૪. વિઞ્ઞત્તિવિનિચ્છયકથા

૨૧. એવં ભેસજ્જાદિવિનિચ્છયં કથેત્વા ઇદાનિ વિઞ્ઞત્તિવિનિચ્છયં કથેતું ‘‘વિઞ્ઞત્તીતિ યાચના’’તિઆદિમાહ. તત્થ વિઞ્ઞાપના વિઞ્ઞત્તિ, ‘‘ઇમિના નો અત્થો’’તિ વિઞ્ઞાપના, યાચનાતિ વુત્તં હોતિ. તેનાહ ‘‘વિઞ્ઞત્તીતિ યાચના’’તિ. તત્ર વિઞ્ઞત્તિયં અયં મયા વક્ખમાનો વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. મૂલચ્છેજ્જાયાતિ (વિ. વિ. ટી. ૧.૩૪૨) પરસન્તકભાવતો મોચેત્વા અત્તનો એવ સન્તકકરણવસેન. એવં યાચતો અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિદુક્કટઞ્ચેવ દાસપટિગ્ગહદુક્કટઞ્ચ હોતિ ‘‘દાસિદાસપટિગ્ગહણા પટિવિરતો (દી. નિ. ૧.૧૦, ૧૯૪) હોતી’’તિ વચનં નિસ્સાય અટ્ઠકથાયં પટિક્ખિત્તત્તા. ઞાતકપવારિતટ્ઠાનતો પન દાસં મૂલચ્છેજ્જાય યાચન્તસ્સ સાદિયનવસેનેવ દુક્કટં. સકકમ્મન્તિ પાણવધકમ્મં. ઇદઞ્ચ પાણાતિપાતદોસપરિહારાય વુત્તં, ન વિઞ્ઞત્તિપરિહારાય. અનિયમેત્વાપિ ન યાચિતબ્બાતિ સામીચિદસ્સનત્થં વુત્તં, સુદ્ધચિત્તેન પન હત્થકમ્મં યાચન્તસ્સ આપત્તિ નામ નત્થિ. યદિચ્છકં કારાપેતું વટ્ટતીતિ ‘‘હત્થકમ્મં યાચામિ, દેથા’’તિઆદિના અયાચિત્વાપિ વટ્ટતિ, સકિચ્ચપસુતમ્પિ એવં કારાપેન્તસ્સ વિઞ્ઞત્તિ નત્થિ એવ, સામીચિદસ્સનત્થં પન વિભજિત્વા વુત્તં.

સબ્બકપ્પિયભાવદીપનત્થન્તિ સબ્બસો કપ્પિયભાવદસ્સનત્થં. મૂલં દેથાતિ વત્તું વટ્ટતીતિ ‘‘મૂલં દસ્સામા’’તિ પઠમં વુત્તત્તા વિઞ્ઞત્તિ વા ‘‘મૂલ’’ન્તિ વચનસ્સ કપ્પિયાકપ્પિયવત્થુસામઞ્ઞવચનત્તા અકપ્પિયવચનં વા નિટ્ઠિતભતિકિચ્ચાનં દાપનતો અકપ્પિયવત્થુસાદિયનં વા ન હોતીતિ કત્વા વુત્તં. મૂલચ્છેજ્જાય વાતિ ઇદં ઇધ થમ્ભાદીનં દાસિદાસાદિભાવાભાવતો વુત્તં. અનજ્ઝાવુત્થકન્તિ અપરિગ્ગહિતં, અસ્સામિકન્તિ અત્થો.

૨૨. ન કેવલઞ્ચ…પે… ચીવરાદીનિ કારાપેતુકામેનાતિઆદીસુ ચીવરં કારાપેતુકામસ્સ અઞ્ઞાતકઅપ્પવારિતતન્તવાયેહિ હત્થકમ્મયાચનવસેન વાયાપને વિઞ્ઞત્તિપચ્ચયા દુક્કટાભાવેપિ ચીવરવાયાપનસિક્ખાપદેન યથારહં પાચિત્તિયદુક્કટાનિ હોન્તીતિ વેદિતબ્બં. અકપ્પિયકહાપણાદિ ન દાતબ્બન્તિ કપ્પિયમુખેન લદ્ધમ્પિ તત્થ કમ્મકરણત્થાય ઇમસ્સ કહાપણં દેહીતિ વત્વા ‘‘દાતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. પુબ્બે કતકમ્મસ્સ દાપને કિઞ્ચાપિ દોસો ન દિસ્સતિ, તથાપિ અસારુપ્પમેવાતિ વદન્તિ. કતકમ્મત્થાયપિ કપ્પિયવોહારેન પરિયાયતો ભતિં દાપેન્તસ્સ નત્થિ દોસો, સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૧.૩૪૨) પન ‘‘અકપ્પિયકહાપણાદિ ન દાતબ્બન્તિ કિઞ્ચાપિ અકપ્પિયકહાપણાદિં અસાદિયન્તેન કપ્પિયવોહારતો દાતું વટ્ટતિ, તથાપિ સારુપ્પં ન હોતિ, મનુસ્સા ચ એતસ્સ સન્તકં કિઞ્ચિ અત્થીતિ વિહેઠેતબ્બં મઞ્ઞન્તીતિ અકપ્પિયકહાપણાદિદાનં પટિક્ખિત્ત’’ન્તિ વુત્તં. તથેવ પાચેત્વાતિ હત્થકમ્મવસેનેવ પાચેત્વા. ‘‘કિં ભન્તે’’તિ એત્તકેપિ પુચ્છિતે યદત્થાય પવિટ્ઠો, તં કથેતું લભતિ પુચ્છિતપઞ્હત્તા.

૨૩. વત્તન્તિ ચારિત્તં, આપત્તિ પન ન હોતીતિ અધિપ્પાયો. કપ્પિયં કારાપેત્વા પટિગ્ગહેતબ્બાનીતિ સાખાય મક્ખિકબીજનેન પણ્ણાદિછેદે બીજગામકોપનસ્સ ચેવ તત્થ લગ્ગરજાદિઅપ્પટિગ્ગહિતકસ્સ ચ પરિહારત્થાય વુત્તં, તદુભયાસઙ્કાય અસતિ તથા અકરણે દોસો નત્થિ. સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૧.૩૪૨) પન ‘‘કપ્પિયં કારાપેત્વા પટિગ્ગહેતબ્બાનીતિ સાખાય લગ્ગરજસ્મિં પત્તે પતિતેપિ સાખં છિન્દિત્વા ખાદિતુકામતાયપિ સતિ સુખપરિભોગત્થં વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. નદિયાદીસુ ઉદકસ્સ અપરિગ્ગહિતત્તા ‘‘આહરાતિ વત્તું વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. ગેહતો…પે… નેવ વટ્ટતીતિ પરિગ્ગહિતુદકત્તા વિઞ્ઞત્તિયા દુક્કટં હોતીતિ અધિપ્પાયો. ‘‘ન આહટં પરિભુઞ્જિતુ’’ન્તિ વચનતો વિઞ્ઞત્તિયા આપન્નં દુક્કટં દેસેત્વાપિ તં વત્થું પરિભુઞ્જન્તસ્સ પરિભોગે પરિભોગે દુક્કટમેવ, પઞ્ચન્નમ્પિ સહધમ્મિકાનં ન વટ્ટતિ.

‘‘અલજ્જીહિ પન ભિક્ખૂહિ વા સામણેરેહિ વા હત્થકમ્મં ન કારેતબ્બ’’ન્તિ સામઞ્ઞતો વુત્તત્તા અત્તનો અત્થાય યં કિઞ્ચિ હત્થકમ્મં કારેતું ન વટ્ટતિ. યં પન અલજ્જી નિવારિયમાનોપિ બીજનાદિં કરોતિ, તત્થ દોસો નત્થિ, ચેતિયકમ્માદીનિ પન તેહિ કારાપેતું વટ્ટતીતિ વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૩૪૨) વુત્તં. સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૩૪૨) પન ‘‘અલજ્જીહિ…પે… ન કારેતબ્બન્તિ ઇદં ઉત્તરિભઙ્ગાધિકારત્તા અજ્ઝોહરણીયં સન્ધાય વુત્તં, બાહિરપરિભોગેસુ પન અલજ્જીહિપિ હત્થકમ્મં કારેતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. એત્થ ચ ‘‘અલજ્જીહિ સામણેરેહી’’તિ વુત્તત્તા ‘‘સઞ્ચિચ્ચ આપત્તિં આપજ્જતી’’તિ (પરિ. ૩૫૯) અલજ્જિલક્ખણં ઉક્કટ્ઠવસેન ઉપસમ્પન્ને પટિચ્ચ ઉપલક્ખણતો વુત્તન્તિ તંલક્ખણવિરહિતાનં સામણેરાદીનં લિઙ્ગત્થેનગોત્રભુપરિયોસાનાનં ભિક્ખુપટિઞ્ઞાનં દુસ્સીલાનમ્પિ સાધારણવસેન અલજ્જિલક્ખણં યથાઠપિતપટિપત્તિયા અતિટ્ઠનમેવાતિ ગહેતબ્બં.

૨૪. ગોણં પન…પે… આહરાપેન્તસ્સ દુક્કટન્તિ વિઞ્ઞત્તિક્ખણે વિઞ્ઞત્તિપચ્ચયા, પટિલાભક્ખણે ગોણાનં સાદિયનપચ્ચયા ચ દુક્કટં. ગોણઞ્હિ અત્તનો અત્થાય અવિઞ્ઞત્તિયા લદ્ધમ્પિ સાદિતું ન વટ્ટતિ ‘‘હત્થિગવાસ્સવળવપટિગ્ગહણા પટિવિરતો હોતી’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૦, ૧૯૪) વુત્તત્તા. તેનેવાહ ‘‘ઞાતકપવારિતટ્ઠાનતોપિ મૂલચ્છેજ્જાય યાચિતું ન વટ્ટતી’’તિ. એત્થ ચ વિઞ્ઞત્તિદુક્કટાભાવેપિ અકપ્પિયવત્થુયાચનેપિ પટિગ્ગહણેપિ દુક્કટમેવ. રક્ખિત્વાતિ ચોરાદિઉપદ્દવતો રક્ખિત્વા. જગ્ગિત્વાતિ તિણઅન્નાદીહિ પોસેત્વા. ન સમ્પટિચ્છિતબ્બન્તિ અત્તનો અત્થાય ગોસાદિયનસ્સ પટિક્ખિત્તત્તા વુત્તં.

૨૫. ઞાતકપવારિતટ્ઠાને પન વટ્ટતીતિ સકટસ્સ સમ્પટિચ્છિતબ્બત્તા મૂલચ્છેજ્જવસેન યાચિતું વટ્ટતિ. તાવકાલિકં વટ્ટતીતિ ઉભયત્થાપિ વટ્ટતીતિ અત્થોતિ વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૩૪૨) વુત્તં. સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૩૪૨) પન ‘‘સકટં દેથાતિ…પે… ન વટ્ટતીતિ મૂલચ્છેજ્જવસેન સકટં દેથાતિ વત્તું ન વટ્ટતિ. તાવકાલિકં વટ્ટતીતિ તાવકાલિકં કત્વા સબ્બત્થ યાચિતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. વાસિઆદીનિ પુગ્ગલિકાનિપિ વટ્ટન્તીતિ આહ ‘‘એસ નયો વાસી’’તિઆદિ. વલ્લિઆદીસુ ચ પરપરિગ્ગહિતેસુ એસ નયોતિ યોજેતબ્બં. ગરુભણ્ડપ્પહોનકેસુયેવાતિ ઇદં વિઞ્ઞત્તિં સન્ધાય વુત્તં, અદિન્નાદાને પન તિણસલાકં ઉપાદાય પરપરિગ્ગહિતં થેય્યચિત્તેન ગણ્હતો અવહારો એવ, ભણ્ડગ્ઘેન કારેતબ્બો. વલ્લિઆદીસૂતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન પાળિઆગતાનં વેળુમુઞ્જપબ્બજતિણમત્તિકાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. તત્થ ચ યસ્મિં પદેસે હરિતાલજાતિહિઙ્ગુલિકાદિ અપ્પકમ્પિ મહગ્ઘં હોતિ, તત્થ તં તાલપક્કપ્પમાણતો ઊનમ્પિ ગરુભણ્ડમેવ, વિઞ્ઞાપેતુઞ્ચ ન વટ્ટતિ.

૨૬. સાતિ વિઞ્ઞત્તિ. પરિકથાદીસુ ‘‘સેનાસનં સમ્બાધ’’ન્તિઆદિના પરિયાયેન કથનં પરિકથા નામ. ઉજુકમેવ અકથેત્વા ‘‘ભિક્ખૂનં કિં પાસાદો ન વટ્ટતી’’તિઆદિના અધિપ્પાયો યથા વિભૂતો હોતિ, એવં કથનં ઓભાસો નામ. સેનાસનાદિઅત્થં ભૂમિપરિકમ્માદિકરણવસેન પચ્ચયુપ્પાદાય નિમિત્તકરણં નિમિત્તકમ્મં નામ. તીસુ પચ્ચયેસુ વિઞ્ઞત્તિઆદયો દસ્સિતા, ગિલાનપચ્ચયે પન કથન્તિ આહ ‘‘ગિલાનપચ્ચયે પના’’તિઆદિ. તથા ઉપ્પન્નં પન ભેસજ્જં રોગે વૂપસન્તે ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ, ન વટ્ટતીતિ? તત્થ વિનયધરા ‘‘ભગવતા રોગસીસેન પરિભોગસ્સ દ્વારં દિન્નં, તસ્મા અરોગકાલેપિ ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ, આપત્તિ ન હોતી’’તિ વદન્તિ, સુત્તન્તિકા પન ‘‘કિઞ્ચાપિ આપત્તિ ન હોતિ, આજીવં પન કોપેતિ, તસ્મા સલ્લેખપટિપત્તિયં ઠિતસ્સ ન વટ્ટતિ, સલ્લેખં કોપેતી’’તિ વદન્તીતિ.

ઇતિ વિનયસઙ્ગહસંવણ્ણનાભૂતે વિનયાલઙ્કારે

વિઞ્ઞત્તિવિનિચ્છયકથાલઙ્કારો નામ

ચતુત્થો પરિચ્છેદો.