૩૪. પકિણ્ણકવિનિચ્છયકથા

એવં કમ્માકમ્મવિનિચ્છયકથં કથેત્વા ઇદાનિ પકિણ્ણકવિનિચ્છયકથં કથેતું ‘‘ઇદાનિ પકિણ્ણકકથા વેદિતબ્બા’’તિઆદિમાહ. તત્થ પકારેન કિણ્ણાતિ પકિણ્ણા, દિવાસેય્યાતિ કથા વિય વિસું વિસું અપ્પવત્તિત્વા એકસ્મિંયેવ પરિચ્છેદે કરણવસેન પવત્તા ગણભોજનકથાદયો. પકિણ્ણકા સકત્થે ક-પચ્ચયવસેન.

તત્રાયં પકિણ્ણકમાતિકા –

ગણભોજનકથા ચ, પરમ્પરા ચ ભોજના;

અનાપુચ્છા પંસુકૂલં, તતો અચ્છિન્નચીવરં.

પટિભાનચિત્તં વિપ્પ-કતભોજનમેવ ચ;

ઉદ્દિસન્તુદ્દિસાપેન્તા, તિવસ્સન્તરિકા તથા.

દીઘાસનં ગિલાનુપ-ટ્ઠાનં મરણવણ્ણકં;

અત્તપાતનમપ્પચ્ચ-વેક્ખિત્વા નિસિન્નં તથા.

દવાય સિલાવિજ્ઝનં, દાયાળિમ્પનકં તથા;

મિચ્છાદિટ્ઠિકુલાભતં, ગોપકદાનમેવ ચ.

ધમ્મિકાયાચના ચેવ, ઉચ્ચારાદીન છડ્ડનં;

ન્હાને રુક્ખઘંસનાનિ, વલિકાદીન ધારણં.

દીઘકેસા આદાસાદિ, નચ્ચાદ્યઙ્ગચ્છેદાદિ ચ;

પત્તો સબ્બપંસુકૂલં, પરિસ્સવન નગ્ગિયં.

ગન્ધપુપ્ફં આસિત્તકં, મળોરિકેકભાજનં;

ચેલપતિ પાદઘંસી, બીજની છત્તમેવ ચ.

નખાલોમા કાયબન્ધા, નિવાસનપારુપના;

કાજ દન્તકટ્ઠઞ્ચેવ, રુક્ખારોહનકમ્પિ ચ.

છન્દારોપા લોકાયતા, ખિપિતં લસુણં તથા;

ન અક્કમિતબ્બાદીનિ, અવન્દિયા ચ વન્દિયા.

વન્દનાકારકથા ચ, આસન્દાદિકથાપિ ચ;

ઉચ્ચાસનમહાસનં, પાસાદપરિભોગકં.

ઉપાહનં યાનઞ્ચેવ, ચીવરં છિન્નચીવરં;

અકપ્પિયચીવરઞ્ચ, ચીવરસ્સ વિચારણા.

દણ્ડકથિનકઞ્ચેવ, ગહપતિચીવરં તથા;

છચીવરં રજનાદિ, અતિરેકઞ્ચ ચીવરં.

અટ્ઠવરં નિસીદનં, અધમ્મકમ્મમેવ ચ;

ઓકાસો સદ્ધાદેય્યો ચ, સન્તરુત્તરકોપિ ચ.

ચીવરનિક્ખેપો ચેવ, સત્થવત્થિકમ્મં તથા;

નહાપિતો દસભાગો, પાથેય્યં પદેસોપિ ચ.

સંસટ્ઠં પઞ્ચભેસજ્જં, દુતિયં વસા મૂલકં;

પિટ્ઠં કસાવ પણ્ણઞ્ચ, ફલઞ્ચ જતુ લોણકં.

ચુણ્ણં અમનુસ્સાબાધં, અઞ્જનં નત્થુમેવ ચ;

ધૂમનેત્તં તેલપાકં, સેદં લોહિતમોચનં.

પાદબ્ભઞ્જં ગણ્ડાબાધો, વિસઞ્ચ ઘરદિન્નકો;

દુટ્ઠગહણિકો પણ્ડુ-રોગો છવિદોસોપિ ચ.

અભિસન્નદોસકાયો, લોણસુવીરકો તથા;

અન્તોવુત્થાદિકથા ચ, ઉગ્ગહિતપટિગ્ગહો.

તતો નિહતકથા ચ, પુરેભત્તપટિગ્ગહો;

વનટ્ઠં પોક્ખરટ્ઠઞ્ચ, તથા અકતકપ્પતં.

યાગુકથા ગુળકથા, મહાપદેસમેવ ચ;

આનિસંસકથા ચેતિ, પકિણ્ણકમ્હિ આગતા.

ગણભોજનકથા

૧. તત્થ ગણિતબ્બો સઙ્ખ્યાતબ્બોતિ ગણો, યો કોચિ સમૂહો, ઇધ પન ચતુવગ્ગાદિગણો અધિપ્પેતો. ભુઞ્જતે ભોજનં, બ્યવહરણભાવસઙ્ખાતા ભોજનકિરિયા, ગણસ્સ ભોજનં ગણભોજનં, તસ્મિં. ગણભોજને પાચિત્તિયં હોતીતિ એત્થ જનકહેતુમ્હિ ભુમ્મવચનં. અઞ્ઞત્ર સમયાતિ ગિલાનાદિસત્તવિધં સમયં ઠપેત્વા. ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ વિઞ્ઞત્તિં કત્વા ભુઞ્જનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તત્તા વિઞ્ઞત્તિતો ગણભોજનં વત્થુવસેનેવ પાકટન્તિ તં અવત્વા ‘‘ગણભોજનં નામ યત્થ…પે… નિમન્તિતા ભુઞ્જન્તી’’તિ નિમન્તનવસેનેવસ્સ પદભાજને ગણભોજનં વુત્તં. કિઞ્ચિ પન સિક્ખાપદં વત્થુઅનુરૂપમ્પિ સિયાતિ ‘‘પદભાજને વુત્તનયેનેવ ગણભોજનં હોતી’’તિ કેસઞ્ચિ આસઙ્કા ભવેય્યાતિ તન્નિવત્તનત્થં ‘‘ગણભોજનં દ્વીહિ આકારેહિ પસવતી’’તિ વુત્તં. એકતો ગણ્હન્તીતિ એત્થ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ દ્વાદસહત્થં અમુઞ્ચિત્વા ઠિતા એકતો ગણ્હન્તિ નામાતિ ગહેતબ્બં. ‘‘અમ્હાકં ચતુન્નમ્પિ ભત્તં દેહી’તિ વા વિઞ્ઞાપેય્યુ’’ન્તિ વચનતો, હેટ્ઠા ‘‘ત્વં એકસ્સ ભિક્ખુનો ભત્તં દેહિ, ત્વં દ્વિન્નન્તિ એવં વિઞ્ઞાપેત્વા’’તિ વચનતો ચ અત્તનો અત્થાય અઞ્ઞેન વિઞ્ઞત્તમ્પિ સાદિયન્તસ્સ ગણભોજનં હોતિયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. એવં વિઞ્ઞત્તિતો પસવતીતિ એત્થ વિઞ્ઞત્તિયા સતિ ગણન્તસ્સ એકતો હુત્વા ગહણે ઇમિના સિક્ખાપદેન આપત્તિ, વિસું ગહણે પણીતભોજનસૂપોદનવિઞ્ઞત્તીહિ આપત્તિ વેદિતબ્બા.

પઞ્ચન્નં ભોજનાનં નામં ગહેત્વાતિ એત્થ ‘‘ભોજનં ગણ્હથાતિ વુત્તેપિ ગણભોજનં હોતિયેવા’’તિ વદન્તિ. ‘‘હેટ્ઠા અદ્ધાનગમનવત્થુસ્મિં, નાવાભિરુહનવત્થુસ્મિઞ્ચ ‘ઇધેવ, ભન્તે, ભુઞ્જથા’તિ વુત્તે યસ્મા કુક્કુચ્ચાયન્તા ન પટિગ્ગણ્હિંસુ, તસ્મા ‘ભુઞ્જથા’તિ વુત્તેપિ ગણભોજનં હોતિયેવા’’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. ‘‘પઞ્ચન્નં ભોજનાનં નામં ગહેત્વા નિમન્તેતી’’તિ વુત્તત્તા પન ‘‘ઓદનં ભુઞ્જથા’’તિ વા ‘‘ભત્તં ભુઞ્જથા’’તિ વા ભોજનનામં ગહેત્વાવ વુત્તે ગણભોજનં હોતિ, ન અઞ્ઞથા. ‘‘ઇધેવ, ભન્તે, ભુઞ્જથા’’તિ એત્થાપિ ‘‘ઓદન’’ન્તિ વા ‘‘ભત્ત’’ન્તિ વા વત્વાવ તે એવં નિમન્તેસુન્તિ ગહેતબ્બં. ગણવસેન વા નિમન્તિતત્તા તે ભિક્ખૂ અપકતઞ્ઞુતાય કુક્કુચ્ચાયન્તા ન પટિગ્ગણ્હિંસૂતિ અયં અમ્હાકં ખન્તિ, વીમંસિત્વા યુત્તતરં ગહેતબ્બં. વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. પાચિત્તિય ૨.૨૧૭-૨૧૮) પન ‘‘યેન કેનચિ વેવચનેનાતિ વુત્તત્તા ‘ભોજનં ગણ્હથા’તિઆદિસામઞ્ઞનામેનપિ ગણભોજનં હોતિ. યં પન પાળિયં અદ્ધાનગમનાદિવત્થૂસુ ‘ઇધેવ ભુઞ્જથા’તિ વુત્તવચનસ્સ કુક્કુચ્ચાયનં, તમ્પિ ઓદનાદિનામં ગહેત્વા વુત્તત્તા એવ કતન્તિ વેદિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં.

કુરુન્દીવચને વિચારેતીતિ પઞ્ચખણ્ડાદિવસેન સંવિદહતિ. ઘટ્ટેતીતિ અનુવાતં છિન્દિત્વા હત્થેન, દણ્ડકેન વા ઘટ્ટેતિ. સુત્તં કરોતીતિ સુત્તં વટ્ટેતિ. વલેતીતિ દણ્ડકે વા હત્થે વા આવટ્ટેતિ. ‘‘અભિનવસ્સેવ ચીવરસ્સ કરણં ઇધ ચીવરકમ્મં નામ, પુરાણચીવરે સૂચિકમ્મં ચીવરકમ્મં નામ ન હોતી’’તિ વદન્તિ. વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. પાચિત્તિય ૨.૨૧૭-૨૧૮) પન ‘‘આગન્તુકપટ્ટન્તિ અચ્છિન્દિત્વા અન્વાધિં આરોપેત્વા કરણચીવરં સન્ધાય વુત્તં. ઠપેતીતિ એકં અન્તં ચીવરે બન્ધનવસેન ઠપેતિ. પચ્ચાગતં સિબ્બતીતિ તસ્સેવ દુતિયઅન્તં પરિવત્તિત્વા આહતં સિબ્બતિ. આગન્તુકપટ્ટં બન્ધતીતિ ચીવરેન લગ્ગં કરોન્તો પુનપ્પુનં તત્થ તત્થ સુત્તેન બન્ધતિ. ઘટ્ટેતીતિ પમાણેન ગહેત્વા દણ્ડાદીહિ ઘટ્ટેતિ. સુત્તં કરોતીતિ સુત્તં તિગુણાદિભાવેન વટ્ટેતિ. વલેતીતિ અનેકગુણસુત્તં હત્થેન વા ચક્કદણ્ડેન વા વટ્ટેતિ એકત્તં કરોતિ. પરિવત્તનં કરોતીતિ પરિવત્તનદણ્ડયન્તકં કરોતિ. યસ્મિં સુત્તગુળં પવેસેત્વા વેળુનાળિકાદીસુ ઠપેત્વા પરિબ્ભમાપેત્વા સુત્તકોટિતો પટ્ઠાય આકડ્ઢન્તી’’તિ વુત્તં. વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. પાચિત્તિય ૨૦૯-૨૧૮) ન ‘‘આગન્તુકપટ્ટં મોઘસુત્તેન સિબ્બિત્વા ઠપેન્તિ. તત્થ અનુવાતે યથા એકતલં હોતિ, તથા હત્થેહિ ઘટ્ટેતિ. વલેતીતિ આવટ્ટેતિ. પરિવત્તનન્તિ સુત્તં ગણ્હન્તાનં સુખગ્ગહણત્થં સુત્તપરિવત્તનં કરોતિ, પટ્ટં સિબ્બન્તાનં સુખસિબ્બનત્થં પટ્ટપરિવત્તનઞ્ચ, નવચીવરકારકો ઇધાધિપ્પેતો, ન ઇતરો’’તિ વુત્તં.

અનિમન્તિતચતુત્થન્તિ અનિમન્તિતો ચતુત્થો યસ્સ ભિક્ખુચતુક્કસ્સ, તં અનિમન્તિતચતુત્થં. એવં સેસેસુપિ. તેનાહ ‘‘પઞ્ચન્નં ચતુક્કાન’’ન્તિ, ‘‘ચતુત્થે આગતે ન યાપેન્તીતિ વચનતો સચે અઞ્ઞો કોચિ આગચ્છન્તો નત્થિ, ચત્તારોયેવ ચ તત્થ નિસિન્ના યાપેતું ન સક્કોન્તિ, ન વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. ગણભોજનાપત્તિજનકનિમન્તનભાવતો ‘‘અકપ્પિયનિમન્તન’’ન્તિ વુત્તં. સમ્પવેસેત્વાતિ નિસીદાપેત્વા. ગણો ભિજ્જતીતિ ગણો આપત્તિં ન આપજ્જતીતિ અધિપ્પાયો. વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. પાચિત્તિય ૨.૨૨૦) પન ‘‘સમ્પવેસેત્વાતિ તેહિ યોજેત્વા. ગણો ભિજ્જતીતિ નિમન્તિતસઙ્ઘો ન હોતીતિ અત્થો’’તિ વુત્તં.

‘‘યત્થ ચત્તારો ભિક્ખૂ…પે… ભુઞ્જન્તી’’તિ ઇમાય પાળિયા સંસન્દનતો ‘‘ઇતરેસં પન ગણપૂરકો હોતી’’તિ વુત્તં. અવિસેસેનાતિ ‘‘ગિલાનો વા ચીવરકારકો વા’’તિ અવિસેસેત્વા સબ્બસાધારણવચનેન. તસ્માતિ અવિસેસિતત્તા.

અધિવાસેત્વા ગતેસૂતિ એત્થ અકપ્પિયનિમન્તનાધિવાસનક્ખણે પુબ્બપયોગે દુક્કટમ્પિ નત્થિ, વિઞ્ઞત્તિતો પસવને પન વિઞ્ઞત્તિક્ખણે ઇતરસિક્ખાપદેહિ દુક્કટં હોતીતિ ગહેતબ્બં. ભુત્વા ગતેસૂતિ એત્થ આગતેસુપિ ભોજનકિચ્ચે નિટ્ઠિતે ગણ્હિતું વટ્ટતિ. તાનિ ચ તેહિ એકતો ન ગહિતાનીતિ યેહિ ભોજનેહિ વિસઙ્કેતો નત્થિ, તાનિ ભોજનાનિ તેહિ ભિક્ખૂહિ એકતો ન ગહિતાનિ એકેન પચ્છા ગહિતત્તા. મહાથેરેતિ ભિક્ખૂ સન્ધાય વુત્તં. નિમન્તનં સાદિયથાતિ નિમન્તનભત્તં પટિગ્ગણ્હથ. યાનીતિ કુમ્માસાદીનિ તેહિ ભિક્ખૂહિ એકેન પચ્છા ગહિતત્તા એકતો ન ગહિતાનિ. ભત્તુદ્દેસકેન પણ્ડિતેન ભવિતબ્બં…પે… મોચેતબ્બાતિ એતેન ભત્તુદ્દેસકેન અકપ્પિયનિમન્તને સાદિતે સબ્બેસમ્પિ સાદિતં હોતિ, એકતો ગણ્હન્તાનં ગણભોજનાપત્તિ ચ હોતીતિ દસ્સેતિ. દૂતસ્સ દ્વારે આગન્ત્વા પુન ‘‘ભત્તં ગણ્હથા’’તિ વચનભયેન ‘‘ગામદ્વારે અટ્ઠત્વા’’તિ વુત્તં. તત્થ તત્થ ગન્ત્વાતિ અન્તરવીથિઆદીસુ તત્થ તત્થ ઠિતાનં સન્તિકં ગન્ત્વા. ભિક્ખૂનં અત્થાય ઘરદ્વારે ઠપેત્વા દીયમાનેપિ એસેવ નયો. નિવત્તથાતિ વુત્તે પન નિવત્તિતું વટ્ટતીતિ ‘‘નિવત્તથા’’તિ વિચ્છિન્દિત્વા પચ્છા ‘‘ભત્તં ગણ્હથા’’તિ વુત્તત્તા વટ્ટતિ.

પરમ્પરભોજનકથા

૨. પરમ્પરભોજનકથાયં પન પરસ્સ પરસ્સ ભોજનં પરમ્પરભોજનં. કિં તં? પઠમં નિમન્તિતભત્તં ઠપેત્વા અઞ્ઞસ્સ ભોજનકિરિયા. પરમ્પરભોજનં ગણભોજનં વિય વિઞ્ઞત્તિતો ચ નિમન્તનતો ચ ન પસવતીતિ આહ ‘‘પરમ્પરભોજનં પના’’તિઆદિ. પન-સદ્દો વિસેસત્થજોતકો. વિકપ્પનાવસેનેવ તં ભત્તં અસન્તં નામ હોતીતિ અનુપઞ્ઞત્તિવસેન વિકપ્પનં અટ્ઠપેત્વા યથાપઞ્ઞત્તસિક્ખાપદમેવ ઠપિતં. પરિવારે (પરિ. ૮૬) પન વિકપ્પનાયં અનુજાનનમ્પિ અનુપઞ્ઞત્તિસદિસન્તિ કત્વા ‘‘ચતસ્સો અનુપઞ્ઞત્તિયો’’તિ વુત્તં, મહાપચ્ચરિયાદીસુ વુત્તનયં પચ્છા વદન્તો પાળિયા સંસન્દનતો પરમ્મુખાવિકપ્પનમેવ પતિટ્ઠાપેતિ. કેચિ પન ‘‘તદા અત્તનો સન્તિકે ઠપેત્વા ભગવન્તં અઞ્ઞસ્સ અભાવતો થેરો સમ્મુખાવિકપ્પનં નાકાસિ, ભગવતા ચ વિસું સમ્મુખાવિકપ્પના ન વુત્તા, તથાપિ સમ્મુખાવિકપ્પનાપિ વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. તેનેવ માતિકાટ્ઠકથાયમ્પિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. પરમ્પરભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘યો ભિક્ખુ પઞ્ચસુ સહધમ્મિકેસુ અઞ્ઞતરસ્સ ‘મય્હં ભત્તપચ્ચાસં તુય્હં દમ્મી’તિ વા ‘વિકપ્પેમી’તિ વા એવં સમ્મુખા વા ‘ઇત્થન્નામસ્સ દમ્મી’તિ વા ‘વિકપ્પેમી’તિ વા એવં પરમ્મુખા વા પઠમનિમન્તનં અવિકપ્પેત્વા પચ્છા નિમન્તિતકુલે લદ્ધભિક્ખતો એકસિત્થમ્પિ અજ્ઝોહરતિ, પાચિત્તિય’’ન્તિ વુત્તં.

પઞ્ચહિ ભોજનેહિ નિમન્તિતસ્સ યેન યેન પઠમં નિમન્તિતો, તસ્સ તસ્સ ભોજનતો ઉપ્પટિપાટિયા અવિકપ્પેત્વા વા પરસ્સ પરસ્સ ભોજનં પરમ્પરભોજનન્તિ આહ ‘‘સચે પન મૂલનિમન્તનં હેટ્ઠા હોતિ, પચ્છિમં પચ્છિમં ઉપરિ, તં ઉપરિતો પટ્ઠાય ભુઞ્જન્તસ્સ આપત્તી’’તિ. હત્થં અન્તો પવેસેત્વા સબ્બહેટ્ઠિમં ગણ્હન્તસ્સ મજ્ઝે ઠિતમ્પિ અન્તોહત્થગતં હોતીતિ આહ ‘‘હત્થં પન…પે… યથા યથા વા ભુઞ્જન્તસ્સ અનાપત્તી’’તિ. ખીરસ્સ રસસ્સ ચ ભત્તેન અમિસ્સં હુત્વા ઉપરિ ઠિતત્તા ‘‘ખીરં વા રસં વા પિવતો અનાપત્તી’’તિ વુત્તં.

‘‘મહાઉપાસકોતિ ગેહસ્સામિકો. મહાઅટ્ઠકથાયં ‘આપત્તી’તિ વચનેન કુરુન્દિયં ‘વટ્ટતી’તિ વચનં વિરુદ્ધં વિય દિસ્સતિ. દ્વિન્નમ્પિ અધિપ્પાયો મહાપચ્ચરિયં વિભાવિતો’’તિ મહાગણ્ઠિપદે વુત્તં.

સબ્બે નિમન્તેન્તીતિ અકપ્પિયનિમન્તનવસેન નિમન્તેન્તિ. ‘‘પરમ્પરભોજનં નામ પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરેન ભોજનેન નિમન્તિતો, તં ઠપેત્વા અઞ્ઞં પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરં ભોજનં ભુઞ્જતિ, એતં પરમ્પરભોજનં નામા’’તિ વુત્તત્તા સતિપિ ભિક્ખાચરિયાય પઠમં લદ્ધભાવે ‘‘પિણ્ડાય ચરિત્વા લદ્ધં ભત્તં ભુઞ્જતિ, આપત્તી’’તિ વુત્તં.

વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. પાચિત્તિય ૨.૨૨૯) પન ‘‘ખીરં વા રસં વાતિ પઞ્ચભોજનામિસ્સં ભત્તતો ઉપરિ ઠિતં સન્ધાય વુત્તં. તઞ્હિ અભોજનત્તા ઉપ્પટિપાટિયા પિવતોપિ અનાપત્તિ. તેનાહ ‘ભુઞ્જન્તેના’તિઆદી’’તિ વુત્તં. વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. પાચિત્તિય ૨૨૯) પન ‘‘એત્થ ‘મહાઉપાસકો ભિક્ખૂ નિમન્તેતિ…પે… પચ્છા લદ્ધં ભત્તં ભુઞ્જન્તસ્સ આપત્તિ. પિણ્ડાય ચરિત્વા લદ્ધભત્તં ભુઞ્જતિ, આપત્તી’તિ અટ્ઠકથાયં વચનતો, ‘કાલસ્સેવ પિણ્ડાય ચરિત્વા ભુઞ્જિમ્હા’તિ પાળિતો, ખન્ધકે ‘ન ચ, ભિક્ખવે, અઞ્ઞત્ર નિમન્તને અઞ્ઞસ્સ ભોજ્જયાગુ પરિભુઞ્જિતબ્બા, યો ભુઞ્જેય્ય, યથાધમ્મો કારેતબ્બો’તિ વચનતો ચ નિમન્તેત્વા વા પવેદેતુ અનિમન્તેત્વા વા, પઠમગહિતનિમન્તિતસ્સ ભિક્ખુનો પઠમનિમન્તનભોજનતો અઞ્ઞં યં કિઞ્ચિ પરસન્તકં ભોજનં પરમ્પરભોજનાપત્તિં કરોતિ. અત્તનો સન્તકં, સઙ્ઘગણતો લદ્ધં વા અગહટ્ઠસન્તકં વટ્ટતિ, નિમન્તનતો પઠમં નિબદ્ધત્તા પન નિચ્ચભત્તાદિપરસન્તકમ્પિ વટ્ટતી’’તિ વુત્તં.

અનાપુચ્છાકથા

૩. અનાપુચ્છાકથાયં ‘‘પકતિવચનેનાતિ એત્થ યં દ્વાદસહત્થબ્ભન્તરે ઠિતેન સોતું સક્કા ભવેય્ય, તં પકતિવચનં નામ. આપુચ્છિતબ્બોતિ ‘અહં ઇત્થન્નામસ્સ ઘરં ગચ્છામી’તિ વા ‘ચારિત્તકં આપજ્જામી’તિ વા ઈદિસેન વચનેન આપુચ્છિતબ્બો. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરેન નિમન્તનસાદિયનં, સન્તં ભિક્ખું અનાપુચ્છા, ભત્તિયઘરતો અઞ્ઞઘરપ્પવેસનં, મજ્ઝન્હિકાનતિક્કમો, સમયસ્સ વા આપદાનં વા અભાવોતિ ઇમાનિ પનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાની’’તિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૨૯૮) એત્તકમેવ વુત્તં, વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. પચિત્તિય ૨.૨૯૮) પન ‘‘પરિયેસિત્વા આરોચનકિચ્ચં નત્થીતિ વુત્તત્તા યો અપરિયેસિતબ્બો ઉપસઙ્કમિતું યુત્તટ્ઠાને દિસ્સતિ, સો સચેપિ પકતિવચનસ્સ સવનૂપચારં અતિક્કમ્મ ઠિતો, ઉપસઙ્કમિત્વા આપુચ્છિતબ્બો. તેનાહ ‘અપિચ…પે… યં પસ્સતિ, સો આપુચ્છિતબ્બો’તિઆદિ. અનાપત્તિવારે ચેત્થ અન્તરારામાદીનઞ્ઞેવ વુત્તત્તા વિહારતો ગામવીથિં અનુઞ્ઞાતકારણં વિના અતિક્કમન્તસ્સાપિ આપત્તિ હોતિ, ન પન ઘરૂપચારં અતિક્કમન્તસ્સેવ. યં પન પાળિયં ‘અઞ્ઞસ્સ ઘરૂપચારં ઓક્કમન્તસ્સ…પે… પઠમપાદં ઉમ્મારં અતિક્કામેતી’તિઆદિ વુત્તં, તં ગામે પવિટ્ઠં સન્ધાય વુત્તં, તથાપિ અઞ્ઞસ્સ ઘરૂપચારં અનોક્કમિત્વા વીથિમજ્ઝેનેવ ગન્ત્વા ઇચ્છિતિચ્છિતઘરદ્વારાભિમુખે ઠત્વા મનુસ્સે ઓલોકેત્વા ગચ્છન્તસ્સપિ પાચિત્તિયમેવ. તત્થ કેચિ ‘વીથિયં અતિક્કમન્તસ્સ ઘરૂપચારગણનાય આપત્તિયો’તિ વદન્તિ. અઞ્ઞે પન ‘યાનિ કુલાનિ ઉદ્દિસ્સ ગતો, તેસં ગણનાયા’તિ. પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરેન નિમન્તનસાદિયનં, સન્તં ભિક્ખું અનાપુચ્છના, ભત્તિયઘરતો અઞ્ઞઘરૂપસઙ્કમનં, મજ્ઝન્હિકાનતિક્કમો, સમયાપદાનં અભાવોતિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાની’’તિ. વિકાલગામપ્પવેસનેપિ ‘‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારો અદિન્નાદાને વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો’’તિ ઇમિના દુતિયલેડ્ડુપાતો ઇધ ઉપચારોતિ દસ્સેતિ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. સન્તં ભિક્ખું અનાપુચ્છના, અનુઞ્ઞાતકારણાભાવો, વિકાલે ગામપ્પવેસનન્તિ ઇમાનિ પનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ.

પંસુકૂલકથા

૪. પંસુકૂલકથાયં અભિન્ને સરીરેતિ અબ્ભુણ્હે અલ્લસરીરે. ‘‘અબ્ભુણ્હે’’તિ ઇમિનાપિ વુત્તમેવ પરિયાયભેદમન્તરેન વિભાવેતું ‘‘અલ્લસરીરે’’તિ વુત્તં.

વિસભાગસરીરેતિ ઇત્થિસરીરે. વિસભાગસરીરત્તા અચ્ચાસન્નેન ન ભવિતબ્બન્તિ આહ ‘‘સીસે વા’’તિઆદિ. વટ્ટતીતિ વિસભાગસરીરેપિ અત્તનાવ વુત્તવિધિં કાતું સાટકઞ્ચ ગહેતું વટ્ટતિ. કેચિ પન ‘‘કિઞ્ચાપિ ઇમિના સિક્ખાપદેન અનાપત્તિ, ઇત્થિરૂપં પન આમસન્તસ્સ દુક્કટ’’ન્તિ વદન્તિ. ‘‘યથાકમ્મં ગતોતિ તતો પેતત્તભાવતો મતભાવં દસ્સેતિ. અબ્ભુણ્હેતિ આસન્નમરણતાય સરીરસ્સ ઉણ્હસમઙ્ગિતં દસ્સેતિ, તેનેવાહ ‘અલ્લસરીરે’તિ. કુણપસભાવં ઉપગતમ્પિ ભિન્નમેવ અલ્લભાવતો ભિન્નત્તા. વિસભાગસરીરેતિ ઇત્થિસરીરે. ‘સીસે વા’તિઆદિ અધક્ખકે ઉબ્ભજાણુમણ્ડલે પદેસે ચિત્તવિકારપ્પત્તિં સન્ધાય વુત્તં, યત્થ કત્થચિ અનામસન્તેન કતં સુકતમેવ. મતસરીરમ્પિ હિ યેન કેનચિ આકારેન સઞ્ચિચ્ચ ફુસન્તસ્સ અનામાસદુક્કટમેવાતિ વદન્તિ, તં યુત્તમેવ. ન હિ અપારાજિકવત્થુકેપિ ચિત્તાદિઇત્થિરૂપે ભવન્તં દુક્કટં પારાજિકવત્થુભૂતે મતિત્થિસરીરે નિવત્તતી’’તિ વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૧૩૫) વુત્ત.

ઇમસ્મિં ઠાને આચરિયેન અવુત્તાપિ પંસુકૂલકથા પંસુકૂલસામઞ્ઞેન વેદિતબ્બા. સા હિ ચીવરક્ખન્ધકે (મહાવ. ૩૪૦) એવં આગતા ‘‘તેન ખો પન સમયેન યે તે ભિક્ખૂ ગહપતિચીવરં સાદિયન્તિ, તે કુક્કુચ્ચાયન્તા પંસુકૂલં ન સાદિયન્તિ ‘એકંયેવ ભગવતા ચીવરં અનુઞ્ઞાતં, ન દ્વે’તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું – અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ગહપતિચીવરં સાદિયન્તેન પંસુકૂલમ્પિ સાદિયિતું, તદુભયેનપાહં, ભિક્ખવે, સન્તુટ્ઠિં વણ્ણેમી’’તિ. તત્થ ‘‘એકંયેવ ભગવતા ચીવરં અનુઞ્ઞાતં, ન દ્વેતિ તે ‘કિર ઇતરીતરેન ચીવરેના’તિ એતસ્સ ‘ગહપતિકેન વા પંસુકૂલેન વા’તિ એવં અત્થં સલ્લક્ખિંસુ. તત્થ પન ઇતરીતરેનપીતિ અપ્પગ્ઘેનપિ મહગ્ઘેનપિ યેન કેનચીતિ અત્થો’’તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તો, તસ્મા ધુતઙ્ગં અસમાદિયિત્વા વિનયપંસુકૂલમત્તસાદિયકેન ભિક્ખુના ગહપતિચીવરમ્પિ સાદિતબ્બં હોતિ, પંસુકૂલધુતઙ્ગધરસ્સ પન ગહપતિચીવરં ન વટ્ટતિ ‘‘ગહપતિચીવરં પટિક્ખિપામિ, પંસુકૂલિકઙ્ગં સમાદિયામી’’તિ સમાદાનતોતિ દટ્ઠબ્બં.

તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલા ભિક્ખૂ કોસલેસુ જનપદેસુ અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્ના હોન્તિ. એકચ્ચે ભિક્ખૂ સુસાનં ઓક્કમિંસુ પંસુકૂલાય, એકચ્ચે ભિક્ખૂ નાગમેસું. યે તે ભિક્ખૂ સુસાનં ઓક્કમિંસુ પંસુકૂલાય, તે પંસુકૂલાનિ લભિંસુ. યે તે ભિક્ખૂ નાગમેસું, તે એવમાહંસુ ‘‘અમ્હાકમ્પિ, આવુસો, ભાગં દેથા’’તિ. તે એવમાહંસુ ‘‘ન મયં, આવુસો, તુમ્હાકં ભાગં દસ્સામ, કિસ્સ તુમ્હે નાગમિત્થા’’તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું – અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, નાગમેન્તાનં નાકામા ભાગં દાતુન્તિ. તત્થ નાગમેસુન્તિ યાવ તે સુસાનતો આગચ્છન્તિ, તાવ તે ન અચ્છિંસુ, પક્કમિંસુયેવ. નાકામા ભાગં દાતુન્તિ ન અનિચ્છાય દાતું. યદિ પન ઇચ્છન્તિ, દાતબ્બો.

તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલા ભિક્ખૂ કોસલેસુ જનપદેસુ અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્ના હોન્તિ. એકચ્ચે ભિક્ખૂ સુસાનં ઓક્કમિંસુ પંસુકૂલાય, એકચ્ચે ભિક્ખૂ આગમેસું. યે તે ભિક્ખૂ સુસાનં ઓક્કમિંસુ પંસુકૂલાય, તે પંસુકૂલાનિ લભિંસુ. યે તે ભિક્ખૂ આગમેસું, તે એવમાહંસુ ‘‘અમ્હાકમ્પિ, આવુસા,એ ભાગં દેથા’’તિ. તે એવમાહંસુ ‘‘ન મયં, આવુસો, તુમ્હાકં ભાગં દસ્સામ, કિસ્સ તુમ્હે ન ઓક્કમિત્થા’’તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું – અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, આગમેન્તાનં અકામા ભાગં દાતુન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલા ભિક્ખૂ કોસલેસુ જનપદેસુ અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્ના હોન્તિ. એકચ્ચે ભિક્ખૂ પઠમં સુસાનં ઓક્કમિંસુ પંસુકૂલાય, એકચ્ચે ભિક્ખૂ પચ્છા ઓક્કમિંસુ. યે તે ભિક્ખૂ પઠમં સુસાનં ઓક્કમિંસુ પંસુકૂલાય, તે પંસુકૂલાનિ લભિંસુ. યે તે ભિક્ખૂ પચ્છા ઓક્કમિંસુ, તે ન લભિંસુ. તે એવમાહંસુ ‘‘અમ્હાકમ્પિ, આવુસો, ભાગં દેથા’’તિ. તે એવમાહંસુ ‘‘ન મયં, આવુસો, તુમ્હાકં ભાગં દસ્સામ, કિસ્સ તુમ્હે પચ્છા ઓક્કમિત્થા’’તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું – અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પચ્છા ઓક્કન્તાનં નાકામા ભાગં દાતુન્તિ.

તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલા ભિક્ખૂ કોસલેસુ જનપદેસુ અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્ના હોન્તિ. તે સદિસા સુસાનં ઓક્કમિંસુ પંસુકૂલાય. એકચ્ચે ભિક્ખૂ પંસુકૂલાનિ લભિંસુ, એકચ્ચે ભિક્ખૂ ન લભિંસુ. યે તે ભિક્ખૂ ન લભિંસુ, તે એવમાહંસુ ‘‘અમ્હાકમ્પિ, આવુસો, ભાગં દેથા’’તિ. તે એવમાહંસુ ‘‘ન મયં, આવુસો, તુમ્હાકં ભાગં દસ્સામ, કિસ્સ તુમ્હે ન લભિત્થા’’તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું – અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સદિસાનં ઓક્કન્તાનં અકામા ભાગં દાતુન્તિ.

તત્થ આગમેસુન્તિ ઉપચારે અચ્છિંસુ. તેનાહ ભગવા ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, આગમેન્તાનં અકામા ભાગં દાતુ’’ન્તિ. ઉપચારેતિ સુસાનસ્સ આસન્નપ્પદેસે. યદિ પન મનુસ્સા ‘‘ઇધાગતા એવ ગણ્હન્તૂ’’તિ દેન્તિ, સઞ્ઞાણં વા કત્વા ગચ્છન્તિ ‘‘સમ્પત્તા ગણ્હન્તૂ’’તિ. સમ્પત્તાનં સબ્બેસમ્પિ પાપુણાતિ. સચે છડ્ડેત્વા ગતા, યેન ગહિતં, સો એવ સામી. સદિસા સુસાનં ઓક્કમિંસૂતિ સબ્બે સમં ઓક્કમિંસુ, એકદિસાય વા ઓક્કમિંસૂતિપિ અત્થો.

તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલા ભિક્ખૂ કોસલેસુ જનપદેસુ અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્ના હોન્તિ. તે કતિકં કત્વા સુસાનં ઓક્કમિંસુ પંસુકૂલાય. એકચ્ચે ભિક્ખૂ પંસુકૂલાનિ લભિંસુ, એકચ્ચે ભિક્ખૂ ન લભિંસુ. યે તે ભિક્ખૂ ન લભિંસુ, તે એવમાહંસુ ‘‘અમ્હાકમ્પિ, આવુસો, ભાગં દેથા’’તિ. તે એવમાહંસુ ‘‘ન મયં, આવુસો, તુમ્હાકં ભાગં દસ્સામ, કિસ્સ તુમ્હે ન લભિત્થા’’તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું – અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, કતિકં કત્વા ઓક્કન્તાનં અકામા ભાગં દાતુન્તિ. તત્થ તે કતિકં કત્વાતિ ‘‘લદ્ધં પંસુકૂલં સબ્બે ભાજેત્વા ગણ્હિસ્સામા’’તિ બહિમેવ કતિકં કત્વા. છડ્ડેત્વા ગતાતિ કિઞ્ચિ અવત્વાયેવ છડ્ડેત્વા ગતા. એતેન ‘‘ભિક્ખૂ ગણ્હન્તૂ’’તિ છડ્ડિતે એવ અકામા ભાગદાનં વિહિતં, કેવલં છડ્ડિતે પન કતિકાય અસતિ એકતો બહૂસુ પવિટ્ઠેસુ યેન ગહિતં, તેન અકામા ભાગો ન દાતબ્બોતિ દસ્સેતિ. સમાના દિસા પુરત્થિમાદિભેદા એતેસન્તિ સદિસાતિ આહ ‘‘એકદિસાય વા ઓક્કમિંસૂ’’તિ.

અચ્છિન્નચીવરકથા

૫. અચ્છિન્નચીવરકથાયં અનુપુબ્બકથાતિ અનુપુબ્બેન વિનિચ્છયકથા. સેસપરિક્ખારાનં સદ્ધિવિહારિકેહિ ગહિતત્તા નિવાસનપારુપનમેવ અવસિટ્ઠન્તિ આહ ‘‘નિવાસનપારુપનમત્તંયેવ હરિત્વા’’તિ. સદ્ધિવિહારિકાનં તાવ આગમનસ્સ વા અનાગમનસ્સ વા અજાનનતાય વુત્તં ‘‘થેરેહિ નેવ તાવ…પે… ભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ. પરેસમ્પિ અત્થાય લભન્તીતિ અત્તનો ચીવરં દદમાના સયં સાખાભઙ્ગેન પટિચ્છાદેન્તીતિ તેસં અત્થાયપિ ભઞ્જિતું લભન્તિ. ‘‘તિણેન વા પણ્ણેન વા પટિચ્છાદેત્વા આગન્તબ્બ’’ન્તિ વચનતો ઈદિસેસુ ભૂતગામપાતબ્યતાપિ અનુઞ્ઞાતાયેવ હોતીતિ આહ ‘‘નેવ ભૂતગામપાતબ્યતાય પાચિત્તિયં હોતી’’તિ. ન તેસં ધારણે દુક્કટન્તિ તેસં તિત્થિયધજાનં ધારણેપિ દુક્કટં નત્થિ.

યાનિ ચ નેસં વત્થાનિ દેન્તીતિ સમ્બન્ધો. થેરાનં સયમેવ દિન્નત્તા વુત્તં ‘‘અચ્છિન્નચીવરટ્ઠાને ઠિતત્તા’’તિ. યદિ લદ્ધિં ગણ્હાતિ, તિત્થિયપક્કન્તકો નામ હોતિ. તસ્મા વુત્તં ‘‘લદ્ધિં અગ્ગહેત્વા’’તિ. ‘‘નો ચે હોતિ, સઙ્ઘસ્સ વિહારચીવરં વા…પે… આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ ઇમિના અન્તરામગ્ગે પવિટ્ઠવિહારતો નિક્ખમિત્વા અઞ્ઞત્થ અત્તનો અભિરુચિતટ્ઠાનં ગચ્છન્તસ્સ દુક્કટં વુત્તં, ઇમિના ચ ‘‘યં આવાસં પઠમં ઉપગચ્છતી’’તિ વુત્તં અન્તરામગ્ગે ઠિતવિહારમ્પિ સચે નગ્ગો હુત્વા ગચ્છતિ, દુક્કટમેવાતિ વેદિતબ્બં. યદિ એવં તત્થ કસ્મા ન વુત્તન્તિ ચે? અનોકાસત્તા. તત્થ હિ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અચ્છિન્નચીવરસ્સ વા…પે… ચીવરં વિઞ્ઞાપેતુ’’ન્તિ ઇમિના સમ્બન્ધેન સઙ્ઘિકમ્પિ ચીવરં નિવાસેતું પારુપિતુઞ્ચ અનુજાનન્તો ‘‘યં આવાસં પઠમં…પે… ગહેત્વા પારુપિતુ’’ન્તિ આહ, તસ્મા તત્થ અનોકાસત્તા દુક્કટં ન વુત્તં.

વિહારચીવરન્તિ સેનાસનચીવરં. ચિમિલિકાહીતિ પટપિલોતિકાહિ. તસ્સ ઉપરીતિ ભૂમત્થરણસ્સ ઉપરિ. વિદેસગતેનાતિ અઞ્ઞં ચીવરં અલભિત્વા વિદેસગતેન. એકસ્મિં…પે… ઠપેતબ્બન્તિ એત્થ સેસેન ગહેત્વા આગતત્તા ઠપેન્તેન ચ સઙ્ઘિકપરિભોગવસેનેવ ઠપિતત્તા અઞ્ઞસ્મિં સેનાસને નિયમિતમ્પિ અઞ્ઞત્થ ઠપેતું વટ્ટતીતિ વદન્તિ. પરિભોગેનેવાતિ અઞ્ઞં ચીવરં અલભિત્વા પરિભુઞ્જનેન.

પરિભોગજિણ્ણન્તિ યથા તેન ચીવરેન સરીરં પટિચ્છાદેતું ન સક્કા, એવં જિણ્ણં. કપ્પિયવોહારેનાતિ કયવિક્કયાપત્તિતો મોચનત્થં વુત્તં. ‘‘વિઞ્ઞાપેન્તસ્સા’’તિ ઇમસ્સેવ અત્થં વિભાવેતિ ‘‘ચેતાપેન્તસ્સ પરિવત્તાપેન્તસ્સા’’તિ. અત્તનો ધનેન હિ વિઞ્ઞાપનં નામ પરિવત્તનમેવાતિ અધિપ્પાયો. સઙ્ઘવસેન પવારિતાનં વિઞ્ઞાપને વત્તં દસ્સેતિ ‘‘પમાણમેવ વટ્ટતી’’તિ. સઙ્ઘવસેન હિ પવારિતે સબ્બેસં સાધારણત્તા અધિકં વિઞ્ઞાપેતું ન વટ્ટતિ. યં યં પવારેતીતિ યં યં ચીવરાદિં દસ્સામીતિ પવારેતિ. વિઞ્ઞાપનકિચ્ચં નત્થીતિ વિના વિઞ્ઞત્તિયા દીયમાનત્તા વિઞ્ઞાપેત્વા કિં કરિસ્સતીતિ અધિપ્પાયો. અઞ્ઞસ્સત્થાયાતિ એત્થપિ ‘‘ઞાતકાનં પવારિતાન’’ન્તિ ઇદં અનુવત્તતિયેવાતિ આહ ‘‘અત્તનો ઞાતકપવારિતે’’તિઆદિ. વિકપ્પનુપગચીવરતા, સમયાભાવો, અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિ, તાય ચ પટિલાભોતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૫૧૫) પન પાળિયં ધમ્મનિમન્તનાતિ સમણેસુ વત્તબ્બાચારધમ્મમત્તવસેન નિમન્તના, દાતુકામતાય કતનિમન્તના ન હોતીતિ અત્થો. તેનેવ ‘‘વિઞ્ઞાપેસ્સતી’’તિ વુત્તં. અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતતો હિ વિઞ્ઞત્તિ નામ હોતિ.

‘‘તિણેન વા પણ્ણેન વા પટિચ્છાદેત્વા આગન્તબ્બ’’ન્તિ ઇમિના ભૂતગામવિકોપનં અનુઞ્ઞાતન્તિ આહ ‘‘નેવભૂતગામપાતબ્યતાયા’’તિઆદિ. પઠમં સુદ્ધચિત્તેન લિઙ્ગં ગહેત્વા પચ્છા લદ્ધિં ગણ્હન્તોપિ તિત્થિયપક્કન્તકો એવાતિ આહ ‘‘નિવાસેત્વાપિ લદ્ધિ ન ગહેતબ્બા’’તિ.

યં આવાસં પઠમં ઉપગચ્છતીતિ એત્થપિ વિહારચીવરાદિઅત્થાય પવિસન્તેનપિ તિણાદીહિ પટિચ્છાદેત્વાવ ગન્તબ્બં, ‘‘ન ત્વેવ નગ્ગેન આગન્તબ્બ’’ન્તિ સામઞ્ઞતો દુક્કટસ્સ વુત્તત્તા. ચિમિલિકાહીતિ પટપિલોતિકાહિ. પરિભોગેનેવાતિ અઞ્ઞં ચીવરં અલભિત્વા પરિભુઞ્જનેન. પરિભોગજિણ્ણન્તિ યથા તં ચીવરં પરિભુઞ્જિયમાનં ઓભગ્ગવિભગ્ગતાય અસારુપ્પં હોતિ, એવં જિણ્ણં.

અઞ્ઞસ્સત્થાયાતિ એત્થપિ ‘‘ઞાતકાનં પવારિતાન’’ન્તિ ઇદં અનુવત્તતેવાતિ આહ ‘‘અત્તનો ઞાતકપવારિતે’’તિઆદિ. ઇધ પન અઞ્ઞસ્સ અચ્છિન્નનટ્ઠચીવરસ્સ અત્થાય અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતે વિઞ્ઞાપેન્તસ્સ નિસ્સગ્ગિયેન અનાપત્તીતિ અત્થો ગહેતબ્બો, ઇતરથા ‘‘ઞાતકાનં પવારિતાન’’ન્તિ ઇમિના વિસેસો ન ભવેય્ય, તેનેવ અનન્તરસિક્ખાપદે વક્ખતિ ‘‘અટ્ઠકથાસુ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૫૨૬) પન ઞાતકપવારિતટ્ઠાને…પે… પમાણમેવ વટ્ટતીતિ વુત્તં, તં પાળિયા ન સમેતી’’તિ ચ ‘‘યસ્મા પનિદં સિક્ખાપદં અઞ્ઞસ્સત્થાય વિઞ્ઞાપનવત્થુસ્મિંયેવ પઞ્ઞત્તં, તસ્મા ઇધ ‘અઞ્ઞસ્સત્થાયા’તિ ન વુત્ત’’ન્તિ ચ. વિકપ્પનુપગચીવરતા, સમયાભાવો, અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિ, તાય ચ પટિલાભોતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

‘‘તઞ્ચે અઞ્ઞાતકો ગહપતિ વા ગહપતાની વા બહૂહિ ચીવરેહિ અભિહટ્ઠું પવારેય્ય, સન્તરુત્તરપરમં તેન ભિક્ખુના તતો ચીવરં સાદિતબ્બં, તતો ચે ઉત્તરિ સાદિયેય્ય, નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિય’’ન્તિ ઇમસ્મિં તદુત્તરિસિક્ખાપદે (પારા. ૫૨૩) અભિહટ્ઠુન્તિ એત્થ અભીતિ ઉપસગ્ગો, હરિતુન્તિ અત્થો, ગણ્હિતુન્તિ વુત્તં હોતિ. પવારેય્યાતિ ઇચ્છાપેય્ય, ઇચ્છં રુચિં ઉપ્પાદેય્ય વદેય્ય નિમન્તેય્યાતિ અત્થો. અભિહટ્ઠું પવારેન્તેન પન યથા વત્તબ્બં. તં આકારં દસ્સેતું ‘‘યાવત્તકં ઇચ્છસિ, તાવત્તકં ગણ્હાહી’’તિ એવમસ્સ પદભાજનં વુત્તં. અથ વા યથા ‘‘નેક્ખમ્મં દટ્ઠુ ખેમતો’’તિ એત્થ દિસ્વાતિ અત્થો, એવમિધપિ અભિહટ્ઠું પવારેય્યાતિ અભિહરિત્વા પવારેય્યાતિ અત્થો. તત્થ કાયાભિહારો વાચાભિહારોતિ દુવિધો અભિહારો. કાયેન વા હિ વત્થાદીનિ અભિહરિત્વા પાદમૂલે ઠપેત્વા ‘‘યત્તકં ઇચ્છસિ, તત્તકં ગણ્હાહી’’તિ વદન્તો પવારેય્ય, વાચાય વા ‘‘અમ્હાકં દુસ્સકોટ્ઠાગારં પરિપુણ્ણં, યત્તકં ઇચ્છસિ, તત્તકં ગણ્હાહી’’તિ વદન્તો પવારેય્ય, તદુભયમ્પિ એકજ્ઝં કત્વા ‘‘અભિહટ્ઠું પવારેય્યા’’તિ વુત્તં.

સન્તરુત્તરપરમન્તિ સઅન્તરં ઉત્તરં પરમં અસ્સ ચીવરસ્સાતિ સન્તરુત્તરપરમં, નિવાસનેન સદ્ધિં પારુપનં ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદો અસ્સાતિ વુત્તં હોતિ. તતો ચીવરં સાદિતબ્બન્તિ તતો અભિહટચીવરતો એત્તકં ચીવરં ગહેતબ્બં, ન ઇતો પરન્તિ અત્થો. યસ્મા પન અચ્છિન્નસબ્બચીવરેન તેચીવરિકેનેવ ભિક્ખુના એવં પટિપજ્જિતબ્બં, અઞ્ઞેન અઞ્ઞથાપિ, તસ્મા તં વિભાગં દસ્સેતું ‘‘સચે તીણિ નટ્ઠાનિ હોન્તી’’તિઆદિના નયેનસ્સ પદભાજનં વુત્તં.

તત્રાયં વિનિચ્છયો – યસ્સ તીણિ નટ્ઠાનિ, તેન દ્વે સાદિતબ્બાનિ, એકં નિવાસેત્વા એકં પારુપિત્વા અઞ્ઞં સભાગટ્ઠાનતો પરિયેસિસ્સતિ. યસ્સ દ્વે નટ્ઠાનિ, તેન એકં સાદિતબ્બં. સચે પકતિયાવ સન્તરુત્તરેન ચરતિ, દ્વે સાદિતબ્બાનિ, એવં એકં સાદિયન્તેનેવ સમો ભવિસ્સતિ. યસ્સ તીસુ એકં નટ્ઠં, ન સાદિતબ્બં. યસ્સ પન દ્વીસુ એકં નટ્ઠં, એકં સાદિતબ્બં. યસ્સ એકંયેવ હોતિ, તઞ્ચ નટ્ઠં, દ્વે સાદિતબ્બાનિ. ભિક્ખુનિયા પન પઞ્ચસુપિ નટ્ઠેસુ દ્વે સાદિતબ્બાનિ, ચતૂસુ નટ્ઠેસુ એકં સાદિતબ્બં, તીસુ નટ્ઠેસુ કિઞ્ચિ ન સાદિતબ્બં, કો પન વાદો દ્વીસુ વા એકસ્મિં વા. યેન કેનચિ હિ સન્તરુત્તરપરમતાય ઠાતબ્બં, તતો ઉત્તરિ ન લબ્ભતીતિ ઇદમેત્થ લક્ખણં.

સેસકં આહરિસ્સામીતિ દ્વે ચીવરાનિ કત્વા સેસં પુન આહરિસ્સામીતિ અત્થો. ન અચ્છિન્નકારણાતિ બાહુસચ્ચાદિગુણવસેન દેન્તિ. ઞાતકાનન્તિઆદીસુ ઞાતકાનં દેન્તાનં સાદિયન્તસ્સ, પવારિતાનં દેન્તાનં સાદિયન્તસ્સ, અત્તનો ધનેન સાદિયન્તસ્સ અનાપત્તીતિ અત્થો. અટ્ઠકથાસુ પન ‘‘ઞાતકપવારિતટ્ઠાને પકતિયા બહુમ્પિ વટ્ટતિ, અચ્છિન્નકારણા પમાણમેવ વટ્ટતી’’તિ વુત્તં, તં પાળિયા ન સમેતિ. યસ્મા પનિદં સિક્ખાપદં અઞ્ઞસ્સત્થાય વિઞ્ઞાપનવત્થુસ્મિંયેવ પઞ્ઞત્તં, તસ્મા ઇધ ‘‘અઞ્ઞસ્સત્થાયા’’તિ ન વુત્તં. સેસં ઉત્તાનત્થમેવ. સમુટ્ઠાનાદીસુ ઇદમ્પિ છસમુટ્ઠાનં, કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મવચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

સત્તમે પાળિયં પગ્ગાહિકસાલન્તિ દુસ્સવાણિજકાનં આપણં, ‘‘પગ્ગાહિતસાલ’’ન્તિપિ પઠન્તિ. અભીતિ ઉપસગ્ગોતિ તસ્સ વિસેસત્થાભાવં દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘હરિતુન્તિ અત્થો’’તિ. વરસદ્દસ્સ ઇચ્છાયં વત્તમાનત્તા આહ ‘‘ઇચ્છાપેય્યા’’તિ. દટ્ઠુ ખેમતોતિ એત્થ ગાથાબન્ધવસેન અનુનાસિકલોપો દટ્ઠબ્બો. સઅન્તરન્તિ અન્તરવાસકસહિતં. ઉત્તરન્તિ ઉત્તરાસઙ્ગં. અસ્સ ચીવરસ્સાતિ સાદિતબ્બચીવરસ્સ. અચ્છિન્નસબ્બચીવરેનાતિ અચ્છિન્નાનિ સબ્બાનિ તીણિ ચીવરાનિ અસ્સાતિ અચ્છિન્નસબ્બચીવરો, તેનાતિ અત્થો. યસ્સ હિ અચ્છિન્દનસમયે તીણિ ચીવરાનિ સન્નિહિતાનિ હોન્તિ, તાનિ સબ્બાનિ અચ્છિન્નાનીતિ સો ‘‘અચ્છિન્નસબ્બચીવરો’’તિ વુચ્ચતિ. તેનેવ ‘‘અચ્છિન્નસબ્બચીવરેન તેચીવરિકેના’’તિ વુત્તં. તેચીવરિકેનાતિ હિ અચ્છિન્દનસમયે તિચીવરસ્સ સન્નિહિતભાવં સન્ધાય વુત્તં, ન પન વિનયે તેચીવરિકાભાવં, ધુતઙ્ગતેચીવરિકભાવં વા સન્ધાય. એવં પટિપજ્જિતબ્બન્તિ ‘‘સન્તરુત્તરપરમં તેન ભિક્ખુના તતો ચીવરં સાદિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તવિધિના પટિપજ્જિતબ્બં. અઞ્ઞેનાતિ અચ્છિન્નઅસબ્બચીવરેન. યસ્સ તીસુ ચીવરેસુ એકં વા દ્વે વા ચીવરાનિ અચ્છિન્નાનિ હોન્તિ, તેનાતિ અત્થો. અઞ્ઞથાપીતિ ‘‘સન્તરુત્તરપરમ’’ન્તિ વુત્તવિધાનતો અઞ્ઞથાપિ. યસ્સ હિ તીસુ દ્વે ચીવરાનિ અચ્છિન્નાનિ હોન્તિ, એકં સાદિતબ્બં, એકસ્મિં અચ્છિન્ને ન સાદિતબ્બન્તિ ન તસ્સ સન્તરુત્તરપરમસાદિયનં સમ્ભવતિ. અયમેવ ચ અત્થો પદભાજનેન વિભાવિતો. તેનાહ ‘‘તં વિભાગં દસ્સેતુ’’ન્તિ.

કેચિ પન ‘‘તેચીવરિકેનાતિ વુત્તત્તા તિચીવરં પરિક્ખારચોળવસેન અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જતો તસ્મિં નટ્ઠે બહૂનિપિ ગહેતું લભતી’’તિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં. પદભાજનસ્સ હિ અધિપ્પાયં દસ્સેન્તેન યસ્મા પન ‘‘અચ્છિન્નસબ્બચીવરેન…પે… તં વિભાગં દસ્સેતુ’’ન્તિ વુત્તં, પદભાજને ચ ન તાદિસો અત્થો ઉપલબ્ભતિ, તસ્મા તં ન ગહેતબ્બમેવ. યમ્પિ માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. તતુત્તરિસિક્ખાપદવણ્ણના) વુત્તં ‘‘યસ્સ અધિટ્ઠિતતિચીવરસ્સ તીણિ નટ્ઠાની’’તિ, તત્થપિ અધિટ્ઠિતગ્ગહણં સરૂપકથનમત્તન્તિ ગહેતબ્બં, ન પન તિચીવરાધિટ્ઠાનેન અધિટ્ઠિતચીવરસ્સેવાતિ એવમત્થો ગહેતબ્બો પાળિયં અટ્ઠકથાયઞ્ચ તથા અત્થસ્સાસમ્ભવતો. ન હિ તિચીવરાધિટ્ઠાનેન અધિટ્ઠિતચીવરસ્સેવ ઇદં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તન્તિ સક્કા વિઞ્ઞાતું. પુરિમસિક્ખાપદેન હિ અચ્છિન્નચીવરસ્સ અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિયા અનુઞ્ઞાતત્તા પમાણં અજાનિત્વા વિઞ્ઞાપનવત્થુસ્મિં પમાણતો સાદિયનં અનુજાનન્તેન ભગવતા ઇદં સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં, તસ્મા પરિક્ખારચોળિકસ્સ બહુમ્પિ સાદિતું વટ્ટતીતિ અયમત્થો નેવ પાળિયા સમેતિ, ન ચ ભગવતો અધિપ્પાયં અનુલોમેતિ.

યસ્સ તીણિ નટ્ઠાનિ, તેન દ્વે સાદિતબ્બાનીતિ એત્થ યસ્સ તિચીવરતો અધિકમ્પિ ચીવરં અઞ્ઞત્થ ઠિતં અત્થિ, તદા તસ્સ ચીવરસ્સ અલબ્ભનીયભાવતો તેનપિ સાદિતું વટ્ટતીતિ વેદિતબ્બં. પકતિયાવ સન્તરુત્તરેન ચરતીતિ સાસઙ્કસિક્ખાપદવસેન વા અવિપ્પવાસસમ્મુતિવસેન વા તતિયસ્સ અલાભેન વા ચરતિ. ‘‘દ્વે નટ્ઠાની’’તિ અધિકારત્તા વુત્તં ‘‘દ્વે સાદિતબ્બાની’’તિ. એકં સાદિયન્તેનેવ સમો ભવિસ્સતીતિ તિણ્ણં ચીવરાનં દ્વીસુ નટ્ઠેસુ એકં સાદિયન્તેન સમો ભવિસ્સતિ ઉભિન્નમ્પિ સન્તરુત્તરપરમતાય અવટ્ઠાનતો. યસ્સ એકંયેવ હોતીતિ અઞ્ઞેન કેનચિ કારણેન વિનટ્ઠસેસચીવરં સન્ધાય વુત્તં.

‘‘સેસકં તુમ્હેવ હોતૂતિ દેન્તી’’તિ વુત્તત્તા ‘‘પમાણયુત્તં ગણ્હિસ્સામ, સેસકં આહરિસ્સામા’’તિ વત્વા ગહેત્વા ગમનસમયેપિ ‘‘સેસકમ્પિ તુમ્હાકંયેવ હોતૂ’’તિ વદન્તિ, લદ્ધકપ્પિયમેવ. પવારિતાનન્તિ અચ્છિન્નકાલતો પુબ્બેયેવ પવારિતાનં. પાળિયા ન સમેતીતિ સન્તરુત્તરપરમતો ઉત્તરિ સાદિયને અનાપત્તિદસ્સનત્થં ‘‘અનાપત્તિ ઞાતકાનં પવારિતાન’’ન્તિ વુત્તત્તા ન સમેતિ. સન્તરુત્તરપરમં સાદિયન્તસ્સ હિ આપત્તિપ્પસઙ્ગોયેવ નત્થિ, સતિ ચ સિક્ખાપદેન આપત્તિપ્પસઙ્ગે અનાપત્તિ યુત્તા દસ્સેતુન્તિ અધિપ્પાયો. કેચિ પન ‘‘પમાણમેવ વટ્ટતીતિ ઇદં સલ્લેખદસ્સનત્થં વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ.

યસ્મા પનિદં…પે… ન વુત્તન્તિ એત્થાયમધિપ્પાયો – ‘‘અઞ્ઞસ્સત્થાયા’’તિ વુચ્ચમાને અઞ્ઞેસં અત્થાય પમાણં અતિક્કમિત્વાપિ ગણ્હિતું વટ્ટતીતિ આપજ્જતિ, તઞ્ચ અઞ્ઞસ્સત્થાય વિઞ્ઞાપનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તત્તા વત્થુના સંસન્દિયમાનં ન સમેતિ. ન હિ યં વત્થું નિસ્સાય સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં, તસ્મિંયેવ અનાપત્તિવચનં યુત્તન્તિ. ગણ્ઠિપદેસુ પન તીસુપિ ‘‘ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ અત્તનો સાદિયનપટિબદ્ધતાવસેન પવત્તત્તા ‘અઞ્ઞસ્સત્થાયા’તિ વત્તું ઓકાસોયેવ નત્થિ, તસ્મા ન વુત્ત’’ન્તિ કથિતં. ઇધ ‘‘અઞ્ઞસ્સત્થાયા’’તિ અવુત્તત્તા અઞ્ઞેસં અત્થાય ઞાતકપવારિતેસુ અધિકં વિઞ્ઞાપેન્તસ્સ આપત્તીતિ ચે? ન, તત્થ પુરિમસિક્ખાપદેનેવ અનાપત્તિસિદ્ધિતો. તતુત્તરિતા, અચ્છિન્નાદિકારણતા, અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિ, તાય ચ પટિલાભોતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ.

વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૫૨૨-૫૨૪) પન ‘‘પાળિયં પગ્ગાહિકસાલન્તિ દુસ્સાપણં. તઞ્હિ વાણિજકેહિ દુસ્સાનિ પગ્ગહેત્વા દસ્સનટ્ઠાનતાય ‘પગ્ગાહિકસાલા’તિ વુચ્ચતિ. અસ્સ ચીવરસ્સાતિ સાદિતબ્બચીવરસ્સ. તેચીવરિકેનાતિ ઇમિના અચ્છિન્નતિચીવરતો અઞ્ઞસ્સ વિહારાદીસુ નિહિતસ્સ ચીવરસ્સ અભાવં દસ્સેતિ. યદિ ભવેય્ય, વિઞ્ઞાપેતું ન વટ્ટેય્ય, તાવકાલિકં નિવાસેત્વા અત્તનો ચીવરં ગહેતબ્બં. તાવકાલિકમ્પિ અલભન્તસ્સ ભૂતગામવિકોપનં કત્વા તિણપણ્ણેહિ છદનં વિય વિઞ્ઞાપનમ્પિ વટ્ટતિ એવ. અઞ્ઞેનાતિ અચ્છિન્નઅસબ્બચીવરેન. ‘દ્વે નટ્ઠાની’તિ અધિકારતો વુત્તં ‘દ્વે સાદિતબ્બાની’તિ. પાળિયા ન સમેતીતિ ‘અનાપત્તિ ઞાતકાનં પવારિતાન’ન્તિ (પારા. ૫૨૬) ઇમાય પાળિયા ન સમેતિ તતુત્તરિ વિઞ્ઞાપનઆપત્તિપ્પસઙ્ગે એવ વુત્તત્તા. અઞ્ઞસ્સત્થાયાતિ ન વુત્તન્તિ ઇદં અઞ્ઞસ્સત્થાય તતુત્તરિ વિઞ્ઞાપને નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં હોતીતિ ઇમમત્થં દીપેતિ. તઞ્ચ પાચિત્તિયં યેસં અત્થાય વિઞ્ઞાપેતિ, તેસં વા સિયા વિઞ્ઞાપકસ્સેવ વા, ન તાવ તેસં, તેહિ અવિઞ્ઞાપિતત્તા, નાપિ વિઞ્ઞાપકસ્સ, અત્તાનં ઉદ્દિસ્સ અવિઞ્ઞત્તત્તા. તસ્મા અઞ્ઞસ્સત્થાય વિઞ્ઞાપેન્તસ્સપિ નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં ન દિસ્સતિ. પાળિયં પન ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ અત્તનો સાદિયનપટિબદ્ધતાવસેન પવત્તત્તા ‘અઞ્ઞસ્સત્થાયા’તિ અનાપત્તિવારે ન વુત્તન્તિ વદન્તિ, તઞ્ચ યુત્તં વિય દિસ્સતિ, વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં. તતુત્તરિચીવરતા, અચ્છિન્નાદિકારણતા, અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિ, તાય ચ પટિલાભોતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાની’’તિ.

ઇદં તતુત્તરિસિક્ખાપદવિનિચ્છયં આચરિયેન અવુત્તમ્પિ અચ્છિન્નચીવરાધિકારેયેવ પવત્તત્તા અમ્હેહિ ગહિતં, અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદસ્સ સમયેસુ અચ્છિન્નચીવરકાલે અઞ્ઞાતકાનં વિઞ્ઞાપેતબ્બભાવો ભગવતા વુત્તો, તેહિ દિન્નચીવરસ્સ મત્તસો ગહિતભાવો તતુત્તરિસિક્ખાપદેન વુત્તો. તસ્મા અચ્છિન્નચીવરઅધિકારોયેવ હોતીતિ.

ચીવરઅચ્છિન્દનવિનિચ્છયકથા

ઇતો પરં અચ્છિન્દનસામઞ્ઞેન ચીવરઅચ્છિન્દનવિનિચ્છયં વક્ખામ – તત્થ યમ્પિ ત્યાહન્તિ યમ્પિ તે અહં. સો કિર ‘‘મમ પત્તચીવરઉપાહનપચ્ચત્થરણાનિ વહન્તો મયા સદ્ધિં ચારિકં પક્કમિસ્સતી’’તિ અદાસિ. તેનેવમાહ ‘‘મયા સદ્ધિં જનપદચારિકં પક્કમિસ્સતી’’તિ. અચ્છિન્દીતિ બલક્કારેન અગ્ગહેસિ, સકસઞ્ઞાય ગહિતત્તા પનસ્સ પારાજિકં નત્થિ, કિલમેત્વા ગહિતત્તા આપત્તિ પઞ્ઞત્તા.

સયં અચ્છિન્દતિ, નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયન્તિ એકં ચીવરં એકાબદ્ધાનિ ચ બહૂનિ અચ્છિન્દતો એકા આપત્તિ, એકતો અબદ્ધાનિ વિસું વિસું ઠિતાનિ બહૂનિ અચ્છિન્દતો, ‘‘સઙ્ઘાટિં આહર, ઉત્તરાસઙ્ગં આહરા’’તિ એવં આહરાપયતો ચ વત્થુગણનાય આપત્તિયો. ‘‘મયા દિન્નાનિ સબ્બાનિ આહરા’’તિ વદતોપિ એકવચનેનેવ સમ્બહુલા આપત્તિયો.

અઞ્ઞં આણાપેતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ ‘‘ચીવરં ગણ્હા’’તિ આણાપેતિ, એકં દુક્કટં. આણત્તો બહૂનિ ગણ્હાતિ, એકં પાચિત્તિયં. ‘‘સઙ્ઘાટિં ગણ્હ, ઉત્તરાસઙ્ગં ગણ્હા’’તિ વદતો વાચાય વાચાય દુક્કટં. ‘‘મયા દિન્નાનિ સબ્બાનિ ગણ્હા’’તિ વદતો એકવાચાય સમ્બહુલા આપત્તિયો.

અઞ્ઞં પરિક્ખારન્તિ વિકપ્પનુપગપચ્છિમં ચીવરં ઠપેત્વા યં કિઞ્ચિ અન્તમસો સૂચિમ્પિ. વેઠેત્વા ઠપિતસૂચીસુપિ વત્થુગણનાય દુક્કટાનિ. સિથિલવેઠિતાસુ એવં. ગાળ્હં કત્વા બદ્ધાસુ પન એકમેવ દુક્કટન્તિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં. સૂચિઘરે પક્ખિત્તાસુપિ એસેવ નયો. થવિકાય પક્ખિપિત્વા સિથિલબદ્ધગાળ્હબદ્ધેસુ તિકટુકાદીસુ ભેસજ્જેસુપિ એસેવ નયો.

સો વા દેતીતિ ‘‘ભન્તે, તુમ્હાકંયેવ ઇદં સારુપ્પ’’ન્તિ એવં વા દેતિ. અથ વા પન ‘‘આવુસો, મયં તુય્હં ‘વત્તપટિપત્તિં કરિસ્સતિ, અમ્હાકં સન્તિકે ઉપજ્ઝં ગણ્હિસ્સતિ, ધમ્મં પરિયાપુણિસ્સતી’તિ ચીવરં અદમ્હા, સોદાનિ ત્વં ન વત્તં કરોસિ, ન ઉપજ્ઝં ગણ્હાસિ, ન ધમ્મં પરિયાપુણાસી’’તિ એવમાદીહિ વુત્તો ‘‘ભન્તે, ચીવરત્થાય મઞ્ઞે ભણથ, ઇદં વો ચીવર’’ન્તિ દેતિ, એવમ્પિ સો વા દેતિ. દિસાપક્કન્તં વા પન દહરં ‘‘નિવત્તેથ ન’’ન્તિ ભણતિ, સો ન નિવત્તતિ. ‘‘ચીવરં ગહેત્વા રુન્ધથા’’તિ એવં ચે નિવત્તતિ, સાધુ. સચે ‘‘પત્તચીવરત્થાય મઞ્ઞે તુમ્હે ભણથ, ગણ્હથ ન’’ન્તિ દેતિ, એવમ્પિ સોયેવ દેતિ. વિબ્ભન્તં વા દિસ્વા ‘‘મયં તુય્હં ‘વત્તં કરિસ્સતી’તિ પત્તચીવરં અદમ્હા, સોદાનિ ત્વં વિબ્ભમિત્વા ચરસી’’તિ વદતિ, ઇતરો ‘‘ગણ્હથ તુમ્હાકં પત્તચીવર’’ન્તિ દેતિ, એવમ્પિ સો વા દેતિ. ‘‘મમ સન્તિકે ઉપજ્ઝં ગણ્હન્તસ્સેવ તે દેમિ, અઞ્ઞત્થ ગણ્હન્તસ્સ ન દેમિ. વત્તં કરોન્તસ્સેવ દેમિ, અકરોન્તસ્સ ન દેમિ. ધમ્મં પરિયાપુણન્તસ્સેવ દેમિ, અપરિયાપુણન્તસ્સ ન દેમિ. અવિબ્ભમન્તસ્સેવ દેમિ, વિબ્ભમન્તસ્સ ન દેમી’’તિ એવં પન દાતું ન વટ્ટતિ, દદતો દુક્કટં, આહરાપેતું પન વટ્ટતિ. ચજિત્વા દિન્નં અચ્છિન્દિત્વા ગણ્હન્તો ભણ્ડગ્ઘેન કારેતબ્બો. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવ. અયં સમન્તપાસાદિકતો ઉદ્ધટવિનિચ્છયો.

યમ્પિ ત્યાહન્તિ એત્થ યન્તિ કારણવચનં, તસ્મા એવમેત્થ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો – ‘‘મયા સદ્ધિં જનપદચારિકં પક્કમિસ્સતીતિ યં કારણં નિસ્સાય અહં તે, આવુસો, ચીવરં અદાસિં, તં ન કરોસી’’તિ કુપિતો અનત્તમનો અચ્છિન્દીતિ. યન્તિ વા ચીવરં પરામસતિ. તત્થ ‘‘મયા સદ્ધિં જનપદચારિકં પક્કમિસ્સતીતિ યમ્પિ તે અહં ચીવરં અદાસિં, તં ચીવરં ગણ્હિસ્સામી’’તિ કુપિતો અનત્તમનો અચ્છિન્દીતિ સમ્બન્ધિતબ્બં.

આણત્તો બહૂનિ ગણ્હાતિ, એકં પાચિત્તિયન્તિ ‘‘ચીવરં ગણ્હા’’તિ આણત્તિયા એકચીવરવિસયત્તા એકમેવ પાચિત્તિયં. વાચાય વાચાય દુક્કટન્તિ એત્થ અચ્છિન્નેસુ વત્થુગણનાય પાચિત્તિયાનિ. એકવાચાય સમ્બહુલા આપત્તિયોતિ ઇદં અચ્છિન્નેસુ વત્થુગણનાય આપજ્જિતબ્બં પાચિત્તિયાપત્તિં સન્ધાય વુત્તં, આણત્તિયા આપજ્જિતબ્બં પન દુક્કટં એકમેવ.

એવન્તિ ઇમિના ‘‘વત્થુગણનાય દુક્કટાની’’તિ ઇદં પરામસતિ. એસેવ નયોતિ સિથિલં ગાળ્હઞ્ચ પક્ખિત્તાસુ આપત્તિયા બહુત્તં એકત્તઞ્ચ અતિદિસતિ.

આવુસો મયન્તિઆદીસુ ગણ્હિતુકામતાય એવં વુત્તેપિ તેનેવ દિન્નત્તા અનાપત્તિ. અમ્હાકં સન્તિકે ઉપજ્ઝં ગણ્હિસ્સતીતિ ઇદં સામણેરસ્સપિ દાનં દીપેતિ, તસ્મા કિઞ્ચાપિ પાળિયં ‘‘ભિક્ખુસ્સ સામં ચીવરં દત્વા’’તિ વુત્તં, તથાપિ અનુપસમ્પન્નકાલે દત્વાપિ ઉપસમ્પન્નકાલે અચ્છિન્દન્તસ્સ પાચિત્તિયમેવાતિ વેદિતબ્બં. અચ્છિન્દનસમયે ઉપસમ્પન્નભાવોયેવ હેત્થ પમાણં. દેતીતિ તુટ્ઠો વા કુપિતો વા દેતિ. રુદ્ધથાતિ નિવારેથ. એવં પન દાતું ન વટ્ટતીતિ એત્થ એવં દિન્નં ન તાવ ‘‘તસ્સ સન્તક’’ન્તિ અનધિટ્ઠહિત્વાવ પરિભુઞ્જિતબ્બન્તિ વેદિતબ્બં. આહરાપેતું પન વટ્ટતીતિ એવં દિન્નં ભતિસદિસત્તા આહરાપેતું વટ્ટતિ. ચજિત્વા દિન્નન્તિ વુત્તનયેન અદત્વા અનપેક્ખેન હુત્વા તસ્સેવ દિન્નં. ભણ્ડગ્ઘેન કારેતબ્બોતિ સકસઞ્ઞાય વિના ગણ્હન્તો ભણ્ડં અગ્ઘાપેત્વા આપત્તિયા કારેતબ્બો. વિકપ્પનુપગપચ્છિમચીવરતા, સામં દિન્નતા, સકસઞ્ઞિતા, ઉપસમ્પન્નતા, કોધવસેન અચ્છિન્દનં વા અચ્છિન્દાપનં વાતિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ. અયં સારત્થદીપનીપાઠો (સારત્થ. ટી. ૨.૬૩૫).

વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૬૩૧) પન ‘‘યમ્પિ…પે… અચ્છિન્દીતિ એત્થ યં તે અહં ચીવરં અદાસિં, તં ‘મયા સદ્ધિં પક્કમિસ્સતી’તિ સઞ્ઞાય અદાસિં, ન અઞ્ઞથાતિ કુપિતો અચ્છિન્દીતિ એવં અજ્ઝાહરિત્વા યોજેતબ્બં. એકં દુક્કટન્તિ યદિ આણત્તો અવસ્સં અચ્છિન્દતિ, આણત્તિક્ખણે એવ પાચિત્તિયં. યદિ ન અચ્છિન્દતિ, તદા એવ દુક્કટન્તિ દટ્ઠબ્બં. એકવાચાય સમ્બહુલાપત્તિયોતિ યદિ આણત્તો અનન્તરાયેન અચ્છિન્દતિ, આણત્તિક્ખણેયેવ વત્થુગણનાય પાચિત્તિયાપત્તિયો પયોગકરણક્ખણેયેવ આપત્તિયા આપજ્જિતબ્બતો, ચીવરં પન અચ્છિન્નેયેવ નિસ્સગ્ગિયં હોતિ. યદિ સો ન અચ્છિન્દતિ, આણત્તિક્ખણે એકમેવ દુક્કટન્તિ દટ્ઠબ્બં. એવમઞ્ઞત્થપિ ઈદિસેસુ નયો ઞાતબ્બો. ઉપજ્ઝં ગણ્હિસ્સતીતિ સામણેરસ્સ દાનં દીપેતિ, તેન ચ સામણેરકાલે દત્વા ઉપસમ્પન્નકાલે અચ્છિન્દતોપિ પાચિત્તિયં દીપેતિ. ‘‘ભિક્ખુસ્સ સામં ચીવરં દત્વા’’તિ ઇદં ઉક્કટ્ઠવસેન વુત્તં. આહરાપેતું પન વટ્ટતીતિ કમ્મે અકતે ભતિસદિસત્તા વુત્તં. વિકપ્પનુપગપચ્છિમચીવરતા, સામં દિન્નતા, સકસઞ્ઞિતા, ઉપસમ્પન્નતા, કોધવસેન અચ્છિન્દનં વા અચ્છિન્દાપનં વાતિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાની’’તિ વુત્તં.

પટિભાનચિત્તકથા

૬. પટિભાનચિત્તકથાયં અટ્ઠકથાયં વુત્તનયેનેવ સુવિઞ્ઞેય્યન્તિ સારત્થદીપનિયં ન કિઞ્ચિ વુત્તં, વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ચૂળવગ્ગ ૨.૨૯૯) પન ‘‘કરોહીતિ વત્તું ન વટ્ટતીતિ આણત્તિયા એવ પટિક્ખિત્તત્તા દ્વારપાલં ‘કિં ન કરોસી’તિઆદિના પરિયાયેન વત્તું વટ્ટતિ. જાતકપકરણન્તિ જાતકપટિસંયુત્તં ઇત્થિપુરિસાદિ યં કિઞ્ચિ રૂપં અધિપ્પેતં. ‘પરેહિ કારાપેતુ’ન્તિ વુત્તત્તા બુદ્ધરૂપમ્પિ સયં કાતું ન લભતી’’તિ વુત્તં.

વિપ્પકતભોજનકથા

૭. વિપ્પકતભોજનકથાયમ્પિ સારત્થદીપની વિમતિવિનોદની વજિરબુદ્ધિટીકાસુ ન કિઞ્ચિ વુત્તં. પઠમં કતં પકતં, વિ અનિટ્ઠિતં પકતં વિપ્પકતં, વિપ્પકતં ભોજનં યેન સો વિપ્પકતભોજનો, પઠમં ભુઞ્જિત્વા અનિટ્ઠિતભોજનકિચ્ચો ભિક્ખુ. વુત્તેન ભિક્ખુના પવિસિતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. રિત્તહત્થમ્પિ ઉટ્ઠાપેતું ન વટ્ટતીતિ એત્થ કારણમાહ ‘‘વિપ્પકતભોજનોયેવ હિ સો હોતી’’તિ, યાગુખજ્જકાદીસુપિ પીતેસુ ખાદિતેસુપિ ભત્તસ્સ અભુત્તત્તા અનિટ્ઠિતભોજનકિચ્ચો હોતિ. પવારિતો હોતિ, તેન વત્તબ્બોતિ પવારિતેન આસના વુટ્ઠિતેન ભુઞ્જિતું અલભમાનત્તા અત્તનો સન્તિકે ઉદકે અસન્તે વત્તબ્બોતિ અત્થો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ઉદ્દિસન્તઉદ્દિસાપનકથા

૮. ઉદ્દિસન્તઉદ્દિસાપનકથાયં ઉદ્દિસન્તેનાતિ ઉદ્દેસં દેન્તેન, પાળિં વાચેન્તેનાતિ અત્થો. ઉદ્દિસાપેન્તેનાતિ ઉદ્દેસં ગણ્હન્તેન, પાળિં વાચાપેન્તેનાતિ અત્થો. ઉચ્ચતરેપીતિ પિ-સદ્દેન સમાનાસનં સમ્પિણ્ડેતિ. નીચતરેપીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

તિવસ્સન્તરિકકથા

૯. તિવસ્સન્તરિકકથાયં તીણિ વસ્સાનિ તિવસ્સં, તીણિ વા વસ્સાનિ તિવસ્સાનિ, તિવસ્સાનં અન્તરં તિવસ્સન્તરં, તિવસ્સન્તરે ઠિતોતિ તિવસ્સન્તરો, તેન તિવસ્સન્તરેન, અન્તર-સદ્દો મજ્ઝત્થવાચકો, ણ-પચ્ચયો ઠિતત્થે. તેનાહ વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. ચૂળવગ્ગ ૩૨૦) ‘‘તિવસ્સન્તરેનાતિ તિણ્ણં વસ્સાનં અન્તો ઠિતેના’’તિ. અટ્ઠકથાયં (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૩૨૦) પન સરૂપમેવ દસ્સેન્તો ‘‘તિવસ્સન્તરો નામા’’તિઆદિમાહ. ઇમે સબ્બેતિ સબ્બે તિવિધા ઇમે સમાનાસનિકા. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

દીઘાસનકથા

૧૦. દીઘાસનકથાયં સંહારિમં વાતિ સંહરિતું યુત્તં કટસારકાદિ. અસંહારિમં વાતિ સંહરિતું અસક્કુણેય્યં પાસાણાદિ આસનં. તેનાહ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ચૂળવગ્ગ ૩.૩૨૦) ‘‘દીઘાસનં નામ મઞ્ચપીઠવિનિમુત્તં યં કિઞ્ચિ તિણ્ણન્નં એકતો સુખં નિસીદિતું પહોતી’’તિ. કસ્મા પન ‘‘તિણ્ણન્નં પહોતી’’તિ વુત્તં, નનુ દ્વિન્નં પહોનકાસનમ્પિ દીઘમેવાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘અનુજાનામિ…પે… એત્તકં પચ્છિમં દીઘાસનન્તિ હિ વુત્ત’’ન્તિ. દ્વિન્નં પહોનકે હિ અદીઘાસને સમાનાસનિકેહેવ સહ નિસીદિતું વટ્ટતિ, તિણ્ણન્નં પહોનકતો પટ્ઠાય ગહિતે દીઘાસને પન અસમાનાસનિકેહિપિ સહ નિસીદિતું વટ્ટતિ. યદિ એવં પણ્ડકાદીહિપિ સહ નિસીદિતું વટ્ટેય્યાતિ ચોદનં મનસિ કત્વા આહ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ઠપેત્વા પણ્ડક’’ન્તિઆદિ. તત્થ અત્થો સુવિઞ્ઞેય્યોવ.

ગિલાનુપટ્ઠાનકથા

૧૧. ગિલાનુપટ્ઠાનકથાયં પલિપન્નોતિ નિમુગ્ગો, મક્ખિતોતિ અત્થો. ઉચ્ચારેત્વાતિ ઉક્ખિપિત્વા. સમાનાચરિયકોતિ એત્થ ‘‘સચેપિ એકસ્સ આચરિયસ્સ એકો અન્તેવાસિકો હોતિ, એકો સદ્ધિવિહારિકો, એતેપિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સમાનાચરિયકા એવા’’તિ વદન્તિ. ભેસજ્જં યોજેતું અસમત્થો હોતીતિ વેજ્જેન ‘‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ ભેસજ્જં ગહેત્વા ઇમિના યોજેત્વા દાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તે તથા કાતું અસમત્થોતિ અત્થો. નીહાતુન્તિ નીહરિતું, છડ્ડેતુન્તિ અત્થો. વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૩૬૫-૩૬૬) પન ‘‘ભૂમિયં પરિભણ્ડં અકાસીતિ ગિલાનેન નિપન્નભૂમિયં કિલિટ્ઠટ્ઠાનં ધોવિત્વા હરિતૂપલિત્તં કારેસીતિ અત્થો. ભેસજ્જં યોજેતું અસમત્થોતિ પરેહિ વુત્તવિધિમ્પિ કાતું અસમત્થો’’તિ વુત્તં.

મરણવણ્ણકથા

૧૨. મરણવણ્ણકથાયં મરણત્થિકાવ હુત્વાતિ ઇમસ્સ કાયસ્સ ભેદેન સગ્ગપાપનાધિપ્પાયત્તા અત્થતો મરણત્થિકાવ હુત્વા. મરણત્થિકભાવં અજાનન્તાતિ ‘‘એવં અધિપ્પાયિનો મરણત્થિકા નામ હોન્તી’’તિ અત્તનો મરણત્થિકભાવં અજાનન્તા. ન હિ તે અત્તનો ચિત્તપ્પવત્તિં ન જાનન્તિ. વોહારવસેનાતિ પુબ્બભાગવોહારવસેન, મરણાધિપ્પાયસ્સ સન્નિટ્ઠાપકચેતનાક્ખણે કરુણાય અભાવતો કારુઞ્ઞેન પાસે બદ્ધસૂકરમોચનં વિય ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘યથાયુના’’તિ વુત્તમેવત્થં યથાનુસન્ધિનાતિ પરિયાયન્તરેન વુત્તં, યથાનુસન્ધિના યથાયુપરિચ્છેદેનાતિ વુત્તં હોતિ. અથ વા યથાનુસન્ધિનાતિ યથાનુપ્પબન્ધેન, યાવ તસ્મિં ભવે સન્તાનસ્સ અનુપ્પબન્ધો અવિચ્છિન્નપવત્તિ હોતિ, તાવ ઠત્વાતિ વુત્તં હોતિ.

વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૧૮૦) ‘‘વોહારવસેનાતિ પુબ્બભાગવોહારવસેન મરણાધિપ્પાયસ્સ સન્નિટ્ઠાપકચેતનાક્ખણે કરુણાય અભાવતો, કારુઞ્ઞેન પાસે બદ્ધસૂકરમોચનં વિય ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. ‘યથાયુના’તિ વુત્તમેવત્થં યથાનુસન્ધિનાતિ પરિયાયન્તરેન વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. પારાજિક ૧૮૦) પન ‘‘મરણત્થિકાવ હુત્વાતિ ઇમસ્સ કાયસ્સ ભેદેન સગ્ગપાપનાધિપ્પાયત્તા અત્થતો મરણત્થિકાવ હુત્વા. ‘‘એવંઅધિપ્પાયિનો મરણત્થિકા નામ હોન્તી’’તિ અત્તનો મરણત્થિકભાવં અજાનન્તા આપન્ના પારાજિકં. ન હિ તે અત્તનો ચિત્તપ્પવત્તિં ન જાનન્તીતિ વુચ્ચન્તિ. વોહારવસેનાતિ પુબ્બભાગે વોહારવસેન, સન્નિટ્ઠાને પનેતં નત્થિ, પાસે બદ્ધસૂકરમોચને વિય ન હોતિ. યથાનુસન્ધિનાતિ અન્તરા અમરિત્વાતિ અત્થો’’તિ વુત્તં.

અત્તપાતનકથા

૧૩. અત્તપાતનકથાયં વિભત્તિબ્યત્તયેનાતિ વિભત્તિવિપરિણામેન. વિસેસાધિગમોતિ સમાધિ વિપસ્સના ચ. અતિવિય પાકટત્તા ‘‘હત્થપ્પત્તો વિય દિસ્સતી’’તિ વુત્તં. ઉપચ્છિન્દતીતિ વિસેસાધિગમસ્સ વિક્ખેપો મા હોતૂતિ આહારં ઉપચ્છિન્દતિ. વિસેસાધિગમન્તિ લોકુત્તરધમ્મપટિલાભં. બ્યાકરિત્વાતિ આરોચેત્વા. ઉપચ્છિન્દતિ, ન વટ્ટતીતિ યસ્મા સભાગાનં લજ્જીભિક્ખૂનંયેવ અરિયા અત્તના અધિગતવિસેસં તાદિસે કારણે સતિ આરોચેન્તિ, તે ચ ભિક્ખૂ અપ્પતિરૂપાય અનેસનાય પચ્ચયં ન પરિયેસન્તિ, તસ્મા તેહિ પરિયેસિતપચ્ચયે કુક્કુચ્ચં ઉપ્પાદેત્વા આહારં ઉપચ્છિન્દિતું ન વટ્ટતીતિ અત્થો. સભાગાનઞ્હિ બ્યાકતત્તા ઉપચ્છિન્દિતું ન લભતિ. તે હિ કપ્પિયખેત્તં આરોચેન્તિ. તેનેવ ‘‘સભાગાનઞ્હિ લજ્જીભિક્ખૂનં કથેતું વટ્ટતીતિ ઇદં ‘ઉપચ્છિન્દતિ, ન વટ્ટતી’તિ ઇમસ્સ કારણં દસ્સેન્તેન વુત્ત’’ન્તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. અથ વા વિસેસાધિગમં બ્યાકરિત્વાતિ ઇદં વિસેસસ્સ અધિગતભાવદસ્સનત્થં વુત્તં, અધિગમન્તરાયં આસઙ્કન્તેનેવ ચ આહારુપચ્છેદો કાતબ્બોતિ અનુઞ્ઞાતત્તા અધિગતેન ન કાતબ્બોતિ દસ્સેતું ‘‘વિસેસાધિગમં બ્યાકરિત્વા આહારં ઉપચ્છિન્દતિ, ન વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. કિં પન અરિયા અત્તના અધિગતવિસેસં અઞ્ઞેસં આરોચેન્તીતિ ઇમિસ્સા ચોદનાય ‘‘સભાગાનઞ્હિ લજ્જીભિક્ખૂનં કથેતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તં, અયમેત્થ યુત્તતરોતિ અમ્હાકં ખન્તિ, ગણ્ઠિપદેપિ અયમત્થો દસ્સિતોયેવાતિ.

વિમતિવિનોદનિયમ્પિ (વિ. વિ. ટી. ૧.૧૮૨-૧૮૩) ‘‘વિભત્તિબ્યત્તયેનાતિ વિભત્તિવિપરિણામેન. વિસેસાધિગમોતિ સમાધિ વિપસ્સના ચ. વિસેસાધિગમન્તિ લોકુત્તરધમ્મપટિલાભં. બ્યાકરિત્વાતિ આરોચેત્વા, ઇદઞ્ચ વિસેસસ્સ અધિગતભાવદસ્સનત્થં વુત્તં. અધિગતવિસેસા હિ દિટ્ઠાનુગતિઆપજ્જનત્થં લજ્જીભિક્ખૂનં અવસ્સં અધિગમં બ્યાકરોન્તિ, અધિગતવિસેસેન પન અબ્યાકરિત્વાપિ આહારં ઉપચ્છિન્દિતું ન વટ્ટતિ, અધિગમન્તરાયવિનોદનત્થમેવ આહારુપચ્છેદસ્સ અનુઞ્ઞાતત્તા તદધિગમે સો ન કાતબ્બોવ. કિં પનાધિગમં આરોચેતું વટ્ટતીતિ આહ સભાગાનઞ્હીતિઆદી’’તિ વુત્તં. વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. પારાજિક ૧૮૧-૧૮૩) ‘‘હત્થપ્પત્તો વિય દિસ્સતિ, ‘તસ્સ વિક્ખેપો મા હોતૂ’તિ ઉપચ્છિન્દતિ, વિસેસાધિગમં બ્યાકરિત્વા તપ્પભવં સક્કારં લજ્જાયન્તો આહારં ઉપચ્છિન્દતિ સભાગાનં બ્યાકતત્તા. તે હિ કપ્પિયખેત્તં આરોચેન્તી’’તિ વુત્તં.

અપ્પચ્ચવેક્ખિત્વાનિસિન્નકથા

૧૪. અપ્પચ્ચવેક્ખિત્વા નિસિન્નકથાયં અપ્પટિવેક્ખિત્વાતિ અનુપપરિક્ખિત્વા. ઉદ્ધં વા અધો વા સઙ્કમન્તીતિ પચ્છા આગતાનં ઓકાસદાનત્થં નિસિન્નપાળિયા ઉદ્ધં વા અધો વા ગચ્છન્તિ. પટિવેક્ખણકિચ્ચં નત્થીતિ પચ્છા આગતેહિ ઉપપરિક્ખણકિચ્ચં નત્થિ. હેટ્ઠા કિસ્મિઞ્ચિ વિજ્જમાને સાટકં વલિં ગણ્હાતીતિ આહ ‘‘યસ્મિં વલિ ન પઞ્ઞાયતી’’તિ. પટિવેક્ખણઞ્ચેતં ગિહીનં સન્તકેયેવાતિ દટ્ઠબ્બં. વિમતિવિનોદનિયમ્પિ (વિ. વિ. ટી. ૧.૧૮૦) ‘‘હેટ્ઠા કિસ્મિઞ્ચિ વિજ્જમાને સાટકં વલિં ગણ્હાતીતિ આહ ‘યસ્મિં વલિ ન પઞ્ઞાયતી’તિ. પટિવેક્ખણઞ્ચેતં ગિહીનં સન્તકે એવાતિ દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ એત્તકમેવ વુત્તં, વજિરબુદ્ધિટીકાયમ્પિ (વજિર. ટી. પારાજિક ૧૮૦) ‘‘અપ્પટિવેક્ખિત્વાતિ અવિચારેત્વા. હેટ્ઠિમભાગે હિ કિસ્મિઞ્ચિ વિજ્જમાને વલિ પઞ્ઞાયતી’’તિ એત્તકમેવ.

દવાયસિલાવિજ્ઝનકથા

૧૫. દવાયસિલાવિજ્ઝનકથાયં દવાસદ્દો હસાધિપ્પાયવાચકો. પટિપુબ્બવિધ-ધાતુ પવટ્ટનત્થોતિ આહ ‘‘હસાધિપ્પાયેન પાસાણો ન પવટ્ટેતબ્બો’’તિ. સિલાસદ્દસ્સ પાસાણવાચકત્તા સો એવ ન પટિવિજ્ઝિતબ્બોતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘ન કેવલઞ્ચા’’તિઆદિ. યદિ એવં સબ્બેસમ્પિ અત્થાય ન વટ્ટેય્યાતિ આહ ‘‘ચેતિયાદીનં અત્થાયા’’તિઆદિ. ધોવનદણ્ડકન્તિ ભણ્ડધોવનદણ્ડં. વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૧૮૨-૧૮૩) પન ‘‘ભણ્ડકં વા ધોવન્તાતિ ચીવરં વા ધોવન્તા. ધોવનદણ્ડકન્તિ ચીવરધોવનદણ્ડ’’ન્તિ વુત્તં.

દાયાલિમ્પનકથા

૧૬. દાયાલિમ્પનકથાયં અલ્લ…પે… પાચિત્તિયન્તિ સુક્ખટ્ઠાનેપિ અગ્ગિં પાતેત્વા ઇમિના અધિપ્પાયેન આલિમ્પેન્તસ્સ પાચિત્તિયમેવ. દુક્કટન્તિ સુક્ખટ્ઠાને વા સુક્ખં ‘‘અસુક્ખ’’ન્તિ અવવત્થપેત્વા વા અગ્ગિં પાતેન્તસ્સ દુક્કટં. કીળાધિપ્પાયેપિ એસેવ નયો, કીળાધિપ્પાયો ચ પટપટાયમાનસદ્દસ્સાદવસેનેવ વેદિતબ્બો. પટિપક્ખભૂતો અગ્ગિ પટગ્ગિ. પરિત્તકરણન્તિ આરક્ખકરણં. સયં વા ઉટ્ઠિતન્તિ વાતેરિતાનં વેળુઆદીનં અઞ્ઞમઞ્ઞસઙ્ઘટ્ટનેન સમુટ્ઠિતં. નિરુપાદાનોતિ ઇન્ધનરહિતો. વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૧૯૦) પન ‘‘ખિડ્ડાધિપ્પાયેનપિ દુક્કટન્તિ સુક્ખતિણાદીસુ અગ્ગિકરણં સન્ધાય વુત્તં. અલ્લેસુ પન કીળાધિપ્પાયેનપિ કરોન્તસ્સ પાચિત્તિયમેવ. પટિપક્ખભૂતો, પટિમુખં ગચ્છન્તો વા અગ્ગિ પટગ્ગિ, તસ્સ અલ્લતિણાદીસુપિ દાનં અનુઞ્ઞાતં. તં દેન્તેન દૂરતોવ આગચ્છન્તં દાવગ્ગિં દિસ્વા વિહારસ્સ સમન્તતો એકક્ખણે અકત્વા એકદેસતો પટ્ઠાય વિહારસ્સ સમન્તતો સણિકં ઝાપેત્વા યથા મહન્તોપિ અગ્ગિ વિહારં પાપુણિતું ન સક્કોતિ, એવં વિહારસ્સ સમન્તા અબ્ભોકાસં કત્વા પટગ્ગિ દાતબ્બો. સો ડાવગ્ગિનો પટિપથં ગન્ત્વા એકતો હુત્વા તેન સહ નિબ્બાતિ. પરિત્તકરણન્તિ સમન્તા રુક્ખતિણાદિચ્છેદનપરિખાખણનાદિઆરક્ખકરણં. તેનાહ ‘તિણકુટિકાનં સમન્તા ભૂમિતચ્છન’ન્તિઆદી’’તિ, વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. પારાજિક ૧૯૦) પન ‘‘પરિત્તન્તિ રક્ખણં, તં દસ્સેતું ‘સમન્તા ભૂમિતચ્છન’ન્તિઆદિ વુત્ત’’ન્તિ એત્તકમેવ વુત્તં.

મિચ્છાદિટ્ઠિકુલાભતકથા

૧૭. મિચ્છાદિટ્ઠિકુલાભતકથાયં નત્થિ સદ્ધા એતેસૂતિ અસ્સદ્ધા, મચ્છરિનો, તેસુ અસ્સદ્ધેસુ. મિચ્છાદિટ્ઠિયા યુત્તાનિ કુલાનિ મિચ્છાદિટ્ઠિકુલાનિ, મજ્ઝેલોપતતિયાતપ્પુરિસસમાસો, ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિનયપ્પવત્તાય દસવત્થુકાય મિચ્છાદિટ્ઠિયા યુત્તકુલાનિ, તેસુ. મિચ્છાદિટ્ઠિકુલેસુ લભિત્વાતિ સમ્બન્ધો. અસક્કચ્ચકારીનં તેસં સક્કચ્ચકરણેન, અપ્પણીતદાયીનં તેસં પણીતદાનેન ભવિતબ્બમેત્થ કારણેનાતિ કારણં ઉપપરિક્ખિત્વાવ ભુઞ્જિતું યુત્તન્તિ આહ ‘‘અનુપપરિક્ખિત્વા નેવ અત્તના ભુઞ્જિતબ્બં, ન પરેસં દાતબ્બ’’ન્તિ. યેન કારણેન ભવિતબ્બં, તં દસ્સેતું ‘‘વિસમિસ્સમ્પિ હી’’તિઆદિ વુત્તં. ન કેવલં પિણ્ડપાતમેવાતિ આહ ‘‘યમ્પી’’તિઆદિ. તત્થ કારણમાહ ‘‘અપિહિતવત્થુસ્મિમ્પિ હી’’તિઆદિ. તતો અઞ્ઞમ્પિ દસ્સેતિ ગન્ધહલિદ્દાદિમક્ખિતોતિઆદિના. તત્થપિ કારણં દસ્સેતુમાહ ‘‘સરીરે રોગટ્ઠાનાની’’તિઆદિ.

ગોપકદાનકથા

૧૮. ગોપકદાનકથાયં પરેસં સન્તકં ગોપેતિ રક્ખતીતિ ગોપકો, તસ્સ દાનં ગોપકદાનં, ઉય્યાનપાલકાદીહિ ભિક્ખૂનં દાતબ્બદાનં. તત્થ પણ્ણં આરોપેત્વાતિ ‘‘એત્તકેહેવ રુક્ખેહિ એત્તકમેવ ગહેતબ્બ’’ન્તિ પણ્ણં આરોપેત્વા, લિખિત્વાતિ વુત્તં હોતિ. નિમિત્તસઞ્ઞં કત્વાતિ સઙ્કેતં કત્વા. દારકાતિ તેસં પુત્તનત્તાદયો દારકા. અઞ્ઞેપિ યે કેચિ ગોપકા હોન્તિ, તે સબ્બેપિ વુત્તા. સબ્બત્થપિ ગિહીનં ગોપકદાને યત્તકં ગોપકા દેન્તિ, તત્તકં ગહેતબ્બં. સઙ્ઘિકે પન યથાપરિચ્છેદમેવ ગહેતબ્બન્તિ દીપિતત્તા ‘‘અત્થતો એક’’ન્તિ વુત્તં. વિમતિવિનોદનિયમ્પિ (વિ. વિ. ટી. ૧.૧૫૬) ‘‘પણ્ણં આરોપેત્વાતિ ‘એત્તકે રુક્ખે રક્ખિત્વા તતો એત્તકં ગહેતબ્બ’ન્તિ પણ્ણં આરોપેત્વા. નિમિત્તસઞ્ઞં કત્વાતિ સઙ્કેતં કત્વા. દારકાતિ તેસં પુત્તનત્તાદયો યે કેચિ ગોપેન્તિ, તે સબ્બેપિ ઇધ ‘દારકા’તિ વુત્તા’’તિ, વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. પારાજિક ૧૫૬) પન ‘‘આરામરક્ખકાતિ વિસ્સત્થવસેન ગહેતબ્બં. અધિપ્પાયં ઞત્વાતિ એત્થ યસ્સ દાનં પટિગ્ગણ્હન્તં ભિક્ખું, ભાગં વા સામિકા ન રક્ખન્તિ ન દણ્ડેન્તિ, તસ્સ દાનં અપ્પટિચ્છાદેત્વા ગહેતું વટ્ટતીતિ ઇધ સન્નિટ્ઠાનં, તમ્પિ ‘ન વટ્ટતિ સઙ્ઘિકે’તિ વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં.

યત્થાતિ યસ્મિં આવાસે. અઞ્ઞેસં અભાવન્તિ અઞ્ઞેસં આગન્તુકભિક્ખૂનં અભાવં. તત્થાતિ તાદિસે આવાસે. ભાજેત્વા ખાદન્તીતિ આગન્તુકાનમ્પિ સમ્પત્તાનં ભાજેત્વા ખાદન્તીતિ અધિપ્પાયો. ચતૂસુ પચ્ચયેસુ સમ્મા ઉપનેન્તીતિ અમ્બફલાદીનિ વિક્કિણિત્વા ચીવરાદીસુ ચતૂસુ પચ્ચયેસુ સમ્મા ઉપનેન્તિ. ચીવરત્થાય નિયમેત્વા દિન્નાતિ ‘‘ઇમેસં રુક્ખાનં ફલાનિ વિક્કિણિત્વા ચીવરેસુયેવ ઉપનેતબ્બાનિ, ન ભાજેત્વા ખાદિતબ્બાની’’તિ એવં નિયમેત્વા દિન્ના. તેસુપિ આગન્તુકા અનિસ્સરાતિ પચ્ચયપરિભોગત્થાય નિયમેત્વા દિન્નત્તા ભાજેત્વા ખાદિતું અનિસ્સરા. ન તેસુ…પે… ઠાતબ્બન્તિ એત્થ આગન્તુકેહિ હેટ્ઠા વુત્તનયેન ભાજેત્વા ખાદિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. તેસં કતિકાય ઠાતબ્બન્તિ ‘‘ભાજેત્વા ન ખાદિતબ્બ’’ન્તિ વા ‘‘એત્તકેસુ રુક્ખેસુ ફલાનિ ગણ્હિસ્સામા’’તિ વા ‘‘એત્તકાનિ ફલાનિ ગણ્હિસ્સામા’’તિ વા ‘‘એત્તકાનં દિવસાનં અબ્ભન્તરે ગણ્હિસ્સામા’’તિ વા ‘‘ન કિઞ્ચિ ગણ્હિસ્સામા’’તિ વા એવં કતાય આવાસિકાનં કતિકાય આગન્તુકેહિ ઠાતબ્બં. મહાઅટ્ઠકથાયં ‘‘અનિસ્સરા’’તિ વચનેન દીપિતોયેવ અત્થો મહાપચ્ચરિયં ‘‘ચતુન્નં પચ્ચયાન’’ન્તિઆદિના વિત્થારેત્વા દસ્સિતો. પરિભોગવસેનેવાતિ એત્થ એવ-સદ્દો અટ્ઠાનપ્પયુત્તો, પરિભોગવસેન તમેવ ભાજેત્વાતિ યોજેતબ્બં. એત્થ એતસ્મિં વિહારે, રટ્ઠેવા.

સેનાસનપચ્ચયન્તિ સેનાસનઞ્ચ તદત્થાય નિયમેત્વા ઠપિતઞ્ચ. લામકકોટિયાતિ લામકં આદિં કત્વા, લામકસેનાસનતો પટ્ઠાયાતિ વુત્તં હોતિ. સેનાસનેપિ તિણાદીનિ લામકકોટિયાવ વિસ્સજ્જેતબ્બાનિ, સેનાસનપરિક્ખારાપિ લામકકોટિયાવ વિસ્સજ્જેતબ્બા. મૂલવત્થુચ્છેદં પન કત્વા ન ઉપનેતબ્બન્તિ ઇમિના કિં વુત્તં હોતિ? તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ તાવ ઇદં વુત્તં ‘‘સબ્બાનિ સેનાસનાનિ ન વિસ્સજ્જેતબ્બાનીતિ વુત્તં હોતી’’તિ. લામકકોટિયા વિસ્સજ્જન્તેહિપિ સેનાસનભૂમિયો ન વિસ્સજ્જેતબ્બાતિ અયમત્થો વુત્તો હોતીતિ નો ખન્તિ. વીમંસિત્વા યં રુચ્ચતિ, તં ગહેતબ્બં.

ધમ્મસન્તકેન બુદ્ધપૂજં કાતું, બુદ્ધસન્તકેન વા ધમ્મપૂજં કાતું વટ્ટતિ ન વટ્ટતીતિ? ‘‘તથાગતસ્સ ખો એતં, વાસેટ્ઠ, અધિવચનં ધમ્મકાયો ઇતિપી’’તિ ચ ‘‘યો ખો, વક્કલિ, ધમ્મં પસ્સતિ, સો મં પસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૩.૮૭) ચ વચનતો વટ્ટતીતિ વદન્તિ. કેચિ પન ‘‘એવં સન્તે ‘યો, ભિક્ખવે, મં ઉપટ્ઠહેય્ય, સો ગિલાનં ઉપટ્ઠહેય્યા’તિ (મહાવ. ૩૬૫) વચનતો બુદ્ધસન્તકેન ગિલાનસ્સપિ ભેસજ્જં કાતું યુત્તન્તિ આપજ્જેય્ય, તસ્મા ન વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ, તં અકારણં. ન હિ ‘‘યો, ભિક્ખવે, મં ઉપટ્ઠહેય્ય, સો ગિલાનં ઉપટ્ઠહેય્યા’’તિ (મહાવ. ૩૬૫) ઇમિના અત્તનો ચ ગિલાનસ્સ ચ એકસદિસતા, તદુપટ્ઠાનસ્સ વા સમફલતા વુત્તા. અયઞ્હેત્થ અત્થો – ‘‘યો મં ઓવાદાનુસાસનીકરણેન ઉપટ્ઠહેય્ય, સો ગિલાનં ઉપટ્ઠહેય્ય, મમ ઓવાદકારકેન ગિલાનો ઉપટ્ઠાતબ્બો’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૬૫). ભગવતો ચ ગિલાનસ્સ ચ ઉપટ્ઠાનં એકસદિસન્તિ એવં પનેત્થ અત્થો ન ગહેતબ્બો, તસ્મા ‘‘યો વો, આનન્દ, મયા ધમ્મો ચ વિનયો ચ દેસિતો પઞ્ઞત્તો, સો વો મમચ્ચયેન સત્થા’’તિ (દી. નિ. ૨.૨૧૬) વચનતો ‘‘અહઞ્ચ ખો પનિદાનિ એકકોવ ઓવદામિ અનુસાસામિ, મયિ પરિનિબ્બુતે ઇમાનિ ચતુરાસીતિ બુદ્ધસહસ્સાનિ તુમ્હે ઓવદિસ્સન્તિ અનુસાસિસ્સન્તી’’તિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨૧૬) વુત્તત્તા ચ બહુસ્સુતં ભિક્ખું પસંસન્તેન ચ ‘‘યો બહુસ્સુતો, ન સો તુમ્હાકં સાવકો નામ, બુદ્ધો નામ એસ ચુન્દા’’તિ વુત્તત્તા ધમ્મગરુકત્તા ચ તથાગતસ્સ પુબ્બનયો એવ પસત્થતરોતિ અમ્હાકં ખન્તિ. વિમતિવિનોદનિયમ્પિ ‘‘યત્થાતિ યસ્મિં આવાસે. અઞ્ઞેસન્તિ અઞ્ઞેસં આગન્તુકાનં. તેસુપિ આગન્તુકા અનિસ્સરાતિ સેનાસને નિરન્તરં વસન્તાનં ચીવરત્થાય દાયકેહિ, ભિક્ખૂહિ વા નિયમેત્વા દિન્નત્તા ભાજેત્વા ખાદિતું અનિસ્સરા. આગન્તુકેહિપિ ઇચ્છન્તેહિ તસ્મિં વિહારે વસ્સાનાદીસુ પવિસિત્વા ચીવરત્થાય ગહેતબ્બં. તેસં કતિકાય ઠાતબ્બન્તિ સબ્બાનિ ફલાફલાનિ અભાજેત્વા ‘એત્તકેસુ રુક્ખેસુ ફલાનિ ભાજેત્વા પરિભુઞ્જિસ્સામ, અઞ્ઞેસુ ફલાફલેહિ સેનાસનાનિ પટિજગ્ગિસ્સામા’તિ વા ‘પિણ્ડપાતાદિપચ્ચયં સમ્પાદેસ્સામા’તિ વા ‘કિઞ્ચિપિ અભાજેત્વા ચતુપચ્ચયત્થાયેવ ઉપનેમા’તિ વા એવં સમ્મા ઉપનેન્તાનં આવાસિકાનં કતિકાય આગન્તુકેહિ ઠાતબ્બં. મહાઅટ્ઠકથાયં ‘અનિસ્સરા’તિ વચનેન દીપિતો એવ અત્થો, મહાપચ્ચરિયં ‘ચતુન્નં પચ્ચયાન’ન્તિઆદિના વિત્થારેત્વા દસ્સિતો. પરિભોગવસેનેવાતિ એત્થ એવ-સદ્દો અટ્ઠાનપ્પયુત્તો, પરિભોગવસેન તમેવ ભાજેત્વાતિ યોજેતબ્બં. એત્થાતિ એતસ્મિં વિહારે, રટ્ઠે વા. સેનાસનપચ્ચયન્તિ સેનાસનઞ્ચ તદત્થાય નિયમેત્વા ઠપિતઞ્ચ. ‘એકં વા દ્વે વા વરસેનાસનાનિ ઠપેત્વા’તિ વુત્તમેવત્થં પુન બ્યતિરેકમુખેન દસ્સેતું ‘મૂલવત્થુચ્છેદં પન કત્વા ન ઉપનેતબ્બ’ન્તિ વુત્તં, સેનાસનસઙ્ખાતવત્થુનો મૂલચ્છેદં કત્વા સબ્બાનિ સેનાસનાનિ ન વિસ્સજ્જેતબ્બાનીતિ અત્થો. કેચિ પનેત્થ ‘એકં વા દ્વે વા વરસેનાસનાનિ ઠપેત્વા લામકતો પટ્ઠાય વિસ્સજ્જન્તેહિપિ સેનાસનભૂમિયો ન વિસ્સજ્જેતબ્બાતિ અયમત્થો વુત્તો’તિ વદન્તિ, તમ્પિ યુત્તમેવ ઇમસ્સપિ અત્થસ્સ અવસ્સં વત્તબ્બતો, ઇતરથા કેચિ સહ વત્થુનાપિ વિસ્સજ્જેતબ્બં મઞ્ઞેય્યુ’’ન્તિ.

વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. પારાજિક ૧૫૩) ‘‘એત્થ એતસ્મિં વિહારે પરચક્કાદિભયં આગતં. મૂલવત્થુચ્છેદન્તિ ‘સબ્બસેનાસનાનં એતે ઇસ્સરા’તિ વચનતો ઇતરે અનિસ્સરાતિ દીપિતં હોતિ. અયમેવ ભિક્ખુ ઇસ્સરોતિ યત્થ સો ઇચ્છતિ, તત્થ અત્તઞાતહેતું લભતીતિ કિર અત્થો, અપિ ચ ‘દહરો’તિ વદન્તિ. સવત્થુકન્તિ સહ ભૂમિયાતિ વુત્તં હોતી’’તિ.

ધમ્મિકારક્ખયાચનકથા

૧૯. ધમ્મિકારક્ખયાચનકથાયં ‘‘ગીવાયેવાતિ આણત્તિયા અભાવતો. તેસં અનત્થકામતાયાતિ ‘ચોરો’તિ વુત્તં મમ વચનં સુત્વા કેચિ દણ્ડિસ્સન્તિ, જીવિતા વોરોપેસ્સન્તીતિ એવં સઞ્ઞાય. એતેન કેવલં ભયેન વા પરિક્ખારગ્ગહણત્થં વા સહસા ‘ચોરો’તિ વુત્તે દણ્ડિતેપિ ન દોસોતિ દસ્સેતિ. રાજપુરિસાનઞ્હિ ‘ચોરો અય’ન્તિ ઉદ્દિસ્સકથને એવ ગીવા. ભિક્ખૂનં, પન આરામિકાદીનં વા સમ્મુખા ‘અસુકો ચોરો એવમકાસી’તિ કેનચિ વુત્તવચનં નિસ્સાય આરામિકાદીસુ રાજપુરિસાનં વત્વા દણ્ડાપેન્તેસુપિ ભિક્ખુસ્સ ન ગીવા રાજપુરિસાનં અવુત્તત્તા, યેસઞ્ચ વુત્તં, તેહિ સયં ચોરસ્સ અદણ્ડિતત્તાતિ ગહેતબ્બં. ‘ત્વં એતસ્સ સન્તકં અચ્છિન્દા’તિ આણત્તોપિ હિ સચે અઞ્ઞેન અચ્છિન્દાપેતિ, આણાપકસ્સ અનાપત્તિ વિસઙ્કેતત્તા. અત્તનો વચનકરન્તિ ઇદં સામીચિવસેન વુત્તં. વચનં અકરોન્તાનં રાજપુરિસાનમ્પિ ‘ઇમિના ગહિતપરિક્ખારં આહરાપેહિ, મા ચસ્સ દણ્ડં કરોહી’તિ ઉદ્દિસ્સ વદન્તસ્સપિ દણ્ડે ગહિતેપિ ન ગીવા એવ દણ્ડગ્ગહણસ્સ પટિક્ખિત્તત્તા ‘અસુકભણ્ડં અવહરા’તિ આણાપેત્વા વિપ્પટિસારે ઉપ્પન્ને પુન પટિક્ખિપને (પારા. ૧૨૧) વિય. દાસાદીનં સમ્પટિચ્છને વિય તદત્થાય અડ્ડકરણે ભિક્ખૂનમ્પિ દુક્કટન્તિ આહ ‘કપ્પિયઅડ્ડો નામ, ન વટ્ટતી’તિ. કેનચિ પન ભિક્ખુના ખેત્તાદિઅત્થાય વોહારિકાનં સન્તિકં ગન્ત્વા અડ્ડે કતેપિ તં ખેત્તાદિસમ્પટિચ્છને વિય સબ્બેસં અકપ્પિયં ન હોતિ પુબ્બે એવ સઙ્ઘસન્તકત્તા. ભિક્ખુસ્સેવ પન પયોગવસેન આપત્તિયો હોન્તિ. દાસાદીનમ્પિ પન અત્થાય રક્ખં યાચિતું વોહારિકેન પુટ્ઠેન સઙ્ઘસ્સ ઉપ્પન્નં કપ્પિયક્કમં વત્તું આરામિકાદીહિ ચ અડ્ડં કારાપેતું વટ્ટતિ એવ. વિહારવત્થાદિકપ્પિયઅડ્ડં પન ભિક્ખુના સયમ્પિ કાતું વટ્ટતી’’તિ વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. પાચિત્તિય ૨.૬૭૯) આગતો.

વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. પાચિત્તિય ૬૮૧) ‘‘ગીવાતિ કેવલં ગીવા એવ હોતિ, ન પારાજિકં. કારાપેત્વા દાતબ્બાતિ એત્થ સચે આવુધભણ્ડં હોતિ, તસ્સ ધારા ન કારાપેતબ્બા, અઞ્ઞેન પન આકારેન સઞ્ઞાપેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં.

ઉચ્ચારાદિછડ્ડનકથા

૨૦. ઉચ્ચારાદિછડ્ડનકથાયં અટ્ઠમે ઉચ્ચારાદિછડ્ડને ‘‘ઉચ્ચારાદિભાવો, અનપલોકનં, વળઞ્જનટ્ઠાનં, તિરોકુટ્ટપાકારતા, છડ્ડનં વા છડ્ડાપનં વાતિ ઇમાનિ પનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ, નવમે હરિતૂપરિ છડ્ડને સબ્બેસન્તિ ભિક્ખુસ્સ ભિક્ખુનિયા ચ. ઇધ ખેત્તપાલકા આરામાદિગોપકા ચ સામિકા એવા’’તિ એત્તકમેવ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૮૩૦) વુત્તં. વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. પાચિત્તિય ૨.૮૩૦) પન ‘‘અટ્ઠમે વળઞ્જિયમાનતિરોકુટ્ટાદિતા, અનપલોકેત્વા ઉચ્ચારાદીનં છડ્ડનાદીતિ દ્વે અઙ્ગાનિ. નવમે ‘મત્થકચ્છિન્નનાળિકેરમ્પી’તિ વુત્તત્તા હરિતૂપરિ છડ્ડનમેવ પટિક્ખિત્તં. તેનાહ ‘અનિક્ખિત્તબીજેસૂ’તિઆદિ. યત્થ ચ છડ્ડેતું વટ્ટતિ, તત્થ હરિતે વચ્ચાદિં કાતુમ્પિ વટ્ટતિ એવ. સબ્બેસન્તિ ભિક્ખુભિક્ખુનીન’’ન્તિ વુત્તં. વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. પાચિત્તિય ૮૩૨) પન ‘‘સામિકે અપલોકેત્વાવ છડ્ડેતીતિ કત્થચિ પોત્થકે નત્થિ, કત્થચિ અત્થિ, અત્થિભાવોવ સેય્યો કિરિયાકિરિયત્તા સિક્ખાપદસ્સ. ઇધ ખેત્તપાલકા આરામાદિગોપકા ચ સામિકા એવ. ‘સઙ્ઘસ્સ ખેત્તે આરામે ચ તત્થ કચવરં ન છડ્ડેતબ્બન્તિ કતિકા ચે નત્થિ, ભિક્ખુસ્સ છડ્ડેતું વટ્ટતિ સઙ્ઘપરિયાપન્નત્તા, ન ભિક્ખુનીનં. તાસમ્પિ ભિક્ખુનિસઙ્ઘસન્તકે વુત્તનયેન વટ્ટતિ, ન તત્થ ભિક્ખુસ્સ. એવં સન્તેપિ સારુપ્પવસેનેવ કાતબ્બન્તિ વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં.

ભિક્ખુવિભઙ્ગે પન સેખિયવણ્ણનાયં (પાચિ. અટ્ઠ. ૬૫૧) ‘‘અસઞ્ચિચ્ચાતિ પટિચ્છન્નટ્ઠાનં ગચ્છન્તસ્સ સહસા ઉચ્ચારો વા પસ્સાવો વા નિક્ખમતિ, અસઞ્ચિચ્ચકતો નામ, અનાપત્તિ. ન હરિતેતિ એત્થ યમ્પિ જીવરુક્ખસ્સ મૂલં પથવિયં દિસ્સમાનં ગચ્છતિ, સાખા વા ભૂમિલગ્ગા ગચ્છતિ, સબ્બં હરિતસઙ્ખાતમેવ, ખન્ધે નિસીદિત્વા અપ્પહરિતટ્ઠાને પાતેતું વટ્ટતિ. અપ્પહરિતટ્ઠાનં ઓલોકેન્તસ્સેવ સહસા નિક્ખમતિ, ગિલાનટ્ઠાને ઠિતો હોતિ, વટ્ટતિ. અપ્પહરિતે કતોતિ અપ્પહરિતં અલભન્તેન તિણણ્ડુપકં વા પલાલણ્ડુપકં વા ઠપેત્વા કતોપિ પચ્છા હરિતં ઓત્થરતિ, વટ્ટતિયેવ. ‘ખેળેન ચેત્થ સિઙ્ઘાણિકાપિ સઙ્ગહિતા’તિ મહાપચ્ચરિયં વુત્તં. ન ઉદકેતિ એતં પરિભોગઉદકમેવ સન્ધાય વુત્તં. વચ્ચકુટિસમઉદ્દાદિઉદકેસુ પન અપરિભોગેસુ અનાપત્તિ. દેવે વસ્સન્તે સમન્તતો ઉદકોઘો હોતિ, અનુદકટ્ઠાનં ઓલોકેન્તસ્સેવ નિક્ખમતિ, વટ્ટતિ. મહાપચ્ચરિયં વુત્તં એતાદિસે કાલે અનુદકટ્ઠાનં અલભન્તેન કાતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. તસ્સં વણ્ણનાયં વિમતિવિનોદનિયઞ્ચ (વિ. વિ. ટી. પાચિત્તિય ૨.૬૫૨) ‘‘ખેળેન ચેત્થ સિઙ્ઘાણિકાપિ સઙ્ગહિતાતિ એત્થ ઉદકગણ્ડુસકં કત્વા ઉચ્છુકચવરાદિઞ્ચ મુખેનેવ હરિતું ઉદકેસુ છડ્ડેતું વટ્ટતીતિ દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ વુત્તં.

ઇમસ્મિં ઠાને પણ્ડિતેહિ વિચારેતબ્બં અત્થિ – ‘‘વચ્ચકુટિસમુદ્દાદિઉદકેસુ પન અપરિભોગેસુ અનાપત્તી’’તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં, એવં સન્તે નદીજાતસ્સરાદીસુ આપત્તિ વા અનાપત્તિ વાતિ. તત્થ સમુદ્દાદીતિ આદિ-સદ્દેન નદીજાતસ્સરાપિ સઙ્ગહિતાવ, તસ્મા અનાપત્તીતિ ચે? ન ચેવં દટ્ઠબ્બં. યદિ હિ સમુદ્દાદીતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન નદીજાતસ્સરાપિ સઙ્ગહિતા, એવં સતિ ટીકાચરિયા વદેય્યું, ન પન વદન્તિ, અટ્ઠકથાયઞ્ચ ‘‘વચ્ચકુટિસમુદ્દાદિઉદકેસૂ’’તિ એત્તકમેવ વદેય્ય, તથા પન અવત્વા ‘‘અપરિભોગેસૂ’’તિ હેતુમન્તવિસેસનપદમ્પિ ગહિતં. તેન ઞાયતિ ‘‘આદિસદ્દેન અપરિભોગાનિ ચન્દનિકાદિઉદકાનિ એવ ગહિતાનિ, ન પરિભોગાનિ નદીજાતસ્સરાદિઉદકાની’’તિ. તેન ચ વચ્ચકુટિસમુદ્દાદિઉદકાનિ અપરિભોગત્તા અનાપત્તિકરાનિ હોન્તિ, નદીજાતસ્સરાદિઉદકાનિ પન પરિભોગત્તા આપત્તિકરાનીતિ. કથં પન ‘‘અપરિભોગેસૂ’’તિ ઇમસ્સ પદસ્સ હેતુમન્તપદભાવો જાનિતબ્બોતિ? યુત્તિતો આગમતો ચ. કથં યુત્તિતો? ‘‘વચ્ચકુટિસમુદ્દાદિઉદકાનિ પરિભોગાનિપિ સન્તિ, અપરિભોગાનિપી’’તિ અબ્યભિચારિયભાવતો. બ્યભિચારે હિ સમ્ભવે એવ સતિ વિસેસનં સાત્થકં સિયા. કથં આગમતો? વુત્તઞ્હેતં આચરિયબુદ્ધદત્તત્થેરેન વિનયવિનિચ્છયે (વિ. વિ. ૧૯૫૪) ‘‘તેસં અપરિભોગત્તા’’તિ. તસ્મા આદિ-સદ્દેન અપરિભોગાનિયેવ ઉદકાનિ ગહિતાનિ, ન પરિભોગાનિ. વુત્તઞ્હેતં વિનયવિનિચ્છયટીકાયં ‘‘વચ્ચકુટિસમુદ્દાદિઉદકેસૂતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન સબ્બં અપરિભોગજલં સઙ્ગય્હતિ, તેનેવ તેસં અપરિભોગત્તમેવ કારણમાહા’’તિ, તસ્મા મનુસ્સાનં પરિભોગેસુ નદીજાતસ્સરતળાકપોક્ખરણિયાદિઉદકેસુ ઉચ્ચારપસ્સાવાદિકરણં ન વટ્ટતીતિ જાનિતબ્બમેતં. ‘‘દેવે વસ્સન્તે સમન્તતો ઉદકોઘો હોતિ, અનુદકટ્ઠાનં ઓલોકેન્તસ્સેવ નિક્ખમતિ, વટ્ટતિ. મહાપચ્ચરિયં વુત્તં એતાદિસે કાલે અનુદકટ્ઠાનં અલભન્તેન કાતું વટ્ટતીતિ વુત્ત’’ન્તિ અટ્ઠકથાયં આગતત્તા મહન્તેસુ નદીજાતસ્સરાદીસુ નાવાદીહિ ગતકાલે તાદિસે કારણે સતિ ‘‘તીરં ઉપનેહી’’તિ વત્વા ‘‘ઉપનેતું અસક્કુણેય્યટ્ઠાને ઉદકેપિ કાતું વટ્ટતિ, અનાપત્તી’’તિ અટ્ઠકથાનુલોમતો વિઞ્ઞાયતિ, ઉપપરિક્ખિત્વા ગહેતબ્બં.

નહાનેરુક્ખાદિઘંસનકથા

૨૧. નહાને રુક્ખાદિઘંસનન્તિ એત્થ અટ્ઠપદાકારેનાતિ અટ્ઠપદફલકાકારેન, જૂતફલકસદિસન્તિ વુત્તં હોતિ. મલ્લકમૂલકસણ્ઠાનેનાતિ ખેળમલ્લકમૂલસણ્ઠાનેન. વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ચૂળવગ્ગ ૨.૨૪૩) પન ‘‘અટ્ઠપદાકારેનાતિ જૂતફલકે અટ્ઠગબ્ભરાજિઆકારેન. મલ્લકમૂલસણ્ઠાનેનાતિ ખેળમલ્લકમૂલસણ્ઠાનેન. ઇદઞ્ચ વટ્ટાધારકં સન્ધાય વુત્તં. કણ્ટકે ઉટ્ઠાપેત્વા કતવટ્ટકપાલસ્સેતં અધિવચનં. પુથુપાણિકન્તિ મુટ્ઠિં અકત્વા વિકસિતહત્થતલેહિ પિટ્ઠિપરિકમ્મં વુચ્ચતિ. એતમેવ સન્ધાય હત્થપરિકમ્મ’’ન્તિ વુત્તં. વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. ચૂળવગ્ગ ૨૪૪) પન ‘‘પુથુપાણિના કત્તબ્બં કમ્મં પુથુપાણિકમ્મ’’ન્તિ વુત્તં.

એવં પાળિઅનુસારેનેવ નહાને કત્તબ્બાકત્તબ્બં દસ્સેત્વા ઇદાનિ નહાનતિત્થે નહાયન્તાનં ભિક્ખૂનં નહાનવિધિં દસ્સેન્તો ‘‘ઇદં પનેત્થ નહાનવત્ત’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ પસ્સન્તાનં અપ્પસાદાવહનતો, ગિહિપુરિસાનં કમ્મં વિયાતિ ગરહિતબ્બભાવતો ચ વુત્તં ‘‘યત્થ વા તત્થ વા…પે… ન ઓતરિતબ્બ’’ન્તિ. અઞ્ઞેસુ સમ્મુખીભૂતેસુ અનુદકસાટકેન નહાયિતું દુક્કરત્તા ‘‘સબ્બદિસા પન ઓલોકેત્વા વિવિત્તભાવં ઞત્વા’’તિ વુત્તં. એવમ્પિ ખાણુગુમ્બલતાદીહિ પટિચ્છન્નાપિ હુત્વા તિટ્ઠેય્યુન્તિ આહ ‘‘ખાણુ…પે… ઉક્કાસિત્વા’’તિ. ઉદ્ધંમુખેન ચીવરાપનયનં હરાયિતબ્બં સિયાતિ વુત્તં ‘‘અવકુજ્જ…પે… અપનેત્વા’’તિ. તતો કાયબન્ધનટ્ઠપનવત્તમાહ ‘‘કાયબન્ધન’’ન્ત્યાદિના. તતો ઉદકસાટિકાય સતિ તં નિવાસેત્વા ઓતરિતબ્બં સિયા, તાય અસતિયા કિં કાતબ્બન્તિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘સચે’’તિઆદિ. તત્થ પુબ્બે ‘‘ઠિતકેનેવ ન ઓતરિતબ્બ’’ન્તિ અહિરિકાકારસ્સ પટિસિદ્ધત્તા ઇધ હિરિમન્તાકારં દસ્સેતિ ઉદકન્તે ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા નિવાસનં મોચેત્વાતિ. ઉણ્ણટ્ઠાને, સમટ્ઠાને વા પસારિતે સતિ વા તેન અઞ્ઞત્થ ગચ્છેય્યાતિ આહ ‘‘સચે નિન્નટ્ઠાન’’ન્તિઆદિ.

ઓતરન્તેન કિં કાતબ્બન્તિ પુચ્છં સન્ધાય ‘‘ઓતરન્તેન સણિક’’ન્ત્યાદિ. તત્થ પુબ્બે ‘‘વેગેન ન ઓતરિતબ્બ’’ન્તિ પટિસિદ્ધાનુરૂપમાહ ‘‘સણિક’’ન્તિ. અતિગમ્ભીરં ગચ્છન્તો ઉદકોઘતરઙ્ગવાતાદીહિ પહરન્તો ચલિતકાયો સિયા, અતિઉત્તાને નિસીદન્તો અપ્પટિચ્છન્નકાયો સિયાતિ વુત્તં ‘‘નાભિપ્પમાણમત્તં ઓતરિત્વા’’તિ. અત્તનો હત્થવિકારાદીહિ વીચિં ઉટ્ઠાપેન્તો, સદ્દઞ્ચ કરોન્તો ઉદ્ધટચપલભાવો સિયાતિ વુત્તં ‘‘વીચિં અનુટ્ઠપેન્તેન સદ્દં અકરોન્તેન નિવત્તિત્વા’’તિ. નિવત્તિત્વા કિં કાતબ્બન્તિ આહ આગતદિસાભિમુખેન નિમુજ્જિતબ્બ’’ન્તિ, અભિમુખેન હુત્વાતિ પાઠસેસો. ઇદાનિ તપ્ફલં દસ્સેન્તો ‘‘એવ’’ન્ત્યાદિમાહ. તતો ઉમ્મુજ્જન્તેન કિં કાતબ્બન્તિ પુચ્છાયમાહ ‘‘ઉમ્મુજ્જન્તેનપી’’તિઆદિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. ચીવરં પારુપિત્વાવ ઠાતબ્બં, કસ્માતિ ચે? ન તાવ કાયતો ઉદકં ઓતરતિ, તસ્મા થોકં કાલં ઉત્તરાસઙ્ગં ચીવરં ઉભોહિ હત્થેહિ અન્તે ગહેત્વા પુરતો કત્વા ઠાતબ્બં. તતો કાયસ્સ સુક્ખભાવં ઞત્વા ચીવરં પારુપિત્વા યથારુચિ ગન્તબ્બન્તિ.

વલિકાદિકથા

૨૨. વલિકાદિકથાયં ‘‘મુત્તોલમ્બકાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન કુણ્ડલાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. પલમ્બકસુત્તન્તિ યઞ્ઞોપચિતાકારેન ઓલમ્બકસુત્ત’’ન્તિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ચૂળવગ્ગ ૩.૨૪૫). વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ચૂળવગ્ગ ૨.૨૪૫) પન ‘‘મુત્તોલમ્બકાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન કુણ્ડલાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. પલમ્બકસુત્તન્તિ બ્રાહ્મણાનં યઞ્ઞોપચિતસુત્તાદિઆકારં વુચ્ચતિ. વલયન્તિ હત્થપાદવલય’’ન્તિ વુત્તં. વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. ચૂળવગ્ગ ૨૪૫) પન ‘‘કણ્ણતો નિક્ખન્તમુત્તોલમ્બકાદીનં કુણ્ડલાદીનન્તિ લિખિતં. ‘કાયૂર’ન્તિ પાળિપાઠો. ‘કેયૂરાદીની’તિ આચરિયેનુદ્ધટ’’ન્તિ વુત્તં.

દીઘકેસકથા

૨૩. દીઘકેસકથાયં સારત્થદીપનિયં ન કિઞ્ચિ વુત્તં. વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ચૂળવગ્ગ ૨.૨૪૬) પન ‘‘દ્વઙ્ગુલેતિ ઉપયોગબહુવચનં, દ્વઙ્ગુલપ્પમાણં અતિક્કામેતું ન વટ્ટતીતિ અત્થો. એત્થ ચ દુમાસસ્સ વા દ્વઙ્ગુલસ્સ વા અતિક્કન્તભાવં અજાનન્તસ્સપિ કેસમસ્સુગણનાય અચિત્તકાપત્તિયો હોન્તીતિ વદન્તિ. કોચ્છેનાતિ ઉસીરહીરાદીનિ બન્ધિત્વા સમકં છિન્દિત્વા ગહિતકોચ્છેન. ચિક્કલેનાતિ સિલેસયુત્તતેલેન. ઉણ્હાભિતત્તરજસિરાનમ્પીતિ ઉણ્હાભિતત્તાનં રજોકિણ્ણસિરાનં. અદ્દહત્થેનાતિ અલ્લહત્થેના’’તિ વુત્તં.

ઉપરિ પન પાળિયં (ચૂળવ. ૨૭૫) ‘‘તેન ખો પન સમયેન છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ મસ્સું કપ્પાપેન્તિ. મસ્સું વડ્ઢાપેન્તિ. ગોલોમિકં કારાપેન્તિ. ચતુરસ્સકં કારાપેન્તિ. પરિમુખં કારાપેન્તિ. અડ્ઢદુકં કારાપેન્તિ. દાઠિકં ઠપેન્તિ. સમ્બાધે લોમં સંહરાપેન્તિ. મનુસ્સા ઉજ્ઝાયન્તિ ખીયન્તિ વિપાચેન્તિ ‘સેય્યથાપિ ગિહી કામભોગિનો’તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું – ન, ભિક્ખવે, મસ્સુ કપ્પાપેતબ્બં. ન મસ્સુ વડ્ઢાપેતબ્બં. ન ગોલોમિકં કારાપેતબ્બં. ન ચતુરસ્સકં કારાપેતબ્બં. ન પરિમુખં કારાપેતબ્બં. ન અડ્ઢદુકં કારાપેતબ્બં. ન દાઠિકા ઠપેતબ્બા. ન સમ્બાધે લોમં સંહરાપેતબ્બં, યો સંહરાપેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ આગતં. અટ્ઠકથાયમ્પિ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૨૭૫) ‘‘મસ્સું કપ્પાપેન્તીતિ કત્તરિયા મસ્સું છેદાપેન્તિ. મસ્સું વડ્ઢાપેન્તીતિ મસ્સું દીઘં કારેન્તિ. ગોલોમિકન્તિ હનુકમ્હિ દીઘં કત્વા ઠપિતં એળકમસ્સુ વુચ્ચતિ. ચતુરસ્સકન્તિ ચતુકોણં. પરિમુખન્તિ ઉદરે લોમસંહરણં. અડ્ઢદુકન્તિ ઉદરે લોમરાજિટ્ઠપનં. આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ મસ્સુકપ્પાપનાદીસુ સબ્બત્થ આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ વુત્તં.

પુન પાળિયં (ચૂળવ. ૨૭૫) ‘‘તેન ખો પન સમયેન ભિક્ખૂ સક્ખરિકાયપિ મધુસિત્થકેનપિ નાસિકાલોમં ગાહાપેન્તિ, નાસિકા દુક્ખા હોન્તિ. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સણ્ડાસન્તિ. તેન ખો પન સમયેન છબ્બગ્ગિયા ભિક્ખૂ પલિતં ગાહાપેન્તિ. મનુસ્સા ઉજ્ઝાયન્તિ ખીયન્તિ વિપાચેન્તિ ‘સેય્યથાપિ ગિહી કામભોગિનો’તિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું – ન, ભિક્ખવે, પલિતં ગાહાપેતબ્બં, યો ગાહાપેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ આગતં. ‘‘સક્ખરાદીહિ નાસિકાલોમગ્ગાહાપને આપત્તિ નત્થિ, અનુરક્ખણત્થં પન સણ્ડાસો અનુઞ્ઞાતો’’તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. ‘‘ન, ભિક્ખવે, પલિતં ગાહાપેતબ્બન્તિ એત્થ ભમુકાય વા નલાટે વા દાઠિકાય વા ઉગ્ગન્ત્વા બીભચ્છં ઠિતં, તાદિસં લોમં પલિતં વા અપલિતં વા ગાહાપેતું વટ્ટતી’’તિ ચ વુત્તં.

આદાસાદિકથા

૨૪. આદાસાદિકથાયં આદાસો નામ મણ્ડનપકતિકાનં મનુસ્સાનં અત્તનો મુખચ્છાયાદસ્સનત્થં કંસલોહાદીહિ કતો ભણ્ડવિસેસો. ઉદકપત્તો નામ ઉદકટ્ઠપનકો પાતિસરાવાદિકો ભાજનવિસેસો. કંસપત્તાદીનીતિ આદાસભાવેન અકતાનિ પરિસુદ્ધભાવેન આલોકકરાનિ વત્થૂનિ. આદિ-સદ્દેન સુવણ્ણરજતજાતિફલિકાદયો સઙ્ગણ્હાતિ, કઞ્જિયાદીનીતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન દ્રવજાતિકાનિ તેલમધુખીરાદીનિ. આબાધપચ્ચયાતિ અત્તનો મુખે ઉપ્પન્નવણપચ્ચયા. તેનાહ ‘‘સઞ્છવિ નુ ખો મે વણો’’તિઆદિ. આયું સઙ્ખરોતીતિ આયુસઙ્ખારો. કો સો? અત્તભાવો, તં આયુસઙ્ખારં, તં ઓલોકેન્તો કેનાકારેન ઓલોકેય્યાતિ પુચ્છાયમાહ ‘‘જિણ્ણો નુ ખોમ્હિ નોતિ એવ’’ન્તિ. તસ્સત્થો – મમ અત્તભાવો જિણ્ણો નુ ખો વા, નો જિણ્ણો નુ ખો વાતિ એવં ઇમિના મનસિકારેન કમ્મટ્ઠાનસીસેન ઓલોકેતું વટ્ટતિ. ‘‘સોભતિ નુ ખો મે અત્તભાવો, નો વા’’તિ એવં પવત્તેન અત્તસિનેહવસેન ઓલોકેતું ન વટ્ટતીતિ.