૭. અનામાસવિનિચ્છયકથા

૪૦. એવં મચ્છમંસવિનિચ્છયં કથેત્વા ઇદાનિ અનામાસવિનિચ્છયં કથેતું ‘‘અનામાસ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ આમસિયતેતિ આમાસં, ન આમાસં અનામાસં, અપરામસિતબ્બન્તિ અત્થો. પારિપન્થિકાતિ વિકુપ્પનિકા, અન્તરાયિકાતિ વુત્તં હોતિ. નદીસોતેન વુય્હમાનં માતરન્તિ એતં ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદદસ્સનત્થં વુત્તં. અઞ્ઞાસુ પન ઇત્થીસુ કારુઞ્ઞાધિપ્પાયેન માતરિ વુત્તનયેન પટિપજ્જન્તસ્સ નેવત્થિ દોસોતિ વદન્તિ. ‘‘માતર’’ન્તિ વુત્તત્તા અઞ્ઞાસુ ન વટ્ટતીતિ વદન્તાપિ અત્થિ. એત્થ ગણ્હાહીતિ ન વત્તબ્બાતિ ગેહસ્સિતપેમેન કાયપ્પટિબદ્ધેન ફુસને દુક્કટં સન્ધાય વુત્તં. કારુઞ્ઞેન પન વત્થાદિં ગહેતું અસક્કોન્તિં ‘‘ગણ્હાહી’’તિ વદન્તસ્સપિ અવસભાવપ્પત્તિતો ઉદકે નિમુજ્જન્તિં કારુઞ્ઞેન સહસા અનામાસન્તિ અચિન્તેત્વા કેસાદીસુ ગહેત્વા મોક્ખાધિપ્પાયેન આકડ્ઢતોપિ અનાપત્તિયેવ. ન હિ મીયમાનં માતરં ઉપેક્ખિતું વટ્ટતિ. અઞ્ઞાતિકાય ઇત્થિયાપિ એસેવ નયો. ઉક્કટ્ઠાય માતુયાપિ આમાસો ન વટ્ટતીતિ દસ્સનત્થં ‘‘માતર’’ન્તિ વુત્તં. તસ્સ કાતબ્બં પન અઞ્ઞાસમ્પિ ઇત્થીનં કરોન્તસ્સપિ અનાપત્તિયેવ અનામાસત્તે વિસેસાભાવા.

તિણણ્ડુપકન્તિ હિરિવેરાદિમૂલેહિ કેસાલઙ્કારત્થાય કતચુમ્બટકં. તાલપણ્ણમુદ્દિકન્તિ તાલપણ્ણેહિ કતં અઙ્ગુલિમુદ્દિકં. તેન તાલપણ્ણાદિમયં કટિસુત્તકણ્ણપિળન્ધનાદિ સબ્બં ન વટ્ટતીતિ સિદ્ધં. પરિવત્તેત્વાતિ અત્તનો નિવાસનપારુપનભાવતો અપનેત્વા, ચીવરત્થાય પરિણામેત્વાતિ વુત્તં હોતિ. ચીવરત્થાય પાદમૂલે ઠપેતીતિ ઇદં નિદસ્સનમત્તં. પચ્ચત્થરણવિતાનાદિઅત્થમ્પિ વટ્ટતિયેવ, પૂજાદિઅત્થં તાવકાલિકમ્પિ આમસિતું વટ્ટતિ. સીસપસાધનદન્તસૂચીતિ ઇદં સીસાલઙ્કારત્થાય પટપિલોતિકાહિ કતસીસપસાધનકઞ્ચેવ દન્તસૂચિઆદિ ચાતિ દ્વે તયો. સીસપસાધનં સિપાટિકોપકરણત્થાય ચેવ દન્તસૂચિં સૂચિઉપકરણત્થાય ચ ગહેતબ્બન્તિ યથાક્કમં અત્થં દસ્સેતિ. કેસકલાપં બન્ધિત્વા તત્થ તિરિયં પવેસનત્થાય કતા સૂચિ એવ સીસપસાધનકદન્તસૂચીતિ એકમેવ કત્વા સિપાટિકાય પક્ખિપિત્વા પરિહરિતબ્બસૂચિયેવ તસ્સ તસ્સ કિચ્ચસ્સ ઉપકરણન્તિ સિપાટિકસૂચિઉપકરણં, એવં વા યોજના કાતબ્બા.

પોત્થકરૂપન્તિ સુધાદીહિ કતં પારાજિકવત્થુભૂતાનં તિરચ્છાનગતિત્થીનં સણ્ઠાનેન કતમ્પિ અનામાસમેવ. ઇત્થિરૂપાનિ દસ્સેત્વા કતં વત્થુભિત્તિઆદિઞ્ચ ઇત્થિરૂપં અનામસિત્વા વળઞ્જેતું વટ્ટતિ. એવરૂપે હિ અનામાસે કાયસંસગ્ગરાગે અસતિ કાયપ્પટિબદ્ધેન આમસતો દોસો નત્થિ. ભિન્દિત્વાતિ એત્થ હત્થેન અગ્ગહેત્વાવ કેનચિ દણ્ડાદિના ભિન્દિતબ્બં. એત્થ ચ અનામાસમ્પિ દણ્ડપાસાણાદીહિ ભેદનસ્સ અટ્ઠકથાયં વુત્તત્તા, પાળિયમ્પિ આપદાસુ મોક્ખાધિપ્પાયસ્સ આમસનેપિ અનાપત્તિયા વુત્તત્તા ચ સપ્પિનિઆદિવાળમિગીહિ ગહિતપાણકાનં મોચનત્થાય તં તં સપ્પિનિઆદિવત્થું દણ્ડાદીહિ પટિક્ખિપિત્વા ગહેતું, માતુઆદિં ઉદકે મીયમાનં વત્થાદીહિ ગહેતું, અસક્કોન્તિં કેસાદીસુ ગહેત્વા કારુઞ્ઞેન ઉક્ખિપિતુઞ્ચ વટ્ટતીતિ અયમત્થો ગહેતબ્બોવ. ‘‘અટ્ઠકથાયં ‘ન ત્વેવ આમસિતબ્બા’તિ ઇદં પન વચનં અમીયમાનં વત્થું સન્ધાય વુત્તન્તિ અયં અમ્હાકં ખન્તી’’તિ વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૨૮૧) વુત્તં.

૪૧. મગ્ગં અધિટ્ઠાયાતિ ‘‘મગ્ગો અય’’ન્તિ મગ્ગસઞ્ઞં ઉપ્પાદેત્વાતિ અત્થો. પઞ્ઞપેત્વા દેન્તીતિ ઇદં સામીચિવસેન વુત્તં, તેહિ પન ‘‘આસનં પઞ્ઞપેત્વાવ નિસીદથા’’તિ વુત્તે સયમેવ પઞ્ઞપેત્વા નિસીદિતું વટ્ટતિ. તત્થ જાતકાનીતિ અચ્છિન્દિત્વા ભૂતગામભાવેનેવ ઠિતાનિ. ‘‘કીળન્તેના’’તિ વુત્તત્તા સતિ પચ્ચયે આમસન્તસ્સ અનાપત્તિ, ઇદઞ્ચ ગિહિસન્તકં સન્ધાય વુત્તં, ભિક્ખુસન્તકં પન પરિભોગારહં સબ્બથા આમસિતું ન વટ્ટતિ દુરૂપચિણ્ણત્તા. તાલપનસાદીનીતિ ચેત્થ આદિ-સદ્દેન નાળિકેરલબુજતિપુસઅલાબુકુમ્ભણ્ડપુસ્સફલએળાલુકફલાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. ‘‘યથાવુત્તફલાનંયેવ ચેત્થ કીળાધિપ્પાયેન આમસનં ન વટ્ટતી’’તિ વુત્તત્તા પાસાણસક્ખરાદીનિ કીળાધિપ્પાયેનપિ આમસિતું વટ્ટતિ. અનુપસમ્પન્નાનં દસ્સામીતિ ઇદં અપટિગ્ગહેત્વા ગહણં સન્ધાય વુત્તં. અત્તનોપિ અત્થાય પટિગ્ગહેત્વા ગહણે દોસો નત્થિ અનામાસત્તાભાવા.

૪૨. મુત્તાતિ (મ. નિ. ટી. ૧.૨ પથવીવારવણ્ણના; સારત્થ. ટી. ૨.૨૮૧) હત્થિકુમ્ભજાતિકા અટ્ઠવિધા મુત્તા. તથા હિ હત્થિકુમ્ભં, વરાહદાઠં, ભુજગસીસં, વલાહકં, વેળુ, મચ્છસિરો, સઙ્ખો, સિપ્પીતિ અટ્ઠ મુત્તાયોનિયો. તત્થ હત્થિકુમ્ભજા પીતવણ્ણા પભાહીના. વરાહદાઠા વરાહદાઠાવણ્ણાવ. ભુજગસીસજા નીલાદિવણ્ણા સુવિસુદ્ધા વટ્ટલા ચ. વલાહકજા ભાસુરા દુબ્બિભાગા રત્તિભાગે અન્ધકારં વિધમેન્તિયો તિટ્ઠન્તિ, દેવૂપભોગા એવ ચ હોન્તિ. વેળુજા કરકફલસમાનવણ્ણા ન ભાસુરા, તે ચ વેળૂ અમનુસ્સગોચરેયેવ પદેસે જાયન્તિ. મચ્છસિરજા પાઠીનપિટ્ઠિસમાનવણ્ણા વટ્ટલા લઘવો ચ તેજવન્તા હોન્તિ પભાવિહીના ચ, તે ચ મચ્છા સમુદ્દમજ્ઝેયેવ જાયન્તિ. સઙ્ખજા સઙ્ખઉદરચ્છવિવણ્ણા કોલફલપ્પમાણાપિ હોન્તિ પભાવિહીનાવ. સિપ્પિજા પભાવિસેસયુત્તા હોન્તિ નાનાસણ્ઠાના. એવં જાતિતો અટ્ઠવિધાસુ મુત્તાસુ યા મચ્છસઙ્ખસિપ્પિજા, તા સામુદ્દિકા. ભુજગજાપિ કાચિ સામુદ્દિકા હોન્તિ, ઇતરા અસામુદ્દિકા. યસ્મા બહુલં સામુદ્દિકાવ મુત્તા લોકે દિસ્સન્તિ, તત્થાપિ સિપ્પિજાવ, ઇતરા કદાચિ કાચિ, તસ્મા સમ્મોહવિનોદનિયં (વિભ. અટ્ઠ. ૧૭૩) ‘‘મુત્તાતિ સામુદ્દિકા મુત્તા’’તિ વુત્તં.

મણીતિ વેળુરિયાદિતો અઞ્ઞો જોતિરસાદિભેદો સબ્બો મણિ. વેળુરિયોતિ અલ્લવેળુવણ્ણો મણિ, ‘‘મજ્જારક્ખિમણ્ડલવણ્ણો’’તિપિ વદન્તિ. સઙ્ખોતિ સામુદ્દિકસઙ્ખો. સિલાતિ મુગ્ગવણ્ણા અતિસિનિદ્ધા કાળસિલા. મણિવોહારં અગતા રત્તસેતાદિવણ્ણા સુમટ્ઠાપિ સિલા અનામાસા એવાતિ વદન્તિ. સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૨૮૧) પન ‘‘સઙ્ખોતિ સામુદ્દિકસઙ્ખો. સિલાતિ કાળસિલાપણ્ડુસિલાસેતસિલાદિભેદા સબ્બાપિ સિલા’’તિ વુત્તં. પવાળં સમુદ્દતો જાતનાતિરત્તમણિ. રજતન્તિ કહાપણમાસાદિભેદં જતુમાસાદિં ઉપાદાય સબ્બં વુત્તાવસેસરૂપિયં ગહિતં. જાતરૂપન્તિ સુવણ્ણં. લોહિતઙ્કોતિ રત્તમણિ. મસારગલ્લન્તિ કબરવણ્ણો મણિ. ‘‘મરકત’’ન્તિપિ વદન્તિ.

ભણ્ડમૂલત્થાયાતિ પત્તચીવરાદિમૂલત્થાય. કુટ્ઠરોગસ્સાતિ નિદસ્સનમત્તં. તાય વૂપસમેતબ્બસ્સ યસ્સ કસ્સચિ રોગસ્સ અત્થાય વટ્ટતિયેવ. ‘‘ભેસજ્જત્થઞ્ચ અવિદ્ધાયેવ મુત્તા વટ્ટતી’’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તા. ભેસજ્જત્થાય પિસિત્વા યોજિતાનં મુત્તાનં રતનભાવવિજહનતો ગહણક્ખણેપિ રતનાકારેન અપેક્ખાભાવા ‘‘ભેસજ્જત્થાય પન વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. યાવ પન તા મુત્તા રતનરૂપેન તિટ્ઠન્તિ, તાવ આમસિતું ન વટ્ટન્તિ. એવં અઞ્ઞમ્પિ રતનપાસાણં પિસિત્વા ભેસજ્જે યોજનત્થાય ગહેતું વટ્ટતિ એવ. જાતરૂપરજતં પન મિસ્સેત્વા યોજનભેસજ્જત્થાયપિ સમ્પટિચ્છિતું ન વટ્ટતિ. ગહટ્ઠેહિ યોજેત્વા દિન્નમ્પિ યદિ ભેસજ્જે સુવણ્ણાદિરૂપેન તિટ્ઠતિ, વિયોજેતુઞ્ચ સક્કા, તાદિસં ભેસજ્જમ્પિ ન વટ્ટતિ. તં અબ્બોહારિકત્તગતઞ્ચે વટ્ટતિ. ‘‘જાતિફલિકં ઉપાદાયા’’તિ વુત્તત્તા સૂરિયકન્તચન્દકન્તાદિકં જાતિપાસાણં મણિમ્હિ એવ સઙ્ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. આકરમુત્તોતિ આકરતો મુત્તમત્તો. ભણ્ડમૂલત્થં સમ્પટિચ્છિતું વટ્ટતીતિ ઇમિનાવ આમસિતુમ્પિ વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. પચિત્વા કતોતિ કાચકારેહિ પચિત્વા કતો.

ધમનસઙ્ખો ચ ધોતવિદ્ધો ચ રતનમિસ્સો ચાતિ યોજેતબ્બં. વિદ્ધોતિઆદિભાવેન કતછિદ્દો. રતનમિસ્સોતિ કઞ્ચનલતાદિવિચિત્તો મુત્તાદિરતનખચિતો ચ. એતેન ધમનસઙ્ખતો અઞ્ઞો રતનસમ્મિસ્સો અનામાસોતિ દસ્સેતિ. સિલાયમ્પિ એસેવ નયો. પાનીયસઙ્ખોતિ ઇમિના થાલકાદિઆકારેન કતસઙ્ખમયભાજનાનિ ભિક્ખૂનં સમ્પટિચ્છિતું વટ્ટન્તીતિ સિદ્ધં. સેસન્તિ રતનમિસ્સં ઠપેત્વા અવસેસં. મુગ્ગવણ્ણંયેવ રતનસમ્મિસ્સં કરોન્તિ, ન અઞ્ઞન્તિ આહ ‘‘મુગ્ગવણ્ણાવા’’તિ, મુગ્ગવણ્ણા રતનસમ્મિસ્સાવ ન વટ્ટતીતિ વુત્તં હોતિ. સેસાતિ રતનસમ્મિસ્સં ઠપેત્વા અવસેસા સિલા.

બીજતો પટ્ઠાયાતિ ધાતુપાસાણતો પટ્ઠાય. સુવણ્ણચેતિયન્તિ ધાતુકરણ્ડકં. પટિક્ખિપીતિ ‘‘ધાતુટ્ઠપનત્થાય ગણ્હથા’’તિ અવત્વા ‘‘તુમ્હાકં ગણ્હથા’’તિ પેસિતત્તા પટિક્ખિપિ. વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૨૮૧) પન ‘‘પટિક્ખિપીતિ સુવણ્ણમયસ્સ ધાતુકરણ્ડકસ્સ બુદ્ધાદિરૂપસ્સ ચ અત્તનો સન્તકકરણે નિસ્સગ્ગિયત્તા વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. સુવણ્ણબુબ્બુળકન્તિ સુવણ્ણતારકં. ‘‘રૂપિયછડ્ડકટ્ઠાને’’તિ વુત્તત્તા રૂપિયછડ્ડકસ્સ જાતરૂપરજતં આમસિત્વા છડ્ડેતું વટ્ટતીતિ વુત્તં. કેળાપયિતુન્તિ આમસિત્વા ઇતો ચિતો ચ સઞ્ચારેતું. વુત્તન્તિ મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તં. કચવરમેવ હરિતું વટ્ટતીતિ ગોપકા વા હોન્તુ અઞ્ઞે વા, હત્થેનપિ પુઞ્છિત્વા કચવરં અપનેતું વટ્ટતિ, ‘‘મલમ્પિ પમજ્જિતું વટ્ટતિયેવા’’તિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૨૮૧) વુત્તં. વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૨૮૧) પન ‘‘કચવરમેવ હરિતું વટ્ટતીતિ ગોપકા વા હોન્તુ અઞ્ઞે વા, હત્થેનપિ પુઞ્છિત્વા કચવરં અપનેતું વટ્ટતિ, મલમ્પિ મજ્જિતું વટ્ટતિ એવાતિ વદન્તિ, તં અટ્ઠકથાય ન સમેતિ કેળાયનસદિસત્તા’’તિ વુત્તં. કથં ન સમેતિ? મહાઅટ્ઠકથાયં ચેતિયઘરગોપકા રૂપિયછડ્ડકટ્ઠાને ઠિતાતિ તેસંયેવ કેળાયનં અનુઞ્ઞાતં, ન અઞ્ઞેસં, તસ્મા ‘‘ગોપકા વા હોન્તુ અઞ્ઞે વા’’તિ વચનં મહાઅટ્ઠકથાય ન સમેતિ.

કુરુન્દિયં પન તમ્પિ પટિક્ખિત્તં, સુવણ્ણચેતિયે કચવરમેવ હરિતું વટ્ટતીતિ એત્તકમેવ અનુઞ્ઞાતં, તસ્મા સાવધારણં કત્વા વુત્તત્તા ‘‘હત્થેનપિ પુઞ્છિત્વા’’તિ ચ ‘‘મલમ્પિ પમજ્જિતું વટ્ટતિ એવા’’તિ ચ વચનં કુરુન્દટ્ઠકથાય ન સમેતિ, તસ્મા વિચારેતબ્બમેતન્તિ. આરકૂટલોહન્તિ સુવણ્ણવણ્ણો કિત્તિમલોહવિસેસો. તિવિધઞ્હિ કિત્તિમલોહં – કંસલોહં વટ્ટલોહં આરકૂટલોહન્તિ. તત્થ તિપુતમ્બે મિસ્સેત્વા કતં કંસલોહં નામ, સીસતમ્બે મિસ્સેત્વા કતં વટ્ટલોહં, રસતુત્થેહિ રઞ્જિતં તમ્બં આરકૂટલોહં નામ. ‘‘પકતિરસતમ્બે મિસ્સેત્વા કતં આરકૂટ’’ન્તિ ચ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૨૮૧) વુત્તં. તં પન ‘‘જાતરૂપગતિક’’ન્તિ વુત્તત્તા ઉગ્ગણ્હતો નિસ્સગ્ગિયમ્પિ હોતીતિ કેચિ વદન્તિ, રૂપિયેસુ પન અગણિતત્તા નિસ્સગ્ગિયં ન હોતિ, આમસને સમ્પટિચ્છને ચ દુક્કટમેવાતિ વેદિતબ્બં. સબ્બોપિ કપ્પિયોતિ યથાવુત્તસુવણ્ણાદિમયાનં સેનાસનપરિક્ખારાનં આમસનગોપનાદિવસેન પરિભોગો સબ્બથા કપ્પિયોતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ. ‘‘ભિક્ખૂનં ધમ્મવિનયવણ્ણનટ્ઠાને’’તિ વુત્તત્તા સઙ્ઘિકમેવ સુવણ્ણાદિમયં સેનાસનં સેનાસનપરિક્ખારા ચ વટ્ટન્તિ, ન પુગ્ગલિકાનીતિ ગહેતબ્બં. પટિજગ્ગિતું વટ્ટન્તીતિ સેનાસનપટિબન્ધતો વુત્તં.

૪૩. સામિકાનં પેસેતબ્બન્તિ સામિકાનં સાસનં પેસેતબ્બં. ભિન્દિત્વાતિ પઠમમેવ અનામસિત્વા પાસાણાદિના કિઞ્ચિમત્તં ભેદં કત્વા પચ્છા કપ્પિયભણ્ડત્થાય અધિટ્ઠહિત્વા હત્થેન ગહેતું વટ્ટતિ. તેનાહ ‘‘કપ્પિયભણ્ડં કરિસ્સામીતિ સમ્પટિચ્છિતું વટ્ટતી’’તિ. એત્થાપિ તઞ્ચ વિયોજેત્વા આમસિતબ્બં. ફલકજાલિકાદીનીતિ એત્થ સરપરિત્તાણાય હત્થેન ગહેતબ્બં. કિટિકાફલકં અક્ખિરક્ખણત્થાય અયલોહાદીહિ જાલાકારેન કત્વા સીસાદીસુ પટિમુઞ્ચિતબ્બં જાલિકં નામ. આદિ-સદ્દેન કવચાદિકં સઙ્ગણ્હાતિ. અનામાસાનીતિ મચ્છજાલાદિપરૂપરોધં સન્ધાય વુત્તં, ન સરપરિત્તાણં તસ્સ આવુધભણ્ડત્તાભાવા. તેન વક્ખતિ ‘‘પરૂપરોધનિવારણઞ્હી’’તિઆદિ (વિ. સઙ્ગ. અટ્ઠ. ૪૩). આસનસ્સાતિ ચેતિયસ્સસમન્તા કતપરિભણ્ડસ્સ. બન્ધિસ્સામીતિ કાકાદીનં અદૂસનત્થાય બન્ધિસ્સામિ.

‘‘ભેરિસઙ્ઘાટોતિ સઙ્ઘટિતચમ્મભેરી. વીણાસઙ્ઘાટોતિ સઙ્ઘટિતચમ્મવીણા’’તિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૨૮૧) વુત્તં. ‘‘ચમ્મવિનદ્ધા વીણાભેરિઆદીની’’તિ મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તવચનતો વિસેસાભાવા ‘‘કુરુન્દિયં પના’’તિઆદિના તતો વિસેસસ્સ વત્તુમારદ્ધત્તા ચ ભેરિઆદીનં વિનદ્ધોપકરણસમૂહો ભેરિવીણાસઙ્ઘાટોતિ વેદિતબ્બો ‘‘સઙ્ઘટિતબ્બોતિ સઙ્ઘાટો’’તિ કત્વા. તુચ્છપોક્ખરન્તિ અવિનદ્ધચમ્મભેરિવીણાનં પોક્ખરં. આરોપિતચમ્મન્તિ પુબ્બે આરોપિતં હુત્વા પચ્છા તતો અપનેત્વા વિસું ઠપિતમુખચમ્મમત્તં, ન સેસોપકરણસહિતં, તં પન સઙ્ઘાતોતિ અયં વિસેસો. ઓનહિતુન્તિ ભેરિપોક્ખરાદીનિ ચમ્મં આરોપેત્વા ચમ્મવદ્ધિઆદીહિ સબ્બેહિ ઉપકરણેહિ વિનન્ધિતું. ઓનહાપેતુન્તિ તથેવ અઞ્ઞેહિ વિનન્ધાપેતું.

ઇતિ વિનયસઙ્ગહસંવણ્ણનાભૂતે વિનયાલઙ્કારે

અનામાસવિનિચ્છયકથાલઙ્કારો નામ

સત્તમો પરિચ્છેદો.