૧૫. ભૂતગામવિનિચ્છયકથા

૭૫. એવં પથવિવિનિચ્છયં કથેત્વા ઇદાનિ ભૂતગામવિનિચ્છયં કથેતું ‘‘ભૂતગામો’’તિઆદિમાહ. તત્થ ભવન્તિ અહુવુઞ્ચાતિ ભૂતા, જાયન્તિ વડ્ઢન્તિ જાતા વડ્ઢિતા ચાતિ અત્થો. ગામોતિ રાસિ, ભૂતાનં ગામોતિ ભૂતગામો, ભૂતા એવ વા ગામો ભૂતગામો, પતિટ્ઠિતહરિતતિણરુક્ખાદીનમેતં અધિવચનં. તત્થ ‘‘ભવન્તી’’તિ ઇમસ્સ વિવરણં ‘‘જાયન્તિ વડ્ઢન્તી’’તિ, ‘‘અહુવુ’’ન્તિ ઇમસ્સ ‘‘જાતા વડ્ઢિતા’’તિ. એવં ભૂત-સદ્દો પચ્ચુપ્પન્નાતીતવિસયો હોતિ. તેનાહ વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. પાચિત્તિય ૨.૯૦) ‘‘ભવન્તીતિ વડ્ઢન્તિ, અહુવુન્તિ બભુવૂ’’તિ. ઇદાનિ તં ભૂતગામં દસ્સેન્તો ‘‘ભૂતગામોતિ પઞ્ચહિ બીજેહિ જાતાનં રુક્ખલતાદીનમેતં અધિવચન’’ન્તિ આહ. લતાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન ઓસધિગચ્છાદયો વેદિતબ્બા.

ઇદાનિ તાનિ બીજાનિ સરૂપતો દસ્સેન્તો ‘‘તત્રિમાનિ પઞ્ચ બીજાની’’તિઆદિમાહ. તત્થ મૂલમેવ બીજં મૂલબીજં. એવં સેસેસુપિ. અથ વા મૂલં બીજં એતસ્સાતિ મૂલબીજં, મૂલબીજતો વા નિબ્બત્તં મૂલબીજં. એવં સેસેસુપિ. તત્થ પઠમેન વિગ્ગહેન બીજગામો એવ લબ્ભતિ, દુતિયતતિયેહિ ભૂતગામો. ઇદાનિ તે ભૂતગામે સરૂપતો દસ્સેન્તો ‘‘તત્થ મૂલબીજં નામા’’ત્યાદિમાહ. તત્થ તેસુ પઞ્ચસુ મૂલબીજાદીસુ હલિદ્દિ…પે… ભદ્દમુત્તકં મૂલબીજં નામ. ન કેવલં ઇમાનિયેવ મૂલબીજાનિ, અથ ખો ઇતો અઞ્ઞાનિપિ યાનિ વા પન ભૂતગામજાતાનિ અત્થિ સન્તિ, મૂલે જાયન્તિ, મૂલે સઞ્જાયન્તિ, એતં ભૂતગામજાતં મૂલબીજં નામ હોતીતિ યોજના. સેસેસુપિ એસેવ નયો. વુત્તઞ્હિ અટ્ઠકથાયં (પાચિ. અટ્ઠ. ૯૧) ‘‘ઇદાનિ તં ભૂતગામં વિભજિત્વા દસ્સેન્તો ‘ભૂતગામો નામ પઞ્ચ બીજજાતાની’તિઆદિમાહા’’તિ. તત્થ ભૂતગામો નામાતિ ભૂતગામં ઉદ્ધરિત્વા યસ્મિં સતિ ભૂતગામો હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘પઞ્ચ બીજજાતાનીતિ આહા’’તિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તં. એવં સન્તેપિ ‘‘યાનિ વા પનઞ્ઞાનિપિ અત્થિ, મૂલે જાયન્તી’’તિઆદીનિ ન સમેન્તિ. ન હિ મૂલબીજાદીનિ મૂલાદીસુ જાયન્તિ. મૂલાદીસુ જાયમાનાનિ પન તાનિ બીજજાતાનિ, તસ્મા એવમત્થવણ્ણના વેદિતબ્બા – ભૂતગામો નામાતિ વિભજિતબ્બપદં. પઞ્ચાતિ તસ્સ વિભાગપરિચ્છેદો. બીજજાતાનીતિ પરિચ્છિન્નધમ્મનિદસ્સનં, યતો બીજેહિ જાતાનિ બીજજાતાનિ, રુક્ખાદીનં એતં અધિવચનન્તિ ચ. યથા ‘‘સાલીનં ચેપિ ઓદનં ભુઞ્જતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૭૬) સાલિતણ્ડુલાનં ઓદનો સાલિઓદનોતિ વુચ્ચતિ, એવં બીજતો સમ્ભૂતો ભૂતગામો ‘‘બીજ’’ન્તિ વુત્તોતિ વેદિતબ્બોતિ ચ.

ફળુબીજન્તિ પબ્બબીજં. પચ્ચયન્તરસમવાયે સદિસફલુપ્પત્તિયા વિસેસકારણભાવતો વિરુહણસમત્થે સારફલે નિરુળ્હો બીજ-સદ્દો તદત્થસંસિદ્ધિયા મૂલાદીસુપિ કેસુચિ પવત્તતીતિ મૂલાદિતો નિવત્તનત્થં એકેન બીજસદ્દેન વિસેસેત્વા વુત્તં ‘‘બીજ’’ન્તિ ‘‘રૂપરૂપં, દુક્ખદુક્ખ’’ન્તિ ચ યથા. નિદ્દેસે ‘‘યાનિ વા પનઞ્ઞાનિપિ અત્થિ, મૂલે જાયન્તિ મૂલે સઞ્જાયન્તી’’તિ એત્થ બીજતો નિબ્બત્તેન બીજં દસ્સિતં, તસ્મા એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો – યાનિ વા પનઞ્ઞાનિપિ અત્થિ, આલુવકસેરુકમલનીલુપ્પલપુણ્ડરીકકુવલયકુન્દપાટલિમૂલાદિભેદે મૂલે ગચ્છવલ્લિરુક્ખાદીનિ જાયન્તિ સઞ્જાયન્તિ, તાનિ, યમ્હિ મૂલે જાયન્તિ ચેવ સઞ્જાયન્તિ ચ, તઞ્ચ પાળિયં (પાચિ. ૯૧) વુત્તહલિદ્દાદિ ચ, સબ્બમ્પિ એતં મૂલબીજં નામ, એતેન કારિયોપચારેન કારણં દસ્સિતન્તિ દસ્સેતિ. એસ નયો ખન્ધબીજાદીસુ. યેવાપનકખન્ધબીજેસુ પનેત્થ અમ્બાટકઇન્દસાલનુહિપાલિભદ્દકકણિકારાદીનિ ખન્ધબીજાનિ. અમ્બિલાવલ્લિચતુરસ્સવલ્લિકણવેરાદીનિ ફળુબીજાનિ. મકચિમલ્લિકાસુમનજયસુમનાદીનિ અગ્ગબીજાનિ. અમ્બજમ્બુપનસટ્ઠિઆદીનિ બીજબીજાનીતિ દટ્ઠબ્બાનિ. ભૂતગામે ભૂતગામસઞ્ઞી છિન્દતિ વા છેદાપેતિ વાતિ સત્થકાનિ ગહેત્વા સયં વા છિન્દતિ, અઞ્ઞેન વા છેદાપેતિ. ભિન્દતિ વા ભેદાપેતિ વાતિ પાસાણાદીનિ ગહેત્વા સયં વા ભિન્દતિ, અઞ્ઞેન વા ભેદાપેતિ. પચતિ વા પચાપેતિ વાતિ અગ્ગિં ઉપસંહરિત્વા સયં વા પચતિ, અઞ્ઞેન વા પચાપેતિ, પાચિત્તિયં હોતીતિ સમ્બન્ધો. તત્થ આપત્તિભેદં દસ્સેન્તો ‘‘ભૂતગામઞ્હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ભૂતગામપરિમોચિતન્તિ ભૂતગામતો વિયોજિતં.

૭૬. સઞ્ચિચ્ચ ઉક્ખિપિતું ન વટ્ટતીતિ એત્થ ‘‘સઞ્ચિચ્ચા’’તિ વુત્તત્તા સરીરે લગ્ગભાવં ઞત્વાપિ ઉટ્ઠહતિ, ‘‘તં ઉદ્ધરિસ્સામી’’તિ સઞ્ઞાય અભાવતો વટ્ટતિ. અનન્તકગ્ગહણેન સાસપમત્તિકા ગહિતા. નામઞ્હેતં તસ્સા સેવાલજાતિયા. મૂલપણ્ણાનં અભાવેન ‘‘અસમ્પુણ્ણભૂતગામો નામા’’તિ વુત્તં. અભૂતગામમૂલત્તાતિ એત્થ ભૂતગામો મૂલં કારણં એતસ્સાતિ ભૂતગામમૂલો, ભૂતગામસ્સ વા મૂલં કારણન્તિ ભૂતગામમૂલં. બીજગામો હિ નામ ભૂતગામતો સમ્ભવતિ, ભૂતગામસ્સ ચ કારણં હોતિ. અયં પન તાદિસો ન હોતીતિ ‘‘અભૂતગામમૂલત્તા’’તિ વુત્તં.

કિઞ્ચાપિ હિ તાલનાળિકેરાદીનં ખાણુ ઉદ્ધં અવડ્ઢનતો ભૂતગામસ્સ કારણં ન હોતિ, તથાપિ ભૂતગામસઙ્ખ્યૂપગતનિબ્બત્તપણ્ણમૂલબીજતો સમ્ભૂતત્તા ભૂતગામતો ઉપ્પન્નો નામ હોતીતિ બીજગામેન સઙ્ગહં ગચ્છતિ. સો બીજગામેન સઙ્ગહિતોતિ અવડ્ઢમાનેપિ ભૂતગામમૂલત્તા વુત્તં.

‘‘અઙ્કુરે હરિતે’’તિ વત્વા તમેવત્થં વિભાવેતિ ‘‘નીલવણ્ણે જાતે’’તિ, નીલપણ્ણસ્સ વણ્ણસદિસે પણ્ણે જાતેતિ અત્થો, ‘‘નીલવણ્ણે જાતે’’તિ વા પાઠો ગહેતબ્બો. અમૂલકભૂતગામે સઙ્ગહં ગચ્છતીતિ ઇદં નાળિકેરસ્સ આવેણિકં કત્વા વદતિ. ‘‘પાનીયઘટાદીનં બહિ સેવાલો ઉદકે અટ્ઠિતત્તા બીજગામાનુલોમત્તા ચ દુક્કટવત્થૂ’’તિ વદન્તિ. કણ્ણકમ્પિ અબ્બોહારિકમેવાતિ નીલવણ્ણમ્પિ અબ્બોહારિકમેવ.

૭૭. સેલેય્યકં નામ સિલાય સમ્ભૂતા એકા ગન્ધજાતિ. પુપ્ફિતકાલતો પટ્ઠાયાતિ વિકસિતકાલતો પભુતિ. અહિચ્છત્તકં ગણ્હન્તોતિ વિકસિતં ગણ્હન્તો. મકુળં પન રુક્ખત્તચં અકોપેન્તેનપિ ગહેતું ન વટ્ટતિ. ‘‘રુક્ખત્તચં વિકોપેતીતિ વુત્તત્તા રુક્ખે જાતં યં કિઞ્ચિ અહિચ્છત્તકં રુક્ખત્તચં અવિકોપેત્વા મત્થકતો છિન્દિત્વા ગહેતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ, તદયુત્તં ‘‘અહિચ્છત્તકં યાવ મકુળં હોતિ, તાવ દુક્કટવત્થૂ’’તિ વુત્તત્તા. રુક્ખતો મુચ્ચિત્વાતિ એત્થ ‘‘યદિપિ કિઞ્ચિમત્તં રુક્ખે અલ્લીના હુત્વા તિટ્ઠતિ, રુક્ખતો ગય્હમાના પન રુક્ખચ્છવિં ન વિકોપેતિ, વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. અલ્લરુક્ખતો ન વટ્ટતીતિ એત્થાપિ રુક્ખત્તચં અવિકોપેત્વા મત્થકતો તચ્છેત્વા ગહેતું વટ્ટતીતિ વેદિતબ્બં. હત્થકુક્કુચ્ચેનાતિ હત્થચાપલ્લેન. પાનીયં ન વાસેતબ્બન્તિ ઇદં અત્તનો અત્થાય નામિતં સન્ધાય વુત્તં. કેવલં અનુપસમ્પન્નસ્સ અત્થાય નામિતે પન પચ્છા તતો લભિત્વા ન વાસેતબ્બન્તિ નત્થિ. વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. પાચિત્તિય ૨.૯૨) પન ‘‘પાનીયં ન વાસેતબ્બન્તિ ઇદં અત્તનો પિવનપાનીયં સન્ધાય વુત્તં, અઞ્ઞેસં પન વટ્ટતિ અનુગ્ગહિતત્તા. તેનાહ અત્તના ખાદિતુકામેના’’તિ વુત્તં. ‘‘યેસં રુક્ખાનં સાખા રુહતીતિ વુત્તત્તા યેસં સાખા ન રુહતિ, તત્થ કપ્પિયકરણકિચ્ચં નત્થી’’તિ વદન્તિ. વિમતિવિનોદનિયમ્પિ ‘‘યેસં રુક્ખાનં સાખા રુહતીતિ મૂલં અનોતારેત્વા પણ્ણમત્તનિગ્ગમનમત્તેનાપિ વડ્ઢતિ, તત્થ કપ્પિયમ્પિ અકરોન્તો છિન્નનાળિકેરવેળુદણ્ડાદયો કોપેતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. ‘‘ચઙ્કમિતટ્ઠાનં દસ્સેસ્સામી’’તિ વુત્તત્તા કેવલં ચઙ્કમનાધિપ્પાયેન વા મગ્ગગમનાધિપ્પાયેન વા અક્કમન્તસ્સ, તિણાનં ઉપરિ નિસીદનાધિપ્પાયેન નિસીદન્તસ્સ ચ દોસો નત્થિ.

૭૮. સમણકપ્પેહીતિ સમણાનં કપ્પિયવોહારેહિ. કિઞ્ચાપિ બીજાદીનં અગ્ગિના ફુટ્ઠમત્તેન, નખાદીહિ વિલિખનમત્તેન ચ અવિરુળ્હિધમ્મતા ન હોતિ, તથાપિ એવં કતેયેવ સમણાનં કપ્પતીતિ અગ્ગિપરિજિતાદયો સમણવોહારા નામ જાતા, તસ્મા તેહિ સમણવોહારેહિ કરણભૂતેહિ ફલં પરિભુઞ્જિતું અનુજાનામીતિ અધિપ્પાયો. અબીજનિબ્બટ્ટબીજાનિપિ સમણાનં કપ્પન્તીતિ પઞ્ઞત્તપણ્ણત્તિભાવતો સમણવોહારાઇચ્ચેવ સઙ્ખં ગતાનિ. અથ વા અગ્ગિપરિજિતાદીનં પઞ્ચન્નં કપ્પિયભાવતોયેવ પઞ્ચહિ સમણકપ્પિયભાવસઙ્ખાતેહિ કારણેહિ ફલં પરિભુઞ્જિતું અનુજાનામીતિ એવમેત્થ અધિપ્પાયો વેદિતબ્બો. અગ્ગિપરિજિતન્તિઆદીસુ ‘‘પરિચિત’’ન્તિપિ પઠન્તિ. અબીજં નામ તરુણઅમ્બફલાદિ. નિબ્બટ્ટબીજં નામ અમ્બપનસાદિ, યં બીજં નિબ્બટ્ટેત્વા વિસું કત્વા પરિભુઞ્જિતું સક્કા હોતિ. નિબ્બટ્ટેતબ્બં વિયોજેતબ્બં બીજં યસ્મિં, તં પનસાદિ નિબ્બટ્ટબીજં નામ. ‘‘કપ્પિય’’ન્તિ વત્વાવ કાતબ્બન્તિ યો કપ્પિયં કરોતિ, તેન કત્તબ્બપકારસ્સેવ વુત્તત્તા ભિક્ખુના અવુત્તેપિ કાતું વટ્ટતીતિ ન ગહેતબ્બં. પુન ‘‘કપ્પિયં કારેતબ્બ’’ન્તિ કારાપનસ્સ પઠમમેવ કથિતત્તા ભિક્ખુના ‘‘કપ્પિયં કરોહી’’તિ વુત્તેયેવ અનુપસમ્પન્નેન ‘‘કપ્પિય’’ન્તિ વત્વા અગ્ગિપરિજિતાદિ કાતબ્બન્તિ ગહેતબ્બં. ‘‘કપ્પિયન્તિ વચનં પન યાય કાયચિ ભાસાય વત્તું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. ‘‘કપ્પિયન્તિ વત્વાવ કાતબ્બ’’ન્તિ વચનતો પઠમં ‘‘કપ્પિય’’ન્તિ વત્વા પચ્છા અગ્ગિઆદિના ફુસનાદિ કાતબ્બન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘પઠમં અગ્ગિમ્હિ નિક્ખિપિત્વા, નખાદિના વા વિજ્ઝિત્વા તં અનુદ્ધરિત્વાવ કપ્પિયન્તિ વત્તું વટ્ટતી’’તિપિ વદન્તિ.

વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. પાચિત્તિય ૨.૯૨) પન ‘‘કપ્પિયન્તિ વત્વાવાતિ પુબ્બકાલકિરિયાવસેન વુત્તેપિ વચનક્ખણેવ અગ્ગિસત્થાદિના બીજગામે વણં કાતબ્બન્તિ વચનતો પન પુબ્બે કાતું ન વટ્ટતિ, તઞ્ચ દ્વિધા અકત્વા છેદનભેદનમેવ દસ્સેતબ્બં. કરોન્તેન ચ ભિક્ખુના ‘કપ્પિયં કરોહી’તિ યાય કાયચિ ભાસાય વુત્તેયેવ કાતબ્બં. બીજગામપરિમોચનત્થં પુન કપ્પિયં કારેતબ્બન્તિ કારાપનસ્સ પઠમમેવ અધિકતત્તા’’તિ વુત્તં.

એકસ્મિં બીજે વાતિઆદીસુ ‘‘એકંયેવ કારેમીતિ અધિપ્પાયે સતિપિ એકાબદ્ધત્તા સબ્બં કતમેવ હોતી’’તિ વદન્તિ. દારું વિજ્ઝતીતિ એત્થ ‘‘જાનિત્વાપિ વિજ્ઝતિ વા વિજ્ઝાપેતિ વા, વટ્ટતિયેવા’’તિ વદન્તિ. ભત્તસિત્થે વિજ્ઝતીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ‘‘તં વિજ્ઝતિ, ન વટ્ટતીતિ રજ્જુઆદીનં ભાજનગતિકત્તા’’તિ વદન્તિ. મરીચપક્કાદીહિ ચ મિસ્સેત્વાતિ એત્થ ભત્તસિત્થસમ્બન્ધવસેન એકાબદ્ધતા વેદિતબ્બા, ન ફલાનંયેવ અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્બન્ધવસેન. ‘‘કટાહેપિ કાતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તત્તા કટાહતો નીહટાય મિઞ્જાય વા બીજે વા યત્થ કત્થચિ વિજ્ઝિતું વટ્ટતિ એવ. ભિન્દાપેત્વા કપ્પિયં કારાપેતબ્બન્તિ બીજતો મુત્તસ્સ કટાહસ્સ ભાજનગતિકત્તા વુત્તં.

ઇતિ વિનયસઙ્ગહસંવણ્ણનાભૂતે વિનયાલઙ્કારે

ભૂતગામવિનિચ્છયકથાલઙ્કારો નામ

પન્નરસમો પરિચ્છેદો.