૧૪. પથવીખણનવિનિચ્છયકથા

૭૨. એવં દાનવિસ્સાસગ્ગાહલાભપરિણામનવિનિચ્છયં કથેત્વા ઇદાનિ પથવીવિનિચ્છયં કથેતું ‘‘પથવી’’ત્યાદિમાહ. તત્થ પત્થરતીતિ પથવી, પ-પુબ્બ થર સન્થરણેતિ ધાતુ, ર-કારસ્સ વ-કારો, સસમ્ભારપથવી. તપ્પભેદમાહ ‘‘દ્વે પથવી, જાતા ચ પથવી અજાતા ચ પથવી’’તિ. તાસં વિસેસં દસ્સેતું ‘‘તત્થ જાતા નામ પથવી’’ત્યાદિમાહ. તત્થ સુદ્ધપંસુકા…પે… યેભુય્યેનમત્તિકાપથવી જાતા નામ પથવી હોતિ. ન કેવલં સાયેવ, અદડ્ઢા પથવીપિ ‘‘જાતા પથવી’’તિ વુચ્ચતિ. ન કેવલં ઇમા દ્વેયેવ, યોપિ પંસુપુઞ્જો વા…પે… ચાતુમાસં ઓવટ્ઠો, સોપિ ‘‘જાતા પથવી’’તિ વુચ્ચતીતિ યોજના. ઇતરત્રપિ એસેવ નયો.

તત્થ સુદ્ધા પંસુકાયેવ એત્થ પથવિયા અત્થિ, ન પાસાણાદયોતિ સુદ્ધપંસુકા. તથા સુદ્ધમત્તિકા. અપ્પા પાસાણા એત્થાતિ અપ્પપાસાણા. ઇતરેસુપિ એસેવ નયો. યેભુય્યેન પંસુકા એત્થાતિ યેભુય્યેનપંસુકા, અલુત્તસમાસોયં, તથા યેભુય્યેનમત્તિકા. તત્થ મુટ્ઠિપ્પમાણતો ઉપરિ પાસાણા. મુટ્ઠિપ્પમાણા સક્ખરા. કથલાતિ કપાલખણ્ડાદિ. મરુમ્પાતિ કટસક્ખરા. વાલુકા વાલુકાયેવ. યેભુય્યેનપંસુકાતિ એત્થ તીસુ કોટ્ઠાસેસુ દ્વે કોટ્ઠાસા પંસુ, એકો પાસાણાદીસુ અઞ્ઞતરકોટ્ઠાસો. અદડ્ઢાપીતિ ઉદ્ધનપત્તપચનકુમ્ભકારાતપાદિવસેન તથા તથા અદડ્ઢા, સા પન વિસું નત્થિ, સુદ્ધપંસુઆદીસુ અઞ્ઞતરાવાતિ વેદિતબ્બા. યેભુય્યેનસક્ખરાતિ બહુતરસક્ખરા. હત્થિકુચ્છિયં કિર એકં પચ્છિપૂરં આહરાપેત્વા દોણિયં ધોવિત્વા પથવિયા યેભુય્યેનસક્ખરભાવં ઞત્વા સયં ભિક્ખૂ પોક્ખરણિં ખણિંસૂતિ. યાનિ પન મજ્ઝે ‘‘અપ્પપંસુઅપ્પમત્તિકા’’તિ દ્વે પદાનિ, તાનિ યેભુય્યેનપાસાણાદિપઞ્ચકમેવ પવિસન્તિ. તેસઞ્ઞેવ હિ દ્વિન્નં પભેદવચનમેતં, યદિદં સુદ્ધપાસાણાદિઆદિ.

એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ યેભુય્યેનપંસું અપ્પપંસુઞ્ચ પથવિં વત્વા ઉપડ્ઢપંસુકાપથવી ન વુત્તા, તથાપિ પણ્ણત્તિવજ્જસિક્ખાપદેસુ સાવસેસપઞ્ઞત્તિયાપિ સમ્ભવતો ઉપડ્ઢપંસુકાયપિ પથવિયા પાચિત્તિયમેવાતિ ગહેતબ્બં. કેચિ પન ‘‘સબ્બચ્છન્નાદીસુ ઉપડ્ઢચ્છન્ને દુક્કટસ્સ વુત્તત્તા ઇધાપિ દુક્કટં યુજ્જતી’’તિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં પાચિત્તિયવત્થુકઞ્ચ અનાપત્તિવત્થુકઞ્ચ દુવિધં પથવિં ઠપેત્વા અઞ્ઞિસ્સા દુક્કટવત્થુકાય તતિયાય પથવિયા અભાવતો. દ્વેયેવ હિ પથવિયો વુત્તા ‘‘જાતા ચ પથવી અજાતા ચ પથવી’’તિ, તસ્મા દ્વીસુ અઞ્ઞતરાય પથવિયા ભવિતબ્બં. વિનયવિનિચ્છયે ચ સમ્પત્તે ગરુકલહુકેસુ ગરુકેયેવ ઠાતબ્બત્તા ન સક્કા એત્થ અનાપત્તિયા ભવિતું. સબ્બચ્છન્નાદીસુ પન ઉપડ્ઢે દુક્કટં યુત્તં તત્થ તાદિસસ્સ દુક્કટવત્થુનો સમ્ભવતો. વિમતિવિનોદનિયમ્પિ (વિ. વિ. ટી. પાચિત્તિય ૨.૮૬) ‘‘અપ્પપંસુમત્તિકાય પથવિયા અનાપત્તિવત્થુભાવેન વુત્તત્તા ઉપડ્ઢપંસુમત્તિકાયપિ પાચિત્તિયમેવાતિ ગહેતબ્બં. ન હેતં દુક્કટવત્થૂતિ સક્કા વત્તું જાતાજાતવિનિમુત્તાય તતિયાય પથવિયા અભાવતો’’તિ વુત્તં.

ખણન્તસ્સ ખણાપેન્તસ્સ વાતિ અન્તમસો પાદઙ્ગુટ્ઠકેનપિ સમ્મજ્જનિસલાકાયપિ સયં વા ખણન્તસ્સ અઞ્ઞેન વા ખણાપેન્તસ્સ. ‘‘પોક્ખરણિં ખણા’’તિ વદતિ, વટ્ટતીતિ ‘‘ઇમસ્મિં ઓકાસે’’તિ અનિયમેત્વા વુત્તત્તા વટ્ટતિ. ‘‘ઇમં વલ્લિં ખણા’’તિ વુત્તેપિ પથવિખણનં સન્ધાય પવત્તવોહારત્તા ઇમિનાવ સિક્ખાપદેન પાચિત્તિયં, ન ભૂતગામસિક્ખાપદેન, ઉભયમ્પિ સન્ધાય વુત્તે પન દ્વેપિ પાચિત્તિયાનિ હોન્તિ.

૭૩. કુટેહીતિ ઘટેહિ. તનુકકદ્દમોતિ ઉદકમિસ્સકકદ્દમો, સો ચ ઉદકગતિકત્તા વટ્ટતિ. ઉદકપપ્પટકોતિ ઉદકે અન્તોભૂમિયં પવિટ્ઠે તસ્સ ઉપરિભાગં છાદેત્વા તનુકપંસુ વા મત્તિકા વા પટલં હુત્વા પલવમાના ઉટ્ઠાતિ, તસ્મિં ઉદકે સુક્ખેપિ તં પટલં વાતેન ચલમાનં તિટ્ઠતિ, તં ઉદકપપ્પટકો નામ. ઓમકચાતુમાસન્તિ ઊનચાતુમાસં. ઓવટ્ઠન્તિ દેવેન ઓવટ્ઠં. અકતપબ્ભારેતિ અવલઞ્જનટ્ઠાનદસ્સનત્થં વુત્તં. તાદિસે હિ વમ્મિકસ્સ સબ્ભાવોતિ. મૂસિકુક્કુરં નામ મૂસિકાહિ ખણિત્વા બહિ કતપંસુરાસિ.

એસેવ નયોતિ ઓમકચાતુમાસં ઓવટ્ઠોયેવ વટ્ટતીતિ અત્થો. એકદિવસમ્પિ ન વટ્ટતીતિ ઓવટ્ઠચાતુમાસતો એકદિવસાતિક્કન્તોપિ વિકોપેતું ન વટ્ટતિ. હેટ્ઠભૂમિસમ્બન્ધેપિ ચ ગોકણ્ટકે ભૂમિતો છિન્દિત્વા છિન્દિત્વા ઉગ્ગતત્તા અચ્ચુગ્ગતં મત્થકતો છિન્દિતું ગહેતુઞ્ચ વટ્ટતીતિ વદન્તિ. સકટ્ઠાને અતિટ્ઠમાનં કત્વા પાદેહિ મદ્દિત્વા આલોળિતકદ્દમમ્પિ ગહેતું વટ્ટતિ.

અચ્છદનન્તિઆદિના વુત્તત્તા ઉજુકં આકાસતો પતિતવસ્સોદકેન ઓવટ્ઠમેવ જાતપથવી હોતિ, ન છદનાદીસુ પતિત્વા તતો પવત્તઉદકેન તિન્તન્તિ વેદિતબ્બં. તતોતિ પુરાણસેનાસનતો. ઇટ્ઠકં ગણ્હામીતિઆદિ સુદ્ધચિત્તં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘ઉદકેનાતિ ઉજુકં આકાસતોયેવ પતિતઉદકેન. સચે પન અઞ્ઞત્થ પહરિત્વા પતિતેન ઉદકેન તેમિતં હોતિ, વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. મણ્ડપત્થમ્ભન્તિ સાખામણ્ડપત્થમ્ભં.

૭૪. ઉચ્ચાલેત્વાતિ ઉક્ખિપિત્વા. તેન અપદેસેનાતિ તેન લેસેન. અવિસયત્તા અનાપત્તીતિ એત્થ સચેપિ નિબ્બાપેતું સક્કા હોતિ, પઠમં સુદ્ધચિત્તેન દિન્નત્તા દહતૂતિ સલ્લક્ખેત્વાપિ તિટ્ઠતિ, અનાપત્તિ. મહામત્તિકન્તિ ભિત્તિલેપનં.

ઇતિ વિનયસઙ્ગહસંવણ્ણનાભૂતે વિનયાલઙ્કારે

પથવીખણનવિનિચ્છયકથાલઙ્કારો નામ

ચુદ્દસમો પરિચ્છેદો.