૧૩. દાનલક્ખણાદિવિનિચ્છયકથા

૬૯. એવં રૂપિયાદિપટિગ્ગહણવિનિચ્છયં કથેત્વા ઇદાનિ દાનવિસ્સાસગ્ગાહલાભપરિણામનવિનિચ્છયં કથેતું ‘‘દાનવિસ્સાસગ્ગાહેહી’’તિઆદિમાહ. તત્થ દીયતે દાનં, ચીવરાદિવત્થું આરમ્મણં કત્વા પવત્તો અલોભપ્પધાનો કામાવચરકુસલકિરિયચિત્તુપ્પાદો. સસનં સાસો, સસુ હિંસાયન્તિ ધાતુ, હિંસનન્તિ અત્થો, વિગતો સાસો એતસ્મા ગાહાતિ વિસ્સાસો. ગહણં ગાહો, વિસ્સાસેન ગાહો વિસ્સાસગ્ગાહો. વિસેસને ચેત્થ કરણવચનં, વિસ્સાસવસેન ગાહો, ન થેય્યચિત્તવસેનાતિ અત્થો. લચ્છતેતિ લાભો, ચીવરાદિવત્થુ, તસ્સ લાભસ્સ. પરિણમિયતે પરિણામનં, અઞ્ઞેસં અત્થાય પરિણતસ્સ અત્તનો, અઞ્ઞસ્સ વા પરિણામનં, દાપનન્તિ અત્થો. દાનવિસ્સાસગ્ગાહેહિ લાભસ્સ પરિણામનન્તિ એત્થ ઉદ્દેસે સમભિનિવિટ્ઠસ્સ ‘‘દાન’’ન્તિ પદસ્સ અત્થવિનિચ્છયો તાવ પઠમં એવં વેદિતબ્બોતિ યોજના. અત્તનો સન્તકસ્સ ચીવરાદિપરિક્ખારસ્સ દાનન્તિ સમ્બન્ધો. યસ્સ કસ્સચીતિ સમ્પદાનનિદ્દેસો, યસ્સ કસ્સચિ પટિગ્ગાહકસ્સાતિ અત્થો.

યદિદં ‘‘દાન’’ન્તિ વુત્તં, તત્થ કિં લક્ખણન્તિ આહ ‘‘તત્રિદં દાનલક્ખણ’’ન્તિ. ‘‘ઇદં તુય્હં દેમી’’તિ વદતીતિ ઇદં તિવઙ્ગસમ્પન્નં દાનલક્ખણં હોતીતિ યોજના. તત્થ ઇદન્તિ દેય્યધમ્મનિદસ્સનં. તુય્હન્તિ પટિગ્ગાહકનિદસ્સનં. દેમીતિ દાયકનિદસ્સનં. દદામીતિઆદીનિ પન પરિયાયવચનાનિ. વુત્તઞ્હિ ‘‘દેય્યદાયકપટિગ્ગાહકા વિય દાનસ્સા’’તિ, ‘‘તિણ્ણં સમ્મુખીભાવા કુસલં હોતી’’તિ ચ. ‘‘વત્થુપરિચ્ચાગલક્ખણત્તા દાનસ્સા’’તિ ઇદં પન એકદેસલક્ખણકથનમેવ, કિં એવં દીયમાનં સમ્મુખાયેવ દિન્નં હોતિ, ઉદાહુ પરમ્મુખાપીતિ આહ ‘‘સમ્મુખાપિ પરમ્મુખાપિ દિન્નંયેવ હોતી’’તિ. તુય્હં ગણ્હાહીતિઆદીસુ અયમત્થો – ‘‘ગણ્હાહી’’તિ વુત્તે ‘‘દેમી’’તિ વુત્તસદિસં હોતિ, તસ્મા મુખ્યતો દિન્નત્તા સુદિન્નં હોતિ, ‘‘ગણ્હામી’’તિ ચ વુત્તે મુખ્યતો ગહણં હોતિ, તસ્મા સુગ્ગહિતં હોતિ. ‘‘તુય્હં મય્હ’’ન્તિ ઇમાનિ પન પટિગ્ગાહકપટિબન્ધતાકરણે વચનાનિ. તવ સન્તકં કરોહીતિઆદીનિ પન પરિયાયતો દાનગ્ગહણાનિ, તસ્મા દુદિન્નં દુગ્ગહિતઞ્ચ હોતિ. લોકે હિ અપરિચ્ચજિતુકામાપિ પુન ગણ્હિતુકામાપિ ‘‘તવ સન્તકં હોતૂ’’તિ નિય્યાતેન્તિ યથા તં કુસરઞ્ઞો માતુ રજ્જનિય્યાતનં. તેનાહ ‘‘નેવ દાતા દાતું જાનાતિ, ન ઇતરો ગહેતુ’’ન્તિ. સચે પનાતિઆદીસુ પન દાયકેન પઞ્ઞત્તિયં અકોવિદતાય પરિયાયવચને વુત્તેપિ પટિગ્ગાહકો અત્તનો પઞ્ઞત્તિયં કોવિદતાય મુખ્યવચનેન ગણ્હાતિ, તસ્મા ‘‘સુગ્ગહિત’’ન્તિ વુત્તં.

સચે પન એકોતિઆદીસુ પન દાયકો મુખ્યવચનેન દેતિ, પટિગ્ગાહકોપિ મુખ્યવચનેન પટિક્ખિપતિ, તસ્મા દાયકસ્સ પુબ્બે અધિટ્ઠિતમ્પિ ચીવરં દાનવસેન અધિટ્ઠાનં વિજહતિ, પરિચ્ચત્તત્તા અત્તનો અસન્તકત્તા અતિરેકચીવરમ્પિ ન હોતિ, તસ્મા દસાહાતિક્કમેપિ આપત્તિ ન હોતિ. પટિગ્ગાહકસ્સપિ ન પટિક્ખિપિતત્તા અત્તનો સન્તકં ન હોતિ, તસ્મા અતિરેકચીવરં ન હોતીતિ દસાહાતિક્કમેપિ આપત્તિ નત્થિ. યસ્સ પન રુચ્ચતીતિ એત્થ પન ઇમસ્સ ચીવરસ્સ અસ્સામિકત્તા પંસુકૂલટ્ઠાને ઠિતત્તા યસ્સ રુચ્ચતિ, તેન પંસુકૂલભાવેન ગહેત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બં, પરિભુઞ્જન્તેન પન દાયકેન પુબ્બઅધિટ્ઠિતમ્પિ દાનવસેન અધિટ્ઠાનસ્સ વિજહિતત્તા પુન અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બં ઇતરેન પુબ્બે અનધિટ્ઠિતત્તાતિ દટ્ઠબ્બં.

ઇત્થન્નામસ્સ દેહીતિઆદીસુ પન આણત્યત્થે પવત્તાય પઞ્ચમીવિભત્તિયા વુત્તત્તા આણત્તેન પટિગ્ગાહકસ્સ દિન્નકાલેયેવ પટિગ્ગાહકસ્સ સન્તકં હોતિ, ન તતો પુબ્બે, પુબ્બે પન આણાપકસ્સેવ, તસ્મા ‘‘યો પહિણતિ, તસ્સેવ સન્તક’’ન્તિ વુત્તં. ઇત્થન્નામસ્સ દમ્મીતિ પન પચ્ચુપ્પન્નત્થે પવત્તાય વત્તમાનવિભત્તિયા વુત્તત્તા તતો પટ્ઠાય પટિગ્ગાહકસ્સેવ સન્તકં હોતિ, તસ્મા ‘‘યસ્સ પહીયતિ, તસ્સ સન્તક’’ન્તિ વુત્તં. તસ્માતિ ઇમિના આયસ્મતા રેવતત્થેરેન આયસ્મતો સારિપુત્તસ્સ ચીવરપેસનવત્થુસ્મિં ભગવતા દેસિતેસુ અધિટ્ઠાનેસુ ઇધ વુત્તલક્ખણેન અસમ્મોહતો જાનિતબ્બન્તિ દસ્સેતિ.

તત્થ દ્વાધિટ્ઠિતં, સ્વાધિટ્ઠિતન્તિ ચ ન તિચીવરાધિટ્ઠાનં સન્ધાય વુત્તં, અથ ખો સામિકે જીવન્તે વિસ્સાસગ્ગાહચીવરભાવેન ચ સામિકે મતે મતકચીવરભાવેન ચ ગહણં સન્ધાય વુત્તં, તતો પન દસાહે અનતિક્કન્તેયેવ તિચીવરાધિટ્ઠાનં વા પરિક્ખારચોળાધિટ્ઠાનં વા વિકપ્પનં વા કાતબ્બં. યો પહિણતીતિ દાયકં સન્ધાયાહ, યસ્સ પહીયતીતિ પટિગ્ગાહકં.

પરિચ્ચજિત્વા…પે… ન લભતિ, આહરાપેન્તો ભણ્ડગ્ઘેન કારેતબ્બોતિ અત્થો. અત્તના…પે… નિસ્સગ્ગિયન્તિ ઇમિના પરસન્તકભૂતત્તં જાનન્તો થેય્યપસય્હવસેન અચ્છિન્દન્તો પારાજિકો હોતીતિ દસ્સેતિ. પોરાણટીકાયં પન ‘‘સકસઞ્ઞાય વિના ગણ્હન્તો ભણ્ડં અગ્ઘાપેત્વા આપત્તિયા કારેતબ્બો’’તિ વુત્તં. સકસઞ્ઞાય વિનાપિ તાવકાલિકપંસુકૂલસઞ્ઞાદિવસેન ગણ્હન્તો આપત્તિયા ન કારેતબ્બો. અટ્ઠકથાયં પન પસય્હાકારં સન્ધાય વદતિ. તેનાહ ‘‘અચ્છિન્દતો નિસ્સગ્ગિય’’ન્તિ. સચે પન…પે… વટ્ટતીતિ તુટ્ઠદાનં આહ, અથ પનાતિઆદિના કુપિતદાનં. ઉભયથાપિ સયં દિન્નત્તા વટ્ટતિ, ગહણે આપત્તિ નત્થીતિ અત્થો.

મમ સન્તિકે…પે… એવં પન દાતું ન વટ્ટતીતિ વત્થુપરિચ્ચાગલક્ખણત્તા દાનસ્સ એવં દદન્તો અપરિચ્ચજિત્વા દિન્નત્તા દાનં ન હોતીતિ ન વટ્ટતિ, તતો એવ દુક્કટં હોતિ. આહરાપેતું પન વટ્ટતીતિ પુબ્બે ‘‘અકરોન્તસ્સ ન દેમી’’તિ વુત્તત્તા યથાવુત્તઉપજ્ઝાયગ્ગહણાદીનિ અકરોન્તે આચરિયસ્સેવ સન્તકં હોતીતિ કત્વા વુત્તં. કરોન્તે પન અન્તેવાસિકસ્સ સન્તકં ભવેય્ય સબ્બસો અપરિચ્ચજિત્વા દિન્નત્તા. સકસઞ્ઞાય વિજ્જમાનત્તા ‘‘આહરાપેતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તં સિયા. ટીકાયં (સારત્થ. ટી. ૨.૬૩૫) પન ‘‘એવં દિન્નં ભતિસદિસત્તા આહરાપેતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. ભતિસદિસે સતિપિ કમ્મે કતે ભતિ લદ્ધબ્બા હોતિ, તસ્મા આરોપેતું ન વટ્ટેય્ય. વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૬૩૫) પન ‘‘આહરાપેતું વટ્ટતીતિ કમ્મે અકતે ભતિસદિસત્તા વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં, તેન કમ્મે કતે આહરાપેતું ન વટ્ટતીતિ સિદ્ધં. ઉપજ્ઝં ગણ્હિસ્સતીતિ સામણેરસ્સ દાનં દીપેતિ, તેન ચ સામણેરકાલે દત્વા ઉપસમ્પન્નકાલે અચ્છિન્દતોપિ પાચિત્તિયં દીપેતિ. અયં તાવ દાને વિનિચ્છયોતિ ઇમિના દાનવિનિચ્છયાદીનં તિણ્ણં વિનિચ્છયાનં એકપરિચ્છેદકતભાવં દીપેતિ.

વિસ્સાસગ્ગાહલક્ખણવિનિચ્છયકથા

૭૦. અનુટ્ઠાનસેય્યા નામ યાય સેય્યાય સયિતો યાવ જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદં ન પાપુણાતિ, તાવ વુચ્ચતિ. દદમાનેન ચ મતકધનં તાવ યે તસ્સ ધને ઇસ્સરા ગહટ્ઠા વા પબ્બજિતા વા, તેસં દાતબ્બન્તિ એત્થ કે ગહટ્ઠા કે પબ્બજિતા કેન કારણેન તસ્સ ધને ઇસ્સરાતિ? ગહટ્ઠા તાવ ગિલાનુપટ્ઠાકભૂતા તેન કારણેન ગિલાનુપટ્ઠાકભાગભૂતે તસ્સ ધને ઇસ્સરા, યેસઞ્ચ વાણિજાનં હત્થતો કપ્પિયકારકેન પત્તાદિપરિક્ખારો ગાહાપિતો, તેસં યં દાતબ્બમૂલં, તે ચ તસ્સ ધને ઇસ્સરા, યેસઞ્ચ માતાપિતૂનં અત્થાય પરિચ્છિન્દિત્વા વત્થાનિ ઠપિતાનિ, તેપિ તસ્સ ધનસ્સ ઇસ્સરા. એવમાદિના યેન યેન કારણેન યં યં પરિક્ખારધનં યેહિ યેહિ ગહટ્ઠેહિ લભિતબ્બં હોતિ, તેન તેન કારણેન તે તે ગહટ્ઠા તસ્સ તસ્સ ધનસ્સ ઇસ્સરા.

પબ્બજિતા પન બાહિરકા તથેવ સતિ કારણે ઇસ્સરા. પઞ્ચસુ પન સહધમ્મિકેસુ ભિક્ખૂ સામણેરા ચ મતાનં ભિક્ખુસામણેરાનં ધનં વિનાપિ કારણેન દાયાદભાવેન લભન્તિ, ન ઇતરા. ભિક્ખુનીસિક્ખમાનસામણેરીનમ્પિ ધનં તાયેવ લભન્તિ, ન ઇતરે. તં પન મતકધનભાજનં ચતુપચ્ચયભાજનવિનિચ્છયે આવિ ભવિસ્સતિ, બહૂ પન વિનયધરત્થેરા ‘‘યે તસ્સ ધનસ્સ ઇસ્સરા ગહટ્ઠા વા પબ્બજિતા વા’’તિ પાઠં નિસ્સાય ‘‘મતભિક્ખુસ્સ ધનં ગહટ્ઠભૂતા ઞાતકા લભન્તી’’તિ વિનિચ્છિનન્તિ, તમ્પિ વિનિચ્છયં તસ્સ ચ યુત્તાયુત્તભાવં તત્થેવ વક્ખામ.

અનત્તમનસ્સ સન્તકન્તિ ‘‘દુટ્ઠુ કતં તયા મયા અદિન્નં મમ સન્તકં ગણ્હન્તેના’’તિ વચીભેદેન વા ચિત્તુપ્પાદમત્તેન વા દોમનસ્સપ્પત્તસ્સ સન્તકં. યો પન પઠમંયેવ ‘‘સુટ્ઠુ કતં તયા મમ સન્તકં ગણ્હન્તેના’’તિ વચીભેદેન વા ચિત્તુપ્પાદમત્તેન વા અનુમોદિત્વા પચ્છા કેનચિ કારણેન કુપિતો, પચ્ચાહરાપેતું ન લભતિ. યોપિ અદાતુકામો, ચિત્તેન પન અધિવાસેતિ, ન કિઞ્ચિ વદતીતિ એત્થ તુ પોરાણટીકાયં (સારત્થ. ટી. ૨.૧૩૧) ‘‘ચિત્તેન પન અધિવાસેતીતિ વુત્તમેવત્થં વિભાવેતું ‘ન કિઞ્ચિ વદતી’તિ વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. એવં સતિ ‘‘ચિત્તેના’’તિ ઇદં અધિવાસનકિરિયાય કરણં હોતિ. અદાતુકામોતિ એત્થાપિ તમેવ કરણં સિયા, તતો ‘‘ચિત્તેન અદાતુકામો, ચિત્તેન અધિવાસેતી’’તિવચનં ઓચિત્યસમ્પોસકં ન ભવેય્ય. તં ઠપેત્વા ‘‘અદાતુકામો’’તિ એત્થ કાયેનાતિ વા વાચાયાતિ વા અઞ્ઞં કરણમ્પિ ન સમ્ભવતિ, તદસમ્ભવે સતિ વિસેસત્થવાચકો પન-સદ્દોપિ નિરત્થકો. ન કિઞ્ચિ વદતીતિ એત્થ તુ વદનકિરિયાય કરણં ‘‘વાચાયા’’તિ પદં ઇચ્છિતબ્બં, તથા ચ સતિ અઞ્ઞં અધિવાસનકિરિયાય કરણં, અઞ્ઞં વદનકિરિયાય કરણં, અઞ્ઞા અધિવાસનકિરિયા, અઞ્ઞા વદનકિરિયા, તસ્મા ‘‘વુત્તમેવત્થં વિભાવેતુ’’ન્તિ વત્તું ન અરહતિ, તસ્મા યોપિ ચિત્તેન અદાતુકામો હોતિ, પન તથાપિ વાચાય અધિવાસેતિ, ન કિઞ્ચિ વદતીતિ યોજનં કત્વા પન ‘‘અધિવાસેતીતિ વુત્તમેવત્થં પકાસેતું ન કિઞ્ચિ વદતીતિ વુત્ત’’ન્તિ વત્તુમરહતિ. એત્થ તુ પન-સદ્દો અરુચિલક્ખણસૂચનત્થો. ‘‘ચિત્તેના’’તિ ઇદં અદાતુકામકિરિયાય કરણં, ‘‘વાચાયા’’તિ અધિવાસનકિરિયાય અવદનકિરિયાય ચ કરણં. અધિવાસનકિરિયા ચ અવદનકિરિયાયેવ. ‘‘અધિવાસેતી’’તિ વુત્તે અવદનકિરિયાય અપાકટભાવતો તં પકાસેતું ‘‘ન કિઞ્ચિ વદતી’’તિ વુત્તં, એવં ગય્હમાને પુબ્બાપરવચનત્થો ઓચિત્યસમ્પોસકો સિયા, તસ્મા એત્તકવિવરેહિ વિચારેત્વા ગહેતબ્બોતિ.

લાભપરિણામનવિનિચ્છયકથા

૭૧. લાભપરિણામનવિનિચ્છયે તુમ્હાકં સપ્પિઆદીનિ આભતાનીતિ તુમ્હાકં અત્થાય આભતાનિ સપ્પિઆદીનિ. પરિણતભાવં જાનિત્વાપિ વુત્તવિધિના વિઞ્ઞાપેન્તેન તેસં સન્તકમેવ વિઞ્ઞાપિતં નામ હોતીતિ આહ ‘‘મય્હમ્પિ દેથાતિ વદતિ, વટ્ટતી’’તિ.

‘‘પુપ્ફમ્પિ આરોપેતું ન વટ્ટતીતિ ઇદં પરિણતં સન્ધાય વુત્તં, સચે પન એકસ્મિં ચેતિયે પૂજિતં પુપ્ફં ગહેત્વા અઞ્ઞસ્મિં ચેતિયે પૂજેતિ, વટ્ટતી’’તિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૬૬૦) વુત્તં. અટ્ઠકથાયં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૬૦) પન નિયમેત્વા ‘‘અઞ્ઞસ્સ ચેતિયસ્સ અત્થાય રોપિતમાલાવચ્છતો’’તિ વુત્તત્તા ન કેવલં પરિણતભાવોયેવ કથિતો, અથ ખો નિયમેત્વા રોપિતભાવોપિ. પુપ્ફમ્પીતિ પિ-સદ્દેન કુતો માલાવચ્છન્તિ દસ્સેતિ. વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૬૬૦) પન ‘‘રોપિતમાલાવચ્છતોતિ કેનચિ નિયમેત્વા રોપિતં સન્ધાય વુત્તં, અનોચિતં મિલાયમાનં ઓચિનિત્વા યત્થ કત્થચિ પૂજેતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. ઠિતં દિસ્વાતિ સેસકં ગહેત્વા ઠિતં દિસ્વા. ઇમસ્સ સુનખસ્સ મા દેહિ, એતસ્સ દેહીતિ ઇદં પરિણતેયેવ, તિરચ્છાનગતસ્સ પરિચ્ચજિત્વા દિન્ને પન તં પલાપેત્વા અઞ્ઞં ભુઞ્જાપેતું વટ્ટતિ, તસ્મા ‘‘કત્થ દેમાતિઆદિના એકેનાકારેન અનાપત્તિ દસ્સિતા. એવં પન અપુચ્છિતેપિ ‘અપરિણતં ઇદ’ન્તિ જાનન્તેન અત્તનો રુચિયા યત્થ ઇચ્છતિ, તત્થ દાપેતું વટ્ટતી’’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. યત્થ ઇચ્છથ, તત્થ દેથાતિ એત્થાપિ ‘‘તુમ્હાકં રુચિયા’’તિ વુત્તત્તા યત્થ ઇચ્છતિ, તત્થ દાપેતું લભતિ.

પરિવારે (પરિ. અટ્ઠ. ૩૨૯) પન નવ અધમ્મિકાનિ દાનાનીતિ સઙ્ઘસ્સ પરિણતં અઞ્ઞસઙ્ઘસ્સ વા ચેતિયસ્સ વા પુગ્ગલસ્સ વા પરિણામેતિ, ચેતિયસ્સ પરિણતં અઞ્ઞચેતિયસ્સ વા સઙ્ઘસ્સ વા પુગ્ગલસ્સ વા પરિણામેતિ, પુગ્ગલસ્સ પરિણતં અઞ્ઞપુગ્ગલસ્સ વા સઙ્ઘસ્સ વા ચેતિયસ્સ વા પરિણામેતીતિ એવં વુત્તાનિ. નવ પટિગ્ગહા પરિભોગા ચાતિ એતેસંયેવ દાનાનં પટિગ્ગહા ચ પરિભોગા ચ. તીણિ ધમ્મિકાનિ દાનાનીતિ સઙ્ઘસ્સ નિન્નં સઙ્ઘસ્સેવ દેતિ, ચેતિયસ્સ નિન્નં ચેતિયસ્સેવ દેતિ, પુગ્ગલસ્સ નિન્નં પુગ્ગલસ્સેવ દેતીતિ ઇમાનિ તીણિ. પટિગ્ગહપટિભોગાપિ તેસંયેવ પટિગ્ગહા ચ પરિભોગા ચાતિ આગતં.

ઇતિ વિનયસઙ્ગહસંવણ્ણનાભૂતે વિનયાલઙ્કારે

દાનલક્ખણાદિવિનિચ્છયકથાલઙ્કારો નામ

તેરસમો પરિચ્છેદો.