસુત્તઞ્ચ (મ. નિ. ૧.૨૯) એત્થ એતસ્મિં અત્થે સાધકં. અવીતરાગાનં તણ્હાવસીકતાય પચ્ચયપરિભોગે સામિભાવો નત્થિ, તદભાવેન વીતરાગાનં તત્થ સામિભાવો યથારુચિ પરિભોગસબ્ભાવતો. તથા હિ તે પટિકૂલમ્પિ અપ્પટિકૂલાકારેન અપ્પટિકૂલમ્પિ પટિકૂલાકારેન તદુભયમ્પિ વજ્જેત્વા અજ્ઝુપેક્ખણાકારેન પચ્ચયે પરિભુઞ્જન્તિ, દાયકાનઞ્ચ મનોરથં પરિપૂરેન્તિ. તેનાહ ‘‘તે હિ તણ્હાય દાસબ્યં અતીતત્તા સામિનો હુત્વા પરિભુઞ્જન્તી’’તિ. યો પનાયં સીલવતો પુથુજ્જનસ્સ પચ્ચવેક્ખિતપરિભોગો, સો ઇણપરિભોગસ્સ પચ્ચનીકત્તા આનણ્યપરિભોગો નામ હોતિ. યથા પન ઇણાયિકો અત્તનો રુચિયા ઇચ્છિતં દેસં ગન્તું ન લભતિ, એવં ઇણપરિભોગયુત્તો લોકતો નિસ્સરિતું ન લભતીતિ તપ્પટિપક્ખત્તા સીલવતો પચ્ચવેક્ખિતપરિભોગો આનણ્યપરિભોગોતિ વુચ્ચતિ, તસ્મા નિપ્પરિયાયતો ચતુપરિભોગવિનિમુત્તો વિસુંયેવાયં પરિભોગોતિ વેદિતબ્બો, સો ઇધ વિસું ન વુત્તો, દાયજ્જપરિભોગેયેવ વા સઙ્ગહં ગચ્છતીતિ. સીલવાપિ હિ ઇમાય સિક્ખાય સમન્નાગતત્તા સેક્ખોત્વેવ વુચ્ચતિ.

સબ્બેસન્તિ અરિયાનં પુથુજ્જનાનઞ્ચ. કથં પુથુજ્જનાનં ઇમે પરિભોગા સમ્ભવન્તીતિ? ઉપચારવસેન. યો હિ પુથુજ્જનસ્સપિ સલ્લેખપટિપત્તિયં ઠિતસ્સ પચ્ચયગેધં પહાય તત્થ અનુપલિત્તેન ચિત્તેન પરિભોગો, સો સામિપરિભોગો વિય હોતિ. સીલવતો પન પચ્ચવેક્ખિતપરિભોગો દાયજ્જપરિભોગો વિય હોતિ દાયકાનં મનોરથસ્સાવિરાધનતો. તેન વુત્તં ‘‘દાયજ્જપરિભોગેયેવ વા સઙ્ગહં ગચ્છતી’’તિ. કલ્યાણપુથુજ્જનસ્સ પરિભોગે વત્તબ્બમેવ નત્થિ તસ્સ સેક્ખસઙ્ગહતો. સેક્ખસુત્ત ઞ્હેતસ્સ (અ. નિ. ૩.૮૬) અત્થસ્સ સાધકં.

વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૫૮૫) પન ‘‘દાતબ્બટ્ઠેન દાયં, તં આદિયન્તીતિ દાયાદા. સત્તન્નં સેક્ખાનન્તિ એત્થ કલ્યાણપુથુજ્જનાપિ સઙ્ગહિતા તેસં આનણ્યપરિભોગસ્સ દાયજ્જપરિભોગે સઙ્ગહિતત્તાતિ વેદિતબ્બં. ધમ્મદાયાદસુત્તન્તિ ‘‘ધમ્મદાયાદા મે, ભિક્ખવે, ભવથ, મા આમિસદાયાદા’’તિઆદિના પવત્તં સુત્તં (મ. નિ. ૧.૨૯). તત્થ ‘‘મા મે આમિસદાયાદાતિ એવં મે-સદ્દં આનેત્વા અત્થો વેદિતબ્બો. એવઞ્હિ યથાવુત્તત્થસાધકં હોતી’’તિ વુત્તં. તત્થ મે મમ આમિસદાયાદા ચતુપચ્ચયભુઞ્જકાતિ ભગવતો સમ્બન્ધભૂતસ્સ સમ્બન્ધીભૂતા પચ્ચયા વુત્તા, તસ્મા દાયકેહિ દિન્નાપિ પચ્ચયા ભગવતા અનુઞ્ઞાતત્તા ભગવતો પચ્ચયાયેવ હોન્તીતિ એતસ્સ અત્થસ્સ ધમ્મદાયાદસુત્તં સાધકં હોતીતિ અત્થોતિ વુત્તં.

લજ્જિના સદ્ધિં પરિભોગો નામ લજ્જિસ્સ સન્તકં ગહેત્વા પરિભોગો. અલજ્જિના સદ્ધિન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. આદિતો પટ્ઠાય હિ અલજ્જી નામ નત્થીતિ ઇમિના દિટ્ઠદિટ્ઠેસુયેવ આસઙ્કા ન કાતબ્બાતિ દસ્સેતિ. અત્તનો ભારભૂતા સદ્ધિવિહારિકાદયો. તેપિ નિવારેતબ્બાતિ યો પસ્સતિ, તેન નિવારેતબ્બાતિ પાઠો. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘યોપિ અત્તનો ભારભૂતેન અલજ્જિના સદ્ધિં પરિભોગં કરોતિ, સોપિ નિવારેતબ્બો’’તિ પાઠો દિસ્સતિ, તથાપિ અત્થતો ઉભયથાપિ યુજ્જતિ. અત્તનો સદ્ધિવિહારિકાદયોપિ અલજ્જિભાવતો નિવારેતબ્બા. અલજ્જીહિ સદ્ધિવિહારિકાદીહિ એકસમ્ભોગં કરોન્તા અઞ્ઞેપિ નિવારેતબ્બાવ. સચે ન ઓરમતિ, અયમ્પિ અલજ્જીયેવ હોતીતિ એત્થ એવં નિવારિતો સો પુગ્ગલો અલજ્જિના સદ્ધિં પરિભોગતો ઓરમતિ વિરમતિ, ઇચ્ચેતં કુસલં. નો ચે ઓરમતિ, અયમ્પિ અલજ્જીયેવ હોતિ, તેન સદ્ધિં પરિભોગં કરોન્તો સોપિ અલજ્જીયેવ હોતીતિ અત્થો. તેન વુત્તં ‘‘એવં એકો અલજ્જી અલજ્જિસતમ્પિ કરોતી’’તિ. અધમ્મિયોતિ અનેસનાદીહિ ઉપ્પન્નો. ધમ્મિયોતિ ભિક્ખાચરિયાદીહિ ઉપ્પન્નો. સઙ્ઘસ્સેવ દેતીતિ ભત્તં અગ્ગહેત્વા અત્તના લદ્ધસલાકંયેવ દેતિ.

વિમતિવિનોદનિયં પન ‘‘લજ્જિના સદ્ધિં પરિભોગોતિ ધમ્મામિસવસેન મિસ્સીભાવો. અલજ્જિના સદ્ધિન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. આદિતો પટ્ઠાય હિ અલજ્જી નામ નત્થીતિ ઇમિના દિટ્ઠદિટ્ઠેસુ આસઙ્કા નામ ન કાતબ્બા, દિટ્ઠસુતાદિકારણે સતિ એવ કાતબ્બાતિ દસ્સેતિ. અત્તનો ભારભૂતા સદ્ધિવિહારિકાદયો. સચે ન ઓરમતીતિ અગતિગમનવસેન ધમ્મામિસપરિભોગતો ન ઓરમતિ. આપત્તિ નામ નત્થીતિ ઇદં અલજ્જીનં ધમ્મેનુપ્પન્નપચ્ચયં ધમ્મકમ્મઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં. તેસમ્પિ હિ કુલદૂસનાદિસમુપ્પન્નં પચ્ચયં પરિભુઞ્જન્તાનં વગ્ગકમ્માદીનિ કરોન્તાનઞ્ચ આપત્તિ એવ. ‘ધમ્મિયાધમ્મિયપરિભોગો પચ્ચયવસેનેવ વેદિતબ્બો’તિ વુત્તત્તા હેટ્ઠા લજ્જિપરિભોગાલજ્જિપરિભોગા પચ્ચયવસેન એકકમ્માદિવસેન ચ વુત્તા એવાતિ વેદિતબ્બં. તેનેવ દુટ્ઠદોસસિક્ખાપદટ્ઠકથાયં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૮૫-૩૮૬) ચોદકચુદિતકભાવે ઠિતા દ્વે અલજ્જિનો ધમ્મપરિભોગમ્પિ સન્ધાય ‘એકસમ્ભોગપરિભોગા હુત્વા જીવથા’તિ વુત્તા તેસં અઞ્ઞમઞ્ઞં ધમ્મામિસાપરિભોગે વિરોધાભાવા. લજ્જીનમેવ હિ અલજ્જિના સહ તદુભયપરિભોગો ન વટ્ટતી’’તિ વુત્તં.

સચે પન લજ્જી અલજ્જિં પગ્ગણ્હાતિ…પે… અન્તરધાપેતીતિ એત્થ કેવલં પગ્ગણ્હિતુકામતાય એવં કાતું ન વટ્ટતિ, ધમ્મસ્સ પન સાસનસ્સ સોતૂનઞ્ચ અનુગ્ગહત્થાય વટ્ટતીતિ વેદિતબ્બં. પુરિમનયેન ‘‘સો આપત્તિયા કારેતબ્બો’’તિ વુત્તત્તા ઇમસ્સ આપત્તિયેવાતિ વદન્તિ. ઉદ્દેસગ્ગહણાદિના ધમ્મસ્સ પરિભોગો ધમ્મપરિભોગો. ધમ્માનુગ્ગહેન ગણ્હન્તસ્સ આપત્તિયા અભાવેપિ થેરો તસ્સ અલજ્જિભાવંયેવ સન્ધાય ‘‘પાપો કિરાય’’ન્તિઆદિમાહ. તસ્સ પન સન્તિકેતિ મહારક્ખિતત્થેરસ્સ સન્તિકે.

વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૫૮૫) પન ઇમસ્મિં ઠાને વિત્થારતો વિનિચ્છિતં. કથં? ધમ્મપરિભોગોતિ ‘‘એકકમ્મં એકુદ્દેસો’’તિઆદિના વુત્તસંવાસો ચેવ નિસ્સયગ્ગહણાદિકો સબ્બો નિરામિસપરિભોગો ચ વેદિતબ્બો. ‘‘ન સો આપત્તિયા કારેતબ્બો’’તિ વુત્તત્તા લજ્જિનો અલજ્જિપગ્ગહે આપત્તીતિ વેદિતબ્બં. ઇતરોપીતિ લજ્જીપિ. તસ્સાપિ અત્તાનં પગ્ગણ્હન્તસ્સ અલજ્જિનો, ઇમિના ચ લજ્જિનો વણ્ણભણનાદિલાભં પટિચ્ચ આમિસગરુકતાય વા ગેહસ્સિતપેમેન વા તં અલજ્જિં પગ્ગણ્હન્તો લજ્જી સાસનં અન્તરધાપેતિ નામાતિ દસ્સેતિ. એવં ગહટ્ઠાદીસુ ઉપત્થમ્ભિતો અલજ્જી બલં લભિત્વા પેસલે અભિભવિત્વા ન ચિરસ્સેવ સાસનં ઉદ્ધમ્મં ઉબ્બિનયં કરોતીતિ.

ધમ્મપરિભોગોપિ તત્થ વટ્ટતીતિ ઇમિના આમિસપરિભોગતો ધમ્મપરિભોગોવ ગરુકો, તસ્મા અતિવિય અલજ્જીવિવેકેન કાતબ્બોતિ દસ્સેતિ. ‘‘ધમ્માનુગ્ગહેન ઉગ્ગણ્હિતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તત્તા અલજ્જુસ્સન્નતાયસાસને ઓસક્કન્તે, લજ્જીસુ ચ અપ્પહોન્તેસુ અલજ્જિં પકતત્તં ગણપૂરકં ગહેત્વા ઉપસમ્પદાદિકરણેન ચેવ કેચિ અલજ્જિનો ધમ્મામિસપરિભોગેન સઙ્ગહેત્વા સેસાલજ્જિગણસ્સ નિગ્ગહેન ચ સાસનં પગ્ગણ્હિતુમ્પિ વટ્ટતિ એવ.

કેચિ પન ‘‘કોટિયં ઠિતો ગન્થોતિ વુત્તત્તા ગન્થપરિયાપુણનમેવ ધમ્મપરિભોગો, ન એકકમ્માદિ, તસ્મા અલજ્જીહિ સદ્ધિં ઉપોસથાદિકં કમ્મં કાતું વટ્ટતિ, આપત્તિ નત્થી’’તિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં, એકકમ્માદીસુ બહૂસુ ધમ્મપરિભોગેસુ અલજ્જિનાપિ સદ્ધિં કત્તબ્બાવત્થાયત્તં ધમ્મપરિભોગં દસ્સેતું ઇધ નિદસ્સનવસેન ગન્થસ્સેવ સમુદ્ધટત્તા. ન હિ એકકમ્માદિકો વિધિ ધમ્મપરિભોગો ન હોતીતિ સક્કા વત્તું અનામિસત્તા ધમ્મામિસેસુ અપરિયાપન્નસ્સ ચ કસ્સચિ અભાવા. તેનેવ અટ્ઠસાલિનિયં ધમ્મપટિસન્થારકથાયં (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧૩૫૧) ‘‘કમ્મટ્ઠાનં કથેતબ્બં, ધમ્મો વાચેતબ્બો…પે… અબ્ભાનવુટ્ઠાનમાનત્તપરિવાસા દાતબ્બા, પબ્બજ્જારહો પબ્બાજેતબ્બો, ઉપસમ્પદારહો ઉપસમ્પાદેતબ્બો…પે… અયં ધમ્મપટિસન્થારો નામા’’તિ એવં સઙ્ઘકમ્માદિપિ ધમ્મકોટ્ઠાસે દસ્સિતં. તેસુ પન ધમ્મકોટ્ઠાસેસુ યં ગણપૂરકાદિવસેન અલજ્જિનો અપેક્ખિત્વા ઉપોસથાદિ વા તેસં સન્તિકા ધમ્મુગ્ગહણનિસ્સયગ્ગહણાદિ વા કરીયતિ, તં ધમ્મો ચેવ પરિભોગો ચાતિ ધમ્મપરિભોગોતિ વુચ્ચતિ, એતં તથારૂપપચ્ચયં વિના કાતું ન વટ્ટતિ, કરોન્તસ્સ અલજ્જિપરિભોગો ચ હોતિ દુક્કટઞ્ચ. યં પન અલજ્જિસતં અનપેક્ખિત્વા તજ્જનીયાદિનિગ્ગહકમ્મં વા પરિવાસાદિઉપકારકમ્મં વા ઉગ્ગહપરિપુચ્છાદાનાદિ વા કરીયતિ, તં ધમ્મો એવ, નો પરિભોગો, એતં અનુરૂપાનં કાતું વટ્ટતિ, આમિસદાને વિય આપત્તિ નત્થિ. નિસ્સયદાનમ્પિ તેરસસમ્મુતિદાનાદિ ચ વત્તપટિપત્તિસાદિયનાદિપરિભોગસ્સપિ હેતુત્તા ન વટ્ટતિ.

યો પન મહાઅલજ્જી ઉદ્ધમ્મં ઉબ્બિનયં સત્થુસાસનં કરોતિ, તસ્સ સદ્ધિવિહારિકાદીનં ઉપસમ્પદાદિ ઉપકારકમ્મમ્પિ ઉગ્ગહપરિપુચ્છાદાનાદિ ચ કાતું ન વટ્ટતિ, આપત્તિ એવ હોતિ, નિગ્ગહકમ્મમેવ કાતબ્બં. તેનેવ અલજ્જિપગ્ગહોપિ પટિક્ખિત્તો. ધમ્મામિસપરિભોગવિવજ્જનેનપિ હિ દુમ્મઙ્કૂનં પુગ્ગલાનં નિગ્ગહોવ અધિપ્પેતો, સો ચ પેસલાનં ફાસુવિહારસદ્ધમ્મટ્ઠિતિવિનયાનુગ્ગહાદિઅત્થાય એતદત્થત્તા સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિયા, તસ્મા યં યં દુમ્મઙ્કૂનં ઉપત્થમ્ભાય, પેસલાનં અફાસુવિહારાય, સદ્ધમ્મપરિહાનાદિઅત્થાય હોતિ, તં સબ્બમ્પિ પરિભોગો વા હોતુ અપરિભોગો વા કાતું ન વટ્ટતિ, એવં કરોન્તા સાસનં અન્તરધાપેન્તિ, આપત્તિઞ્ચ આપજ્જન્તિ, ધમ્મામિસપરિભોગેસુ ચેત્થ અલજ્જીહિ એકકમ્માદિધમ્મપરિભોગો એવ પેસલાનં અફાસુવિહારાય સદ્ધમ્મપરિહાનાદિઅત્થાય હોતિ, ન તથા આમિસપરિભોગો. ન હિ અલજ્જીનં પચ્ચયપરિભોગમત્તેન પેસલાનં અફાસુવિહારાદિ હોતિ, યથાવુત્તધમ્મપરિભોગેન પન હોતિ. તપ્પરિવજ્જનેન ચ ફાસુવિહારાદયો. તથા હિ કતસિક્ખાપદવીતિક્કમા અલજ્જિપુગ્ગલા ઉપોસથાદીસુ પવિટ્ઠા ‘‘તુમ્હે કાયદ્વારે ચેવ વચીદ્વારે ચ વીતિક્કમં કરોથા’’તિઆદિના ભિક્ખૂહિ વત્તબ્બા હોન્તિ. યથા વિનયઞ્ચ અતિટ્ઠન્તા સઙ્ઘતો બહિકરણાદિવસેન સુટ્ઠુ નિગ્ગહેતબ્બા, તથા અકત્વા તેહિ સહ સંવસન્તાપિ અલજ્જિનોવ હોન્તિ ‘‘એકોપિ અલજ્જી અલજ્જિસતમ્પિ કરોતી’’તિઆદિવચનતો (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૮૫). યદિ હિ તે એવં અનિગ્ગહિતા સિયું, સઙ્ઘે કલહાદિં વડ્ઢેત્વા ઉપોસથાદિસામગ્ગિકમ્મપટિબાહનાદિના પેસલાનં અફાસું કત્વા કમેન તે દેવદત્તવજ્જિપુત્તકાદયો વિય પરિસં વડ્ઢેત્વા અત્તનો વિપ્પટિપત્તિં ધમ્મતો વિનયતો દીપેન્તા સઙ્ઘભેદાદિમ્પિ કત્વા ન ચિરસ્સેવ સાસનં અન્તરધાપેય્યું. તેસુ પન સઙ્ઘતો બહિકરણાદિવસેન નિગ્ગહિતેસુ સબ્બોપિ અયં ઉપદ્દવો ન હોતિ. વુત્તઞ્હિ ‘‘દુસ્સીલપુગ્ગલે નિસ્સાય ઉપોસથો ન તિટ્ઠતિ, પવારણા ન તિટ્ઠતિ, સઙ્ઘકમ્માનિ ન પવત્તન્તિ, સામગ્ગી ન હોતિ…પે… દુસ્સીલેસુ પન નિગ્ગહિતેસુ સબ્બોપિ અયં ઉપદ્દવો ન હોતિ, તતો પેસલા ભિક્ખૂ ફાસુ વિહરન્તી’’તિ, તસ્મા એકકમ્માદિધમ્મપરિભોગોવ આમિસપરિભોગતોપિ અતિવિય અલજ્જીવિવેકેન કાતબ્બો, આપત્તિકરો ચ સદ્ધમ્મપરિહાનિહેતુત્તાતિ વેદિતબ્બં.

અપિચ ‘‘ઉપોસથો ન તિટ્ઠતિ, પવારણા ન તિટ્ઠતિ, સઙ્ઘકમ્માનિ ન પવત્તન્તી’’તિ એવં અલજ્જીહિ સદ્ધિં સઙ્ઘકમ્માકરણસ્સ અટ્ઠકથાયં પકાસિતત્તાપિ ચેતં સિજ્ઝતિ. તથા પરિવત્તલિઙ્ગસ્સ ભિક્ખુનો ભિક્ખુનુપસ્સયં ગચ્છન્તસ્સ પટિપત્તિકથાયં ‘‘આરાધિકા ચ હોન્તિ સઙ્ગાહિકા લજ્જિનિયો, તા કોપેત્વા અઞ્ઞત્થ ન ગન્તબ્બં. ગચ્છતિ ચે, ગામન્તરનદીપારરત્તિવિપ્પવાસગણમ્હા ઓહીયનાપત્તીહિ ન મુચ્ચતિ…પે… અલજ્જિનિયો હોન્તિ, સઙ્ગહં પન કરોન્તિ, તાપિ પરિચ્ચજિત્વા અઞ્ઞત્થ ગન્તું લભતી’’તિ એવં અલજ્જિનીસુ દુતિયિકાગહણાદીસુ સંવાસાપત્તિપરિહારાય નદીપારાગમનાદિગરુકાપત્તિટ્ઠાનાનં અનુઞ્ઞાતત્તા તતોપિ અલજ્જિસંવાસાપત્તિ એવ સદ્ધમ્મપરિહાનિયા હેતુભૂતો ગરુકતરાતિ વિઞ્ઞાયતિ. ન હિ લહુકાપત્તિટ્ઠાનં વા અનાપત્તિટ્ઠાનં વા પરિહરિતું ગરુકાપત્તિટ્ઠાનવીતિક્કમં આચરિયા અનુજાનન્તિ. તથા અસંવાસપદસ્સ અટ્ઠકથાયં ‘‘સબ્બેહિપિ લજ્જિપુગ્ગલેહિ સમં સિક્ખિતબ્બભાવતો સમસિક્ખાતા નામ. એત્થ યસ્મા સબ્બેપિ લજ્જિનો એતેસુ કમ્માદીસુ સહ વસન્તિ, ન એકોપિ તતો બહિદ્ધા સન્દિસ્સતિ, તસ્મા તાનિ સબ્બાનિપિ ગહેત્વા એસો સંવાસો નામા’’તિ એવં લજ્જીહેવ એકકમ્માદિસંવાસો વટ્ટતીતિ પકાસિતો.

યદિ એવં કસ્મા અસંવાસિકેસુ અલજ્જી ન ગહિતોતિ? નાયં વિરોધો, યે ગણપૂરકે કત્વા કતં કમ્મં કુપ્પતિ, તેસં પારાજિકાદિઅપકતત્તાનઞ્ઞેવ અસંવાસિકત્તેન ગહિતત્તા. અલજ્જિનો પન પકતત્તભૂતાપિ સન્તિ, તે ચે ગણપૂરકા હુત્વા કમ્મં સાધેન્તિ, કેવલં કત્વા અગતિગમનેન કરોન્તાનં આપત્તિકરા હોન્તિ સભાગાપત્તિઆપન્ના વિય અઞ્ઞમઞ્ઞં. યસ્મા અલજ્જિતઞ્ચ લજ્જિતઞ્ચ પુથુજ્જનાનં ચિત્તક્ખણપટિબદ્ધં, ન સબ્બકાલિકં. સઞ્ચિચ્ચ હિ વીતિક્કમચિત્તે ઉપ્પન્ને અલજ્જિનો ‘‘ન પુન ઈદિસં કરિસ્સામી’’તિ ચિત્તેન લજ્જિનો હોન્તિ.

તેસુ ચ યે પેસલેહિ ઓવદિયમાનાપિ ન ઓરમન્તિ, પુનપ્પુનં કરોન્તિ, તે એવ અસંવસિતબ્બા, ન ઇતરે લજ્જિધમ્મે ઓક્કન્તત્તા, તસ્માપિ અલજ્જિનો અસંવાસિકેસુ અગણેત્વા તપ્પરિવજ્જનત્થં સોધેત્વાવ ઉપોસથાદિકરણં અનઞ્ઞાતં. તથા હિ ‘‘પારિસુદ્ધિં આયસ્મન્તો આરોચેથ, પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિસ્સામી’’તિઆદિના (મહાવ. ૧૩૪) અપરિસુદ્ધાય પરિસાય ઉપોસથકરણસ્સ અયુત્તતા પકાસિતા, ‘‘યસ્સ સિયા આપત્તિ, સો આવિકરેય્ય…પે… ફાસુ હોતી’’તિ (મહાવ. ૧૩૪) એવં અલજ્જિમ્પિ લજ્જિધમ્મે પતિટ્ઠાપેત્વા ઉપોસથકરણપ્પકારો ચ વુત્તો, ‘‘કચ્ચિત્થ પરિસુદ્ધા…પે… પરિસુદ્ધેત્થાયસ્મન્તો’’તિ (પારા. ૨૩૩) ચ પારિસુદ્ધિઉપોસથે ‘‘પરિસુદ્ધો અહં, ભન્તે, પરિસુદ્ધોતિ મં ધારેથા’’તિ (મહાવ. ૧૬૮) ચ એવં ઉપોસથં કરોન્તાનં પરિસુદ્ધતા ચ પકાસિતા, વચનમત્તેન અનોરમન્તાનઞ્ચ ઉપોસથપવારણટ્ઠપનવિધિ ચ વુત્તો, સબ્બથા લજ્જિધમ્મં અનોક્કમન્તેહિ સંવાસસ્સ અયુત્તતાય નિસ્સયદાનગ્ગહણપટિક્ખેપો, તજ્જનીયાદિનિગ્ગહકમ્મકરણઉક્ખેપનીયકમ્મકરણેન સાનુવત્તકપરિસસ્સ અલજ્જિસ્સ અસંવાસિકત્તપાપનવિધિ ચ વુત્તો, તસ્મા યથાવુત્તેહિ સુત્તન્તનયેહિ, અટ્ઠકથાવચનેહિ ચ પકતત્તેહિપિ અપકતત્તેહિપિ સબ્બેહિ અલજ્જીહિ એકકમ્માદિસંવાસો ન વટ્ટતિ, કરોન્તાનં આપત્તિ એવ દુમ્મઙ્કૂનં પુગ્ગલાનં નિગ્ગહત્થાયેવ સબ્બસિક્ખાપદાનં પઞ્ઞત્તત્તાતિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં. તેનેવ દુતિયસઙ્ગીતિયં પકતત્તાપિ અલજ્જિનો વજ્જિપુત્તકા યસત્થેરાદીહિ મહન્તેન વાયામેન સઙ્ઘતો વિયોજિતા. ન હિ તેસુ પારાજિકાદિઅસંવાસિકાપત્તિ અત્થિ, તેહિ દીપિતાનં દસન્નં વત્થૂનં લહુકાપત્તિવિસયત્તાતિ વુત્તં.

તસ્સ સન્તિકેતિ મહારક્ખિતત્થેરસ્સ સન્તિકે.

ઇતિ વિનયસઙ્ગહસંવણ્ણનાભૂતે વિનયાલઙ્કારે

રૂપિયાદિપટિગ્ગહણવિનિચ્છયકથાલઙ્કારો નામ

દ્વાદસમો પરિચ્છેદો.