૮. અધિટ્ઠાનવિકપ્પનવિનિચ્છયકથા

૪૪. એવં અનામાસવિનિચ્છયકથં કથેત્વા ઇદાનિ અધિટ્ઠાનવિકપ્પનવિનિચ્છયં કથેતું ‘‘અધિટ્ઠાનવિકપ્પનેસુ પના’’તિઆદિમાહ. તત્થ અધિટ્ઠિયતે અધિટ્ઠાનં, ગહણં સલ્લક્ખણન્તિ અત્થો. વિકપ્પિયતે વિકપ્પના, સઙ્કપ્પનં ચિન્તનન્તિ અત્થો. તત્થ ‘‘તિચીવરં અધિટ્ઠાતુન્તિ નામં વત્વા અધિટ્ઠાતું. ન વિકપ્પેતુન્તિ નામં વત્વા ન વિકપ્પેતું. એસ નયો સબ્બત્થ. તસ્મા તિચીવરં અધિટ્ઠહન્તેન ‘ઇમં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠામી’તિઆદિના નામં વત્વા અધિટ્ઠાતબ્બં. વિકપ્પેન્તેન પન ‘ઇમં સઙ્ઘાટિ’ન્તિઆદિના તસ્સ તસ્સ ચીવરસ્સ નામં અગ્ગહેત્વાવ ‘ઇમં ચીવરં તુય્હં વિકપ્પેમી’તિ વિકપ્પેતબ્બં. તિચીવરં વા હોતુ અઞ્ઞં વા, યદિ તં તં નામં ગહેત્વા વિકપ્પેતિ, અવિકપ્પિતં હોતિ, અતિરેકચીવરટ્ઠાને તિટ્ઠતી’’તિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૪૬૯) વુત્તં.

વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૪૬૯) પન ‘‘તિચીવરં અધિટ્ઠાતુન્તિ સઙ્ઘાટિઆદિનામેન અધિટ્ઠાતું. ન વિકપ્પેતુન્તિ ઇમિના નામેન ન વિકપ્પેતું, એતેન વિકપ્પિતતિચીવરો તેચીવરિકો ન હોતિ, તસ્સ તસ્મિં અધિટ્ઠિતતિચીવરે વિય અવિપ્પવાસાદિના કાતબ્બવિધિ ન કાતબ્બોતિ દસ્સેતિ, ન પન વિકપ્પને દોસો’’તિ વુત્તં. વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. પારાજિક ૪૬૯) પન ‘‘તિચીવરં અધિટ્ઠાતુન્તિ એત્થ તિચીવરં તિચીવરાધિટ્ઠાનેન અધિટ્ઠાતબ્બયુત્તકં, યં વા તિચીવરાધિટ્ઠાનેન અધિટ્ઠાતું ન વિકપ્પેતું અનુજાનામિ, તસ્સ અધિટ્ઠાનકાલપરિચ્છેદાભાવતો સબ્બકાલં ઇચ્છન્તસ્સ અધિટ્ઠાતુંયેવ અનુજાનામિ, તં કાલપરિચ્છેદં કત્વા વિકપ્પેતું નાનુજાનામિ, સતિ પન પચ્ચયે યદા તદા વા પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતું વટ્ટતીતિ ‘અનાપત્તિ અન્તોદસાહં અધિટ્ઠેતિ વિકપ્પેતી’તિ વચનતો સિદ્ધં હોતી’’તિ વુત્તં.

ઇમેસુ પન તીસુ ટીકાવાદેસુ તતિયવાદો યુત્તતરો વિય દિસ્સતિ. કસ્મા? પાળિયા અટ્ઠકથાય ચ સંસન્દનતો. કથં? પાળિયઞ્હિ કતપરિચ્છેદાસુયેવ દ્વીસુ વસ્સિકસાટિકકણ્ડુપટિચ્છાદીસુ તતો પરં વિકપ્પેતુન્તિ વુત્તં, તતો અઞ્ઞેસુ ન વિકપ્પેતું ઇચ્ચેવ, તસ્મા તેસુ અસતિ પચ્ચયે નિચ્ચં અધિટ્ઠાતબ્બમેવ હોતિ, ન વિકપ્પેતબ્બન્તિ અયં પાળિયા અધિપ્પાયો દિસ્સતિ, ઇતરાસુ પન દ્વીસુ અનુઞ્ઞાતકાલેયેવ અધિટ્ઠાતબ્બં, ‘‘તતો પરં વિકપ્પેતુ’’ન્તિ એવં પાળિયા સંસન્દતિ, અટ્ઠકથાયં તિચીવરં તિચીવરસઙ્ખેપેન પરિહરતો અધિટ્ઠાતુમેવ અનુજાનામિ, ન વિકપ્પેતું. વસ્સિકસાટિકં પન ચાતુમાસતો પરં વિકપ્પેતુમેવ, ન અધિટ્ઠાતું, એવઞ્ચ સતિ યો તિચીવરે એકેન ચીવરેન વિપ્પવસિતુકામો હોતિ, તસ્સ ચીવરાધિટ્ઠાનં પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિપ્પવાસસુખત્થં વિકપ્પનાય ઓકાસો દિન્નો હોતીતિ.

પઠમવાદે ‘‘ન વિકપ્પેતુ’’ન્તિ નામં વત્વા ‘‘ન વિકપ્પેતુ’’ન્તિ અત્થો વુત્તો, એવં સન્તે ‘‘તતો પરં વિકપ્પેતુ’’ન્તિ એત્થ તતો પરં નામં વત્વા વિકપ્પેતુન્તિ અત્થો ભવેય્ય, સો ચ અત્થો વિકપ્પનાધિકારેન વુત્તો, ‘‘નામં વત્વા’’તિ ચ વિસેસને કત્તબ્બે સતિ ‘‘ન વિકપ્પેતુ’’ન્તિ ચ ‘‘તતો પરં વિકપ્પેતુ’’ન્તિ ચ ભેદવચનં ન સિયા, સબ્બેસુપિ ચીવરેસુ નામં અવત્વાવ વિકપ્પેતબ્બતો, દુતિયવાદે ચ ‘‘ન વિકપ્પેતુ’’ન્તિ ઇમિના નામેન ન વિકપ્પેતુન્તિ વુત્તં, ન અનુજાનામીતિ પાઠસેસો. પઠમે ચ ‘‘તિચીવરં વા હોતુ અઞ્ઞં વા, યદિ તં તં નામં ગહેત્વા વિકપ્પેતિ, અવિકપ્પિતં હોતિ, અતિરેકચીવરટ્ઠાને તિટ્ઠતી’’તિ. દુતિયે ચ ‘‘ન પન વિકપ્પને દોસો’’તિ, તઞ્ચ અઞ્ઞમઞ્ઞવિરુદ્ધં વિય દિસ્સતિ, તસ્મા વિચારેતબ્બમેતં.

તતો પરં વિકપ્પેતુન્તિ ચાતુમાસતો પરં વિકપ્પેત્વા પરિભુઞ્જિતુન્તિ તીસુ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. કેચિ પન ‘‘તતો પરં વિકપ્પેત્વા યાવ આગામિસંવચ્છરે વસ્સાનં ચાતુમાસં, તાવ ઠપેતું અનુઞ્ઞાત’’ન્તિપિ વદન્તિ. ‘‘તતો પરં વિકપ્પેતું અનુજાનામીતિ એત્તાવતા વસ્સિકસાટિકં કણ્ડુપટિચ્છાદિઞ્ચ તં તં નામં ગહેત્વા વિકપ્પેતું અનુઞ્ઞાતન્તિ એવમત્થો ન ગહેતબ્બો. તતો પરં વસ્સિકસાટિકાદિનામસ્સેવ અભાવતો, કસ્મા તતો પરં વિકપ્પેન્તેનપિ નામં ગહેત્વા ન વિકપ્પેતબ્બં. ઉભિન્નમ્પિ તતો પરં વિકપ્પેત્વા પરિભોગસ્સ અનુઞ્ઞાતત્તા તથાવિકપ્પિતં અઞ્ઞનામેન અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બન્તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્ત’’ન્તિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૪૬૯) વુત્તં. વિમતિવિનોદનિયમ્પિ (વિ. વિ. ટી. ૧.૪૬૯) ‘‘તતો પરન્તિ ચાતુમાસતો પરં વિકપ્પેત્વા પરિભુઞ્જિતું અનુઞ્ઞાતન્તિ કેચિ વદન્તિ. અઞ્ઞે પન ‘વિકપ્પેત્વા યાવ આગામિવસ્સાનં તાવ ઠપેતું વટ્ટતી’તિ વદન્તિ. અપરે પન ‘વિકપ્પને ન દોસો, તથા વિકપ્પિતં પરિક્ખારાદિનામેન અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બ’ન્તિ વદન્તી’’તિ વુત્તં.

વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. પારાજિક ૪૬૯) પન ‘‘વસ્સિકસાટિકં તતો પરં વિકપ્પેતુંયેવ, નાધિટ્ઠાતું. વત્થઞ્હિ કતપરિયોસિતં અન્તોચાતુમાસે વસ્સાનદિવસં આદિં કત્વા અન્તોદસાહે અધિટ્ઠાતું અનુજાનામિ, ચાતુમાસતો ઉદ્ધં અત્તનો સન્તકં કત્વા ઠપેતુકામેન વિકપ્પેતું અનુજાનામીતિ અત્થો’’તિ વુત્તં. ઇધાપિ પચ્છિમવાદો પસત્થતરોતિ દિસ્સતિ, કસ્મા? સુવિઞ્ઞેય્યત્તા, પુરિમેસુ પન આચરિયાનં અધિપ્પાયોયેવ દુવિઞ્ઞેય્યો હોતિ નાનાવાદસ્સેવ કથિતત્તા. મુટ્ઠિપઞ્ચકન્તિ મુટ્ઠિયા ઉપલક્ખિતં પઞ્ચકં મુટ્ઠિપઞ્ચકં, ચતુહત્થે મિનિત્વા પઞ્ચમં હત્થમુટ્ઠિં કત્વા મિનિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. કેચિ પન ‘‘મુટ્ઠિહત્થાનં પઞ્ચકં મુટ્ઠિપઞ્ચકં. પઞ્ચપિ હત્થા મુટ્ઠી કત્વાવ મિનિતબ્બા’’તિ વદન્તિ. મુટ્ઠિત્તિકન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. દ્વિહત્થેન અન્તરવાસકેન તિમણ્ડલં પટિચ્છાદેતું સક્કાતિ આહ ‘‘પારુપનેનપી’’તિઆદિ. અતિરેકન્તિ સુગતચીવરતો અતિરેકં. ઊનકન્તિ મુટ્ઠિપઞ્ચકાદિતો ઊનકં. તેન ચ તેસુ તિચીવરાધિટ્ઠાનં ન રુહતીતિ દસ્સેતિ.

ઇમં સઙ્ઘાટિં પચ્ચુદ્ધરામીતિ ઇમં સઙ્ઘાટિઅધિટ્ઠાનં ઉક્ખિપામિ, પરિચ્ચજામીતિ અત્થો. સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૪૬૯) પન ‘‘પચ્ચુદ્ધરામીતિ ઠપેમિ, પરિચ્ચજામીતિ વા અત્થો’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. કાયવિકારં કરોન્તેનાતિ હત્થેન ચીવરં પરામસન્તેન, ચાલેન્તેન વા. વાચાય અધિટ્ઠાતબ્બાતિ એત્થ કાયેનપિ ચાલેત્વા વાચમ્પિ ભિન્દિત્વા કાયવાચાહિ અધિટ્ઠાનમ્પિ સઙ્ગહિતન્તિ વેદિતબ્બં, ‘‘કાયેન અફુસિત્વા’’તિ વત્તબ્બત્તા અહત્થપાસહત્થપાસવસેન દુવિધં અધિટ્ઠાનં. તત્થ ‘‘હત્થપાસો નામ અડ્ઢતેય્યહત્થો વુચ્ચતિ. ‘દ્વાદસહત્થ’ન્તિ કેચિ વદન્તિ, તં ઇધ ન સમેતી’’તિ વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૪૬૯) વુત્તં. ‘‘ઇદાનિ સમ્મુખાપરમ્મુખાભેદેન દુવિધં અધિટ્ઠાનં દસ્સેતું ‘‘સચે હત્થપાસેતિઆદિ વુત્તં. સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૪૬૯) પન ‘‘હત્થપાસેતિ ચ ઇદં દ્વાદસહત્થં સન્ધાય વુત્તં, તસ્મા દ્વાદસહત્થબ્ભન્તરે ઠિતં ‘ઇમ’ન્તિ વત્વા અધિટ્ઠાતબ્બં, તતો પરં ‘એત’ન્તિ વત્વા અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ કેચિ વદન્તિ, ગણ્ઠિપદેસુ પનેત્થ ન કિઞ્ચિ વુત્તં, પાળિયં અટ્ઠકથાયઞ્ચ સબ્બત્થ ‘હત્થપાસો’તિ અડ્ઢતેય્યહત્થો વુચ્ચતિ, તસ્મા ઇધ વિસેસવિકપ્પનાય કારણં ગવેસિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. એવં પાળિયટ્ઠકથાસુપિ અડ્ઢતેય્યહત્થમેવ હત્થપાસો વુત્તો, ટીકાચરિયેહિ ચ તદેવ સમ્પટિચ્છિતો, તસ્મા અડ્ઢતેય્યહત્થબ્ભન્તરે ઠિતં ચીવરં ‘‘ઇમ’’ન્તિ, તતો બહિભૂતં ‘‘એત’’ન્તિ વત્વા અધિટ્ઠાતબ્બં.

‘‘સામન્તવિહારેતિ ઇદં ઠપિતટ્ઠાનસલ્લક્ખણયોગ્ગે ઠિતં સન્ધાય વુત્તં, તતો દૂરે ઠિતમ્પિ ઠપિતટ્ઠાનં સલ્લક્ખેન્તેન અધિટ્ઠાતબ્બમેવ. તત્થાપિ ચીવરસ્સ ઠપિતભાવસલ્લક્ખણમેવ પમાણં. ન હિ સક્કા નિચ્ચસ્સ ઠાનં સલ્લક્ખેતું, એકસ્મિં વિહારે ઠપેત્વા તતો અઞ્ઞસ્મિં ઠપિતન્તિ અધિટ્ઠાતું ન વટ્ટતિ. કેચિ પન ‘તથાપિ અધિટ્ઠિતે ન દોસો’તિ વદન્તિ, તં અટ્ઠકથાય ન સમેતિ, વીમંસિતબ્બ’’ન્તિ વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૪૬૯) વુત્તં. સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૪૬૯) પન ‘‘સામન્તવિહારો નામ યત્થ તદહેવ ગન્ત્વા નિવત્તેતું સક્કા. સામન્તવિહારેતિ ઇદં દેસનાસીસમત્તં, તસ્મા ઠપિતટ્ઠાનં સલ્લક્ખેત્વા દૂરે ઠિતમ્પિ અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ વદન્તિ. ઠપિતટ્ઠાનં સલ્લક્ખેત્વાતિ ચ ઇદં ઠપિતટ્ઠાનસલ્લક્ખણં અનુચ્છવિકન્તિ કત્વા વુત્તં, ચીવરસલ્લક્ખણમેવેત્થ પમાણ’’ન્તિ વુત્તં. વજિરબુદ્ધિટીકાયઞ્ચ (વજિર. ટી. પારાજિક ૪૬૯) ‘‘સઙ્ઘાટિ ઉત્તરાસઙ્ગો અન્તરવાસકન્તિ અધિટ્ઠિતાનધિટ્ઠિતાનં સમાનમેવ નામં. ‘અયં સઙ્ઘાટી’તિઆદીસુ અનધિટ્ઠિતા વુત્તા. ‘તિચીવરેન વિપ્પવસેય્યા’તિ એત્થ અધિટ્ઠિતા વુત્તા. સામન્તવિહારેતિ ગોચરગામતો વિહારેતિ ધમ્મસિરિત્થેરો. દૂરતરેપિ લબ્ભતેવાતિ આચરિયા. અનુગણ્ઠિપદેપિ ‘સામન્તવિહારેતિ દેસનાસીસમત્તં, તસ્મા ઠપિતટ્ઠાનં સલ્લક્ખેત્વા દૂરે ઠિતમ્પિ અધિટ્ઠાતબ્બ’ન્તિ વુત્તં. સામન્તવિહારો નામ યત્થ તદહેવ ગન્ત્વા નિવત્તિતું સક્કા. રત્તિવિપ્પવાસં રક્ખન્તેન તતો દૂરે ઠિતં અધિટ્ઠાતું ન વટ્ટતિ, એવં કિર મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તન્તિ. કેચિ ‘ચીવરવંસે ઠપિતં અઞ્ઞો પરિવત્તેત્વા નાગદન્તે ઠપેતિ, તં અજાનિત્વા અધિટ્ઠહન્તસ્સપિ રુહતિ ચીવરસ્સ સલ્લક્ખિતત્તા’તિ વદન્તી’’તિ, તસ્મા આચરિયાનં મતભેદં સંસન્દિત્વા ગહેતબ્બં.

અધિટ્ઠહિત્વા ઠપિતવત્થેહીતિ પરિક્ખારચોળનામેન અધિટ્ઠહિત્વા ઠપિતવત્થેહિ. તેનેવ ‘‘ઇમં પચ્ચુદ્ધરામી’’તિ પરિક્ખારચોળસ્સ પચ્ચુદ્ધારં દસ્સેતિ, એતેન ચ તેચીવરિકધુતઙ્ગં પરિહરન્તેન પંસુકૂલાદિવસેન લદ્ધં વત્થં દસાહબ્ભન્તરે કત્વા રજિત્વા પારુપિતુમસક્કોન્તેન પરિક્ખારચોળવસેન અધિટ્ઠહિત્વાવ દસાહમતિક્કમાપેતબ્બં, ઇતરથા નિસ્સગ્ગિયં હોતીતિ દસ્સેતિ, તેનેવ ‘‘રજિતકાલતો પન પટ્ઠાય નિક્ખિપિતું ન વટ્ટતિ, ધુતઙ્ગચોરો નામ હોતી’’તિ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૫) વુત્તં. પુન અધિટ્ઠાતબ્બાનીતિ ઇદઞ્ચ સઙ્ઘાટિઆદિતિચીવરનામેન અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જિતુકામસ્સ વસેન વુત્તં, ઇતરસ્સ પન પુરિમાધિટ્ઠાનમેવ અલન્તિ વેદિતબ્બં. પુન અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ ઇમિના કપ્પબિન્દુપિ દાતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. અધિટ્ઠાનકિચ્ચં નત્થીતિ ઇમિના કપ્પબિન્દુદાનકિચ્ચમ્પિ નત્થીતિ દસ્સેતિ, મહન્તતરમેવાતિઆદિ સબ્બાધિટ્ઠાનસાધારણલક્ખણં. તત્થ પુન અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ અનધિટ્ઠિતચીવરસ્સ એકદેસભૂતત્તા અનધિટ્ઠિતઞ્ચે, અધિટ્ઠિતસ્સ અપ્પભાવેન એકદેસભૂતં અધિટ્ઠિતસઙ્ખમેવ ગચ્છતિ, તથા અધિટ્ઠિતઞ્ચે, અનધિટ્ઠિતસ્સ એકદેસભૂતં અનધિટ્ઠિતસઙ્ખં ગચ્છતીતિ લક્ખણં. ન કેવલઞ્ચેત્થ દુતિયપટ્ટમેવ, અથ ખો તતિયપટ્ટાદિકમ્પિ. યથાહ ‘‘અનુજાનામિ ભિક્ખવે…પે… ઉતુદ્ધટાનં દુસ્સાનં ચતુગ્ગુણં સઙ્ઘાટિં…પે… પંસુકૂલે યાવદત્થ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૪૮).

મુટ્ઠિપઞ્ચકાદિતિચીવરપ્પમાણયુત્તં સન્ધાય ‘‘તિચીવરં પના’’તિઆદિ વુત્તં. પરિક્ખારચોળં અધિટ્ઠાતુન્તિ પરિક્ખારચોળં કત્વા અધિટ્ઠાતું. અવસેસા ભિક્ખૂતિ વક્ખમાનકાલે નિસિન્ના ભિક્ખૂ. તસ્મા વટ્ટતીતિ યથા ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તિચીવરં અધિટ્ઠાતું, ન વિકપ્પેતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૫૮) વુત્તં, એવં પરિક્ખારચોળમ્પિ વુત્તં, ન ચસ્સ ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદો વુત્તો, ન ચ સઙ્ખાપરિચ્છેદો, તસ્મા તીણિપિ ચીવરાનિ પચ્ચુદ્ધરિત્વા ઇમાનિ ચીવરાનિ પરિક્ખારચોળાનિ અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતીતિ અત્થો. નિધાનમુખમેતન્તિ એતં પરિક્ખારચોળાધિટ્ઠાનં નિધાનમુખં ઠપનમુખં, અતિરેકચીવરટ્ઠપનકારણન્તિ અત્થો. કથં ઞાયતીતિ ચે, તેન ખો પન સમયેન ભિક્ખૂનં પરિપુણ્ણં હોતિ તિચીવરં, અત્થો ચ હોતિ પરિસ્સાવનેહિપિ થવિકાહિપિ. એતસ્મિં વત્થુસ્મિં ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પરિક્ખારચોળક’’ન્તિ અનુઞ્ઞાતત્તા ભિક્ખૂનઞ્ચ એકમેવ પરિસ્સાવનં, થવિકા વા વટ્ટતિ, ન દ્વે વા તીણિ વાતિ પટિક્ખેપાભાવતો વિકપ્પનૂપગપચ્છિમપ્પમાણાનિ, અતિરેકપ્પમાણાનિ વા પરિસ્સાવનાદીનિ પરિક્ખારાનિ કપ્પન્તીતિ સિદ્ધં. પઠમં તિચીવરાધિટ્ઠાનેન અધિટ્ઠાતબ્બં, પુન પરિહરિતું અસક્કોન્તેન પચ્ચુદ્ધરિત્વા પરિક્ખારચોળં અધિટ્ઠાતબ્બં, ન ત્વેવ આદિતોવ ઇદં વુત્તં. બદ્ધસીમાય અવિપ્પવાસસીમાસમ્મુતિસમ્ભવતો ચીવરવિપ્પવાસે નેવત્થિ દોસોતિ ન તત્થ દુપ્પરિહારોતિ આહ ‘‘અબદ્ધસીમાય દુપ્પરિહાર’’ન્તિ.

૪૫. અતિરિત્તપ્પમાણાય છેદનકં પાચિત્તિયન્તિ આહ ‘‘અનતિરિત્તપ્પમાણા’’તિ. તતો પરં પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતબ્બાતિ વસ્સિકમાસતો પરં અધિટ્ઠાનં પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતબ્બા, ઇમિના ચતુન્નં વસ્સિકમાસાનં ઉપરિ અધિટ્ઠાનં તિટ્ઠતીતિ વિઞ્ઞાયતિ, અસતો પચ્ચુદ્ધરાયોગા, યઞ્ચ માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. કથિનસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘વસ્સિકસાટિકા વસ્સાનમાસાતિક્કમેનાપિ કણ્ડુપટિચ્છાદિ આબાધવૂપસમેનાપિ અધિટ્ઠાનં વિજહન્તી’’તિ વુત્તં, તં સમન્તપાસાદિકાયં નત્થિ, પરિવારટ્ઠકથાયઞ્ચ ‘‘અત્થાપત્તિ હેમન્તે આપજ્જતિ, નો ગિમ્હે’’તિ એત્થ ન તં વુત્તં, કત્તિકપુણ્ણમાસિયા પચ્છિમે પાટિપદદિવસે વિકપ્પેત્વા ઠપિતં વસ્સિકસાટિકં નિવાસેન્તો હેમન્તે આપજ્જતિ. કુરુન્દિયં પન ‘‘કત્તિકપુણ્ણમદિવસે અપચ્ચુદ્ધરિત્વા હેમન્તે આપજ્જતી’’તિ વુત્તં, તમ્પિ સુવુત્તં. ‘‘ચાતુમાસં અધિટ્ઠાતું, તતો પરં વિકપ્પેતુ’’ન્તિ હિ વુત્તં. તત્થ મહાઅટ્ઠકથાયં નિવાસનપચ્ચયા દુક્કટં વુત્તં, કુરુન્દટ્ઠકથાયં પન અપચ્ચુદ્ધારપચ્ચયા, તસ્મા કુરુન્દિયં વુત્તનયેનપિ વસ્સિકસાટિકા વસ્સાનાતિક્કમેપિ અધિટ્ઠાનં ન વિજહતીતિ પઞ્ઞાયતિ. અધિટ્ઠાનવિજહનેસુ ચ વસ્સાનમાસઆબાધાનં વિગમે વિજહનં માતિકાટ્ઠકથાયમ્પિ ન ઉદ્ધટં, તસ્મા સમન્તપાસાદિકાયં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૬૯) આગતનયેન યાવ પચ્ચુદ્ધારા અધિટ્ઠાનં તિટ્ઠતીતિ ગહેતબ્બં.

નહાનત્થાય અનુઞ્ઞાતત્તા ‘‘વણ્ણભેદમત્તરત્તાપિ ચેસા વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. દ્વે પન ન વટ્ટન્તીતિ ઇમિના સઙ્ઘાટિઆદીસુપિ દુતિયઅધિટ્ઠાનં ન રુહતિ, તં અતિરેકચીવરં હોતીતિ દસ્સેતિ. મહાપચ્ચરિયં ચીવરવસેન પરિભોગકિચ્ચસ્સ અભાવં સન્ધાય ‘‘અનાપત્તી’’તિ વુત્તા સેનાસનપરિભોગત્થાય દિન્નપચ્ચત્થરણે વિય. યં પન ‘‘પચ્ચત્થરણમ્પિ અધિટ્ઠાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં, તં સેનાસનત્થાયેવાતિ નિયમિતં ન હોતિ નવસુ ચીવરેસુ ગહિતત્તા, તસ્મા અત્તનો નામેન અધિટ્ઠહિત્વા નિદહિત્વા પરિક્ખારચોળં વિય યથા તથા વિનિયુજ્જિતમેવાતિ ગહેતબ્બં, પાવારોકોજવોતિ ઇમેસમ્પિ પચ્ચત્થરણાદિના લોકેપિ વોહરણતો સેનાસનપરિક્ખારત્થાય દિન્નપચ્ચત્થરણતો વિસું ગહણં કતં. સચે અવસાને અપરાવસ્સિકસાટિકા ઉપ્પન્ના હોતિ, પુરિમવસ્સિકસાટિકં પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેત્વા અધિટ્ઠાતબ્બાતિ વદન્તિ.

નિસીદનમ્હિ પમાણયુત્તન્તિ ‘‘દીઘતો સુગતવિદત્થિયા દ્વે વિદત્થિયો, વિત્થારતો દિયડ્ઢં, દસા વિદત્થી’’તિઇમિના પમાણેન યુત્તં, તં પન મજ્ઝિમપુરિસહત્થસઙ્ખાતેન વડ્ઢકીહત્થેન દીઘતો તિહત્થં હોતિ, વિત્થારતો છળઙ્ગુલાધિકદ્વિહત્થં, દસા વિદત્થાધિકહત્થં, ઇદાનિ મનુસ્સાનં પકતિહત્થેન દીઘતો વિદત્થાધિકચતુહત્થં હોતિ, વિત્થારતો નવઙ્ગુલાધિકતિહત્થં, દસા છળઙ્ગુલાધિકદ્વિહત્થા, તતો ઊનં વટ્ટતિ, ન અધિકં ‘‘તં અતિક્કામયતો છેદનકં પાચિત્તિય’’ન્તિ (પાચિ. ૫૩૩) વુત્તત્તા. કણ્ડુપટિચ્છાદિયા પમાણિકાતિ ‘‘દીઘતો ચતસ્સો વિદત્થિયો સુગતવિદત્થિયા, તિરિયં દ્વે વિદત્થિયો’’તિ (પાચિ. ૫૩૮) વુત્તત્તા એવં વુત્તપ્પમાણયુત્તા, સા પન વડ્ઢકીહત્થેન દીઘતો છહત્થા હોતિ, વિત્થારતો તિહત્થા, ઇદાનિ પકતિહત્થેન પન દીઘતો નવહત્થા હોતિ, તિરિયતો વિદત્થાધિકચતુહત્થાતિ વેદિતબ્બા. વિકપ્પનૂપગપચ્છિમચીવરપ્પમાણં પરિક્ખારચોળન્તિ એત્થ પન વિકપ્પનૂપગપચ્છિમચીવરપ્પમાણં નામ સુગતઙ્ગુલેન દીઘતો અટ્ઠઙ્ગુલં હોતિ, તિરિયતો ચતુરઙ્ગુલં, વડ્ઢકીહત્થેન દીઘતો એકહત્થં હોતિ, તિરિયતો વિદત્થિપ્પમાણં, ઇદાનિ પકતિહત્થેન પન દીઘતો વિદત્થાધિકહત્થં હોતિ, તિરિયતો છળઙ્ગુલાધિકવિદત્થિપ્પમાણં. તેનાહ ‘‘તસ્સ પમાણ’’ન્તિઆદિ.

ભેસજ્જત્થાયાતિઆદીસુ અત્તનો સન્તકભાવતો મોચેત્વા ઠપિતં સન્ધાય ‘‘અનધિટ્ઠિતેપિ નત્થિ આપત્તી’’તિ વુત્તં, ‘‘ઇદં ભેસજ્જત્થાય, ઇદં માતુયા’’તિ વિભજિત્વા સકસન્તકભાવતો મોચેત્વા ઠપેન્તેન અધિટ્ઠાનકિચ્ચં નત્થીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘ઇમિના ભેસજ્જં ચેતાપેસ્સામિ, ઇદં માતુયા દસ્સામી’’તિ ઠપેન્તેન પન અધિટ્ઠાતબ્બમેવાતિ વદન્તિ. સેનાસનપરિક્ખારત્થાય દિન્નપચ્ચત્થરણેતિ એત્થ અનિવાસેત્વા અપારુપિત્વા કેવલં મઞ્ચપીઠેસુયેવ અત્થરિત્વા પરિભુઞ્જિયમાનં પચ્ચત્થરણં અત્તનો સન્તકમ્પિ અનધિટ્ઠાતું વટ્ટતીતિ વદન્તિ, હેટ્ઠા પન પચ્ચત્થરણમ્પિ અધિટ્ઠાતબ્બમેવાતિ અવિસેસેન વુત્તત્તા અત્તનો સન્તકં અધિટ્ઠાતબ્બમેવાતિ અમ્હાકં ખન્તિ, વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં. તન્તે ઠિતંયેવ અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ એત્થ પચ્છા વીતટ્ઠાનં અધિટ્ઠિતમેવ હોતિ, પુન અધિટ્ઠાનકિચ્ચં નત્થિ. સચે પન પરિચ્છેદં દસ્સેત્વા અન્તરન્તરા વીતં હોતિ, પુન અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ વદન્તિ. એસેવ નયોતિ વિકપ્પનૂપગપ્પમાણમત્તે વીતે તન્તે ઠિતંયેવ અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ અત્થો.

૪૬. ‘‘હીનાયાવત્તનેનાતિ ‘સિક્ખં અપ્પચ્ચક્ખાય ગિહિભાવૂપગમનેના’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં, તં યુત્તં અઞ્ઞસ્સ દાને વિય ચીવરે નિરાલયભાવેનેવ પરિચ્ચત્તત્તા. કેચિ પન ‘હીનાયાવત્તનેનાતિ ભિક્ખુનિયા ગિહિભાવૂપગમનેનેવાતિ એતમત્થં ગહેત્વા ભિક્ખુ પન વિબ્ભમન્તોપિ યાવ સિક્ખં ન પચ્ચક્ખાતિ, તાવ ભિક્ખુયેવાતિ અધિટ્ઠાનં ન વિજહતી’તિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં ‘ભિક્ખુનિયા હીનાયાવત્તનેના’તિ વિસેસેત્વા અવુત્તત્તા. ભિક્ખુનિયા હિ ગિહિભાવૂપગમનેન અધિટ્ઠાનવિજહનં વિસું વત્તબ્બં નત્થિ તસ્સા વિબ્ભમનેનેવ અસ્સમણીભાવતો. સિક્ખાપચ્ચક્ખાનેનાતિ પન ઇદં સચે ભિક્ખુલિઙ્ગે ઠિતોવ સિક્ખં પચ્ચક્ખાતિ, તસ્સ કાયલગ્ગમ્પિ ચીવરં અધિટ્ઠાનં વિજહતીતિ દસ્સનત્થં વુત્ત’’ન્તિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૪૬૯) વુત્તં. વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૪૬૯) પન ‘‘હીનાયાવત્તનેનાતિ ઇદં અન્તિમવત્થું અજ્ઝાપજ્જિત્વા ભિક્ખુપટિઞ્ઞાય ઠિતસ્સ ચેવ તિત્થિયપક્કન્તસ્સ ચ ભિક્ખુનિયા ચ ભિક્ખુનિભાવે નિરપેક્ખતાય ગિહિલિઙ્ગતિત્થિયલિઙ્ગગ્ગહણં સન્ધાય વુત્તં. સિક્ખં અપ્પચ્ચક્ખાય ગિહિભાવૂપગમનં સન્ધાય વુત્તન્તિ કેચિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં, તદાપિ તસ્સ ઉપસમ્પન્નત્તા ચીવરસ્સ ચ તસ્સ સન્તકત્તા વિજહનતો’’તિ વુત્તં, ઇતિ ઇમાનિ દ્વે વચનાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞવિરુદ્ધાનિ હુત્વા દિસ્સન્તિ.

અટ્ઠકથાયં પન ‘‘હીનાયાવત્તનેન સિક્ખાપચ્ચક્ખાનેના’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૬૯) વિસું વુત્તત્તા હીનાયાવત્તન્તે સતિ સિક્ખં અપ્પચ્ચક્ખન્તેપિ ચીવરં અધિટ્ઠાનં વિજહતિ, સિક્ખં પચ્ચક્ખન્તે સતિ હીનાય અનાવત્તન્તેપીતિ અધિપ્પાયો દિસ્સતિ, તસ્મા સિક્ખં અપ્પચ્ચક્ખાય કેવલં ગિહિભાવં ઉપગચ્છન્તસ્સ કિઞ્ચાપિ ભિક્ખુભાવો અત્થિ, ચીવરસ્સ ચ તસ્સ સન્તકત્તા વિજહનં, તથાપિ ‘‘હીનાયાવત્તનેના’’તિ વુત્તત્તા ગિહિભાવૂપગમનેનેવ અધિટ્ઠાનવિજહનં સિયા યથા તં લિઙ્ગપરિવત્તનેન. ગિહિભાવં અનુપગન્ત્વા ચ કેવલં સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં કરોન્તસ્સ કિઞ્ચાપિ ભિક્ખુલિઙ્ગં અત્થિ, ચીવરસ્સ ચ તસ્સ સન્તકત્તા વિજહનં, તથાપિ ‘‘સિક્ખાપચ્ચક્ખાનેના’’તિ વુત્તત્તા સિક્ખાપચ્ચક્ખાનેનેવ અધિટ્ઠાનવિજહનં સિયા યથા તં પચ્ચુદ્ધરણે, તસ્મા ભિક્ખુ વા હોતુ ભિક્ખુની વા, હીનાયાવત્તિસ્સામીતિ ચિત્તેન ગિહિલિઙ્ગગ્ગહણેન ચીવરં અધિટ્ઠાનં વિજહતિ. સિક્ખાપચ્ચક્ખાનેન પન ભિક્ખુસ્સેવ ચીવરં ભિક્ખુનિયા સિક્ખાપચ્ચક્ખાનાભાવાતિ અયમમ્હાકં ખન્તિ. અન્તિમવત્થુઅજ્ઝાપન્નકતિત્થિયપક્કન્તકાનં પન ચીવરસ્સ અધિટ્ઠાનવિજહનં અટ્ઠકથાયં અનાગતત્તા તેસઞ્ચ હીનાયાવત્તાનવોહારાભાવા વિચારેતબ્બં.

કનિટ્ઠઙ્ગુલિનખવસેનાતિ હેટ્ઠિમપરિચ્છેદં દસ્સેતિ. ઓરતો પરતોતિ એત્થ ચ ‘‘ઓરતો છિદ્દં અધિટ્ઠાનં ભિન્દતિ, પરતો ન ભિન્દતી’’તિ વુત્તં. કથં ઓરપરભાવો વેદિતબ્બોતિ? યથા નદીપરિચ્છિન્ને પદેસે મનુસ્સાનં વસનદિસાભાગે તીરં ઓરિમં નામ હોતિ, ઇતરદિસાભાગે તીરં પારિમં નામ, તથા ભિક્ખૂનં નિવાસનપારુપનટ્ઠાનભૂતં ચીવરસ્સ મજ્ઝટ્ઠાનં યથાવુત્તવિદત્થિઆદિપ્પમાણસ્સ પદેસસ્સ ઓરં નામ, ચીવરપરિયન્તટ્ઠાનં પરં નામ, ઇતિ લોકતો વા યથા ચ ઓરતો ભોગં પરતો અન્તં કત્વા ચીવરં ઠપેતબ્બન્તિ વુત્તે ભિક્ખુનો અભિમુખટ્ઠાનં ઓરં નામ, ઇતરટ્ઠાનં પરં નામ, એવં ભિક્ખૂનં નિવાસનપારુપનટ્ઠાનં ઓરં નામ, ઇતરં પરં નામ. એવં સાસનતો વા ઓરપરભાવો વેદિતબ્બો. તેનેવ યો પન દુબ્બલટ્ઠાને પઠમં અગ્ગળં દત્વા પચ્છા દુબ્બલટ્ઠાનં છિન્દિત્વા અપનેતિ, અધિટ્ઠાનં ન ભિજ્જતિ. મણ્ડલપરિવત્તનેપિ એસેવ નયોતિ સકલસ્મિં ચીવરે અધિટ્ઠાનભિજ્જનાભિજ્જનભાવો દસ્સિતો. તેન વુત્તં વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૪૬૯) ‘‘એસ નયોતિ ઇમિના પમાણયુત્તેસુ યત્થ કત્થચિ છિદ્દે અધિટ્ઠાનં વિજહતીતિઆદિઅત્થં સઙ્ગણ્હાતી’’તિ.

ખુદ્દકં ચીવરન્તિ મુટ્ઠિપઞ્ચકાદિભેદપ્પમાણતો અનૂનમેવ ખુદ્દકચીવરં. મહન્તં વા ખુદ્દકં કરોતીતિ એત્થ તિણ્ણં ચીવરાનં ચતૂસુ પસ્સેસુ યસ્મિં પદેસે છિદ્દં અધિટ્ઠાનં ન વિજહતિ, તસ્મિં પદેસે સમન્તતો છિન્દિત્વા ખુદ્દકં કરોન્તસ્સ અધિટ્ઠાનં ન વિજહતીતિ અધિપ્પાયો. વિમતિવિનોદનિયં પન વુત્તં ‘‘મહન્તં વા ખુદ્દકં વા કરોતીતિ એત્થ અતિમહન્તં ચીવરં મુટ્ઠિપઞ્ચકાદિપચ્છિમપ્પમાણયુત્તં કત્વા સમન્તતો છિન્દનેનપિ વિચ્છિન્દનકાલે છિજ્જમાનટ્ઠાનં છિદ્દસઙ્ખં ન ગચ્છતિ, અધિટ્ઠાનં ન વિજહતિ એવાતિ સિજ્ઝતિ, ‘ઘટેત્વા છિન્દતિ ન ભિજ્જતી’તિ વચનેન ચ સમેતિ. પરિક્ખારચોળં પન વિકપ્પનૂપગપચ્છિમપ્પમાણતો ઊનં કત્વા છિદ્દં અધિટ્ઠાનં વિજહતિ અધિટ્ઠાનસ્સ અનિસ્સયત્તા, તાનિ પુન બદ્ધાનિ ઘટિતાનિ પુન અધિટ્ઠાતબ્બમેવાતિ વેદિતબ્બં. કેચિ પન ‘વસ્સિકસાટિકચીવરે દ્વિધા છિન્ને યદિપિ એકેકં ખણ્ડં પચ્છિમપ્પમાણં હોતિ, એકસ્મિંયેવ ખણ્ડે અધિટ્ઠાનં તિટ્ઠતિ, ન ઇતરસ્મિં, દ્વે પન ન વટ્ટન્તી’તિ વુત્તત્તા નિસીદનકણ્ડુપટિચ્છાદીસુપિ એસેવ નયોતિ વદન્તી’’તિ.

૪૭. સમ્મુખે પવત્તા સમ્મુખાતિ પચ્ચત્તવચનં, તઞ્ચ વિકપ્પનાવિસેસનં, તસ્મા ‘‘સમ્મુખે’’તિ ભુમ્મત્થે નિસ્સક્કવચનં કત્વાપિ અત્થં વદન્તિ, અભિમુખેતિ અત્થો. અથ વા સમ્મુખેન અત્તનો વાચાય એવ વિકપ્પના સમ્મુખાવિકપ્પના. પરમ્મુખેન વિકપ્પના પરમ્મુખાવિકપ્પનાતિ કરણત્થેનપિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અયમેવ પાળિયા સમેતિ. સન્નિહિતાસન્નિહિતભાવન્તિ આસન્નદૂરભાવં. એત્તાવતા નિધેતું વટ્ટતીતિ એત્તકેનેવ વિકપ્પનાકિચ્ચસ્સ નિટ્ઠિતત્તા અતિરેકચીવરં ન હોતીતિ દસાહાતિક્કમે નિસ્સગ્ગિયં ન જનેતીતિ અધિપ્પાયો. પરિભુઞ્જિતું…પે… ન વટ્ટતીતિ સયં અપચ્ચુદ્ધારણપરિભુઞ્જને પાચિત્તિયં, અધિટ્ઠહને પરેસં વિસ્સજ્જને ચ દુક્કટઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં. પરિભોગાદયોપિ વટ્ટન્તીતિ પરિભોગવિસ્સજ્જનઅધિટ્ઠાનાનિ વટ્ટન્તિ. અપિ-સદ્દેન નિધેતુમ્પિ વટ્ટતીતિ અત્થો. એતેન પચ્ચુદ્ધારેપિ કતે ચીવરં અધિટ્ઠાતુકામેન વિકપ્પિતચીવરમેવ હોતિ, ન અતિરેકચીવરં, તં પન તિચીવરાદિનામેન અધિટ્ઠાતુકામેન અધિટ્ઠહિતબ્બં, ઇતરેન વિકપ્પિતચીવરમેવ કત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બન્તિ દસ્સેતિ.

કેચિ પન ‘‘યં વિકપ્પિતચીવરં, તં યાવ પરિભોગકાલા અપચ્ચુદ્ધરાપેત્વા નિદહેતબ્બં, પરિભોગકાલે પન સમ્પત્તે પચ્ચુદ્ધરાપેત્વા અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બં. યદિ હિ તતો પુબ્બેપિ પચ્ચુદ્ધરાપેય્ય, પચ્ચુદ્ધારેનેવ વિકપ્પનાય વિગતત્તા અતિરેકચીવરં નામ હોતિ, દસાહાતિક્કમે પત્તેવ નિસ્સગ્ગિયં, તસ્મા યં અપરિભુઞ્જિત્વા ઠપેતબ્બં, તદેવ વિકપ્પેતબ્બં. પચ્ચુદ્ધારે ચ કતે અન્તોદસાહેયેવ અધિટ્ઠાતબ્બં. યઞ્ચ અટ્ઠકથાયં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૬૯) ‘તતો પરં પરિભોગાદિ વટ્ટતી’તિઆદિ વુત્તં, તં પાળિયા વિરુજ્ઝતી’’તિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તમેવ. પાળિયઞ્હિ ‘‘અન્તોદસાહં અધિટ્ઠેતિ વિકપ્પેતી’’તિ (પારા. ૪૬૯) ચ ‘‘સામં ચીવરં વિકપ્પેત્વા અપચ્ચુદ્ધારણં પરિભુઞ્જેય્ય પાચિત્તિય’’ન્તિ (પાચિ. ૩૭૩) ચ ‘‘અનાપત્તિ સો વા દેતિ, તસ્સ વા વિસ્સાસન્તો પરિભુઞ્જતી’’તિ (પાચિ. ૩૭૬) ચ સામઞ્ઞતો વુત્તત્તા, અટ્ઠકથાયઞ્ચ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૬૯) ‘‘ઇમં ચીવરં વા વિકપ્પનં વા પચ્ચુદ્ધરામી’’તિઆદિના પચ્ચુદ્ધારં અદસ્સેત્વા ‘‘મય્હં સન્તકં પરિભુઞ્જ વા વિસ્સજ્જેહિ વા યથાપચ્ચયં કરોહી’’તિ એવં અત્તનો સન્તકત્તં અમોચેત્વાવ પરિભોગાદિવસેન પચ્ચુદ્ધારસ્સ વુત્તત્તા, ‘‘તતો પભુતિ પરિભોગાદયોપિ વટ્ટન્તી’’તિ અધિટ્ઠાનં વિનાપિ વિસું પરિભોગસ્સ નિધાનસ્સ ચ વુત્તત્તા વિકપ્પનાનન્તરમેવ પચ્ચુદ્ધરાપેત્વા અનધિટ્ઠહિત્વા એવ ચ તિચીવરરહિતં વિકપ્પનારહં ચીવરં પરિભુઞ્જિતુઞ્ચ નિદહિતુઞ્ચ ઇદં પાટેક્કં વિનયકમ્મન્તિ ખાયતિ. અપિચ બહૂનં પત્તાનં વિકપ્પેતું પચ્ચુદ્ધરેતુઞ્ચ વુત્તત્તા પચ્ચુદ્ધારે તેસં અતિરેકપત્તતા દસ્સિતાતિ સિજ્ઝતિ તેસુ એકસ્સેવ અધિટ્ઠાતબ્બતો, તસ્મા અટ્ઠકથાયં આગતનયેનેવ ગહેતબ્બં.

મિત્તોતિ દળ્હમિત્તો. સન્દિટ્ઠોતિ દિટ્ઠમત્તો, ન દળ્હમિત્તો. પઞ્ઞત્તિકોવિદો ન હોતીતિ એવં વિકપ્પિતે અનન્તરમેવ એવં પચ્ચુદ્ધરિતબ્બન્તિ વિનયકમ્મં ન જાનાતિ. તેનાહ ‘‘ન જાનાતિ પચ્ચુદ્ધરિતુ’’ન્તિ. ઇમિનાપિ ચેતં વેદિતબ્બં ‘‘વિકપ્પનાસમનન્તરમેવ પચ્ચુદ્ધારો કાતબ્બો’’તિ. વિકપ્પિતવિકપ્પના નામેસા વટ્ટતીતિ અધિટ્ઠિતઅધિટ્ઠાનં વિયાતિ અધિપ્પાયો.

૪૮. એવં ચીવરે અધિટ્ઠાનવિકપ્પનાનયં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પત્તે અધિટ્ઠાનવિકપ્પનાનયં દસ્સેન્તો ‘‘પત્તે પના’’તિઆદિમાહ. તત્થ પતતિ પિણ્ડપાતો એત્થાતિ પત્તો, જિનસાસનભાવો ભિક્ખાભાજનવિસેસો. વુત્તઞ્હિ ‘‘પત્તં પક્ખે દલે પત્તો, ભાજને સો ગતે તિસૂ’’તિ, તસ્મિં પત્તે. પનાતિ પક્ખન્તરત્થે નિપાતો. નયોતિ અધિટ્ઠાનવિકપ્પનાનયો. ચીવરે વુત્તઅધિટ્ઠાનવિકપ્પનાનયતો અઞ્ઞભૂતો અયં વક્ખમાનો પત્તે અધિટ્ઠાનવિકપ્પનાનયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. પત્તં અધિટ્ઠહન્તેન પમાણયુત્તોવ અધિટ્ઠાતબ્બો, ન અપ્પમાણયુત્તોતિ સમ્બન્ધો. તેન પમાણતો ઊનાધિકે પત્તે અધિટ્ઠાનં ન રુહતિ, તસ્મા તાદિસં પત્તં ભાજનપરિભોગેન પરિભુઞ્જિતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. વક્ખતિ હિ ‘‘એતે ભાજનપરિભોગેન પરિભુઞ્જિતબ્બા, ન અધિટ્ઠાનૂપગા ન વિકપ્પનૂપગા’’તિ.

દ્વે મગધનાળિયોતિ એત્થ મગધનાળિ નામ યા માગધિકાય તુલાય અડ્ઢતેરસપલપરિમિતં ઉદકં ગણ્હાતિ. સીહળદીપે પકતિનાળિતો ખુદ્દકા હોતિ, દમિળનાળિતો પન મહન્તા. વુત્તઞ્હેતં સમન્તપાસાદિકાયં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૦૨) ‘‘મગધનાળિ નામ અડ્ઢતેરસપલા હોતીતિ અન્ધકટ્ઠકથાયં વુત્તં. સીહળદીપે પકતિનાળિ મહન્તા, દમિળનાળિ ખુદ્દકા, મગધનાળિપમાણયુત્તા, તાય મગધનાળિયા દિયડ્ઢનાળિ એકા સીહળનાળિ હોતીતિ મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્ત’’ન્તિ. અથ વા મગધનાળિ નામ યા પઞ્ચ કુડુવાનિ એકઞ્ચ મુટ્ઠિં એકાય ચ મુટ્ઠિયા તતિયભાગં ગણ્હાતિ. વુત્તઞ્હેતં સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૫૯૮-૬૦૨) ‘‘મગધનાળિ નામ છપસતા નાળીતિ કેચિ. ‘અટ્ઠપસતા’તિ અપરે. તત્થ પુરિમાનં મતેન તિપસતાય નાળિયા દ્વે નાળિયો એકા મગધનાળિ હોતિ. પચ્છિમાનં ચતુપસતાય નાળિયા દ્વે નાળિયો એકા મગધનાળિ. આચરિયધમ્મપાલત્થેરેન પન પકતિયા ચતુમુટ્ઠિકં કુડુવં, ચતુકુડુવં નાળિકં, તાય નાળિયા સોળસ નાળિયો દોણં, તં પન મગધનાળિયા દ્વાદસ નાળિયો હોન્તીતિ વુત્તં, તસ્મા તેન નયેન મગધનાળિ નામ પઞ્ચ કુડુવાનિ એકઞ્ચ મુટ્ઠિં એકાય મુટ્ઠિયા તતિયભાગઞ્ચ ગણ્હાતીતિ વેદિતબ્બ’’ન્તિ. તત્થ કુડુવોતિ પસતો. વુત્તઞ્હિ અભિધાનપ્પદીપિકાયં –

‘‘કુડુવો પસતો એકો;

પત્થો તે ચતુરો સિયું;

આળ્હકો ચતુરો પત્થા;

દોણં વા ચતુરાળ્હક’’ન્તિ.

અથ વા મગધનાળિ નામ યા ચતુકુડુવાય નાળિયા ચતસ્સો નાળિયો ગણ્હાતિ. વુત્તઞ્હેતં વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૬૦૨) ‘‘દમિળનાળીતિ પુરાણકનાળિં સન્ધાય વુત્તં. સા ચ ચતુમુટ્ઠિકેહિ કુડુવેહિ અટ્ઠકુડુવા, તાય નાળિયા દ્વે નાળિયો મગધનાળિ ગણ્હાતિ, પુરાણા પન સીહળનાળિ તિસ્સો નાળિયો ગણ્હાતીતિ વદન્તિ, તેસં મતેન મગધનાળિ ઇદાનિ વત્તમાનાય ચતુકુડુવાય દમિળનાળિયા ચતુનાળિકા હોતિ, તતો મગધનાળિતો ઉપડ્ઢઞ્ચ પુરાણદમિળનાળિસઙ્ખાતં પત્થં નામ હોતિ, એતેન ચ ઓમકો નામ પત્તો પત્થોદનં ગણ્હાતીતિ પાળિવચનં સમેતિ. લોકિયેહિપિ –

‘લોકિયં મગધઞ્ચેતિ, પત્થદ્વયમુદાહટં;

લોકિયં સોળસપલં, માગધં દિગુણં મત’ન્તિ. (વિ. વિ. ટી. ૧.૬૦૨) –

એવં લોકે નાળિયા મગધનાળિ દિગુણાતિ દસ્સિતા. એવઞ્ચ ગય્હમાને ઓમકપત્તસ્સ ચ યાપનમત્તોદનગાહિકા ચ સિદ્ધા હોતિ. ન હિ સક્કા અટ્ઠકુડુવતો ઊનોદનગાહિના પત્તેન અથૂપીકતં પિણ્ડપાતં પરિયેસિત્વા યાપેતું. તેનેવ વુત્તં વેરઞ્જકણ્ડટ્ઠકથાયં ‘પત્થો નામ નાળિમત્તં હોતિ, એકસ્સ પુરિસસ્સ અલં યાપનાયા’તિ’’. વુત્તમ્પિ હેતં જાતકટ્ઠકથાયં (જા. અટ્ઠ. ૫.૨૧.૧૯૨) ‘‘પત્થોદનો નાલમયં દુવિન્ન’’ન્તિ, ‘‘એકસ્સ દિન્નં દ્વિન્નં તિણ્ણં પહોતી’’તિ ચ, તસ્મા ઇધ વુત્તનયાનુસારેન ગહેતબ્બન્તિ. આલોપસ્સ આલોપસ્સ અનુરૂપન્તિ ઓદનસ્સ ચતુભાગમત્તં. વુત્તઞ્હેતં મજ્ઝિમનિકાયે બ્રહ્માયુસુત્તસંવણ્ણનાયં (મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૮૭) ‘‘બ્યઞ્જનસ્સ મત્તા નામ ઓદનચતુત્થભાગો’’તિ. ઓદનગતિકાનીતિ ઓદનસ્સ ગતિ ગતિ યેસં તાનિ ઓદનગતિકાનિ. ગતીતિ ચ ઓકાસો ઓદનસ્સ અન્તોપવિસનસીલત્તા ઓદનસ્સ ઓકાસોયેવ તેસં ઓકાસો હોતિ, ન અઞ્ઞં અત્તનો ઓકાસં ગવેસન્તીતિ અત્થો. ભાજનપરિભોગેનાતિ ઉદકાહરણાદિના ભાજનપરિભોગેન.

એવં પમાણતો અધિટ્ઠાનૂપગવિકપ્પનૂપગપત્તં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પાકતો મૂલતો ચ તં દસ્સેતું ‘‘પમાણયુત્તાનમ્પી’’તિઆદિમાહ. તત્થ અયોપત્તો પઞ્ચહિ પાકેહિ પત્તોતિ કમ્મારપક્કંયેવ અનધિટ્ઠહિત્વા સમણસારુપ્પનીલવણ્ણકરણત્થાય પુનપ્પુનં નાનાસમ્ભારેહિ પચિતબ્બો, અયોપત્તસ્સ અતિકક્ખળત્તા કમ્મારપાકેન સદ્ધિં પઞ્ચવારપક્કોયેવ સમણસારુપ્પનીલવણ્ણો હોતિ. મત્તિકાપત્તો દ્વીહિ પાકેહિ પક્કોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તસ્સ પન મુદુકત્તા કુમ્ભકારકપાકેન સદ્ધિં દ્વિવારપક્કોપિ સમણસારુપ્પનીલવણ્ણો હોતિ. એવં કતોયેવ હિ પત્તો અધિટ્ઠાનૂપગો વિકપ્પનૂપગો ચ હોતિ, નાકતો. તેન વક્ખતિ ‘‘પાકે ચ મૂલે ચ સુનિટ્ઠિતેયેવ અધિટ્ઠાનૂપગો હોતિ. યો અધિટ્ઠાનૂપગો, સ્વેવ વિકપ્પનૂપગો’’તિ (વિ. સઙ્ગ. અટ્ઠ. ૪૮). સો હત્થં આગતોપિ અનાગતોપિ અધિટ્ઠાતબ્બો વિકપ્પેતબ્બોતિ એતેન દૂરે ઠિતમ્પિ અધિટ્ઠાતું વિકપ્પેતુઞ્ચ લભતિ, ઠપિતટ્ઠાનસલ્લક્ખણમેવ પમાણન્તિ દસ્સેતિ. ઇદાનિ તમેવત્થં વિત્થારેતુમાહ ‘‘યદિ હી’’તિઆદિ. હિ-સદ્દો વિત્થારજોતકો. તત્થ પચિત્વા ઠપેસ્સામીતિ કાળવણ્ણપાકં સન્ધાય વુત્તં.

ઇદાનિ પત્તાધિટ્ઠાનં દસ્સેતુમાહ ‘‘તત્થ દ્વે પત્તસ્સ અધિટ્ઠાના’’તિઆદિ. તત્થ સામન્તવિહારેતિ ઇદં ઉપલક્ખણવસેન વુત્તં, તતો દૂરે ઠિતમ્પિ અધિટ્ઠાતબ્બમેવ. ઠપિતટ્ઠાનં સલ્લક્ખેત્વાતિ ઇદમ્પિ ઉપચારમત્તં, પત્તસલ્લક્ખણમેવેત્થ પમાણં.

ઇદાનિ અધિટ્ઠાનવિજહનં દસ્સેતું ‘‘એવં અપ્પમત્તસ્સ’’ત્યાદિમાહ. તત્થ પત્તે વા છિદ્દં હોતીતિ મુખવટ્ટિતો હેટ્ઠા દ્વઙ્ગુલમત્તોકાસતો પટ્ઠાય યત્થ કત્થચિ છિદ્દં હોતિ.

સત્તન્નં ધઞ્ઞાનન્તિ –

‘‘સાલિ વીહિ ચ કુદ્રૂસો;

ગોધૂમો વરકો યવો;

કઙ્ગૂતિ સત્ત ધઞ્ઞાનિ;

નીવારાદી તુ તબ્ભિદા’’તિ. –

વુત્તાનં સત્તવિધાનં ધઞ્ઞાનં.

૪૯. એવં પત્તાધિટ્ઠાનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પત્તવિકપ્પનં દસ્સેતું ‘‘વિકપ્પને પના’’તિઆદિમાહ. તં ચીવરવિકપ્પને વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

૫૦. એવં વિકપ્પનાનયં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પત્તે ભિન્ને કત્તબ્બવિધિં દસ્સેતુમાહ ‘‘એવં અધિટ્ઠહિત્વા’’ઇચ્ચાદિ. તત્થ અપત્તોતિ ઇમિના અધિટ્ઠાનવિજહનમ્પિ દસ્સેતિ. પઞ્ચબન્ધનેપિ પત્તે અપરિપુણ્ણપાકે પત્તે વિય અધિટ્ઠાનં ન રુહતિ. ‘‘તિપુપટ્ટેન વા’’તિ વુત્તત્તા તમ્બલોહાદિકપ્પિયલોહેહિ અયોપત્તસ્સ છિદ્દં છાદેતું વટ્ટતિ. તેનેવ ‘‘લોહમણ્ડલકેના’’તિ વુત્તં. સુદ્ધેહિ…પે… ન વટ્ટતીતિ ઇદં ઉણ્હભોજને પક્ખિત્તે વિલીયમાનત્તા વુત્તં. ફાણિતં ઝાપેત્વા પાસાણચુણ્ણેન બન્ધિતું વટ્ટતીતિ પાસાણચુણ્ણેન સદ્ધિં ફાણિતં પચિત્વા તથાપક્કેન પાસાણચુણ્ણેન બન્ધિતું વટ્ટતિ. અપરિભોગેનાતિ અયુત્તપરિભોગેન. ‘‘અનુજાનામિ ભિક્ખવે આધારક’’ન્તિ વુત્તત્તા મઞ્ચપીઠાદીસુ યત્થ કત્થચિ આધારકં ઠપેત્વા તત્થ પત્તં ઠપેતું વટ્ટતિ આધારકટ્ઠપનોકાસસ્સ અનિયમિતત્તાતિ વદન્તિ.

ઇતિ વિનયસઙ્ગહસંવણ્ણનાભૂતે વિનયાલઙ્કારે

અધિટ્ઠાનવિકપ્પનવિનિચ્છયકથાલઙ્કારો નામ

અટ્ઠમો પરિચ્છેદો.