૩. ભેસજ્જાદિકરણવિનિચ્છયકથા

૧૫. એવં પરિક્ખારવિનિચ્છયં કથેત્વા ઇદાનિ ભેસજ્જકરણપરિત્તપટિસન્થારાનં વિનિચ્છયં કથેતું ‘‘ભેસજ્જા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ભિસક્કસ્સ ઇદં કમ્મં ભેસજ્જં. કિં તં? તિકિચ્છનં. કરિયતે કરણં, ભેસજ્જસ્સ કરણં ભેસજ્જકરણં, વેજ્જકમ્મકરણન્તિ વુત્તં હોતિ. પરિસમન્તતો તાયતિ રક્ખતીતિ પરિત્તં, આરક્ખાતિ અત્થો. પટિસન્થરણં પટિસન્થારો, અત્તના સદ્ધિં અઞ્ઞેસં સમ્બન્ધકરણન્તિ અત્થો. તત્થ યો વિનિચ્છયો માતિકાયં ‘‘ભેસજ્જકરણમ્પિ ચ પરિત્તં, પટિસન્થારો’’તિ (વિ. સઙ્ગ. અટ્ઠ. ગન્થારમ્ભકથા) મયા વુત્તો, તસ્મિં સમભિનિવિટ્ઠે ભેસજ્જકરણવિનિચ્છયે. સહધમ્મો એતેસન્તિ સહધમ્મિકા, તેસં, એકસ્સ સત્થુનો સાસને સહસિક્ખમાનધમ્માનન્તિ અત્થો. અથ વા સહધમ્મે નિયુત્તા સહધમ્મિકા, તેસં, સહધમ્મસઙ્ખાતે સિક્ખાપદે સિક્ખમાનભાવેન નિયુત્તાનન્તિ અત્થો. વિવટ્ટનિસ્સિતસીલાદિયુત્તભાવેન સમત્તા સમસીલસદ્ધાપઞ્ઞાનં. એતેન દુસ્સીલાનં ભિન્નલદ્ધિકાનઞ્ચ અકાતુમ્પિ લબ્ભતીતિ દસ્સેતિ.

ઞાતકપવારિતટ્ઠાનતો વાતિ અત્તનો વા તેસં વા ઞાતકપવારિતટ્ઠાનતો. ન કરિયિત્થાતિ અકતા, અયુત્તવસેન અકતપુબ્બા વિઞ્ઞત્તિ અકતવિઞ્ઞત્તિ. વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. પારાજિક ૧૮૬) પન ‘‘અકતવિઞ્ઞત્તિયાતિ ન વિઞ્ઞત્તિયા. સા હિ અનનુઞ્ઞાતત્તા કતાપિ અકતા વિયાતિ અકતવિઞ્ઞત્તિ, ‘વદેય્યાથ ભન્તે યેનત્થો’તિ એવં અકતટ્ઠાને વિઞ્ઞત્તિ અકતવિઞ્ઞત્તીતિ લિખિત’’ન્તિ વુત્તં. સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૧૮૫) ‘‘ગિલાનસ્સ અત્થાય અપ્પવારિતટ્ઠાનતો વિઞ્ઞત્તિયા અનુઞ્ઞાતત્તા કતાપિ અકતા વિયાતિ અકતવિઞ્ઞત્તિ, ‘વદ ભન્તે પચ્ચયેના’તિ એવં અકતપવારણટ્ઠાને ચ વિઞ્ઞત્તિ અકતવિઞ્ઞત્તી’’તિ.

૧૬. પટિયાદિયતીતિ સમ્પાદેતિ. અકાતું ન વટ્ટતીતિ એત્થ દુક્કટન્તિ વદન્તિ, અયુત્તતાવસેન પનેત્થ અકરણપ્પટિક્ખેપો વુત્તો, ન આપત્તિવસેનાતિ ગહેતબ્બં. સબ્બં પરિકમ્મં અનામસન્તેનાતિ માતુગામસરીરાદીનં અનામાસત્તા વુત્તં. યાવ ઞાતકા ન પસ્સન્તીતિ યાવ તસ્સ ઞાતકા ન પસ્સન્તિ. ‘‘તિત્થિયભૂતાનં માતાપિતૂનં સહત્થા દાતું ન વટ્ટતી’’તિ વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. પારાજિક ૧૮૬) વુત્તં.

૧૭. પિતુ ભગિની પિતુચ્છા. માતુ ભાતા માતુલો. નપ્પહોન્તીતિ કાતું ન સક્કોન્તીતિ ટીકાસુ વુત્તં. ‘‘તેસંયેવ સન્તકં ભેસજ્જં ગહેત્વા કેવલં યોજેત્વા દાતબ્બ’’ન્તિ વત્વા ‘‘સચે પન નપ્પહોન્તિ યાચન્તિ ચ, દેથ નો ભન્તે, તુમ્હાકં પટિદસ્સામા’’તિ વુત્તત્તા પન તેસં ભેસજ્જસ્સ અપ્પહોનકત્તા ભેસજ્જમેવ યાચન્તીતિ અટ્ઠકથાધિપ્પાયો દિસ્સતિ, વીમંસિતબ્બો. ન યાચન્તીતિ લજ્જાય ન યાચન્તિ, ગારવેન વા. ‘‘આભોગં કત્વા’’તિ વુત્તત્તા અઞ્ઞથા દેન્તસ્સ આપત્તિયેવ. સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૧૮) પન ‘‘આભોગં કત્વાતિ ઇદં કત્તબ્બકરણદસ્સનવસેન વુત્તં, આભોગં પન અકત્વાપિ દાતું વટ્ટતીતિ તીસુ ગણ્ઠિપદેસુ લિખિત’’ન્તિ વુત્તં. પોરાણટીકાયમ્પિ તદેવ ગહેત્વા લિખિતં. વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૧૮૫) પન તં વચનં પટિક્ખિત્તં. વુત્તઞ્હિ તત્થ કેચિ પન ‘‘આભોગં અકત્વાપિ દાતું વટ્ટતીતિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં ભેસજ્જકરણસ્સ, પાળિયં ‘અનાપત્તિ ભિક્ખુ પારાજિકસ્સ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’તિ એવં અન્તરાપત્તિદસ્સનવસેન સામઞ્ઞતો પટિક્ખિત્તત્તા, અટ્ઠકથાયં અવુત્તપ્પકારેન કરોન્તસ્સ સુત્તેનેવ આપત્તિસિદ્ધાતિ દટ્ઠબ્બા. તેનેવ અટ્ઠકથાયમ્પિ ‘તેસઞ્ઞેવ સન્તક’ન્તિઆદિ વુત્ત’’ન્તિ.

એતે દસ ઞાતકે ઠપેત્વાતિ તેસં પુત્તનત્તાદયોપિ તપ્પટિબદ્ધત્તા ઞાતકા એવાતિ તેપિ એત્થેવ સઙ્ગહિતા. તેન અઞ્ઞેસન્તિ ઇમિના અઞ્ઞાતકાનં ગહણં વેદિતબ્બં. તેનેવાહ ‘‘એતેસં પુત્તપરમ્પરાયા’’તિઆદિ. કુલપરિવટ્ટાતિ કુલાનં પટિપાટિ, કુલપરમ્પરાતિ વુત્તં હોતિ. ભેસજ્જં કરોન્તસ્સાતિ યથાવુત્તવિધિના કરોન્તસ્સ, ‘‘તાવકાલિકં દસ્સામી’’તિ આભોગં અકત્વા દેન્તસ્સપિ પન અન્તરાપત્તિદુક્કટં વિના મિચ્છાજીવનં વા કુલદૂસનં વા ન હોતિયેવ. તેનાહ ‘‘વેજ્જકમ્મં વા કુલદૂસકાપત્તિ વા ન હોતી’’તિ. ઞાતકાનઞ્હિ સન્તકં યાચિત્વાપિ ગહેતું વટ્ટતિ, તસ્મા તત્થ કુલદૂસનાદિ ન સિયા. સારત્થદીપનિયમ્પિ (સારત્થ. ટી. ૨.૧૮૫) ‘‘મય્હં દસ્સન્તિ કરિસ્સન્તીતિ પચ્ચાસાય કરોન્તસ્સપિ યાચિત્વા ગહેતબ્બટ્ઠાનતાય ઞાતકેસુ વેજ્જકમ્મં વા કુલદૂસકાપત્તિ વા ન હોતીતિ વદન્તી’’તિ વુત્તં. વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. પારાજિક ૧૮૬) પન ‘‘વેજ્જકમ્મં વા કુલદૂસકાપત્તિ વા ન હોતીતિ વચનતો યાવ સત્તમો કુલપરિવટ્ટો, તાવ ભેસજ્જં કાતું વટ્ટતીતિ વદન્તી’’તિ એત્તકમેવ વુત્તં. સબ્બપદેસુ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ ‘‘ચૂળમાતુયા’’તિઆદીસુ સબ્બપદેસુ ચૂળમાતુયા સામિકોતિઆદિના યોજેત્વા હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

ઉપજ્ઝાયસ્સ આહરામાતિ ઇદં ઉપજ્ઝાયેન મમ ઞાતકાનં ભેસજ્જં આહરથાતિ આણત્તેહિ કત્તબ્બવિધિદસ્સનત્થં વુત્તં. ઇમિના ચ સામણેરાદીનં અપચ્ચાસાયપિ પરજનસ્સ ભેસજ્જકરણં ન વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. વુત્તનયેનેવ પરિયેસિત્વાતિ ઇમિના ‘‘ભિક્ખાચારવત્તેન વા’’તિઆદિના, ‘‘ઞાતિસામણેરેહિ વા’’તિઆદિના ચ વુત્તમત્થં અતિદિસતિ. અપચ્ચાસીસન્તેનાતિ (વિ. વિ. ટી. ૧.૧૮૫) આગન્તુકચોરાદીનં કરોન્તેનપિ મનુસ્સા નામ ઉપકારકા હોન્તીતિ અત્તનો તેહિ લાભં અપત્થયન્તેન, પચ્ચાસાય કરોન્તસ્સ પન વેજ્જકમ્મકુલદૂસનાદિના દોસો હોતીતિ અધિપ્પાયો. એવઞ્હિ ઉપકારે કતે સાસનસ્સ ગુણં ઞત્વા પસીદન્તિ, સઙ્ઘસ્સ વા ઉપકારકા હોન્તીતિ કરણે પન દોસો નત્થિ. કેચિ પન ‘‘અપચ્ચાસીસન્તેન આગન્તુકાદીનં પટિક્ખિત્તપુગ્ગલાનમ્પિ દાતું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં કત્તબ્બાકત્તબ્બટ્ઠાનવિભાગસ્સ નિરત્થકત્તપ્પસઙ્ગતો અપચ્ચાસીસન્તેન ‘‘સબ્બેસમ્પિ દાતું કાતુઞ્ચ વટ્ટતી’’તિ એત્તકમત્તસ્સેવ વત્તબ્બતો. અપચ્ચાસીસનઞ્ચ મિચ્છાજીવકુલદૂસનાદિદોસનિસેધનત્થમેવ વુત્તં ન ભેસજ્જકરણસઙ્ખાતાય ઇમિસ્સા અન્તરાપત્તિયા મુચ્ચનત્થં આગન્તુકચોરાદીનં અનુઞ્ઞાતાનં દાનેનેવ તાય આપત્તિયા મુચ્ચનતોતિ ગહેતબ્બં.

૧૮. તેનેવ અપચ્ચાસીસન્તેનપિ અકાતબ્બટ્ઠાનં દસ્સેતું ‘‘સદ્ધં કુલ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ‘‘ભેસજ્જં આચિક્ખથા’’તિ વુત્તેપિ ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞં પન કથા કાતબ્બા’’તિ ઇદં પરિયાયત્તા વટ્ટતિ. એવં હેટ્ઠા વુત્તનયેન ઇદઞ્ચિદઞ્ચ ગહેત્વા કરોન્તીતિ ઇમિના પરિયાયેન કથેન્તસ્સપિ નેવત્થિ દોસોતિ આચરિયા. પુચ્છન્તીતિ ઇમિના દિટ્ઠદિટ્ઠરોગીનં પરિયાયેનપિ વત્વા વિચરણં અયુત્તન્તિ દસ્સેતિ. પુચ્છિતસ્સપિ પન પચ્ચાસીસન્તસ્સ પરિયાયકથાપિ ન વટ્ટતીતિ વદન્તિ. સમુલ્લપેસીતિ અપચ્ચાસીસન્તો એવ અઞ્ઞમઞ્ઞં કથં સમુટ્ઠાપેસિ. આચરિયભાગોતિ વિનયાચારં અકોપેત્વા ભેસજ્જાચિક્ખણેન વેજ્જાચરિયભાગો અયન્તિ અત્થોતિ વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૧૮૫) વુત્તં.

સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૧૮૫) પન ‘‘વિનયલક્ખણં અજાનન્તસ્સ અનાચરિયસ્સ તદનુરૂપવોહારાસમ્ભવતો ઈદિસસ્સ લાભસ્સ ઉપ્પત્તિ નામ નત્થીતિ ‘આચરિયભાગો નામ અય’ન્તિ વુત્તં. વિનયે પકતઞ્ઞુના આચરિયેન લભિતબ્બભાગો અયન્તિ વુત્તં હોતી’’તિ વુત્તં. ‘‘પુપ્ફપૂજનત્થાય દિન્નેપિ અકપ્પિયવોહારેન વિધાનસ્સ અયુત્તત્તા ‘કપ્પિયવસેના’તિ વુત્તં, ‘પુપ્ફં આહરથા’તિઆદિના કપ્પિયવોહારવસેનાતિ અત્થો’’તિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૧૮૫) વુત્તં. વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૧૮૫) પન ‘‘પુપ્ફપૂજનત્થાયપિ સમ્પટિચ્છિયમાનં રૂપિયં અત્તનો સન્તકત્તભજનેન નિસ્સગ્ગિયમેવાતિ આહ ‘કપ્પિયવસેન ગાહાપેત્વા’તિ. ‘અમ્હાકં રૂપિયં ન વટ્ટતિ, પુપ્ફપૂજનત્થં પુપ્ફં વટ્ટતી’તિઆદિના પટિક્ખિપિત્વા કપ્પિયેન કમ્મેન ગાહાપેત્વાતિ અત્થો’’તિ વુત્તં. વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. પારાજિક ૧૮૬) પન ‘‘કપ્પિયવસેનાતિ અમ્હાકં પુપ્ફં આનેથાતિઆદિના. ‘પૂજં અકાસી’તિ વુત્તત્તા સયં ગહેતું ન વટ્ટતીતિ વદન્તી’’તિ એત્તકમેવ વુત્તં. અયમેત્થ ભેસજ્જકરણવિનિચ્છયકથાલઙ્કારો.

૧૯. એવં ભેસજ્જકરણવિનિચ્છયં કથેત્વા ઇદાનિ પરિત્તકરણવિનિચ્છયં કથેતુમાહ ‘‘પરિત્તે પના’’તિઆદિ. તત્થ યદિ ‘‘પરિત્તં કરોથા’’તિ વુત્તે કરોન્તિ, ભેસજ્જકરણં વિય ગિહિકમ્મં વિય ચ હોતીતિ ‘‘ન કાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘પરિત્તં ભણથા’’તિ વુત્તે પન ધમ્મજ્ઝેસનત્તા અનજ્ઝિટ્ઠેનપિ ભણિતબ્બો ધમ્મો, પગેવ અજ્ઝિટ્ઠેનાતિ ‘‘કાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં, ચાલેત્વા સુત્તં પરિમજ્જિત્વાતિ પરિત્તં કરોન્તેન કાતબ્બવિધિં દસ્સેતિ. ચાલેત્વા સુત્તં પરિમજ્જિત્વાતિ ઇદં વા ‘‘પરિત્તાણં એત્થ પવેસેમી’’તિ ચિત્તેન એવં કતે પરિત્તાણા એત્થ પવેસિતા નામ હોતીતિ વુત્તં. વિહારતો…પે… દુક્કટન્તિ ઇદં અઞ્ઞાતકે ગહટ્ઠે સન્ધાય વુત્તન્તિ વદન્તિ. પાદેસુ ઉદકં આકિરિત્વાતિ ઇદં તસ્મિં દેસે ચારિત્તવસેન વુત્તં. તત્થ હિ પાળિયા નિસિન્નાનં ભિક્ખૂનં પાદેસુ રોગવૂપસમનાદિઅત્થાય ઉદકં સિઞ્ચિત્વા પરિત્તં કાતું સુત્તઞ્ચ ઠપેત્વા ‘‘પરિત્તં ભણથા’’તિ વત્વા ગચ્છન્તિ. એવઞ્હિ કરિયમાને યદિ પાદે અપનેન્તિ, મનુસ્સા તં ‘‘અવમઙ્ગલ’’ન્તિ મઞ્ઞન્તિ ‘‘રોગો ન વૂપસમેસ્સતી’’તિ. તેનાહ ‘‘ન પાદા અપનેતબ્બા’’તિ.

મતસરીરદસ્સને વિય કેવલે સુસાનદસ્સનેપિ ઇદં જાતાનં સત્તાનં વયગમનટ્ઠાનન્તિ મરણસઞ્ઞા ઉપ્પજ્જતીતિ આહ ‘‘સીવથિકદસ્સને…પે… મરણસ્સતિં પટિલભિસ્સામાતિ ગન્તું વટ્ટતી’’તિ. લેસકપ્પં અકત્વા સમુપ્પન્નસુદ્ધચિત્તેન ‘‘પરિવારત્થાય આગચ્છન્તૂ’’તિ વુત્તેપિ ગન્તું વટ્ટતીતિ વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૧૮૫) વુત્તં. એતેન અસુભદસ્સનન્તિ વચનમત્તેન લેસકપ્પં કત્વા એવં ગતે મતસ્સ ઞાતકા પસીદિસ્સન્તિ, દાનં દસ્સન્તિ, મયં લાભં લભિસ્સામ, ઉપટ્ઠાકં લભિસ્સામાતિ અસુદ્ધચિત્તેન ગન્તું ન વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. કમ્મટ્ઠાનસીસેન પન ‘‘મરણસ્સતિં લભિસ્સામા’’તિઆદિના સુદ્ધચિત્તેન પક્કોસિતેપિ અપક્કોસિતેપિ ગન્તું વટ્ટતીતિ દીપેતિ. તાલપણ્ણસ્સ પરિત્તલેખનટ્ઠાનત્તા પરિત્તસુત્તસ્સ પરિત્તકરણસઞ્ઞાણત્તા તાનિ દિસ્વા અમનુસ્સા પરિત્તસઞ્ઞાય અપક્કમન્તીતિ આહ ‘‘તાલપણ્ણં પન પરિત્તસુત્તં વા હત્થે વા પાદે વા બન્ધિતબ્બ’’ન્તિ.

એત્થ ચ આદિતો પટ્ઠાય યાવ ‘‘આટાનાટિયપરિત્તં (દી. નિ. ૩.૨૭૫ આદયો) વા ભણિતબ્બ’’ન્તિ એત્તકોયેવ વિનયટ્ઠકથાભતો પાળિમુત્તપરિત્તકરણવિનિચ્છયો, ન પન તતો પરં વુત્તો, તસ્મા ‘‘ઇધ પના’’તિઆદિકો કથામગ્ગો સમન્તપાસાદિકાયં નત્થિ, તીસુ ટીકાસુપિ તંસંવણ્ણનાનયો નત્થિ, તથાપિ સો સુત્તટ્ઠકથાયં આગતોવાતિ તં દસ્સેતું ‘‘ઇધ પન આટાનાટિયસુત્તસ્સ પરિકમ્મં વેદિતબ્બ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ ઇધાતિ ‘‘આટાનાટિયપરિત્તં વા ભણિતબ્બ’’ન્તિ વચને. પનાતિ વિસેસત્થે નિપાતો. દીઘનિકાયે પાથિકવગ્ગે આગતસ્સ આટાનાટિયપરિત્તસ્સ પરિકમ્મં એવં વેદિતબ્બન્તિ યોજના. યદિ પઠમમેવ ન વત્તબ્બં, અથ કિં કાતબ્બન્તિ આહ ‘‘મેત્તસુત્ત’’ન્તિઆદિ. એવઞ્હિ લદ્ધાસેવનં હુત્વા અતિઓજવન્તં હોતિ.

પિટ્ઠં વા મંસં વાતિ વા-સદ્દો અનિયમત્થો, તેન મચ્છખણ્ડપૂવખજ્જકાદયો સઙ્ગણ્હાતિ. ઓતારં લભન્તીતિ અત્તના પિયાયિતખાદનીયનિબદ્ધવસનટ્ઠાનલાભતાય અવતારણં લભન્તિ. હરિતૂપલિત્તન્તિ અલ્લગોમયલિત્તં. ઇદઞ્હિ પોરાણકચારિત્તં ભૂમિવિસુદ્ધકરણં. પરિસુદ્ધં…પે… નિસીદિતબ્બન્તિ ઇમિના પરિત્તકારકસ્સ ભિક્ખુનો મેત્તાકરુણાવસેન ચિત્તવિસુદ્ધિપિ ઇચ્છિતબ્બાતિ દસ્સેતિ. એવઞ્હિ સતિ ઉપરિ વક્ખમાનઉભયતો રક્ખાસંવિધાનેન સમેતિ. ટીકાયં (દી. નિ. ટી. ૩.૨૮૨) પન ‘‘સરીરસુદ્ધિપિ ઇચ્છિતબ્બાતિ દસ્સેતી’’તિ વુત્તં. તદેતં વિચારેતબ્બં. ન હિ ‘‘કાયસુદ્ધિમત્તેન અમનુસ્સાનં પિયો હોતી’’તિ વુત્તં, મેત્તાવસેનેવ પન વુત્તં. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા ‘‘મેત્તાય, ભિક્ખવે, ચેતોવિમુત્તિયા…પે… એકાદસાનિસંસા પાટિકઙ્ખા. કતમે એકાદસ? સુખં સુપતિ, સુખં પટિબુજ્ઝતિ, ન પાપકં સુપિનં પસ્સતિ, મનુસ્સાનં પિયો હોતિ, અમનુસ્સાનં પિયો હોતી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૧૧.૧૫; પરિ. ૩૩૧; મિ. પ. ૪.૪.૬).

પરિત્તકારકો…પે… સમ્પરિવારિતેનાતિ ઇદં પરિત્તકરણો બાહિરતો આરક્ખાસંવિધાનં, ‘‘મેત્ત…પે… વત્તબ્બ’’ન્તિ અબ્ભન્તરતો આરક્ખાસંવિધાનં, એવં ઉભયતો રક્ખાસંવિધાનં હોતિ. એવઞ્હિ અમનુસ્સા પરિત્તકારકસ્સ અન્તરાયં કાતું ન વિસહન્તિ. મઙ્ગલકથા વત્તબ્બાતિ અમનુસ્સાનં તોસનત્થાય પણ્ણાકારં કત્વા મહામઙ્ગલકથા કથેતબ્બા. એવં ઉપરિ વક્ખમાનેન ‘‘તુય્હં પણ્ણાકારત્થાય મહામઙ્ગલકથા વુત્તા’’તિ વચનેન સમેતિ. ટીકાયં પન ‘‘પુબ્બુપચારવસેન વત્તબ્બા’’તિ વુત્તં. સબ્બસન્નિપાતોતિ તસ્મિં વિહારે તસ્મિં ગામક્ખેત્તે સબ્બેસં ભિક્ખૂનં સન્નિપાતો ઘોસેતબ્બો ‘‘ચેતિયઙ્ગણે સબ્બેહિ સન્નિપતિતબ્બ’’ન્તિ. અનાગન્તુંનામ ન લભતીતિ અમનુસ્સો બુદ્ધાણાભયેન રાજાણાભયેન અનાગન્તું ન લભતિ ચતુન્નં મહારાજૂનં આણાટ્ઠાનિયત્તા. ગહિતકાપદેસેન અમનુસ્સોવ પુચ્છિતો હોતીતિ ‘‘અમનુસ્સગહિતકો ‘ત્વં કો નામો’તિ પુચ્છિતબ્બો’’તિ વુત્તં. માલાગન્ધાદીસૂતિ માલાગન્ધાદિપૂજાસુ. આસનપૂજાયાતિ ચેતિયે બુદ્ધાસનપૂજાય. પિણ્ડપાતેતિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ પિણ્ડપાતદાને. એવં વત્થુપ્પદેસેન ચેતના વુત્તા, તસ્મા પત્તિદાનં સમ્ભવતિ.

દેવતાનન્તિ યક્ખસેનાપતીનં. વુત્તઞ્હિ આટાનાટિયસુત્તે (દી. નિ. ૩.૨૮૩, ૨૯૩) ‘‘ઇમેસં યક્ખાનં મહાયક્ખાનં સેનાપતીનં મહાસેનાપતીનં ઉજ્ઝાપેતબ્બ’’ન્તિઆદિ. આટાતિ દબ્બિમુખસકુણા. તે આટા નદન્તિ એત્થાતિ આટાનાદં, દેવનગરં, આટાનાદે કતં આટાનાદિયં, સુત્તં. ટીકાયં (દી. નિ. ટી. ૩.૨૮૨) ‘‘પરિત્તં ભણિતબ્બન્તિ એત્થાપિ ‘મેત્તચિત્તં પુરેચારિકં કત્વા’તિ ચ ‘મઙ્ગલકથા વત્તબ્બા’તિ ચ ‘વિહારસ્સ ઉપવને’તિ ચ એવમાદિ સબ્બં ગિહીનં પરિત્તકરણે વુત્તં પરિકમ્મં કાતબ્બમેવા’’તિ વુત્તં, એવં સતિ અટ્ઠકથાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૨૮૨) ‘‘એતં તાવ ગિહીનં પરિકમ્મ’’ન્તિ વત્વા ‘‘સચે પન ભિક્ખૂ’’તિઆદિના વિસેસત્થજોતકેન પન-સદ્દેન સહ વુચ્ચમાનં ‘‘ઇદં ભિક્ખૂનં પરિકમ્મ’’ન્તિ વચનં નિરત્થકં વિય હોતિ. અવિસેસે હિ સતિ ભેદો કાતબ્બો ન સિયા. ભિક્ખૂનઞ્ચ યથાવુત્તાવ બાહિરારક્ખા દુક્કરા હોતિ, તસ્મા ગિહીનં પરિત્તકરણે વુત્તપરિકમ્મે અસમ્પજ્જમાનેપિ અટ્ઠકથાયં વુત્તનયેનેવ કાતું વટ્ટતીતિ નો મતિ.

ઇદં પન ઇધ આગતં આટાનાટિયસુત્તપરિકમ્મં સુત્વા ‘‘ઇદં સુત્તં અમનુસ્સાનં અમનાપં, સજ્ઝાયન્તસ્સ પરિત્તં કરોન્તસ્સ અમનુસ્સા અન્તરાયં કરેય્યુ’’ન્તિ મઞ્ઞમાના પોરાણા ચતૂહિ મહારાજેહિ આરોચિતં સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધેન દેસિતં મૂલભૂતં દીઘનિકાયે આગતં આટાનાટિયસુત્તં (દી. નિ. ૩.૨૭૫ આદયો) પહાય મૂલસુત્તતો ગાથાછક્કમેવ ગહેત્વા અવસેસં સબ્બં સુત્તં ઠપેત્વા અઞ્ઞગાથાયો પક્ખિપિત્વા ‘‘આટાનાટિયપરિત્ત’’ન્તિ ઠપેસું, તમ્પિ પરિત્તં અમૂલભૂતત્તા એકેનાકારેન ધારેતું અસક્કોન્તા કેચિ સંખિત્તેન ધારેન્તિ, કેચિ વિત્થારેન, કેચિ એકચ્ચા ગાથાયો પક્ખિપન્તિ, કેચિ નિક્ખિપન્તિ, કેચિ ભિક્ખૂ તંમિસ્સકપરિત્તમ્પિ મઙ્ગલકરણકાલાદીસુ વત્તુમવિસહન્તા તં ઠપેત્વા અઞ્ઞસુત્તાનિયેવ ભણન્તિ, સબ્બમેતં અયુત્તં વિય દિસ્સતિ. કસ્મા? ચત્તારોપિ મહારાજાનો ઇમં આટાનાટિયં રક્ખં સંવિદહમાના બુદ્ધસાસને અમનુસ્સાનં પસાદાય, ચતસ્સન્નં પરિસાનં અવિહેઠનાય એવ સંવિદહિંસુ, ન અઞ્ઞેન કારણેન. વુત્તઞ્હિ તત્થ ‘‘તત્થ સન્તિ ઉળારા યક્ખાનિવાસિનો, યે ઇમસ્મિં ભગવતો પાવચને અપ્પસન્ના, તેસં પસાદાય ઉગ્ગણ્હાતુ ભન્તે ભગવા આટાનાટિયં રક્ખં ભિક્ખૂનં ભિક્ખુનીનં ઉપાસકાનં ઉપાસિકાનં ગુત્તિયા રક્ખાય અવિહિંસાય ફાસુવિહારાયા’’તિ (દી. નિ. ૩.૨૭૬).

સમ્માસમ્બુદ્ધેનપિ ઇમસ્સ સુત્તસ્સ નિગમને ‘‘ઉગ્ગણ્હાથ ભિક્ખવે આટાનાટિયં રક્ખં, પરિયાપુણાથ ભિક્ખવે આટાનાટિયં રક્ખં, ધારેથ ભિક્ખવે આટાનાટિયં રક્ખં, અત્થસંહિતા ભિક્ખવે આટાનાટિયા રક્ખા ભિક્ખૂનં ભિક્ખુનીનં ઉપાસકાનં ઉપાસિકાનં ગુત્તિયા રક્ખાય અવિહિંસાય ફાસુવિહારાયા’’તિ (દી. નિ. ૩.૨૯૫) ભિક્ખૂનં ધારણં ઉય્યોજિતં આનિસંસઞ્ચ પકાસિતં. અટ્ઠકથાચરિયેહિ ચ ‘‘બુદ્ધભાસિતે એકક્ખરમ્પિ એકપદમ્પિ અપનેતબ્બં નામ નત્થી’’તિ વુત્તં, તસ્મા ચતૂહિ મહારાજેહિ સંવિદહિતં સમ્માસમ્બુદ્ધેન આહચ્ચભાસિતં તિસ્સો સઙ્ગીતિયો આરુળ્હં પકતિઆટાનાટિયસુત્તમેવ ધારેતું સજ્ઝાયિતુઞ્ચ યુત્તં, ન ભગવતા અભાસિતં તિસ્સો સઙ્ગીતિયો અનારુળ્હં મિસ્સકસુત્તન્તિ. દીઘનિકાયટ્ઠકથાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૨૮૨) આગતં ઇદં આટાનાટિયપરિત્તપરિકમ્મં પન પકતિસજ્ઝાયનવાચનાદિં સન્ધાય અટ્ઠકથાચરિયેહિ ન વુત્તં, અથ ખો ગહટ્ઠં વા પબ્બજિતં વા અમનુસ્સેહિ ગહિતકાલે મોચાપનત્થાય લોકિયેહિ મન્તં વિય ભણનં સન્ધાય વુત્તં. વુત્તઞ્હિ તત્થ ‘‘અમનુસ્સગહિતકો ત્વં કો નામોસીતિ પુચ્છિતબ્બો’’તિઆદિ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૩.૨૮૨).

આટાનાટિયા રક્ખા ચ નામ ન સકલસુત્તં, અથ ખો ‘‘વિપસ્સિસ્સ ચ નમત્થૂ’’તિ પદં આદિં કત્વા ચતુન્નં મહારાજૂનં વસેન ચતુક્ખત્તું આગતં ‘‘જિનં વન્દામ ગોતમ’’ન્તિ પદં પરિયોસાનં કત્વા વુત્તસુત્તેકદેસોયેવ. કથં વિઞ્ઞાયતીતિ ચે? ‘‘અથ ખો વેસ્સવણો મહારાજા ભગવતો અધિવાસનં વિદિત્વા ઇમં આટાનાટિયં રક્ખં અભાસી’’તિ આરભિત્વા યથાવુત્તસુત્તેકદેસસ્સ અવસાને ‘‘અયં ખો મારિસા આટાનાટિયા રક્ખા’’તિ નિય્યાતિતત્તા. તસ્મા યથા નામ બ્યગ્ઘાદયો અત્તનો ભક્ખં વિલુમ્પન્તાનં બલવદુટ્ઠચિત્તા ભવન્તિ, એવં અત્તના ગહિતમનુસ્સં મોચાપેન્તાનં અમનુસ્સા પદુટ્ઠચિત્તા હોન્તિ. ઇતિ તથા મોચાપેતું આરદ્ધકાલે ભિક્ખૂનં પરિસ્સયવિનોદનત્થં ઇમં આટાનાટિયપરિત્તપરિકમ્મં અટ્ઠકથાચરિયેહિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. અયં પરિત્તકરણવિનિચ્છયકથાલઙ્કારો.

૨૦. અનામટ્ઠપિણ્ડપાતોતિ (વિ. વિ. ટી. ૧.૧૮૫) એત્થ અમસિયિત્થાતિ આમટ્ઠો, ન આમટ્ઠો અનામટ્ઠો. પિણ્ડં પિણ્ડં હુત્વા પતતીતિ પિણ્ડપાતો. અનામટ્ઠો ચ સો પિણ્ડપાતો ચાતિ તથા, અગ્ગહિતઅગ્ગો, અપરિભુત્તો પિણ્ડપાતોતિ અત્થો. સચેપિ કહાપણગ્ઘનકો હોતીતિ ઇમિના દાયકેહિ બહુબ્યઞ્જનેન સમ્પાદેત્વા સક્કચ્ચં દિન્નભાવં દીપેતિ. તેન વુત્તં ‘‘સદ્ધાદેય્યવિનિપાતનં નત્થી’’તિ, એવં સક્કચ્ચં સદ્ધાય દિન્નં મહગ્ઘભોજનમ્પિ માતાપિતૂનં દત્વા સદ્ધાદેય્યવિનિપાતનં નામ ન હોતિ, પગેવ અપ્પગ્ઘભોજનેતિ અધિપ્પાયો. માતાદિપઞ્ચકંયેવ વત્વા ભેસજ્જકરણે વિય અપરેસમ્પિ દસન્નં દાતું વટ્ટતીતિ અવુત્તત્તા અઞ્ઞેસં ઞાતકાનમ્પિ પેસેત્વા દાતું ન વટ્ટતીતિ સિદ્ધં, ‘‘વિહારં સમ્પત્તસ્સ પન યસ્સ કસ્સચિ આગન્તુકસ્સ વા’’ઇચ્ચાદિવક્ખમાનત્તા વિહારં સમ્પત્તાનં ઞાતકાનમ્પિ આગન્તુકસામઞ્ઞેન દાતું વટ્ટતીતિ ચ. થાલકેતિ સઙ્ઘિકે કંસાદિમયે થાલકે. પત્તોપિ એત્થ સઙ્ગય્હતિ. ન વટ્ટતીતિ ઇમિના દુક્કટન્તિ દસ્સેતિ. દામરિકચોરસ્સાતિ રજ્જં પત્થેન્તસ્સ પાકટચોરસ્સ. અદીયમાનેપિ ‘‘ન દેન્તી’’તિ કુજ્ઝન્તીતિ સમ્બન્ધો.

આમિસસ્સ ધમ્મસ્સ ચ અલાભેન અત્તનો પરસ્સ ચ અન્તરે સમ્ભવન્તસ્સ છિદ્દસ્સ વિવરસ્સ પટિસન્થરણં પિદહનં પટિસન્થારો. સો પન ધમ્મામિસવસેન દુવિધો. તત્થ આમિસપટિસન્થારં સન્ધાય ‘‘કસ્સ કાતબ્બો, કસ્સ ન કાતબ્બો’’તિ વુત્તં. આગન્તુકસ્સ વા…પે… કાતબ્બોયેવાતિ વુત્તમત્થં પાકટં કાતું ‘‘આગન્તુકં તાવા’’તિઆદિમાહ. ખીણપરિબ્બયન્તિ ઇમિના અગતિભાવં કરુણાટ્ઠાનતઞ્ચ દસ્સેતિ. તેન ચ તબ્બિધુરાનં સમિદ્ધાનં આગન્તુકત્તેપિ દાતું ન વટ્ટતીતિ સિદ્ધં હોતિ. ‘‘અપચ્ચાસીસન્તેના’’તિ વત્વા પચ્ચાસીસનપ્પકારં દસ્સેતું ‘‘મનુસ્સા નામા’’તિઆદિ વુત્તં. અનનુઞ્ઞાતાનં પન અપચ્ચાસીસન્તેનપિ દાતું ન વટ્ટતિ સદ્ધાદેય્યવિનિપાતત્તા, પચ્ચાસાય પન સતિ કુલદૂસનમ્પિ હોતિ. ઉબ્બાસેત્વાતિ સમન્તતો તિયોજનં વિલુમ્પન્તે મનુસ્સે પલાપેત્વા. વરપોત્થકચિત્તત્થરણન્તિ અનેકપ્પકારં ઇત્થિપુરિસાદિઉત્તમરૂપવિચિત્તં અત્થરણં. અયં પટિસન્થારવિનિચ્છયકથાલઙ્કારો.

ઇતિ વિનયસઙ્ગહસંવણ્ણનાભૂતે વિનયાલઙ્કારે

ભેસજ્જાદિવિનિચ્છયકથાલઙ્કારો નામ

તતિયો પરિચ્છેદો.