૧૬. સહસેય્યવિનિચ્છયકથા

૭૯. એવં ભૂતગામવિનિચ્છયં કથેત્વા ઇદાનિ સહસેય્યવિનિચ્છયં કથેતું ‘‘દુવિધં સહસેય્યક’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ દ્વે વિધા પકારા યસ્સ સહસેય્યકસ્સ તં દુવિધં, સહ સયનં, સહ વા સયતિ એત્થાતિ સહસેય્યા, સહસેય્યા એવ સહસેય્યકં સકત્થે ક-પચ્ચયવસેન. તં પન અનુપસમ્પન્નેનસહસેય્યામાતુગામેનસહસેય્યાવસેન દુવિધં. તેનાહ ‘‘દુવિધં સહસેય્યક’’ન્તિ. દિરત્તતિરત્તન્તિ એત્થ વચનસિલિટ્ઠતામત્તેન દિરત્તગ્ગહણં કતન્તિ વેદિતબ્બં. તિરત્તઞ્હિ સહવાસે લબ્ભમાને દિરત્તે વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ દિરત્તગ્ગહણં વિસું ન પયોજેતિ. તેનેવાહ ‘‘ઉત્તરિદિરત્તતિરત્તન્તિ ભગવા સામણેરાનં સઙ્ગહકરણત્થાય તિરત્તપરિહારં અદાસી’’તિ. નિરન્તરં તિરત્તગ્ગહણત્થં વા દિરત્તગ્ગહણં કતં. કેવલઞ્હિ ‘‘તિરત્ત’’ન્તિ વુત્તે અઞ્ઞત્થ વાસેન અન્તરિકમ્પિ તિરત્તં ગણ્હેય્ય. દિરત્તવિસિટ્ઠં પન તિરત્તં વુચ્ચમાનં તેન અનન્તરિકમેવ તિરત્તં દીપેતિ. વિમતિવિનોદનિયમ્પિ (વિ. વિ. ટી. પાચિત્તિય ૨.૫૦-૫૧) ‘‘દિરત્તગ્ગહણં વચનાલઙ્કારત્થં. નિરન્તરં તિસ્સોવ રત્તિયો સયિત્વા ચતુત્થદિવસાદીસુ સયન્તસ્સેવ આપત્તિ, ન એકન્તરિકાદિવસેન સયન્તસ્સાતિ દસ્સનત્થમ્પીતિ દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. સહસેય્યં એકતો સેય્યં. સેય્યન્તિ ચેત્થ કાયપ્પસારણસઙ્ખાતં સયનમ્પિ વુચ્ચતિ, યસ્મિં સેનાસને સયન્તિ, તમ્પિ, તસ્મા સેય્યં કપ્પેય્યાતિ એત્થ સેનાસનસઙ્ખાતં સેય્યં પવિસિત્વા કાયપ્પસારણસઙ્ખાતં સેય્યં કપ્પેય્ય સમ્પાદેય્યાતિ અત્થો. દિયડ્ઢહત્થુબ્બેધેનાતિ એત્થ દિયડ્ઢહત્થો વડ્ઢકિહત્થેન ગહેતબ્બો. પઞ્ચહિ છદનેહીતિ ઇટ્ઠકાસિલાસુધાતિણપણ્ણસઙ્ખાતેહિ પઞ્ચહિ છદનેહિ. વાચુગ્ગતવસેનાતિ પગુણવસેન.

એકૂપચારોતિ વળઞ્જનદ્વારસ્સ એકત્તં સન્ધાય વુત્તં. વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. પાચિત્તિય ૨.૫૦-૫૧) પન ‘‘એકૂપચારો એકેન મગ્ગેન પવિસિત્વા અબ્ભોકાસં અનોક્કમિત્વા સબ્બત્થ અનુપરિગમનયોગ્ગો, એતં બહુદ્વારમ્પિ એકૂપચારોવ. યત્થ પન કુટ્ટાદીહિ રુન્ધિત્વા વિસું દ્વારં યોજેન્તિ, નાનૂપચારો હોતિ. સચે પન રુન્ધતિ એવ, વિસું દ્વારં ન યોજેન્તિ, એતમ્પિ એકૂપચારમેવ મત્તિકાદીહિ પિહિતદ્વારો વિય ગબ્ભોતિ ગહેતબ્બં. અઞ્ઞથા ગબ્ભે પવિસિત્વા પમુખાદીસુ નિપન્નાનુપસમ્પન્નેહિ સહસેય્યાપરિમુત્તિયા ગબ્ભદ્વારં મત્તિકાદીહિ પિદહાપેત્વા ઉટ્ઠિતે અરુણે વિવરાપેન્તસ્સપિ અનાપત્તિ ભવેય્યા’’તિ વુત્તં. ચતુસાલં એકૂપચારં હોતીતિ સમ્બન્ધો. તેસં પયોગે પયોગે ભિક્ખુસ્સ આપત્તીતિ એત્થ કેચિ ‘‘અનુટ્ઠહનેન અકિરિયસમુટ્ઠાના આપત્તિ વુત્તા, તસ્મિં ખણે નિદ્દાયન્તસ્સ કિરિયાભાવા. ઇદઞ્હિ સિક્ખાપદં સિયા કિરિયાય, સિયા અકિરિયાય સમુટ્ઠાતિ. કિરિયાય સમુટ્ઠાનતા ચસ્સ તબ્બહુલવસેન વુત્તા’’તિ વદન્તિ. ‘‘યથા ચેતં, એવં દિવાસયનમ્પિ. અનુટ્ઠહનેન, હિ દ્વારાસંવરણેન ચેતં અકિરિયસમુટ્ઠાનમ્પિ હોતી’’તિ વદન્તિ, ઇદઞ્ચ યુત્તં વિય દિસ્સતિ, વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં.

૮૦. ઉપરિમતલેન સદ્ધિં અસમ્બદ્ધભિત્તિકસ્સાતિ ઇદં સમ્બદ્ધભિત્તિકે વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. ઉપરિમતલે સયિતસ્સ સઙ્કા એવ નત્થીતિ ‘‘હેટ્ઠાપાસાદે’’તિઆદિ વુત્તં. નાનૂપચારેતિ યત્થ બહિ નિસ્સેણિં કત્વા ઉપરિમતલં આરોહન્તિ, તાદિસં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ઉપરિમતલેપી’’તિ. આકાસઙ્ગણે નિપજ્જન્તસ્સ આપત્તિઅભાવતો ‘‘છદનબ્ભન્તરે’’તિ વુત્તં. સભાસઙ્ખેપેનાતિ સભાકારેન. અડ્ઢકુટ્ટકે સેનાસનેતિ એત્થ ‘‘અડ્ઢકુટ્ટકં નામ યત્થ ઉપડ્ઢં મુઞ્ચિત્વા તીસુ પસ્સેસુ ભિત્તિયો બદ્ધા હોન્તિ, યત્થ વા એકસ્મિં પસ્સે ભિત્તિં ઉટ્ઠાપેત્વા ઉભોસુ પસ્સેસુ ઉપડ્ઢં ઉપડ્ઢં કત્વા ભિત્તિયો ઉટ્ઠાપેન્તિ, તાદિસં સેનાસન’’ન્તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં, ગણ્ઠિપદે પન ‘‘અડ્ઢકુટ્ટકેતિ છદનં અડ્ઢેન અસમ્પત્તકુટ્ટકે’’તિ વુત્તં, તમ્પિ નો ન યુત્તં. વિમતિવિનોદનિયં પન ‘‘સભાસઙ્ખેપેનાતિ વુત્તસ્સેવ અડ્ઢકુટ્ટકેતિ ઇમિના સણ્ઠાનં દસ્સેતિ. યત્થ તીસુ, દ્વીસુ વા પસ્સેસુ ભિત્તિયો બદ્ધા, છદનં વા અસમ્પત્તા અડ્ઢભિત્તિ, ઇદં અડ્ઢકુટ્ટકં નામા’’તિ વુત્તં. વાળસઙ્ઘાટો નામ પરિક્ખેપસ્સ અન્તો થમ્ભાદીનં ઉપરિ વાળરૂપેહિ કતસઙ્ઘાટો.

પરિક્ખેપસ્સ બહિ ગતેતિ એત્થ યત્થ યસ્મિં પસ્સે પરિક્ખેપો નત્થિ, તત્થાપિ પરિક્ખેપારહપદેસતો બહિ ગતે અનાપત્તિયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. પાચિત્તિય ૨.૫૦-૫૧) પન ‘‘પરિક્ખેપસ્સ બહિ ગતેતિ એત્થ યસ્મિં પસ્સે પરિક્ખેપો નત્થિ, તત્થ સચે ભૂમિતો વત્થુ ઉચ્ચં હોતિ, ઉભતો ઉચ્ચવત્થુતો હેટ્ઠા ભૂમિયં નિબ્બકોસબ્ભન્તરેપિ અનાપત્તિ એવ તત્થ સેનાસનવોહારાભાવતો. અથ વત્થુ નીચં ભૂમિસમમેવ સેનાસનસ્સ હેટ્ઠિમતલે તિટ્ઠતિ, તત્થ પરિક્ખેપરહિતદિસાય નિબ્બકોસબ્ભન્તરે સબ્બત્થ આપત્તિ હોતિ, પરિચ્છેદાભાવતો પરિક્ખેપસ્સ બહિ એવ અનાપત્તીતિ દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. અપરિચ્છિન્નગબ્ભૂપચારેતિ એત્થ મજ્ઝે વિવટઙ્ગણવન્તાસુ મહાચતુસાલાસુ યથા આકાસઙ્ગણં અનોતરિત્વા પમુખેનેવ ગન્ત્વા સબ્બગબ્ભે પવિસિતું ન સક્કા હોતિ, એવં એકેકગબ્ભસ્સ દ્વીસુ પસ્સેસુ કુટ્ટં નીહરિત્વા કતં પરિચ્છિન્નગબ્ભૂપચારં નામ, ઇદં પન તાદિસં ન હોતીતિ ‘‘અપરિચ્છિન્નગબ્ભૂપચારે’’તિ વુત્તં. સબ્બગબ્ભેપિ પવિસન્તીતિ ગબ્ભૂપચારસ્સ અપરિચ્છિન્નત્તા આકાસઙ્ગણં અનોતરિત્વાપિ પમુખેનેવ ગન્ત્વા તં તં ગબ્ભં પવિસન્તિ. અથ કુતો તસ્સ પરિક્ખેપોયેવ સબ્બપરિચ્છિન્નત્તાતિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘ગબ્ભપરિક્ખેપોયેવ હિસ્સ પરિક્ખેપો’’તિ, ઇદઞ્ચ સમન્તા ગબ્ભભિત્તિયો સન્ધાય વુત્તં. ચતુસાલવસેન હિ સન્નિવિટ્ઠે સેનાસને ગબ્ભપમુખં વિસું અપરિક્ખિત્તમ્પિ સમન્તા ઠિતં ગબ્ભભિત્તીનં વસેન પરિક્ખિત્તં નામ હોતિ.

૮૧. એકદિસાય ઉજુકમેવ દીઘં કત્વા સન્નિવેસિતો પાસાદો એકસાલસન્નિવેસો. દ્વીસુ તીસુ ચતૂસુ વા દિસાસુ સિઙ્ઘાટકસણ્ઠાનાદિવસેન કતા દ્વિસાલાદિસન્નિવેસા વેદિતબ્બા. સાલપ્પભેદદીપનમેવ ચેત્થ પુરિમતો વિસેસોતિ. અટ્ઠ પાચિત્તિયાનીતિ ઉપડ્ઢચ્છન્નં ઉપડ્ઢપરિચ્છન્નં સેનાસનં દુક્કટવત્થુસ્સ આદિં કત્વા પાળિયં દસ્સિતત્તા તતો અધિકં સબ્બચ્છન્નઉપડ્ઢપરિચ્છન્નાદિકમ્પિ સબ્બં પાળિયં અવુત્તમ્પિ પાચિત્તિયસ્સેવ વત્થુભાવેન દસ્સિતં સિક્ખાપદસ્સ પણ્ણત્તિવજ્જત્તા, ગરુકે ઠાતબ્બતો ચાતિ વેદિતબ્બં. ‘‘સત્ત પાચિત્તિયાની’’તિ પાળિયં વુત્તપાચિત્તિયદ્વયં સામઞ્ઞતો એકત્તેન ગહેત્વા વુત્તં. પાળિયં (પાચિ. ૫૪) ‘‘તતિયાય રત્તિયા પુરારુણા નિક્ખમિત્વા પુન સયતી’’તિ ઇદં ઉક્કટ્ઠવસેન વુત્તં, અનિક્ખમિત્વા પુરારુણા ઉટ્ઠહિત્વા અન્તોછદને નિસિન્નસ્સાપિ પુન દિવસે સહસેય્યેન અનાપત્તિ એવ. એત્થ ચતુભાગો ચૂળકં, દ્વેભાગા ઉપડ્ઢં, તીસુ ભાગેસુ દ્વે ભાગા યેભુય્યન્તિ ઇમિના લક્ખણેન ચૂળકચ્છન્નપરિચ્છન્નાદીનિ વેદિતબ્બાનિ. ઇદાનિ દુતિયસિક્ખાપદેપિ યથાવુત્તનયં અતિદિસન્તો ‘‘માતુગામેન…પે… અયમેવ વિનિચ્છયો’’તિ આહ. ‘‘મતિત્થિયા પારાજિકવત્થુભૂતાયપિ અનુપાદિન્નપક્ખે ઠિતત્તા સહસેય્યાપત્તિં ન જનેતી’’તિ વદન્તિ. ‘‘અત્થઙ્ગતે સૂરિયે માતુગામે નિપન્ને નિપજ્જતિ, આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ (પાચિ. ૫૭) વચનતો દિવા તસ્સ સયન્તસ્સ સહસેય્યાપત્તિ ન હોતિયેવાતિ દટ્ઠબ્બં.

ઇતિ વિનયસઙ્ગહસંવણ્ણનાભૂતે વિનયાલઙ્કારે

સહસેય્યવિનિચ્છયકથાલઙ્કારો નામ

સોળસમો પરિચ્છેદો.