૨૪. સીમાવિનિચ્છયકથા

૧૫૬. એવં નિસ્સયવિનિચ્છયં કથેત્વા ઇદાનિ સીમાવિનિચ્છયં કથેતું ‘‘સીમાતિ એત્થ’’ત્યાદિમાહ. તત્થ સીમાતિ સિનીયતે સમગ્ગેન સઙ્ઘેન કમ્મવાચાય બન્ધીયતેતિ સીમા. સિ બન્ધનેતિ ધાતુ, મ-પચ્ચયો, કિયાદિગણોયં. વિભાગવન્તાનં સભાવવિભાવનં વિભાગેન વિના ન હોતીતિ આહ ‘‘સીમા નામેસા…પે… હોતી’’તિ. તત્થ બદ્ધસીમં તાવ દસ્સેતું ‘‘તત્થ એકાદસ’’ત્યાદિમાહ.

વીસતિવગ્ગકરણીયપરમત્તા સઙ્ઘકમ્મસ્સ હેટ્ઠિમન્તતો યત્થ કમ્મારહેન સદ્ધિં એકવીસતિ ભિક્ખૂ નિસીદિતું સક્કોન્તિ, તત્તકે પદેસે સીમં બન્ધિતું વટ્ટતિ, ન તતો ઓરન્તિ આહ ‘‘અતિખુદ્દકા નામ યત્થ એકવીસતિ ભિક્ખૂ નિસીદિતું ન સક્કોન્તી’’તિ. પુરત્થિમાય દિસાયાતિ ઇદં નિદસ્સનમત્તં, તસ્સં પન દિસાયં નિમિત્તે અસતિ યત્થ અત્થિ, તતો પટ્ઠાય પઠમં ‘‘પુરત્થિમાય અનુદિસાય, દક્ખિણાય દિસાયા’’તિઆદિના સમન્તા વિજ્જમાનટ્ઠાનેસુ નિમિત્તાનિ કિત્તેત્વા પુન ‘‘પુરત્થિમાય અનુદિસાયા’’તિ પઠમકિત્તિતં પટિકિત્તેતું વટ્ટતિ તીહિ નિમિત્તેહિ સિઙ્ઘાટકસણ્ઠાનાયપિ સીમાય સમ્મન્નિતબ્બતો. તિક્ખત્તું સીમમણ્ડલં સમ્બન્ધન્તેનાતિ વિનયધરેન સયં એકસ્મિંયેવ ઠાને ઠત્વા કેવલં નિમિત્તકિત્તનવચનેનેવ સીમમણ્ડલં સમન્તા નિમિત્તેન નિમિત્તં બન્ધન્તેનાતિ અત્થો. તંતંનિમિત્તટ્ઠાનં અગન્ત્વાપિ હિ કિત્તેતું વટ્ટતિ. તિયોજનપરમાયપિ સીમાય સમન્તતો તિક્ખત્તું અનુપરિગમનસ્સ એકદિવસેન દુક્કરત્તા વિનયધરેન સયં અદિટ્ઠમ્પિ પુબ્બે ભિક્ખૂહિ યથાવવત્થિતં નિમિત્તં ‘‘પાસાણો ભન્તે’’તિઆદિના કેનચિ વુત્તાનુસારેન સલ્લક્ખેત્વા ‘‘એસો પાસાણો નિમિત્ત’’ન્તિઆદિના કિત્તેતુમ્પિ વટ્ટતિ એવ.

સંસટ્ઠવિટપાતિ ઇમિના અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ આસન્નતં દીપેતિ. બદ્ધા હોતીતિ પચ્છિમદિસાભાગે સીમં સન્ધાય વુત્તં. એકરતનમત્તા સુવિઞ્ઞેય્યતરા હોતીતિ કત્વા વુત્તં ‘‘પચ્છિમકોટિયા હત્થમત્તા સીમન્તરિકા ઠપેતબ્બા’’તિ. એકઙ્ગુલિમત્તાપિ સીમન્તરિકા વટ્ટતિયેવ. તત્તકેનપિ હિ સીમા અસમ્ભિન્નાવ હોતિ. દ્વિન્નં સીમાનં નિમિત્તં હોતીતિ નિમિત્તસ્સ સીમતો બાહિરત્તા સીમસમ્ભેદો ન હોતીતિ વુત્તં. સીમસઙ્કરં કરોતીતિ વડ્ઢિત્વા સીમપ્પદેસં પવિટ્ઠે દ્વિન્નં સીમાનં ગતટ્ઠાનસ્સ દુવિઞ્ઞેય્યત્તા વુત્તં, ન, પન તત્થ કમ્મં કાતું ન વટ્ટતીતિ દસ્સનત્થં. ન હિ સીમા તત્તકેન અસીમા હોતિ, દ્વે પન સીમા પચ્છા વડ્ઢિતરુક્ખેન અજ્ઝોત્થટત્તા એકાબદ્ધા હોન્તિ, તસ્મા એકત્થ ઠત્વા કમ્મં કરોન્તેહિ ઇતરં સોધેત્વા કાતબ્બં. તસ્સા પદેસન્તિ યત્થ ઠત્વા ભિક્ખૂહિ કમ્મં કાતું સક્કા હોતિ, તાદિસં પદેસં, યત્થ પન ઠિતેહિ કમ્મં કાતું ન સક્કા હોતિ, તાદિસં પદેસં અન્તોકરિત્વા બન્ધન્તા સીમાય સીમં સંભિન્દન્તિ નામ. ન કમ્મવાચં વગ્ગં કરોન્તીતિ કમ્મવાચં ન ભિન્દન્તિ, કમ્મં ન કોપેન્તીતિ અધિપ્પાયો.

૧૫૮. સુદ્ધપંસુપબ્બતોતિ ન કેનચિ કતો સયંજાતોવ વુત્તો. તથા સેસાપિ. ઇતરોપીતિ સુદ્ધપંસુપબ્બતાદિકો પબ્બતોપિ. હત્થિપ્પમાણોતિ એત્થ ભૂમિતો ઉગ્ગતપદેસેન હત્થિપ્પમાણં ગહેતબ્બં. સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૧૩૮) પન વજિરબુદ્ધિટીકાયઞ્ચ (વજિર. ટી. મહાવગ્ગ ૧૩૮) ‘‘હત્થિપ્પમાણો નામ પબ્બતો હેટ્ઠિમકોટિયા અડ્ઢટ્ઠમરતનુબ્બેધો’’તિ વુત્તં. ચતૂહિ વા તીહિ વાતિ સીમભૂમિયં ચતૂસુ, તીસુ વા દિસાસુ ઠિતેહિ, એકિસ્સા એવ પન દિસાય ઠિતેહિ તતો બહૂહિપિ સમ્મન્નિતું ન વટ્ટતિ, દ્વીહિ પન દ્વીસુ દિસાસુ ઠિતેહિપિ ન વટ્ટતિ. તસ્માતિ યસ્મા એકેન ન વટ્ટતિ, તસ્મા. તં બહિદ્ધા કત્વાતિ કિત્તિતનિમિત્તસ્સ અસીમત્તા અન્તોસીમાય કરણં અયુત્તન્તિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘સચે’’તિઆદિ.

દ્વત્તિંસપલગુળપિણ્ડપ્પમાણતા સણ્ઠાનતો ગહેતબ્બા, ન તુલગણનાવસેન, ભારતો પલપરિમાણઞ્ચ મગધતુલાય ગહેતબ્બં, સા ચ લોકિયતુલાય દ્વિગુણાતિ વદન્તિ. સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૧૩૮) પન ‘‘દ્વત્તિંસપલગુળપિણ્ડપ્પમાણતા તુલતાય ગહેતબ્બા, ન તુલગણનાયા’’તિ વુત્તં. અતિમહન્તોપીતિ ભૂમિતો હત્થિપ્પમાણં અનુગન્ત્વા હેટ્ઠાભૂમિયં ઓતિણ્ણઘનતો અનેકયોજનપ્પમાણોપિ. સચે હિ તતો હત્થિપ્પમાણં કૂટં ઉગ્ગચ્છતિ, પબ્બતસઙ્ખમેવ ગચ્છતિ. વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. મહાવગ્ગ ૧૩૮) – સચે એકાબદ્ધો હોતિ, ન કાતબ્બોતિ એત્થ ચતૂસુ દિસાસુ ચતુન્નં પબ્બતકૂટાનં હેટ્ઠા પિટ્ઠિપાસાણસદિસે પાસાણે ઠિતત્તા એકાબદ્ધભાવે સતિપિ પથવિતો ઉદ્ધં તેસં સમ્બન્ધે અસતિ હેટ્ઠા પથવીગતસમ્બન્ધમત્તે અબ્બોહારિકં કત્વા કિત્તેતું વટ્ટતિ. તેનેવ ‘‘પિટ્ઠિપાસાણો અતિમહન્તોપિ પાસાણસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતી’’તિ વુત્તં. પથવિતો હેટ્ઠા તસ્સ મહન્તભાવે ગય્હમાને પબ્બતમેવ હોતીતિ અનુગણ્ઠિપદે વુત્તં. ચિનિત્વા કતપંસુપુઞ્જે તિણગુમ્બરુક્ખા ચે જાયન્તિ, પબ્બતો હોતીતિ ધમ્મસિરિત્થેરો, નેવાતિ ઉપતિસ્સત્થેરોતિ વુત્તં. પાસાણોતિ સુધામયપાસાણોપિ વટ્ટતીતિ વદન્તિ, વીમંસિતબ્બં ઇટ્ઠકાય પટિક્ખિત્તત્તા. સોપીતિ ખાણુકો વિય ઉટ્ઠિતપાસાણોપિ. ચતુપઞ્ચરુક્ખનિમિત્તમત્તમ્પીતિ એકચ્ચેસુ નિમિત્તસદ્દો નત્થીતિ વુત્તં.

અન્તોસારાનન્તિ તસ્મિં ખણે તરુણતાય સારે અવિજ્જમાનેપિ પરિણામેન ભવિસ્સમાનસારેપિ સન્ધાય વુત્તં. તાદિસાનઞ્હિ સૂચિદણ્ડકપ્પમાણપરિણાહાનં ચતુપઞ્ચમત્તાનમ્પિ વનં વટ્ટતિ. અન્તોસારમિસ્સકાનન્તિ અન્તોસારેહિ રુક્ખેહિ સમ્મિસ્સાનં. એતેન તચસારરુક્ખમિસ્સકાનમ્પિ વનં વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. ચતુપઞ્ચરુક્ખમત્તમ્પીતિ સારરુક્ખે સન્ધાય વુત્તં. વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. મહાવગ્ગ ૧૩૮) પન ‘‘એત્થ તયો ચે સારરુક્ખા હોન્તિ, દ્વે અસારા, સારરુક્ખાનં બહુત્તં ઇચ્છિતબ્બં. સુસાનમ્પિ ઇધ વનમેવાતિ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ સયંજાતત્તાતિ વુત્તં. કેચિ પન ‘ચતૂસુ દ્વે અન્તોસારા ચે, વટ્ટતિ, અન્તોસારા અધિકા, સમા વા, વટ્ટતિ, તસ્મા બહૂસુપિ દ્વે ચે અન્તોસારા અત્થિ, વટ્ટતી’તિ વદન્તી’’તિ વુત્તં. વનમજ્ઝે વિહારં કરોન્તીતિ રુક્ખઘટાય અન્તરે રુક્ખે અચ્છિન્દિત્વા વતિઆદીહિ વિહારપરિચ્છેદં કત્વાવ અન્તોરુક્ખન્તરેસુ એવ પરિવેણપણ્ણસાલાદીનં કરણવસેન યથા અન્તોવિહારમ્પિ વનમેવ હોતિ, એવં વિહારં કરોન્તીતિ અત્થો. યદિ હિ સબ્બં રુક્ખં છિન્દિત્વા વિહારં કરેય્યું, વિહારસ્સ અવનત્તા તં પરિક્ખિપિત્વા ઠિતવનં એકત્થ કિત્તેતબ્બં સિયા, ઇધ પન અન્તોપિ વનત્તા ‘‘વનં ન કિત્તેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. સચે હિ તં કિત્તેન્તિ, ‘‘નિમિત્તસ્સ ઉપરિ વિહારો હોતી’’તિઆદિના અનન્તરે વુત્તદોસો આપજ્જતિ. એકદેસન્તિ વનેકદેસં, રુક્ખવિરહિતટ્ઠાને કતવિહારસ્સ એકપસ્સે ઠિતવનસ્સ એકદેસન્તિ અત્થો.

સૂચિદણ્ડકપ્પમાણોતિ વંસદણ્ડપ્પમાણો. ‘‘લેખનિદણ્ડપ્પમાણો’’તિ કેચિ. માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. દુબ્બલસિક્ખાપદવણ્ણના) પન અવેભઙ્ગિયવિનિચ્છયે ‘‘યો કોચિ અટ્ઠઙ્ગુલસૂચિદણ્ડમત્તોપિ વેળુ…પે… ગરુભણ્ડ’’ન્તિ વુત્તત્તા તનુતરો વેળુદણ્ડોતિ ચ સૂચિદણ્ડોતિ ચ ગહેતબ્બં. વંસનળકસરાવાદીસૂતિ વેળુપબ્બે વા નળપબ્બે વા કપલ્લકાદિમત્તિકભાજનેસુ વાતિ અત્થો. તઙ્ખણમ્પીતિ તરુણપોતકે અમિલાયિત્વા વિરુહનજાતિકે સન્ધાય વુત્તં. યે પન પરિણતા સમૂલં ઉદ્ધરિત્વા રોપિતાપિ છિન્નસાખા વિય મિલાયિત્વા ચિરેન નવમૂલઙ્કુરુપ્પત્તિયા જીવન્તિ, મિયન્તિયેવ વા, તાદિસે કિત્તેતું ન વટ્ટતિ. એતન્તિ નવમૂલસાખાનિગ્ગમનં. સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૧૩૮) પન ‘‘સૂચિદણ્ડકપ્પમાણોતિ સીહળદીપે લેખનિદણ્ડપ્પમાણોતિ વદન્તિ, સો ચ કનિટ્ઠઙ્ગુલિપરિમાણોતિ દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ વુત્તં.

મજ્ઝેતિ સીમાય મહાદિસાનં અન્તો. કોણન્તિ સીમાય ચતૂસુ કોણેસુ દ્વિન્નં દ્વિન્નં મગ્ગાનં સમ્બન્ધટ્ઠાનં. પરભાગે કિત્તેતું વટ્ટતીતિ તેસં ચતુન્નં કોણાનં બહિ નિક્ખમિત્વા ઠિતેસુ અટ્ઠસુ મગ્ગેસુ એકિસ્સા દિસાય એકં, અઞ્ઞિસ્સા દિસાય ચાપરન્તિ એવં ચત્તારોપિ મગ્ગા ચતૂસુ દિસાસુ કિત્તેતું વટ્ટતીતિ અધિપ્પાયો. એવં પન કિત્તિતમત્તેન કથં એકાબદ્ધતા વિગચ્છતીતિ વિઞ્ઞાયતિ. પરતો ગતટ્ઠાનેપિ એતે એવ તે ચત્તારો મગ્ગા. ‘‘ચત્તારો મગ્ગા ચતૂસુ દિસાસુ ગચ્છન્તી’’તિ હિ વુત્તં, તસ્મા એત્થ કારણં વિચિનિતબ્બન્તિ વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૧૩૮) વુત્તં. વિચિનન્તો પન એવં કારણં પઞ્ઞાયતિ – પુબ્બવાક્યેપિ ‘‘વિહારં પરિક્ખિપિત્વા ચત્તારો મગ્ગા’’તિ, પરવાક્યેપિ ‘‘વિહારમજ્ઝેન નિબ્બિજ્ઝિત્વા ગતમગ્ગોપી’’તિ વિહારમેવ સન્ધાય વુત્તો, તસ્મા ઇધાપિ ‘‘કોણં નિબ્બિજ્ઝિત્વા ગતં પના’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૩૮) અટ્ઠકથાયં વુત્તત્તા એતે મગ્ગા વિહારસ્સ કોણમેવ નિબ્બિજ્ઝિંસુ, ન અઞ્ઞમઞ્ઞં મિસ્સિંસુ, તસ્મા એકાબદ્ધભાવાભાવા ચતુન્નં મગ્ગાનં ચતૂસુ ઠાનેસુ કિત્તેતું વટ્ટતીતિ. સારત્થદીપનિયં પન ‘‘પરભાગે કિત્તેતું વટ્ટતીતિ બહિ નિક્ખમિત્વા ઠિતેસુ અટ્ઠસુ મગ્ગેસુ એકિસ્સા દિસાય એકં, અપરાય એકન્તિ એવં ચતૂસુ ઠાનેસુ કિત્તેતું વટ્ટતી’’તિ એત્તકમેવ વુત્તં. વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. મહાવગ્ગ ૧૩૮) પન ‘‘પરભાગેતિ એત્થ એતેહિ બદ્ધટ્ઠાનતો ગતત્તા વટ્ટતિ, તથા દીઘમગ્ગેપિ ગહિતટ્ઠાનતો ગતટ્ઠાનસ્સ અઞ્ઞત્તાતિ વદન્તી’’તિ વુત્તં. તમ્પિ એકાબદ્ધનિમિત્તત્તા વિચારેતબ્બં.

ઉત્તરન્તિયા ભિક્ખુનિયાતિ ઇદઞ્ચ પાળિયં ભિક્ખુનીનં નદીપારગમને નદીલક્ખણસ્સ આગતત્તા વુત્તં, ભિક્ખૂનં અન્તરવાસકતેમનમત્તમ્પિ વટ્ટતિયેવ. સારત્થદીપનિયમ્પિ (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૧૩૮) ‘‘ભિક્ખુનિયા એવ ગહણઞ્ચેત્થ ભિક્ખુનીવિભઙ્ગે ભિક્ખુનીવસેન નદીલક્ખણસ્સ પાળિયં આગતત્તા તેનેવ નયેન દસ્સનત્થં કતં. સીમં બન્ધન્તાનં નિમિત્તં હોતીતિ અયં વુત્તલક્ખણા નદી સમુદ્દં વા પવિસતુ તળાકં વા, પભવતો પટ્ઠાય નિમિત્તં હોતી’’તિ વુત્તં. વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. મહાવગ્ગ ૧૩૮) પન ‘‘અન્તરવાસકો તેમિયતીતિ વુત્તત્તા તત્તકપ્પમાણઉદકેયેવ કાતું વટ્ટતીતિ કેચિ. ‘તેમિયતી’તિ ઇમિના હેટ્ઠિમકોટિયા નદીલક્ખણં વુત્તં, એવરૂપાય નદિયા યસ્મિં ઠાને ચત્તારો માસે અપ્પં વા બહું વા ઉદકં અજ્ઝોત્થરિત્વા પવત્તતિ, તસ્મિં ઠાને અપ્પોદકેપિ ઠત્વા કાતું વટ્ટતીતિ એકે’’તિ વુત્તં.

નદીચતુક્કેપિ એસેવ નયોતિ ઇમિના એકત્થ કિત્તેત્વા અઞ્ઞત્થ પરતો ગતટ્ઠાનેપિ કિત્તેતું ન વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. તેનેવ ચ ‘‘અસમ્મિસ્સા નદિયો પન ચતસ્સોપિ કિત્તેતું વટ્ટતી’’તિ અસમ્મિસ્સગ્ગહણં કતં. અજ્ઝોત્થરિત્વા આવરણં પવત્તતિયેવાતિ આવરણં અજ્ઝોત્થરિત્વા સન્દતિયેવ. અપવત્તમાનાતિ અસન્દમાનુદકા. આવરણઞ્હિ પત્વા નદિયા યત્તકે પદેસે ઉદકં અસન્દમાનં સન્તિટ્ઠતિ, તત્થ નદીનિમિત્તં કાતું ન વટ્ટતિ, ઉપરિ સન્દમાનટ્ઠાનેયેવ વટ્ટતિ. અસન્દમાનટ્ઠાને પન ઉદકનિમિત્તં કાતું વટ્ટતિ. ઠિતમેવ હિ ઉદકં ઉદકનિમિત્તે વટ્ટતિ, ન સન્દમાનં. તેનેવાહ ‘‘પવત્તનટ્ઠાને નદીનિમિત્તં, અપવત્તનટ્ઠાને ઉદકનિમિત્તં કાતું વટ્ટતી’’તિ. ‘‘પવત્તનટ્ઠાને નદીનિમિત્તન્તિ વુત્તત્તા સેતુતો પરતો તત્તકં ઉદકં યદિ પવત્તતિ, નદી એવાતિ વદન્તિ. જાતસ્સરાદીસુ ઠિતોદકં જાતસ્સરાદિપદેસેન અન્તરિકમ્પિ નિમિત્તં કાતું વટ્ટતિ નદીપારસીમાય નિમિત્તં વિય. સચે સો પદેસો કાલન્તરેન ગામખેત્તભાવં પાપુણાતિ, તત્થ અઞ્ઞં સીમં સમ્મન્નિતું વટ્ટતી’’તિ વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. મહાવગ્ગ ૧૩૮) વુત્તં. મૂલેતિ આદિકાલે. નદિં ભિન્દિત્વાતિ યથા ઉદકં અનિચ્છન્તેહિ કસ્સકેહિ મહોઘે નિવટ્ટેતું ન સક્કા, એવં કૂલં ભિન્દિત્વા. નદિં ભિન્દિત્વાતિ વા માતિકામુખદ્વારેન નદીકૂલં ભિન્દિત્વા.

ઉક્ખેપિમન્તિ દીઘરજ્જુના કૂટેહિ ઉસ્સિઞ્ચનીયં. ઉક્ખેપિમન્તિ વા કૂપતો વિય ઉક્ખિપિત્વા ગહેતબ્બં. ઉક્ખેપિમન્તિ વા ઉદ્ધરિત્વા ગહેતબ્બકં.

અસમ્મિસ્સેહીતિ સબ્બદિસાસુ ઠિતપબ્બતેહિ એવ વા પાસાણાદીસુ અઞ્ઞતરેહિ વા નિમિત્તન્તરાબ્યવહિતેહિ. સમ્મિસ્સેહીતિ એકત્થ પબ્બતો, અઞ્ઞત્થ પાસાણોતિ એવં ઠિતેહિ અટ્ઠહિ. નિમિત્તાનં સતેનાપીતિ ઇમિના એકિસ્સાયેવ દિસાય બહૂનિપિ નિમિત્તાનિ ‘‘પુરત્થિમાય દિસાય કિં નિમિત્તં, પબ્બતો, ભન્તે. પુન પુરત્થિમાય દિસાય કિં નિમિત્તં, પાસાણો, ભન્તે’’તિઆદિના (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૩૮) કિત્તેતું વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. સિઙ્ઘાટકસણ્ઠાનાતિ તિકોણા. સિઙ્ઘાટકસણ્ઠાનાતિ વા તિકોણરચ્છાસણ્ઠાના. ચતુરસ્સાતિ સમચતુરસ્સા. મુદિઙ્ગસણ્ઠાના પન આયતચતુરસ્સા, એકકોટિયં સઙ્કોચિતા, તદઞ્ઞાય વિત્થિણ્ણા વા હોતિ. મુદિઙ્ગસણ્ઠાનાતિ વા મુદિઙ્ગભેરી વિય મજ્ઝે વિત્થતા ઉભોસુ કોટીસુ સઙ્કોચિતા હોતિ.

૧૫૯. એવં બદ્ધસીમાય નિમિત્તસમ્પત્તિયુત્તતં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પરિસસમ્પત્તિયુત્તતં દસ્સેતું ‘‘પરિસસમ્પત્તિયુત્તા નામા’’તિઆદિમાહ. તત્થ સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેનાતિ સબ્બહેટ્ઠિમેન ગણનપરિચ્છેદેન, અપ્પતરો ચે ગણો હોતીતિ અધિપ્પાયો. ઇમસ્સ પન સીમાસમ્મુતિકમ્મસ્સ ચતુવગ્ગકરણીયત્તા ‘‘ચતૂહિ ભિક્ખૂહી’’તિ વુત્તં. સન્નિપતિતાતિ સમગ્ગા હુત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ હત્થપાસં અવિજહિત્વા સન્નિપતિતા. ઇમિના ‘‘ચતુવગ્ગકરણીયે કમ્મે ચત્તારો ભિક્ખૂ પકતત્તા કમ્મપ્પત્તા, તે આગતા હોન્તી’’તિ વુત્તં પઠમસમ્પત્તિલક્ખણં દસ્સેતિ. યાવતિકા તસ્મિં ગામક્ખેત્તેતિ યસ્મિં પદેસે સીમં બન્ધિતુકામા, તસ્મિં એકસ્સ ગામભોજકસ્સ આયુપ્પત્તિટ્ઠાનભૂતે ગામક્ખેત્તે ઠિતા ભિક્ખૂતિ સમ્બન્ધો. બદ્ધસીમં વા નદીસમુદ્દજાતસ્સરે વા અનોક્કમિત્વાતિ એતેન એતા બદ્ધસીમાદયો ગામસીમતો સીમન્તરભૂતા, ન તાસુ ઠિતા ગામસીમાય કમ્મં કરોન્તાનં વગ્ગં કરોન્તિ, તસ્મા ન તેસં છન્દો આહરિતબ્બોતિ દસ્સેતિ. તે સબ્બે હત્થપાસે વા કત્વાતિ વગ્ગકમ્મપરિહરણત્થં સન્નિપતિતું સમત્થે તે ગામક્ખેત્તટ્ઠે સબ્બે ભિક્ખૂ સઙ્ઘસ્સ હત્થપાસે કત્વાતિ અત્થો. છન્દં વા આહરિત્વાતિ સન્નિપતિતું અસમત્થાનં છન્દં આહરિત્વા. તસ્મિં ગામક્ખેત્તે યદિપિ સહસ્સભિક્ખૂ હોન્તિ, તેસુ ચત્તારોયેવ કમ્મપ્પત્તા, અવસેસા છન્દારહા, તસ્મા અનાગતાનં છન્દો આહરિતબ્બોતિ અત્થો, ઇમિના ‘‘છન્દારહાનં છન્દો આહટો હોતી’’તિ વુત્તં દુતિયસમ્પત્તિલક્ખણમાહ. ‘‘સમ્મુખીભૂતા ન પટિક્કોસન્તી’’તિ વુત્તં તતિયસમ્પત્તિલક્ખણં પન ઇમેસં સામત્થિયેન વુત્તં હોતિ.

૧૬૦. એવં બદ્ધસીમાય પરિસસમ્પત્તિયુત્તતં દસ્સેત્વા ઇદાનિ કમ્મવાચાસમ્પત્તિયુત્તતં દસ્સેતું ‘‘કમ્મવાચાસમ્પત્તિયુત્તા નામા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘સુણાતુ મે’’તિઆદીનં અત્થો હેટ્ઠા ઉપસમ્પદકમ્મવાચાવણ્ણનાયં વુત્તોવ. એવં વુત્તાયાતિ એવં ઇમિના અનુક્કમેન ઉપોસથક્ખન્ધકે (મહાવ. ૧૩૮-૧૩૯) ભગવતા વુત્તાય. પરિસુદ્ધાયાતિ ઞત્તિદોસઅનઉસ્સાવનદોસેહિ પરિસમન્તતો સુદ્ધાય. ઞત્તિદુતિયકમ્મવાચાયાતિ એકાય ઞત્તિયા એકાય અનુસ્સાવનાય કરિયમાનત્તા ઞત્તિ એવ દુતિયા ઇમિસ્સા કમ્મવાચાયાતિ ઞત્તિદુતિયકમ્મવાચા, તાય. નિમિત્તાનં અન્તો સીમા હોતિ, નિમિત્તાનિ સીમતો બહિ હોન્તિ નિમિત્તાનિ બહિ કત્વા હેટ્ઠા પથવીસન્ધારઉદકં પરિયન્તં કત્વા સીમાય ગતત્તા.

૧૬૧. એવં સમાનસંવાસકસીમાસમ્મુતિયા કમ્મવાચાસમ્પત્તિં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અધિટ્ઠિતતેચીવરિકાનં ભિક્ખૂનં ચીવરે સુખપરિભોગત્થં ભગવતા પઞ્ઞત્તં અવિપ્પવાસસીમાસમ્મુતિકમ્મવાચાસમ્પત્તિં દસ્સેન્તો ‘‘એવં બદ્ધાય ચ’’ત્યાદિમાહ. તત્થ તિચીવરેન અવિપ્પવાસં સમ્મન્નેય્યાતિ યથા અધિટ્ઠિતતેચીવરિકો ભિક્ખુ અન્તોસીમાયં તિચીવરેન વિપ્પવસન્તોપિ અવિપ્પવાસોયેવ હોતિ, દુતિયકથિનસિક્ખાપદેન (પારા. ૪૭૧ આદયો) આપત્તિ ન હોતિ, એવં તં સમાનસંવાસકસીમં તિચીવરેન અવિપ્પવાસં સમ્મન્નેય્યાતિ અત્થો. ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચાતિ યદિ તિસ્સા સમાનસંવાસકસીમાય અન્તો ગામો અત્થિ, તં ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચ ઠપેત્વા તતો વિનિમુત્તં તં સમાનસંવાસકસીમં તિચીવરેન અવિપ્પવાસં સમ્મન્નેય્યાતિ અત્થો.

સીમસઙ્ખ્યંયેવ ગચ્છતીતિ અવિપ્પવાસસીમસઙ્ખ્યંયેવ ગચ્છતિ. એકમ્પિ કુલં પવિટ્ઠં વાતિ અભિનવકતગેહેસુ સબ્બપઠમં એકમ્પિ કુલં પવિટ્ઠં અત્થિ. અગતં વાતિ પોરાણકગામે અઞ્ઞેસુ કુલેસુ ગેહાનિ છડ્ડેત્વા ગતેસુપિ એકમ્પિ કુલં અગતં અત્થીતિ અત્થો.

૧૬૨. એવં સઙ્ખેપેન સીમાસમ્મુતિં દસ્સેત્વા પુન વિત્થારેન દસ્સેન્તો ‘‘અયમેત્થ સઙ્ખેપો, અયં પન વિત્થારો’’તિઆદિમાહ. સીમાય ઉપચારં ઠપેત્વાતિ આયતિં બન્ધિતબ્બાય સીમાય નેસં વિહારાનં પરિચ્છેદતો બહિ સીમન્તરિકપ્પહોનકં ઉપચારં ઠપેત્વા. બદ્ધા સીમાયેસુ વિહારેસુ, તે બદ્ધસીમા. પાટિયેક્કન્તિ પચ્ચેકં. બદ્ધસીમાસદિસાનીતિ યથા બદ્ધસીમાસુ ઠિતા અઞ્ઞમઞ્ઞં છન્દાદિં અનપેક્ખિત્વા પચ્ચેકં કમ્મં કાતું લભન્તિ, એવં ગામસીમાસુ ઠિતાપીતિ દસ્સેતિ. અન્તોનિમિત્તગતેહિ પનાતિ એકસ્સ ગામસ્સ ઉપડ્ઢં અન્તોકત્તુકામતાય સતિ સબ્બેસં આગમને પયોજનં નત્થીતિ કત્વા વુત્તં. આગન્તબ્બન્તિ ચ સામીચિવસેન વુત્તં, નાયં નિયમો ‘‘આગન્તબ્બમેવા’’તિ. તેનેવાહ ‘‘આગમનમ્પિ અનાગમનમ્પિ વટ્ટતી’’તિ. અબદ્ધાય હિ સીમાય નાનાગામક્ખેત્તાનં નાનાસીમસભાવત્તા તેસં અનાગમનેપિ વગ્ગકમ્મં ન હોતિ, તસ્મા અનાગમનમ્પિ વટ્ટતિ. બદ્ધાય પન સીમાય એકસીમભાવતો પુન અઞ્ઞસ્મિં કમ્મે કરિયમાને અન્તોસીમગતેહિ આગન્તબ્બમેવાતિ આહ ‘‘અવિપ્પવાસસીમા…પે… આગન્તબ્બ’’ન્તિ. નિમિત્તકિત્તનકાલે અસોધિતાયપિ સીમાય નેવત્થિ દોસો નિમિત્તકિત્તનસ્સ અપલોકનાદીસુ અઞ્ઞતરાભાવતો.

ભેરિસઞ્ઞં વાતિ સમ્મન્નનપરિયોસાનં કરોમાતિ વત્વાતિ લિખિતં. તેન તાદિસે કાલે તં કપ્પતીતિ સિદ્ધં હોતિ. ભેરિસઞ્ઞં વા સઙ્ખસઞ્ઞં વાતિ પન તેસં સદ્દં સુત્વા ઇદાનિ સઙ્ઘો સીમં બન્ધતીતિ ઞત્વા આગન્તુકભિક્ખૂનં તં ગામક્ખેત્તં અપ્પવેસનત્થં, આરામિકાદીનઞ્ચ તેસં નિવારણત્થં કમ્મવાચારદ્ધકાલેયેવ સઞ્ઞા કરીયતિ, એવં સતિ તં કરણં સપ્પયોજનં હોતિ. તેનેવ ‘‘ભેરિસઙ્ખસદ્દં કત્વા’’તિ અવત્વા ‘‘ભેરિસઙ્ખસઞ્ઞં કત્વા’’તિ સઞ્ઞાગ્ગહણં કતં. ‘‘સઞ્ઞં કત્વા’’તિ ચ પુબ્બકાલકિરિયં વત્વા ‘‘કમ્મવાચાય સીમા બન્ધિતબ્બા’’તિ અપરકાલકિરિયં વદતિ, પરિયોસાનકાલે પન સબ્બતૂરિયાતાલિકસઙ્ઘુટ્ઠં કત્વા દેવમનુસ્સાનં અનુમોદનં કારેતબ્બં હોતીતિ વેદિતબ્બં.

૧૬૩. ભણ્ડુકમ્માપુચ્છનં સન્ધાય પબ્બજ્જાગ્ગહણં. સુખકરણત્થન્તિ સબ્બેસં સન્નિપાતનપરિસ્સમં પહાય અપ્પતરેહિ સુખકરણત્થં. એકવીસતિ ભિક્ખૂ ગણ્હાતીતિ વીસતિવગ્ગકરણીયપરમત્તા સઙ્ઘકમ્મસ્સ કમ્મારહેન સદ્ધિં એકવીસતિ ભિક્ખૂ ગણ્હાતિ. ઇદઞ્ચ નિસિન્નાનં વસેન વુત્તં. હેટ્ઠિમન્તતો હિ યત્થ એકવીસતિ ભિક્ખૂ નિસીદિતું સક્કોન્તિ, તત્તકે પદેસે સીમં બન્ધિતું વટ્ટતિ. ઇદઞ્ચ કમ્મારહેન સહ અબ્ભાનકારકાનમ્પિ પહોનકત્થં વુત્તં. નિમિત્તુપગા પાસાણા ઠપેતબ્બાતિ ઇદં યથારુચિતટ્ઠાને રુક્ખનિમિત્તાદીનં દુલ્લભતાય વડ્ઢિત્વા ઉભિન્નં બદ્ધસીમાનં સઙ્કરકરણતો ચ પાસાણનિમિત્તસ્સ ચ તદભાવતો યત્થ કત્થચિ આનેત્વા ઠપેતું સુકરતાય ચ વુત્તં. તથા સીમન્તરિકપાસાણા ઠપેતબ્બાતિ એત્થાપિ. ચતુરઙ્ગુલપ્પમાણાપીતિ યથા ખણ્ડસીમપરિચ્છેદતો બહિ નિમિત્તપાસાણં ચતુરઙ્ગુલમત્તં ઠાનં સમન્તા નિગચ્છતિ, અવસેસં ઠાનં અન્તોખણ્ડસીમાયં હોતિયેવ, એવં તેસુ ઠપિતેસુ ચતુરઙ્ગુલમત્તા સીમન્તરિકા હોતીતિ દટ્ઠબ્બં.

સીમન્તરિકપાસાણાતિ સીમન્તરિકાય ઠપિતનિમિત્તપાસાણા. તે પન કિત્તેન્તેન દક્ખિણતો અનુપરિયાયન્તેનેવ કિત્તેતબ્બા. કથં? ખણ્ડસીમતો હિ પચ્છિમાય દિસાય પુરત્થિમાભિમુખેન ઠત્વા ‘‘પુરત્થિમાય દિસાય કિં નિમિત્ત’’ન્તિ તત્થ સબ્બાનિ નિમિત્તાનિ અનુક્કમેન કિત્તેત્વા, તથા ઉત્તરાય દિસાય દક્ખિણાભિમુખેન ઠત્વા ‘‘દક્ખિણાય દિસાય કિં નિમિત્ત’’ન્તિ અનુક્કમેન કિત્તેત્વા, તથા પુરત્થિમાય દિસાય પચ્છિમાભિમુખેન ઠત્વા ‘‘પચ્છિમાય દિસાય કિં નિમિત્ત’’ન્તિ અનુક્કમેન કિત્તેત્વા, તથા દક્ખિણાય દિસાય ઉત્તરાભિમુખેન ઠત્વા ‘‘ઉત્તરાય દિસાય કિં નિમિત્ત’’ન્તિ તત્થ સબ્બાનિ નિમિત્તાનિ અનુક્કમેન કિત્તેત્વા પુન પચ્છિમાય દિસાય પુરત્થિમાભિમુખેન ઠત્વા પુરિમકિત્તિતં વુત્તનયેન પુન કિત્તેતબ્બં. એવં બહૂનમ્પિ ખણ્ડસીમાનં સીમન્તરિકપાસાણા પચ્ચેકં કિત્તેતબ્બા. તતોતિ પચ્છા. અવસેસનિમિત્તાનીતિ મહાસીમાય બાહિરન્તરેસુ અવસેસનિમિત્તાનિ. ન સક્ખિસ્સન્તીતિ અવિપ્પવાસસીમાય બદ્ધભાવં અસલ્લક્ખેત્વા ‘‘સમાનસંવાસકસીમમેવ સમૂહનિસ્સામા’’તિ વાયમન્તા ન સક્ખિસ્સન્તિ. બદ્ધાય હિ અવિપ્પવાસસીમાય તં સમૂહનિત્વા ‘‘સમાનસંવાસકસીમં સમૂહનિસ્સામા’’તિ કતાયપિ કમ્મવાચાય અસમૂહતાવ હોતિ સીમા. પઠમઞ્હિ અવિપ્પવાસં સમૂહનિત્વા પચ્છા સીમા સમૂહનિતબ્બા. ખણ્ડસીમતો પટ્ઠાય બન્ધનં આચિણ્ણં, આચિણ્ણકરણેનેવ ચ સમ્મોહો ન હોતીતિ આહ ‘‘ખણ્ડસીમતોવ પટ્ઠાય બન્ધિતબ્બા’’તિ. ઉભિન્નમ્પિ ન કોપેન્તીતિ ઉભિન્નમ્પિ કમ્મં ન કોપેન્તિ. એવં બદ્ધાસુ પન…પે… સીમન્તરિકા હિ ગામક્ખેત્તં ભજતીતિ ન આવાસવસેન સામગ્ગિપરિચ્છેદો, કિન્તુ સીમાવસેનેવાતિ દસ્સનત્થં વુત્તં.

કુટિગેહેતિ ભૂમિયં કતતિણકુટિયં. ઉદુક્ખલન્તિ ઉદુક્ખલાવાટસદિસખુદ્દકાવાટં. નિમિત્તં ન કાતબ્બન્તિ રાજિ વા ઉદુક્ખલં વા નિમિત્તં ન કાતબ્બં. ઇદઞ્ચ યથાવુત્તેસુ અટ્ઠસુ નિમિત્તેસુ અનાગતત્તેન ન વટ્ટતીતિ સિદ્ધમ્પિ ‘‘અવિનસ્સકસઞ્ઞાણમિદ’’ન્તિ સઞ્ઞાય કોચિ મોહેન નિમિત્તં કરેય્યાતિ દૂરતો વિપત્તિપરિહારત્થં વુત્તં. નિમિત્તુપગપાસાણે ઠપેત્વાતિ સઞ્ચારિમનિમિત્તસ્સ કમ્પનતાય વુત્તં. એવં ઉપરિ ‘‘ભિત્તિં અકિત્તેત્વા’’તિઆદીસુપિ સિદ્ધમેવત્થં પુનપ્પુનં કથને કારણં વેદિતબ્બં. સીમાવિપત્તિ હિ ઉપસમ્પદાદિસબ્બકમ્મવિપત્તિમૂલન્તિ તસ્સ દ્વારં સબ્બથાપિ પિદહનવસેન વત્તબ્બં. સબ્બં વત્વાવ ઇધ આચરિયા વિનિચ્છયં કથેસુન્તિ દટ્ઠબ્બં.

ભિત્તિન્તિ ઇટ્ઠકદારુમત્તિકામયં. સિલામયાય પન ભિત્તિયા નિમિત્તુપગં એકં પાસાણં તંતંદિસાય કિત્તેતું વટ્ટતિ. અનેકસિલાહિ ચિનિતં સકલં ભિત્તિં કિત્તેતું ન વટ્ટતિ ‘‘એસો પાસાણો નિમિત્ત’’ન્તિ એકવચનેન વત્તબ્બતો. અન્તોકુટ્ટમેવાતિ એત્થ અન્તોકુટ્ટેપિ નિમિત્તાનં ઠિતોકાસતો અન્તો એવ સીમાતિ ગહેતબ્બં. પમુખે નિમિત્તપાસાણે ઠપેત્વાતિ ગબ્ભાભિમુખેપિ બહિપમુખે ગબ્ભવિત્થારપ્પમાણે ઠાને પાસાણે ઠપેત્વા સમ્મન્નિતબ્બા. એવઞ્હિ ગબ્ભપમુખાનં અન્તરે ઠિતકુટ્ટમ્પિ ઉપાદાય અન્તો ચ બહિ ચ ચતુરસ્સસણ્ઠાનાવ સીમા હોતિ. બહીતિ સકલસ્સ કુટિલેણસ્સ સમન્તતો બહિ.

અન્તો ચ બહિ ચ સીમા હોતીતિ મજ્ઝે ઠિતભિત્તિયા સહ ચતુરસ્સસીમા હોતિ. ઉપરિપાસાદેયેવ હોતી’’તિ ઇમિના ગબ્ભસ્સ ચ પમુખસ્સ ચ અન્તરા ઠિતભિત્તિયા એકત્તા તત્થ ચ એકવીસતિયા ભિક્ખૂનં ઓકાસાભાવેન હેટ્ઠા ન ઓતરતિ, ઉપરિભિત્તિ પન સીમટ્ઠાવ હોતીતિ દસ્સેતિ. હેટ્ઠા ન ઓતરતીતિ ભિત્તિતો ઓરં નિમિત્તાનિ ઠપેત્વા કિત્તિતત્તા હેટ્ઠા આકાસપ્પદેસં ન ઓતરતિ, ઉપરિ કતે પાસાદેતિ અત્થો. હેટ્ઠિમતલે કુટ્ટોતિ હેટ્ઠિમતલે ચતૂસુ દિસાસુ ઠિતકુટ્ટો. સચે હિ દ્વીસુ, તીસુ એવ વા દિસાસુ કુટ્ટો તિટ્ઠેય્ય, હેટ્ઠા ન ઓતરતિ. હેટ્ઠાપિ ઓતરતીતિ સચે હેટ્ઠા અન્તોભિત્તિયં એકવીસતિયા ભિક્ખૂનં ઓકાસો હોતિ, ઓતરતિ. ઓતરમાના ચ ન ઉપરિસીમપ્પમાણેન ઓતરતિ, સમન્તા ભિત્તિપ્પમાણેન ઓતરતિ. ચતુન્નં પન ભિત્તીનં બાહિરન્તપરિચ્છેદેન હેટ્ઠાભૂમિભાગે ઉદકપરિયન્તં કત્વા ઓતરતિ, ન પન ભિત્તીનં બહિ કેસગ્ગમત્તમ્પિ ઠાનં. પાસાદભિત્તિતોતિ ઉપરિમતલે ભિત્તિતો. ઓતરણાનોતરણં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બન્તિ સચે હેટ્ઠા એકવીસતિયા ભિક્ખૂનં ઓકાસો હોતિ, ઓતરતિ, નો ચે, ન ઓતરતીતિ અધિપ્પાયોતિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૧૩૮) વુત્તં. વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૧૩૮) પન ‘‘ઉપરિસીમપ્પમાણસ્સ અન્તોગધાનં હેટ્ઠિમતલે ચતૂસુ દિસાસુ કુટ્ટાનં તુલારુક્ખેહિ એકસમ્બન્ધતં, તદન્તો પચ્છિમસીમપ્પમાણતાદિઞ્ચ સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. કિઞ્ચાપેત્થ નિય્યૂહકાદયો નિમિત્તાનં ઠિતોકાસતાય બજ્ઝમાનક્ખણે સીમા ન હોન્તિ, બદ્ધાય પન સીમાય સીમટ્ઠાવ હોન્તીતિ દટ્ઠબ્બા.

પરિયન્તથમ્ભાનન્તિ નિમિત્તગતપાસાણત્થમ્ભે સન્ધાય વુત્તં. ઉપરિમતલેન સમ્બદ્ધો હોતીતિ ઇદં કુટ્ટાનં અન્તરા સીમટ્ઠાનં થમ્ભાનં અભાવતો વુત્તં. યદિ હિ ભવેય્યું, કુટ્ટે ઉપરિમતલેન અસમ્બન્ધેપિ સીમટ્ઠથમ્ભાનં ઉપરિ ઠિતો પાસાદો સીમટ્ઠોવ હોતિ. સચે પન બહૂનં થમ્ભપન્તીનં ઉપરિ કતપાસાદસ્સ હેટ્ઠાપથવિયં સબ્બબાહિરાય થમ્ભપન્તિયા અન્તો નિમિત્તપાસાણે ઠપેત્વા સીમા બદ્ધા હોતિ, એત્થ કથન્તિ? એત્થાપિ ‘‘યં તાવ સીમટ્ઠથમ્ભેહેવ ધારિયમાનાનં તુલાનં ઉપરિમતલં, સબ્બં તં સીમટ્ઠમેવ, એત્થ વિવાદો નત્થિ, યં પન સીમટ્ઠથમ્ભપન્તિયા, અસીમટ્ઠાય બાહિરથમ્ભપન્તિયા ચ સમધુરં ધારયમાનાનં તુલાનં ઉપરિમતલં, તત્થ ઉપડ્ઢં સીમા’’તિ કેચિ વદન્તિ. ‘‘સકલમ્પિ ગામસીમા’’તિ અપરે. ‘‘બદ્ધસીમા એવા’’તિ અઞ્ઞે. તસ્મા કમ્મં કરોન્તેહિ ગરૂહિ નિરાસઙ્કટ્ઠાને ઠત્વા સબ્બં તં આસઙ્કટ્ઠાનં સોધેત્વાવ કમ્મં કાતબ્બં, સન્નિટ્ઠાનકારણં વા ગવેસિત્વા તદનુગુણં કાતબ્બં.

તાલમૂલકપબ્બતેતિ તાલક્ખન્ધમૂલસદિસે હેટ્ઠા થૂલો હુત્વા કમેન કિસો હુત્વા ઉગ્ગતો હિન્તાલમૂલસદિસો નામ હોતિ. વિતાનસણ્ઠાનોતિ અહિચ્છત્તકસણ્ઠાનો. પણવસણ્ઠાનોતિ મજ્ઝે તનુકો, હેટ્ઠા ચ ઉપરિ ચ વિત્થિણ્ણો. હેટ્ઠા વા મજ્ઝે વાતિ મુદિઙ્ગસણ્ઠાનસ્સ હેટ્ઠા, પણવસણ્ઠાનસ્સ મજ્ઝે. સપ્પફણસદિસો પબ્બતોતિ સપ્પફણો વિય ખુજ્જો, મૂલટ્ઠાનતો અઞ્ઞત્થ અવનતસીસો. આકાસપબ્ભારન્તિ ભિત્તિયા અપરિક્ખિત્તપબ્ભારં. સીમપ્પમાણોતિ અન્તો આકાસેન સદ્ધિં પચ્છિમસીમપ્પમાણો. સો ચ પાસાણો સીમટ્ઠોતિ ઇમિના ઈદિસેહિ સુસિરપાસાણલેણકુટ્ટાદીહિ પરિચ્છિન્ને ભૂમિભાગે એવ સીમા પતિટ્ઠાતિ, ન અપરિચ્છિન્ને. તે પન સીમટ્ઠત્તા સીમા હોન્તિ, ન સરૂપેન સીમટ્ઠમઞ્ચાદિ વિયાતિ દસ્સેતિ. સચે પન સો સુસિરપાસાણો ભૂમિં અનાહચ્ચ આકાસગતો ઓલમ્બતિ, સીમા ન ઓતરતિ. સુસિરપાસાણો પન સયં સીમાપટિબદ્ધત્તા સીમા હોતિ, કથં પન પચ્છિમપ્પમાણરહિતેહિ એતેહિ સુસિરપાસાણાદીહિ સીમા ન ઓતરતીતિ ઇદં સદ્ધાતબ્બન્તિ? અટ્ઠકથાપમાણતો.

અપિચેત્થ સુસિરપાસાણભિત્તિઅનુસારેન મૂસિકાદીનં વિય સીમાય હેટ્ઠિમતલે ઓતરણકિચ્ચં નત્થિ, હેટ્ઠા પન પચ્છિમસીમપ્પમાણે આકાસે દ્વઙ્ગુલમત્તબહલેહિ પાસાણભિત્તિઆદીહિપિ ઉપરિમતલં આહચ્ચ ઠિતેહિ સબ્બસો, યેભુય્યેન વા પરિચ્છિન્ને સતિ ઉપરિ બજ્ઝમાના સીમા તેહિ પાસાણાદીહિ અન્તરિતાય તપ્પરિચ્છિન્નાય હેટ્ઠાભૂમિયાપિ ઉપરિમતલેન સદ્ધિં એકક્ખણે પતિટ્ઠાતિ, નદીપારસીમા વિય નદીઅન્તરિતેસુ ઉભોસુ તીરેસુ લેણાદીસુ અપનીતેસુપિ હેટ્ઠા ઓતિણ્ણસીમા યાવ સાસનન્તરધાના ન વિગચ્છતિ, પઠમં પન ઉપરિ સીમાય બદ્ધાય પચ્છા લેણાદિકતેસુપિ હેટ્ઠાભૂમિયં સીમા ઓતરતિ એવ, કેચિ તં ન ઇચ્છન્તિ, એવં ઉભયત્થ પતિટ્ઠિતા ચ સા સીમા એકાવ હોતિ ગોત્તાદિજાતિ વિય બ્યત્તિભેદેસૂતિ ગહેતબ્બં. સબ્બા એવ હિ બદ્ધસીમા અબદ્ધસીમા ચ અત્તનો અત્તનો પકતિનિસ્સયકે ગામારઞ્ઞાદિકે ખેત્તે યથાપરિચ્છેદં સબ્બત્થ સાકલ્યેન એકસ્મિં ખણે બ્યાપિની પરમત્થતો અવિજ્જમાનમ્પિ તે તે નિસ્સયભૂતે પરમત્થધમ્મે, તં તં કિરિયાવિસેસમ્પિ વા ઉપાદાય લોકિયેહિ સાસનિકેહિ ચ યથારહં એકત્તેન પઞ્ઞત્તત્તા સનિસ્સયેકરૂપા એવ. તથા હિ એકો ગામો અરઞ્ઞં નદી જાતસ્સરો સમુદ્દોતિ એવં લોકે, ‘‘સમ્મતા સા સીમા સઙ્ઘેન, અગામકે ચે, ભિક્ખવે, અરઞ્ઞે સમન્તા સત્તબ્ભન્તરા, અયં તત્થ સમાનસંવાસા એકૂપોસથા’’તિઆદિના સાસને ચ એકવોહારો દિસ્સતિ, ન પરમત્થતો. એકસ્સ અનેકધમ્મેસુ બ્યાપનમત્થિ કસિણેકદેસાદિવિકપ્પાસમાનતાય એકત્તહાનિતોતિ અયં નો મતિ.

અસ્સ હેટ્ઠાતિ સપ્પફણપબ્બતસ્સ હેટ્ઠા આકાસપબ્ભારે. લેણસ્સાતિ લેણં ચે કતં, તસ્સ લેણસ્સાતિ અત્થો. તમેવ પુન લેણં પઞ્ચહિ પકારેહિ વિકપ્પેત્વા ઓતરણાનોતરણવિનિચ્છયં દસ્સેતું આહ ‘‘સચે પન હેટ્ઠા’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘હેટ્ઠા’’તિ ઇમસ્સ ‘‘લેણં હોતી’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. હેટ્ઠા લેણઞ્ચ એકસ્મિં પદેસેતિ આહ ‘‘અન્તો’’તિ, પબ્બતસ્સ અન્તો, પબ્બતમૂલેતિ અત્થો. તમેવ અન્તોસદ્દં સીમાપરિચ્છેદેન વિસેસેતું ‘‘ઉપરિમસ્સ સીમાપરિચ્છેદસ્સ પારતો’’તિ વુત્તં. પબ્બતપાદં પન અપેક્ખિત્વા ‘‘ઓરતો’’તિ વત્તબ્બેપિ સીમાનિસ્સયં પબ્બતગ્ગં સન્ધાય ‘‘પારતો’’તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. તેનેવ ‘‘બહિ લેણ’’ન્તિ એત્થ બહિસદ્દં વિસેસેન્તો ‘‘ઉપરિમસ્સ સીમાપરિચ્છેદસ્સ ઓરતો’’તિ આહ. બહિસીમા ન ઓતરતીતિ એત્થ બહીતિ પબ્બતપાદે લેણં સન્ધાય વુત્તં. લેણસ્સ ચ બહિભૂતે ઉપરિસીમાપરિચ્છેદસ્સ હેટ્ઠાભાગે સીમા ન ઓતરતીતિ અત્થો. અન્તો સીમાતિ લેણસ્સ ચ પબ્બતપાદસ્સ ચ અન્તો અત્તનો ઓતરણારહટ્ઠાને ન ઓતરતીતિ અત્થો. ‘‘બહિ સીમા ન ઓતરતિ, અન્તો સીમા ન ઓતરતી’’તિ ચેત્થ અત્તનો ઓતરણારહટ્ઠાને લેણાભાવેન સીમાય સબ્બથા અનોતરણમેવ દસ્સિતન્તિ ગહેતબ્બં. તત્થ હિ અનોતરન્તી ઉપરિ એવ હોતીતિ અયં વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૧૩૮) આગતો વિનિચ્છયો.

સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૧૩૮) પન ‘‘અન્તોલેણં હોતીતિ પબ્બતસ્સ અન્તોલેણં હોતી’’તિ એત્તકમેવ આગતો. વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. મહાવગ્ગ ૧૩૮) ન ‘‘અન્તોલેણન્તિ પબ્બતસ્સ અન્તોલેણં. દ્વારં પન સન્ધાય ‘પારતો ઓરતો’તિ વુત્તં, સબ્બથાપિ સીમતો બહિલેણેન ઓતરતીતિ અધિપ્પાયો’’તિ આગતો. અયં પન અન્તોલેણબહિલેણવિનિચ્છયો ગમ્ભીરો દુદ્દસો દુરનુબોધોતિ આચરિયા વદન્તિ, તથાપિ વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૧૩૮) આગતં નયં નિસ્સાય સુટ્ઠુ વિનિચ્છિતબ્બો વિઞ્ઞૂહીતિ. બહિ પતિતં અસીમાતિઆદિના ઉપરિપાસાદાદીસુ અથિરનિસ્સયેસુ ઠિતા સીમાપિ તેસં વિનાસેન વિનસ્સતીતિ દસ્સિતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

પોક્ખરણિં ખણન્તિ, સીમાયેવાતિ એત્થ સચે હેટ્ઠા ઉમઙ્ગનદી સીમપ્પમાણતો અનૂના પઠમમેવ પવત્તા હોતિ, સીમા ચ પચ્છા બદ્ધા નદિતો ઉપરિ એવ હોતિ, નદિં આહચ્ચ પોક્ખરણિયા ચ ખતાય સીમા વિનસ્સતીતિ દટ્ઠબ્બં. હેટ્ઠાપથવીતલેતિ અનન્તરા ભૂમિવિવરે.

સીમમાળકેતિ ખણ્ડસીમઙ્ગણે. વટરુક્ખોતિ ઇદં પારોહોપત્થમ્ભેન અતિદૂરમ્પિ ગન્તું સમત્થસાખાસમઙ્ગિતાય વુત્તં. સબ્બરુક્ખલતાદીનમ્પિ સમ્બન્ધો ન વટ્ટતિ એવ. તેનેવ નાવારજ્જુસેતુસમ્બન્ધોપિ પટિક્ખિત્તો. તતોતિ તતો સાખતો. મહાસીમાય પથવીતલન્તિ એત્થ આસન્નતરમ્પિ ગામસીમં અગ્ગહેત્વા બદ્ધસીમાય એવ ગહિતત્તા ગામસીમબદ્ધસીમાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં રુક્ખાદિસમ્બન્ધેપિ સમ્ભેદદોસો નત્થિ અઞ્ઞમઞ્ઞં નિસ્સયનિસ્સિતભાવેન પવત્તિતોતિ ગહેતબ્બં. યદિ હિ તાસમ્પિ સમ્બન્ધદોસો ભવેય્ય, કથં ગામસીમાય બદ્ધસીમા સમ્મન્નિતબ્બા ભવેય્ય? યસ્સા હિ સીમાય યાય સીમાય સદ્ધિં સમ્બન્ધે દોસો ભવેય્ય, સા તત્થ બન્ધિતુમેવ ન વટ્ટતિ બદ્ધસીમઉદકુક્ખેપસીમાસુ બદ્ધસીમા વિય, અત્તનો અનિસ્સયભૂતગામસીમાદીસુ ઉદકુક્ખેપસીમા વિય ચ, તેનેવ ‘‘સચે પન રુક્ખસ્સ સાખા વાતતો નિક્ખન્તપારોહો વા બહિનદીતીરે વિહારસીમાય વા ગામસીમાય વા પતિટ્ઠિતો’’તિઆદિના ઉદકુક્ખેપસીમાય અત્તનો અનિસ્સયભૂતગામસીમાદીહિ એવ સમ્બન્ધદોસો દસ્સિતો, ન નદીસીમાય, એવમિધાપીતિ દટ્ઠબ્બં. અયઞ્ચત્થો ઉપરિ પાકટો ભવિસ્સતિ. આહચ્ચાતિ ફુસિત્વા.

મહાસીમં વા સોધેત્વાતિ મહાસીમગતાનં સબ્બેસં ભિક્ખૂનં હત્થપાસાનયનછન્દાહરણાદિવસેન સકલં મહાસીમં સોધેત્વા. એતેન સબ્બવિપત્તિયો મોચેત્વા પુબ્બે સુટ્ઠુ બદ્ધાનમ્પિ દ્વિન્નં બદ્ધસીમાનં પચ્છા રુક્ખાદિસમ્બન્ધેન ઉપ્પજ્જનતો ઈદિસો પાળિમુત્તકો સમ્બન્ધદોસો અત્થીતિ દસ્સેતિ, સો ચ ‘‘ન, ભિક્ખવે, સીમાય સીમા સમ્ભિન્દિતબ્બા’’તિઆદિના બદ્ધસીમાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્ભેદજ્ઝોત્થરણં પટિક્ખિપિત્વા ‘‘અનુજાનામિ ભિક્ખવે સીમં સમ્મન્નન્તેન સીમન્તરિકં ઠપેત્વા સીમં સમ્મન્નિતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૧૪૮) ઉભિન્નં બદ્ધસીમાનં અન્તરા સીમન્તરિકં ઠપેત્વા બન્ધિતું અનુજાનનેન સમ્ભેદજ્ઝોત્થરણે વિય તાસં અઞ્ઞમઞ્ઞં ફુસિત્વા તિટ્ઠનવસેન બન્ધનમ્પિ ન વટ્ટતીતિ સિદ્ધત્તા બદ્ધાનમ્પિ તાસં પચ્છા અઞ્ઞમઞ્ઞં એકરુક્ખાદીહિ ફુસિત્વા ઠાનમ્પિ ન વટ્ટતીતિ ભગવતો અધિપ્પાયઞ્ઞૂહિ સઙ્ગીતિકારકેહિ નિદ્ધારિતો બન્ધનકાલે પટિક્ખિત્તસ્સ સમ્બન્ધદોસસ્સ અનુલોમેન અકપ્પિયાનુલોમત્તા. અયં પન સમ્બન્ધદોસો પુબ્બે સુટ્ઠુ બદ્ધાનં પચ્છા સઞ્જાતત્તા બજ્ઝમાનક્ખણે વિય અસીમત્તં કાતું ન સક્કોતિ, તસ્મા રુક્ખાદિસમ્બન્ધે અપનીતમત્તે તા સીમા પાકતિકા હોન્તિ. યથા ચાયં પચ્છા ન વટ્ટતિ, એવં બજ્ઝમાનક્ખણેપિ તાસં રુક્ખાદિસમ્બન્ધે સતિ તા બન્ધિતું ન વટ્ટતીતિ દટ્ઠબ્બં.

કેચિ પન મહાસીમં વા સોધેત્વાતિ એત્થ ‘‘મહાસીમગતા ભિક્ખૂ યથા તં સાખં વા પારોહં વા કાયકાયપટિબદ્ધેહિ ન ફુસન્તિ, એવં સોધનમેવ ઇધાધિપ્પેતં, ન સકલસીમાસોધન’’ન્તિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં અટ્ઠકથાય વિરુજ્ઝનતો. તથા હિ ‘‘મહાસીમાય પથવીતલં વા તત્થજાતકરુક્ખાદીનિ વા આહચ્ચ તિટ્ઠતી’’તિ એવં સાખાપારોહાનં મહાસીમં ફુસિત્વા ઠાનમેવ સમ્બન્ધદોસે કારણત્તેન વુત્તં, ન પન તત્થ ઠિતભિક્ખૂહિ સાખાદીનં ફુસનં. યદિ હિ ભિક્ખૂનં સાખાદિં ફુસિત્વા ઠાનમેવ કારણં સિયા, ‘‘તસ્સ સાખં વા તતો નિગ્ગતપારોહં વા મહાસીમાય પવિટ્ઠં તત્રટ્ઠો કોચિ ભિક્ખુ ફુસિત્વા તિટ્ઠતી’’તિ ભિક્ખુફુસનમેવ વત્તબ્બં સિયા. યઞ્હિ તત્થ મહાસીમાસોધને કારણં, તદેવ તસ્મિં વાક્યે પધાનતો દસ્સેતબ્બં. ન હિ આહચ્ચટ્ઠિતમેવ સાખાદિં ફુસિત્વા ઠિતો ભિક્ખુ સોધેતબ્બો આકાસટ્ઠસાખાદિં ફુસિત્વા ઠિતભિક્ખુસ્સપિ સોધેતબ્બતો, કિં નિરત્થકેન આહચ્ચટ્ઠાનવચનેન, આકાસટ્ઠસાખાસુ ચ ભિક્ખુફુસનમેવ કારણત્તેન વુત્તં, સોધનઞ્ચ તસ્સેવ ભિક્ખુસ્સ હત્થપાસાનયનાદિવસેન સોધનં વુત્તં. ઇધ પન ‘‘મહાસીમં સોધેત્વા’’તિ સકલસીમાસાધારણવચનેન સોધનં વુત્તં, અપિ ચ સાખાદિં ફુસિત્વા ઠિતભિક્ખુમત્તસોધને અભિમતે ‘‘મહાસીમાય પથવીતલ’’ન્તિ વિસેસસીમોપાદાનં નિરત્થકં સિયા યત્થ કત્થચિ અન્તમસો આકાસેપિ ઠત્વા સાખાદિં ફુસિત્વા ઠિતસ્સ સોધેતબ્બતો.

છિન્દિત્વા બહિટ્ઠકા કાતબ્બાતિ તત્થ પતિટ્ઠિતભાવવિયોજનવચનતો ચ વિસભાગસીમાનં ફુસનેનેવ સકલસીમાસોધનહેતુકો અટ્ઠકથાસિદ્ધોયં એકો સમ્બન્ધદોસો અત્થેવાતિ ગહેતબ્બો. તેનેવ ઉદકુક્ખેપસીમાકથાયમ્પિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૪૭) ‘‘વિહારસીમાય વા ગામસીમાય વા પતિટ્ઠિતો’’તિ ચ ‘‘નદીતીરે પન ખાણુકં કોટ્ટેત્વા તત્થ બદ્ધનાવાય વા ન વટ્ટતી’’તિ ચ ‘‘સચે પન સેતુ વા સેતુપાદા વા બહિતીરે પતિટ્ઠિતા, કમ્મં કાતું ન વટ્ટતી’’તિ ચ એવં વિસભાગાસુ ગામસીમાસુ સાખાદીનં ફુસનમેવ સઙ્કરદોસકારણત્તેન વુત્તં, ન ભિક્ખુફુસનં. તથા હિ ‘‘અન્તોનદિયં જાતરુક્ખે બન્ધિત્વા કમ્મં કાતબ્બ’’ન્તિ નદિયં નાવાબન્ધનં અનુઞ્ઞાતં ઉદકુક્ખેપનિસ્સયત્તેન નદીસીમાય સભાગત્તા. યદિ હિ ભિક્ખૂનં ફુસનમેવ પટિચ્ચ સબ્બત્થ સમ્બન્ધદોસો વુત્તો સિયા, નદિયમ્પિ બન્ધનં પટિક્ખિપિતબ્બં ભવેય્ય. તત્થાપિ હિ ભિક્ખુફુસનં કમ્મકોપકારણં હોતિ, તસ્મા સભાગસીમાસુ પવિસિત્વા ભૂમિઆદિં ફુસિત્વા, અફુસિત્વા વા સાખાદિમ્હિ ઠિતે તં સાખાદિં ફુસન્તોવ ભિક્ખુ સોધેતબ્બો. વિસભાગસીમાસુ પન સાખાદિમ્હિ ફુસિત્વા ઠિતે તં સાખાદિં અફુસન્તાપિ સબ્બે ભિક્ખૂ સોધેતબ્બા, અફુસિત્વા ઠિતે પન તં સાખાદિં ફુસન્તાવ ભિક્ખૂ સોધેતબ્બાતિ નિટ્ઠમેત્થ ગન્તબ્બં.

યં પનેત્થ કેચિ ‘‘બદ્ધસીમાનં દ્વિન્નં અઞ્ઞમઞ્ઞં વિય બદ્ધસીમગામસીમાનમ્પિ તદઞ્ઞાસમ્પિ સબ્બાસં સમાનસંવાસકસીમાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં રુક્ખાદિસમ્બન્ધે સતિ તદુભયમ્પિ એકસીમં વિય સોધેત્વા એકત્થેવ કમ્મં કાતબ્બં, અઞ્ઞથા કતં કમ્મં વિપજ્જતિ, નત્થેત્થ સભાગવિસભાગભેદો’’તિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં સભાગસીમાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્બન્ધદોસાભાવસ્સ વિસભાગસીમાનમેવ તબ્ભાવસ્સ સુત્તસુત્તાનુલોમાદિવિનયનયેહિ સિદ્ધત્તા. તથા હિ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સીમં સમ્મન્નિતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૧૩૮) ગામસીમાયમેવ બદ્ધસીમં સમ્મન્નિતું અનુઞ્ઞાતત્તા તાસં નિસ્સયનિસ્સિતભાવેન સભાગતા, સમ્ભેદજ્ઝોત્થરણદોસાભાવો ચ સુત્તતોવ સિદ્ધો. બન્ધનકાલે પન અનુઞ્ઞાતસ્સ સમ્બન્ધસ્સ અનુલોમતો પચ્છા સઞ્જાતરુક્ખાદિસમ્બન્ધોપિ તાસં વટ્ટતિ એવ. ‘‘યં, ભિક્ખવે…પે… કપ્પિયં અનુલોમેતિ, અકપ્પિયં પટિબાહતિ, તં વો કપ્પતી’’તિ (મહાવ. ૩૦૫) વુત્તત્તા એવં તાવ ગામબદ્ધસીમાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં સભાગતા, સમ્ભેદાદિદોસાભાવો ચ સુત્તસુત્તાનુલોમતો સિદ્ધો, ઇમિના એવ નયેન અરઞ્ઞસીમસત્તબ્ભન્તરસીમાનં નદીઆદિસીમઉદકુક્ખેપસીમાનઞ્ચ સુત્તસુત્તાનુલોમતો અઞ્ઞમઞ્ઞં સભાગતા, સમ્ભેદાદિદોસાભાવો ચ સિદ્ધોતિ વેદિતબ્બો.

બદ્ધસીમાય પન અઞ્ઞાય બદ્ધસીમાય નદીઆદિસીમાસુ ચ બન્ધિતું પટિક્ખેપસિદ્ધિતો ચેવ ઉદકુક્ખેપસત્તબ્ભન્તરસીમાનં નદીઆદીસુ એવ કાતું નિયમનસુત્તસામત્થિયેન બદ્ધસીમગામસીમાસુ કરણપટિક્ખેપસિદ્ધો ચ તાસં અઞ્ઞમઞ્ઞસભાગતા ઉપ્પત્તિક્ખણે પચ્છા ચ રુક્ખાદીહિ સમ્ભેદાદિદોસસમ્ભવો ચ વુત્તનયેન સુત્તસુત્તાનુલોમતોવ સિજ્ઝન્તિ. તેનેવ અટ્ઠકથાયં વિસભાગસીમાનમેવ વટરુક્ખાદિવચનેહિ સમ્બન્ધદોસં દસ્સેત્વા સભાગાનં બદ્ધસીમગામસીમાદીનં સમ્બન્ધદોસો ન દસ્સિતો. ન કેવલઞ્ચ ન દસ્સિતો, અથ ખો તાસં સભાગસીમાનં રુક્ખાદિસમ્બન્ધેપિ દોસાભાવોપિ પાળિઅટ્ઠકથાસુ ઞાપિતો એવ. તથા હિ પાળિયં (મહાવ. ૧૩૮) ‘‘પબ્બતનિમિત્તં પાસાણનિમિત્તં વનનિમિત્તં રુક્ખનિમિત્ત’’ન્તિઆદિના વડ્ઢનકનિમિત્તાનિ અનુઞ્ઞાતાનિ, તેન નેસં રુક્ખાદિનિમિત્તાનં વડ્ઢને બદ્ધસીમગામસીમાનં સઙ્કરદોસાભાવો ઞાપિતોવ હોતિ, દ્વિન્નં પન બદ્ધસીમાનં ઈદિસો સમ્બન્ધો ન વટ્ટતિ. વુત્તઞ્હિ ‘‘એકરુક્ખોપિ દ્વિન્નં સીમાનં નિમિત્તં હોતિ, સો પન વડ્ઢન્તો સીમસઙ્કરં કરોતિ, તસ્મા ન કાતબ્બો’’તિ. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તિયોજનપરમં સીમં બન્ધિતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૧૪૦) વચનતોપિ ચાયં ઞાપિતો. તિયોજનપરમાય હિ સીમાય સમન્તા પરિયન્તેસુ રુક્ખલતાગુમ્બાદીહિ બદ્ધગામસીમાનં નિયમેન અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્બન્ધસ્સ સમ્ભવતો ‘‘ઈદિસં સમ્બન્ધં વિનાસેત્વાવ સીમા સમ્મન્નિતબ્બા’’તિ અટ્ઠકથાયમ્પિ ન વુત્તં.

યદિ ચેત્થ રુક્ખાદિસમ્બન્ધેન કમ્મવિપત્તિ ભવેય્ય, અવસ્સમેવ વત્તબ્બં સિયા. વિપત્તિપરિહારત્થઞ્હિ આચરિયા નિરાસઙ્કટ્ઠાનેસુપિ ‘‘ભિત્તિં અકિત્તેત્વા’’તિઆદિના સિદ્ધમેવત્થં પુનપ્પુનં અવોચું, ઇધ પન ‘‘વનમજ્ઝે વિહારં કરોન્તિ, વનં ન કિત્તેતબ્બ’’ન્તિઆદિના રુક્ખલતાદીહિ નિરન્તરે વનમજ્ઝેપિ સીમાબન્ધનમવોચું. તથા થમ્ભાનં ઉપરિ કતપાસાદાદીસુ હેટ્ઠા થમ્ભાદીહિ એકાબદ્ધેસુ ઉપરિમતલાદીસુ સીમાબન્ધનં બહુધા વુત્તં, તસ્મા બદ્ધસીમગામસીમાનં રુક્ખાદિસમ્બન્ધો તેહિ મુખતોવ વિહિતો, અપિચ ગામસીમાનમ્પિ પાટેક્કં બદ્ધસીમાસદિસતાય એકાય ગામસીમાય કમ્મં કરોન્તેહિ દબ્બતિણમત્તેનપિ સમ્બન્ધા ગામન્તરપરમ્પરા અરઞ્ઞનદીસમુદ્દા ચ સોધેતબ્બાતિ સકલં દીપં સોધેત્વાવ કાતબ્બં સિયા. એવં પન અસોધેત્વા પઠમમહાસઙ્ગીતિકાલતો પભુતિ કતાનં ઉપસમ્પદાદિકમ્માનં સીમાસમ્મુતીનઞ્ચ વિપજ્જનતો સબ્બેસમ્પિ ભિક્ખૂનં અનુપસમ્પન્નસઙ્કાપસઙ્ગો ચ દુન્નિવારો હોતિ, ન ચેતં યુત્તં, તસ્મા વુત્તનયેન વિસભાગસીમાનમેવ રુક્ખાદિસમ્બન્ધદોસો, ન બદ્ધસીમગામસીમાદીનં સભાગસીમાનન્તિ ગહેતબ્બં.

મહાસીમાસોધનસ્સ દુક્કરતાય ખણ્ડસીમાયમેવ યેભુય્યેન સઙ્ઘકમ્મકરણન્તિ આહ ‘‘સીમમાળકે’’તિઆદિ. મહાસઙ્ઘસન્નિપાતેસુ પન ખણ્ડસીમાય અપ્પહોનકતાય મહાસીમાય કમ્મે કરિયમાનેપિ અયં નયો ગહેતબ્બોવ. ઉક્ખિપાપેત્વાતિ ઇમિના કાયપટિબદ્ધેન સીમં ફુસન્તોપિ સીમટ્ઠોવ હોતીતિ દસ્સેતિ. પુરિમનયેપીતિ ખણ્ડસીમતો મહાસીમં પવિટ્ઠસાખાનયેપિ. સીમટ્ઠરુક્ખસાખાય નિસિન્નો સીમટ્ઠોવ હોતીતિ આહ ‘હત્થપાસમેવ આનેતબ્બો’’તિ. એત્થ ચ ‘‘રુક્ખસાખાદીહિ અઞ્ઞમઞ્ઞસમ્બન્ધાસુ એતાસુ ખણ્ડસીમાય તયો ભિક્ખૂ, મહાસીમાય દ્વેતિ એવં દ્વીસુ સીમાસુ સીમન્તરિકં અફુસિત્વા, હત્થપાસઞ્ચ અવિજહિત્વા ઠિતેહિ પઞ્ચહિ ભિક્ખૂહિ ઉપસમ્પદાદિ કમ્મં કાતું વટ્ટતી’’તિ કેચિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં ‘‘નાનાસીમાયં ઠિતચતુત્થો કમ્મં કરેય્ય, અકમ્મં ન ચ કરણીય’’ન્તિઆદિવચનતો (મહાવ. ૩૮૯). તેનેવેત્થાપિ મહાસીમં સોધેત્વા માળકસીમાયમેવ કમ્મકરણં વિહિતં. અઞ્ઞથા ભિન્નસીમટ્ઠતાય તત્રટ્ઠસ્સ ગણપૂરકત્તાભાવા કમ્મકોપોવ હોતીતિ.

યદિ એવં કથં છન્દપારિસુદ્ધિઆહરણવસેન મહાસીમાસોધનન્તિ? તમ્પિ વિનયઞ્ઞૂ ન ઇચ્છન્તિ, હત્થપાસાનયનબહિસીમકરણવસેન પનેત્થ સોધનં ઇચ્છન્તિ, દિન્નસ્સપિ છન્દસ્સ અનાગમનેન મહાસીમટ્ઠો કમ્મં કોપેતીતિ. યદિ ચસ્સ છન્દાદિ નાગચ્છતિ, કથં સો કમ્મં કોપેસ્સતીતિ? દ્વિન્નં વિસભાગસીમાનં સમ્બન્ધદોસતો, સો ચ સમ્બન્ધદોસો અટ્ઠકથાવચનપ્પમાણતો. ન હિ વિનયે સબ્બત્થ યુત્તિ સક્કા ઞાતું બુદ્ધગોચરત્તાતિ વેદિતબ્બં. કેચિ પન ‘‘સચે દ્વેપિ સીમાયો પૂરેત્વા નિરન્તરં ઠિતેસુ ભિક્ખૂસુ કમ્મં કરોન્તેસુ એકાય એવ સીમાય ગણો ચ ઉપસમ્પદાપેક્ખો ચ અનુસ્સાવકો ચ એકતો તિટ્ઠતિ, કમ્મં સુકતમેવ હોતિ. સચે પન કમ્મારહો વા અનુસ્સાવકો વા સીમન્તરટ્ઠો હોતિ, કમ્મં વિપજ્જતી’’તિ વદન્તિ, તઞ્ચ બદ્ધસીમગામસીમાદિસભાગસીમાસુ એવ યુજ્જતિ. યાસુ અઞ્ઞમઞ્ઞં રુક્ખાદિસમ્બન્ધેસુપિ દોસો નત્થિ, યાસુ પન અત્થિ, ન તાસુ, વિસભાગસીમાસુ રુક્ખાદિસમ્બન્ધે સતિ એકત્થ ઠિતો ઇતરટ્ઠાનં કમ્મં કોપેતિ એવ અટ્ઠકથાય સામઞ્ઞતો સોધનસ્સ વુત્તત્તાતિ અમ્હાકં ખન્તિ, વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં.

સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૧૩૮) ‘‘ઉક્ખિપાપેત્વા કાતું ન વટ્ટતીતિ ખણ્ડસીમાય અન્તો ઠિતત્તા રુક્ખસ્સ તત્થ ઠિતો હત્થપાસમેવ આનેતબ્બોતિ ઉક્ખિપાપેત્વા કાતું ન વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. મહાવગ્ગ ૧૩૮) પન ‘‘ઉક્ખિપાપેત્વા કાતું ન વટ્ટતિ, કસ્મા? અન્તો ઠિતત્તા. રુક્ખસ્સ હિ હેટ્ઠા પથવીગતં મૂલં ખણ્ડસીમાયેવ હોતિ. અબ્બોહારિકં વાતિ અપરે. ‘મજ્ઝે પન છિન્ને મહાસીમાય ઠિતં મૂલં મહાસીમમેવ ભજતિ, ખણ્ડસીમાય ઠિતં ખણ્ડસીમમેવ ભજતિ તદાયત્તપથવીઆદીહિ અનુગ્ગહિતત્તા’તિ ચ વુત્તં. ‘સીમાય પચ્છા ઉટ્ઠિતરુક્ખે નિસીદિત્વા કમ્મં કાતું વટ્ટતિ પચ્છા સીમાયં કતગેહે વિયા’તિ વત્વા ‘બન્ધનકાલે ઠિતે રુક્ખે નિસીદિત્વા કાતું ન વટ્ટતિ ઉપરિસીમાય અગમનતો’તિ કારણં વદન્તિ. એવં સતિ બન્ધનકાલે પુન આરોહણં નામ નત્થિ, બન્ધિતકાલે એવ આરોહતીતિ આપજ્જતિ પચ્છા ઉટ્ઠિતરુક્ખો પન તપ્પટિબદ્ધત્તા સીમાસઙ્ખમેવ ગતો. એવં પુબ્બે ઉટ્ઠિતરુક્ખોપીતિ ગહેતબ્બં. ‘‘યં કિઞ્ચી’’તિ વચનતો તિણાદિપિ સઙ્ગહિતં, મહાથેરાપિ તિણં સોધેત્વાવ કરોન્તી’’તિ વુત્તં.

ન ઓતરતીતિ પણવસણ્ઠાનપબ્બતાદીસુ હેટ્ઠા પમાણરહિતં ઠાનં ન ઓતરતિ. કિઞ્ચાપિ પનેત્થ બજ્ઝમાનક્ખણે ઉદ્ધમ્પિ પમાણરહિતપબ્બતાદિ નારોહતિ, તથાપિ તં પચ્છા સીમટ્ઠતાય સીમા હોતિ. હેટ્ઠા પણવસણ્ઠાનાદિ પન ઉપરિ બદ્ધાયપિ સીમાય સીમસઙ્ખં ન ગચ્છતિ, તસ્સેવ વસેન ‘‘ન ઓતરતી’’તિ વુત્તં, ઇતરથા ઓરોહણારોહણાનં સાધારણવસેન ‘‘ન ઓતરતી’’તિઆદિના વત્તબ્બતો. જાતં યં કિઞ્ચીતિ નિટ્ઠિતસીમાય ઉપરિ જાતં વિજ્જમાનં પુબ્બે ઠિતં પચ્છા સઞ્જાતં પવિટ્ઠઞ્ચ યં કિઞ્ચિ સવિઞ્ઞાણકાવિઞ્ઞાણકં સબ્બમ્પીતિ અત્થો. અન્તોસીમાય હિ હત્થિક્ખન્ધાદિસવિઞ્ઞાણકેસુ નિસિન્નોપિ ભિક્ખુ સીમટ્ઠોવ હોતિ. બદ્ધાય સીમાયાતિ ઇદઞ્ચ પકરણવસેન ઉપલક્ખણતો વુત્તં. અબદ્ધસીમાસુપિ સબ્બાસુ ઠિતં તં સીમાસઙ્ખમેવ ગચ્છતિ. એકસમ્બન્ધેન ગતન્તિ રુક્ખલતાદિતત્રજાતમેવસન્ધાય વુત્તં. તાદિસઞ્હિ ‘‘ઇતો ગત’’ન્તિ વત્તબ્બતં અરહતિ.

યં પન ‘‘ઇતો ગત’’ન્તિ વા ‘‘તતો આગત’’ન્તિ વા વત્તું અસક્કુણેય્યં ઉભોસુ બદ્ધસીમગામસીમાસુ ઉદકુક્ખેપનદીઆદીસુ ચ તિરિયં પતિતરજ્જુદણ્ડાદિ, તત્થ કિં કાતબ્બન્તિ? એત્થ પન ‘‘બદ્ધસીમાય પતિટ્ઠિતભાગો બદ્ધસીમા, ગામસીમાય પતિટ્ઠિતભાગો ગામસીમા તદુભયસીમટ્ઠપબ્બતાદિ વિય, બદ્ધસીમતો ઉટ્ઠિતવટરુક્ખસ્સ પારોહે, ગામસીમાય ગામસીમતો ઉટ્ઠિતવટરુક્ખસ્સ પારોહે ચ બદ્ધસીમાય પતિટ્ઠિતેપિ એસેવ નયો. મૂલે પતિટ્ઠિતકાલતો પટ્ઠાય હિ ‘ઇતો ગતં, તતો આગત’ન્તિ વત્તું અસક્કુણેય્યતો સો ભાગો યથાપવિટ્ઠસીમટ્ઠસઙ્ખમેવ ગચ્છતિ. તેસં રુક્ખપારોહાનં અન્તરા પન આકાસટ્ઠસાખા ભૂમિયં સીમાપરિચ્છેદપ્પમાણેન તદુભયસીમા હોતી’’તિ કેચિ વદન્તિ. યસ્મા પનસ્સા સાખાય પારોહો પવિટ્ઠસીમાય પથવિયં મૂલેહિ પતિટ્ઠહિત્વાપિ યાવ સાખં વિના ઠાતું ન સક્કોતિ, તાવ મૂલસીમટ્ઠતં ન વિજહતિ. યદા પન સણ્ઠાતું સક્કોતિ, તદાપિ પારોહમત્તમેવ પવિટ્ઠસીમતં સમુપેતિ, તસ્મા સબ્બોપિ આકાસટ્ઠસાખાભાગો પુરિમસીમટ્ઠતં ન વિજહતિ તતો આગતભાગસ્સ અવિજહિતત્તાતિ અમ્હાકં ખન્તિ. ઉદકુક્ખેપનદીઆદીસુપિ એસેવ નયો. તત્થ ચ વિસભાગસીમાય એવ પવિટ્ઠે સકલસીમાસોધનં, સભાગાય પવિટ્ઠે ફુસિત્વા ઠિતમત્તભિક્ખુસોધનઞ્ચ સબ્બં પુબ્બે વુત્તનયમેવ.

૧૬૪. એત્થ ચ નદીપારસીમાકથાય પારયતીતિ અજ્ઝોત્થરતિ. નદિયા ઉભોસુ તીરેસુ પતિટ્ઠહમાના સીમા નદીઅજ્ઝોત્થરા નામ હોતીતિ આહ ‘‘નદિં અજ્ઝોત્થરમાન’’ન્તિ. અન્તોનદિયઞ્હિ સીમા ન ઓતરતિ. નદીલક્ખણે પન અસતિ ઓતરતિ. સા ચ તદા નદીપારસીમા ન હોતીતિ આહ ‘‘નદિયા લક્ખણં નદીનિમિત્તે વુત્તનયમેવા’’તિ. અસ્સાતિ ભવેય્ય. અવસ્સં લબ્ભનેય્યા પન ધુવનાવાવ હોતીતિ સમ્બન્ધો. ન નાવાયાતિ ઇમિના નાવં વિનાપિ સીમા બદ્ધા સુબદ્ધા એવ હોતિ, આપત્તિપરિહારત્થા નાવાતિ દસ્સેતિ.

રુક્ખસઙ્ઘાટમયોતિ અનેકરુક્ખે એકતો ઘટેત્વા કતસેતુ. રુક્ખં છિન્દિત્વા કતોતિ પાઠસેસો. ‘‘સબ્બનિમિત્તાનં અન્તો ઠિતભિક્ખૂ હત્થપાસે કત્વાતિ ઇદં ઉભિન્નં તીરાનં એકગામખેત્તભાવં સન્ધાય વુત્તં. પબ્બતસણ્ઠાનાતિ એકતો ઉગ્ગતદીપસિખરત્તા સમન્તપાસાદિકાયં વુત્તં.

૧૬૫. સીમાસમૂહનકથાયં સોતિ ભિક્ખુનિસઙ્ઘો. દ્વેપીતિ દ્વે સમાનસંવાસઅવિપ્પવાસસીમાયો. અવિપ્પવાસસીમાતિ મહાસીમં સન્ધાય વદતિ. તત્થેવ યેભુય્યેન અવિપ્પવાસાતિ. અવિપ્પવાસં અજાનન્તાપીતિ ઇદં મહાસીમાય વિજ્જમાનાવિજ્જમાનત્તં, તસ્સા બાહિરપરિચ્છેદઞ્ચ અજાનન્તાનં વસેન વુત્તં. એવં અજાનન્તેહિપિ અન્તોસીમાય ઠત્વા કમ્મવાચાય કતાય સા સીમા સમૂહતાવ હોતીતિ આહ ‘‘સમૂહનિતુઞ્ચેવ બન્ધિતુઞ્ચ સક્ખિસ્સન્તી’’તિ. નિરાસઙ્કટ્ઠાનેતિ ખણ્ડસીમારહિતટ્ઠાને. ઇદઞ્ચ મહાસીમાય વિજ્જમાનાયપિ કમ્મકરણસુખત્થં ખણ્ડસીમા ઇચ્છિતાતિ તં ચેતિયઙ્ગણાદિબહુસન્નિપાતટ્ઠાને ન બન્ધતીતિ વુત્તં. તત્થાપિ સા બદ્ધા સુબદ્ધા એવ મહાસીમા વિય. પટિબન્ધિતું પન ન સક્ખિસ્સન્તેવાતિ ઇદં ખણ્ડસીમાય અસમૂહતત્તા, તસ્સા અવિજ્જમાનત્તસ્સ અજાનનતો ચ મહાસીમાબન્ધનં સન્ધાય વુત્તં. ખણ્ડસીમા પન નિરાસઙ્કટ્ઠાને બન્ધિતું સક્ખિસ્સન્તેવ. સીમાસમ્ભેદં કત્વાતિ ખણ્ડસીમાય વિજ્જમાનપક્ખે સીમાય સીમં અજ્ઝોત્થરણસમ્ભેદં કત્વા અવિજ્જમાનપક્ખેપિ સમ્ભેદસઙ્કાય અનિવત્તનેન સમ્ભેદસઙ્કં કત્વા. અવિહારં કરેય્યુન્તિ સઙ્ઘકમ્માનારહં કરેય્યું. પુબ્બે હિ ચેતિયઙ્ગણાદિનિરાસઙ્કટ્ઠાને કમ્મં કાતું સક્કા, ઇદાનિ તમ્પિ વિનાસિતન્તિ અધિપ્પાયો. ન સમૂહનિતબ્બાતિ ખણ્ડસીમં અજાનન્તેહિ ન સમૂહનિતબ્બા. ઉભોપિ ન જાનન્તીતિ ઉભિન્નં પદેસનિયમં વા તાસં દ્વિન્નમ્પિ વા અઞ્ઞતરાય વા વિજ્જમાનતં વા અવિજ્જમાનતં વા ન જાનન્તિ, સબ્બત્થ સઙ્કા એવ હોતિ. નેવ સમૂહનિતું, ન બન્ધિતું સક્ખિસ્સન્તીતિ ઇદં નિરાસઙ્કટ્ઠાને ઠત્વા સમૂહનિતું સક્કોન્તાપિ મહાસીમં પટિબન્ધિતું ન સક્ખિસ્સન્તીતિ ઇમમત્થં સન્ધાય વુત્તં. ન ચ સક્કા…પે… કમ્મવાચા કાતુન્તિ ઇદં સીમાબન્ધનકમ્મવાચં સન્ધાય વુત્તં. તસ્માતિ યસ્મા બન્ધિતું ન સક્કા, તસ્મા ન સમૂહનિતબ્બાતિ અત્થો.

કેચિ પન ‘‘ઈદિસેસુપિ વિહારેસુ છપઞ્ચમત્તે ભિક્ખૂ ગહેત્વા વિહારકોટિતો પટ્ઠાય વિહારપરિક્ખેપસ્સ અન્તો ચ બહિ ચ સમન્તા લેડ્ડુપાતે સબ્બત્થ મઞ્ચપ્પમાણે ઓકાસે નિરન્તરં ઠત્વા પઠમં અવિપ્પવાસસીમં, તતો સમાનસંવાસકસીમઞ્ચ સમૂહનનવસેન સીમાય સમુગ્ઘાતે કતે તસ્મિં વિહારે ખણ્ડસીમાય, મહાસીમાય વા ઠિતવિજ્જમાનત્તે સતિ અવસ્સં એકસ્મિં મઞ્ચટ્ઠાને તાસં મજ્ઝગતા તે ભિક્ખૂ તા સમૂહનેય્યું, તતો ગામસીમા એવ અવસિસ્સેય્ય. ન હેત્થ સીમાય, તપ્પરિચ્છેદસ્સ વા જાનનં અઙ્ગં. સીમાય પન અન્તોઠાનં ‘સમૂહનિસ્સામા’તિ કમ્મવાચાકરણઞ્ચેત્થ અઙ્ગં. અટ્ઠકથાયં ‘ખણ્ડસીમં પન જાનન્તા અવિપ્પવાસં અજાનન્તાપિ સમૂહનિતુઞ્ચેવ બન્ધિતુઞ્ચ સક્ખિસ્સન્તી’તિ એવં મહાસીમાય પરિચ્છેદસ્સ અજાનનેપિ સમૂહનનસ્સ વુત્તત્તા ગામસીમાય એવ ચ અવસિટ્ઠાય તત્થ યથારુચિ દુવિધમ્પિ સીમં બન્ધિતુઞ્ચેવ ઉપસમ્પદાદિકમ્મં કાતુઞ્ચ વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ, તં યુત્તં વિય દિસ્સતિ, વીમંસિત્વા ગહેતબ્બન્તિ વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૧૪૪) આગતો વિનિચ્છયો. સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૧૪૪) પન ‘‘અવિપ્પવાસસીમા ન સમૂહન્તબ્બાતિ મહાસીમં સન્ધાય વદતિ. નિરાસઙ્કટ્ઠાનેસુ ઠત્વાતિ ચેતિયઙ્ગણાદીનં ખણ્ડસીમાય અનોકાસત્તા વુત્તં. ખણ્ડસીમઞ્હિ બન્ધન્તા તાદિસં ઠાનં પહાય અઞ્ઞસ્મિં વિવિત્તે ઓકાસે બન્ધન્તિ. અપ્પેવ નામ સમૂહનિતું સક્ખિસ્સન્તીતિ અવિપ્પવાસસીમંયેવ સમૂહનિતું સક્ખિસ્સન્તિ, ન ખણ્ડસીમં. પટિબન્ધિતું પન ન સક્ખિસ્સન્તેવાતિ ખણ્ડસીમાયં અઞ્ઞાતત્તા ન સક્ખિસ્સન્તિ. ન સમૂહનિતબ્બાતિ ખણ્ડસીમં અજાનન્તેહિ ન સમૂહનિતબ્બા’’તિ વુત્તં.

૧૬૬. એવં બદ્ધસીમાવિનિચ્છયં કથેત્વા ઇદાનિ અબદ્ધસીમાવિનિચ્છયં દસ્સેતું ‘‘અબદ્ધસીમા પના’’તિ આહ. સા કતિવિધાતિ આહ ‘‘ગામસીમા સત્તબ્ભન્તરસીમા ઉદકુક્ખેપસીમાતિ તિવિધા’’તિ. પાળિયં (મહાવ. ૧૪૭) ‘‘અસમ્મતાય, ભિક્ખવે, સીમાયા’’તિઆદિના ગામસીમા એવ બદ્ધસીમાય ખેત્તં અરઞ્ઞનદીઆદયો વિય સત્તબ્ભન્તરઉદકુક્ખેપાદીનં, સા ચ ગામસીમા બદ્ધસીમાય રહિતટ્ઠાને સયમેવ સમાનસંવાસા હોતીતિ દસ્સેતિ. ‘‘યા તસ્સ ગામસ્સ ગામસીમા’’તિ એત્થ ગામપરિક્ખેપસ્સ અન્તો ચ બહિ ચ ખેત્તવત્થુઅરઞ્ઞપબ્બતાદિકં સબ્બં ગામક્ખેત્તં સન્ધાય ‘‘ગામસ્સા’’તિ વુત્તં, ન અન્તરઘરમેવ, તસ્મા તસ્સ સકલસ્સ ગામક્ખેત્તસ્સ સમ્બન્ધનીયા ગામસીમાતિ એવમત્થો ગહેતબ્બો. યો હિ સો અન્તરઘરખેત્તાદીસુ અનેકેસુ ભૂમિભાગેસુ ‘‘ગામો’’તિ એકત્તેન લોકજનેહિ પઞ્ઞત્તો ગામવોહારો, સોવ ઇધ ‘‘ગામસીમા’’તિપિ વુચ્ચતીતિ અધિપ્પાયો. ગામો એવ હિ ગામસીમા. ઇમિનાવ નયેન ઉપરિ અરઞ્ઞં નદી સમુદ્દો જાતસ્સરોતિ, એવં તેસુ તેસુ ભૂમિપ્પદેસેસુ એકત્તેન લોકજનપઞ્ઞત્તાનમેવ અરઞ્ઞાદીનં અરઞ્ઞસીમાદિભાવો વેદિતબ્બો, લોકે પન ગામસીમાદિવોહારો ગામાદીનં મરિયાદાયમેવ વત્તું વટ્ટતિ, ન ગામક્ખેત્તાદીસુ સબ્બત્થ. સાસને પન તે ગામાદયો ઇતરનિવત્તિઅત્થેન સયમેવ અત્તનો મરિયાદાતિ કત્વા ગામો એવ ગામસીમા, અરઞ્ઞમેવ અરઞ્ઞસીમા, સમુદ્દો એવ સમુદ્દસીમાતિ સીમાવોહારેન વુત્તાતિ વેદિતબ્બો. પાળિયં નિગમસ્સ વાતિ ઇદં ગામસીમપ્પભેદં ઉપલક્ખણવસેન દસ્સેતું વુત્તં. તેનાહ ‘‘નગરમ્પિ ગહિતમેવા’’તિ.

બલિં લભન્તીતિ ઇદં યેભુય્યવસેન વુત્તં. ‘‘અયં ગામો એત્તકો કરીસભાગો’’તિઆદિના પન રાજપણ્ણેસુ આરોપિતેસુ ભૂમિભાગેસુ યસ્મિં યસ્મિં તળાકમાતિકાસુસાનપબ્બતાદિકે પદેસે બલિં ન ગણ્હન્તિ, સોપિ ગામસીમા એવ. રાજાદીહિ પરિચ્છિન્નભૂમિભાગો હિ સબ્બોવ ઠપેત્વા નદીલોણિજાતસ્સરે ગામસીમાતિ વેદિતબ્બા. તેનાહ ‘‘પરિચ્છિન્દિત્વા રાજા કસ્સચિ દેતી’’તિ. સચે પન તત્થ રાજા કઞ્ચિ પદેસં ગામન્તરેન યોજેતિ, સો પવિટ્ઠગામસીમતં એવ ભજતિ. નદીજાતસ્સરે વિનાસેત્વા તળાકાદિભાવં વા પૂરેત્વા ખેત્તાદિભાવં વા પાપિતેસુપિ એસેવ નયો.

યે પન ગામા રાજચોરાદિભયપીળિતેહિ મનુસ્સેહિ છડ્ડિતા ચિરમ્પિ નિમ્મનુસ્સા તિટ્ઠન્તિ, સમન્તા પન ગામા સન્તિ, તેપિ પાટેક્કં ગામસીમાવ. તેસુ હિ રાજાનો સમન્તગામવાસીહિ કસાપેત્વા વા યેહિ કેહિચિ કસિતટ્ઠાનં લિખિત્વા વા બલિં ગણ્હન્તિ, અઞ્ઞેન વા ગામેન એકીભાવં ઉપનેન્તિ, યે પન ગામા રાજૂહિપિ પરિચ્ચત્તા ગામખેત્તાનન્તરિકા મહાઅરઞ્ઞેન એકીભૂતા, તે અગામકારઞ્ઞસીમતં પાપુણન્તિ, પુરિમા ગામસીમા વિનસ્સતિ, રાજાનો પન એકસ્મિં અરઞ્ઞાદિપદેસે મહન્તં ગામં કત્વા અનેકસહસ્સાનિ કુલાનિ વાસાપેત્વા તત્થ વાસીનં ભોગગામાતિ સમન્તા ભૂતગામે પરિચ્છિન્દિત્વા દેન્તિ, પુરાણનામં પન પરિચ્છેદઞ્ચ ન વિનાસેન્તિ, તેપિ પચ્ચેકં ગામસીમા એવ, એત્તાવતા પુરિમગામસીમતં ન વિજહન્તિ. સા ચ ઇતરા ચાતિઆદિ ‘‘સમાનસંવાસા એકૂપોસથા’’તિ પાળિપદસ્સ (મહાવ. ૧૪૩) અધિપ્પાયવિવરણં. તત્થ હિ સા ચ રાજિચ્છાવસેન પરિવત્તેત્વા સમુપ્પન્ના અભિનવા, ઇતરા ચ અપરિવત્તા પકતિગામસીમા યથા બદ્ધસીમાય સબ્બં સઙ્ઘકમ્મં કાતું વટ્ટતિ, એવમેતાપિ સબ્બકમ્મારહતાસદિસેન બદ્ધસીમાસદિસા સમાનસંવાસા એકૂપોસથાતિ અધિપ્પાયો. સામઞ્ઞતો ‘‘બદ્ધસીમાસદિસા’’તિ વુત્તે તિચીવરાવિપ્પવાસસીમં બદ્ધસીમં એવ મઞ્ઞન્તીતિ તંસદિસતાનિવત્તનમુખેન ઉપરિસત્તબ્ભન્તરસીમાય તંસદિસતાપિ અત્થીતિ દસ્સનનયસ્સ ઇધેવ પસઙ્ગં દસ્સેતું ‘‘કેવલ’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

વિઞ્ઝાટવિસદિસે અરઞ્ઞેતિ યત્થ ‘‘અસુકગામસ્સ ઇદં ખેત્ત’’ન્તિ ગામવોહારો નત્થિ, યત્થ ચ નેવ કસન્તિ ન વપન્તિ, તાદિસે અરઞ્ઞે. મચ્છબન્ધાનં અગમનપથા નિમ્મનુસ્સાવાસા સમુદ્દન્તરદીપકાપિ એત્થેવ સઙ્ગય્હન્તિ. યં યઞ્હિ અગામક્ખેત્તભૂતં નદીસમુદ્દજાતસ્સરવિરહિતપદેસં, તં સબ્બં અરઞ્ઞસીમાતિ વેદિતબ્બં. સા ચ સત્તબ્ભન્તરસીમં વિના સયમેવ સમાનસંવાસા બદ્ધસીમાસદિસા, નદીઆદિસીમાસુ વિય સબ્બમેત્થ સઙ્ઘકમ્મં કાતું વટ્ટતિ. નદીસમુદ્દજાતસ્સરાનં તાવ અટ્ઠકથાયં ‘‘અત્તનો સભાવેનેવ બદ્ધસીમાસદિસા’’તિઆદિના વુત્તત્તા સીમતા સિદ્ધા. અરઞ્ઞસ્સ પન સીમતા કથન્તિ? સત્તબ્ભન્તરસીમાનુજાનનસુત્તાદિસામત્થિયતો. યથા હિ ગામસીમાય વગ્ગકમ્મપરિહારત્થં બહૂ બદ્ધસીમાયો અનુઞ્ઞાતા, તાસઞ્ચ દ્વિન્નં અન્તરા અઞ્ઞમઞ્ઞં અસમ્ભેદત્થં સીમન્તરિકા અનુઞ્ઞાતા, એવમિધ અરઞ્ઞેપિ સત્તબ્ભન્તરસીમા. તાસઞ્ચ દ્વિન્નં અન્તરાપિ સીમન્તરિકાય પાળિઅટ્ઠકથાસુ વિધાનસામત્થિયતો અરઞ્ઞસ્સપિ સભાવેનેવ નદીઆદીનં વિય સીમભાવો તત્થ વગ્ગકમ્મપરિહારત્થમેવ સત્તબ્ભન્તરસીમાય અનુઞ્ઞાતત્તાવ સિદ્ધોતિ વેદિતબ્બં. તત્થ સીમાયમેવ હિ ઠિતા સીમટ્ઠાનં વગ્ગકમ્મં કરોન્તિ, ન અસીમાયં આકાસે ઠિતા વિય આકાસટ્ઠાનં. એવમેવ હિ સામત્થિયં ગહેત્વા ‘‘સબ્બા, ભિક્ખવે, નદી અસીમા’’તિઆદિના (મહાવ. ૧૪૭) પટિક્ખિત્તબદ્ધસીમાનમ્પિ નદીસમુદ્દજાતસ્સરાનં અત્તનો સભાવેનેવ સીમભાવો અટ્ઠકથાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૪૭) વુત્તોતિ ગહેતબ્બો.

અથસ્સ ઠિતોકાસતોતિ તસ્સ ભિક્ખુસ્સ ઠિતોકાસતો. સચેપિ હિ ભિક્ખુસહસ્સં તિટ્ઠતિ, તસ્સ ઠિતોકાસસ્સ બાહિરન્તતો પટ્ઠાય ભિક્ખૂનં વગ્ગકમ્મપરિહારત્થં સીમાપેક્ખાય ઉપ્પન્નાય તાય સહ સયમેવ ઉપ્પન્ના સત્તબ્ભન્તરસીમા સમાનસંવાસકાતિ અધિપ્પાયો. યત્થ પન ખુદ્દકે અરઞ્ઞે મહન્તેહિ ભિક્ખૂહિ પરિપુણ્ણતાય વગ્ગકમ્મસઙ્કાભાવેન સત્તબ્ભન્તરસીમાપેક્ખા નત્થિ, તત્થ સત્તબ્ભન્તરસીમા ન ઉપ્પજ્જતિ. કેવલારઞ્ઞસીમાયમેવ, તત્થ સઙ્ઘેન કમ્મં કાતબ્બં. નદીઆદીસુપિ એસેવ નયો. વક્ખતિ હિ ‘‘સચે નદી નાતિદીઘા હોતિ, પભવતો પટ્ઠાય યાવ મુખદ્વારા સબ્બત્થ સઙ્ઘો નિસીદતિ, ઉદકુક્ખેપસીમાય કમ્મં નત્થી’’તિઆદિ (વિ. સઙ્ગ. અટ્ઠ. ૧૬૭), ઇમિના એવ ચ વચનેન વગ્ગકમ્મપરિહારત્થં સીમાપેક્ખાય સતિ એવ ઉદકુક્ખેપસત્તબ્ભન્તરસીમા ઉપ્પજ્જન્તિ, નાસતીતિ દટ્ઠબ્બં.

કેચિ પન ‘‘સમન્તા અબ્ભન્તરં મિનિત્વા પરિચ્છેદકરણેનેવ સીમા સઞ્જાયતિ, ન સયમેવા’’તિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં. યદિ હિ અબ્ભન્તરપરિચ્છેદકરણપ્પકારેન સીમા ઉપ્પજ્જેય્ય, અબદ્ધસીમાવ ન સિયા ભિક્ખૂનં કિરિયાપકારસિદ્ધિતો. અપિચ વડ્ઢકિહત્થાનં પકતિહત્થાનઞ્ચ લોકે અનેકવિધત્તા, વિનયે ‘‘ઈદિસં હત્થપમાણ’’ન્તિ અવુત્તત્તા ચ ‘‘યેન કેનચિ મિનિતે ભગવતા અનુઞ્ઞાતેન નુ ખો હત્થેન મિનિતં, ન નુ ખો’’તિ સીમાય વિપત્તિસઙ્કા ભવેય્ય, મિનન્તેહિ ચ અનુમત્તમ્પિ ઊનમધિકમકત્વા મિનિતું અસક્કુણેય્યતાય વિપત્તિ એવ સિયા, પરિસવસેન ચાયં વડ્ઢમાના તેસં મિનનેન વડ્ઢતિ, હાયતિ વા. સઙ્ઘે ચ કમ્મં કત્વા ગતે અયં ભિક્ખૂનં પયોગેન સમુપ્પન્ના સીમા તેસં પયોગેન વિગચ્છતિ ન વિગચ્છતિ ચ, કથં બદ્ધસીમા વિય યાવ સાસનન્તરધાના ન તિટ્ઠેય્ય, ઠિતિયા ચ પુરાણવિહારેસુ વિય સકલેપિ વિસું અરઞ્ઞે કતસીમા સમ્ભેદસઙ્કા ન ભવેય્ય, તસ્મા સીમાપેક્ખાય એવ સમુપ્પજ્જતિ, તબ્બિગમેન વિગચ્છતીતિ ગહેતબ્બં. યથા ચેત્થ, એવં ઉદકુક્ખેપસીમાયમ્પિ નદીઆદીસુપિ.

તત્થાપિ હિ મજ્ઝિમપુરિસો ન પઞ્ઞાયતિ, તથા સબ્બથામેન ખિપનં, ઉભયત્થપિ ચ યસ્સં દિસાયં સત્તબ્ભન્તરસ્સ, ઉદકુક્ખેપસ્સ વા ઓકાસો નપ્પહોતિ, તત્થ કથં મિનનં, ખિપનં વા ભવેય્ય, ગામક્ખેત્તાદીસુ પવિસનતો અખેત્તે સીમા પવિટ્ઠા કિન્નામ સીમા ન વિપજ્જેય્ય. અપેક્ખાય સીમુપ્પત્તિયં પન યતો પહોતિ, તત્થ સત્તબ્ભન્તરઉદકુક્ખેપસીમા સયમેવ પરિપુણ્ણા જાયન્તિ. યતો પન નપ્પહોતિ, તત્થ અત્તનો ખેત્તપ્પમાણેનેવ જાયન્તિ, ન બહિ. યં પનેત્થ અબ્ભન્તરમિનનપ્પમાણસ્સ વાલુકાદિખિપનકમ્મસ્સ ચ દસ્સનં, તં સયંજાતસીમાનં ઠિતટ્ઠાનસ્સ પરિચ્છેદનત્થં કતં ગામૂપચારઘરૂપચારજાનનત્થં લેડ્ડુસુપ્પાદિખિપનવિધાનદસ્સનં વિય. તેનેવ માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. ઊનવીસતિવસ્સસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘સીમં વા સમ્મન્નતિ, ઉદકુક્ખેપં વા પરિચ્છિન્દતી’’તિ વુત્તં. એવં કતેપિ તસ્સ પરિચ્છેદસ્સ યાથાવતો ઞાતું અસક્કુણેય્યત્તેન પુથુલતો ઞત્વા અન્તો તિટ્ઠન્તેહિ નિરાસઙ્કટ્ઠાને ઠાતબ્બં, અઞ્ઞં બહિ કરોન્તેહિ અતિદૂરે નિરાસઙ્કટ્ઠાને પેસેતબ્બં.

અપરે પન ‘‘સીમાપેક્ખાય કિચ્ચં નત્થિ, મગ્ગગમનનહાનાદિઅત્થેહિ એકભિક્ખુસ્મિમ્પિ અરઞ્ઞે વા નદીઆદીસુ વા પવિટ્ઠે તં પરિક્ખિપિત્વા સત્તબ્ભન્તરઉદકુક્ખેપસીમા સયમેવ પભા વિય પદીપસ્સ સમુપ્પજ્જતિ. ગામક્ખેત્તાદીસુ તસ્મિં ઓતિણ્ણમત્તે વિગચ્છતિ. તેનેવેત્થ દ્વિન્નં સઙ્ઘાનં વિસું કમ્મં કરોન્તાનં સીમાદ્વયસ્સ અન્તરા સીમન્તરિકં અઞ્ઞં સત્તબ્ભન્તરં ઉદકુક્ખેપઞ્ચ ઠપેતું અનુઞ્ઞાતં. સીમાપરિયન્તે હિ કેનચિ કમ્મેન પેસિતસ્સ ભિક્ખુનો સમન્તા સઞ્જાતા સીમા ઇતરેસં સીમાય ફુસિત્વા સીમાસમ્ભેદં કરેય્ય, સો મા હોતૂતિ વા, ઇતરથા હત્થચતુરઙ્ગુલમત્તાયપેત્થ સીમન્તરિકાય અનુજાનિતબ્બતો. અપિચ સીમન્તરિકાય ઠિતસ્સ ઉભયત્થ કમ્મકોપવચનતોપિ ચેતં સિજ્ઝતિ તમ્પિ પરિક્ખિપિત્વા સયમેવ સઞ્જાતાય સીમાય ઉભિન્નમ્પિ સીમાનં, એકાય એવ વા સઙ્કરતો. ઇતરથા તસ્સ કમ્મકોપવચનં ન યુજ્જેય્ય. વુત્તઞ્હિ માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના) ‘પરિચ્છેદબ્ભન્તરે હત્થપાસં વિજહિત્વા ઠિતોપિ પરિચ્છેદતો બહિ અઞ્ઞં તત્તકંયેવ પરિચ્છેદં અનતિક્કમિત્વા ઠિતોપિ કમ્મં કોપેતી’તિ. કિઞ્ચ અગામકારઞ્ઞે ઠિતસ્સ કમ્મકરણિચ્છાવિરહિતસ્સપિ ભિક્ખુનો સત્તબ્ભન્તરપરિચ્છિન્ને અબ્ભોકાસે ચીવરવિપ્પવાસો ભગવતા અનુઞ્ઞાતો, સો ચ પરિચ્છેદો સીમા, એવં અપેક્ખં વિના સમુપ્પન્ના. તેનેવેત્થ ‘અયં સીમા ચીવરવિપ્પવાસપરિહારમ્પિ લભતી’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૪૭) વુત્તં, તસ્મા કમ્મકરણિચ્છં વિનાપિ વુત્તનયેન સમુપ્પત્તિ ગહેતબ્બા’’તિ વદન્તિ. તં ન યુત્તં પદીપપભા વિય સબ્બપુગ્ગલાનમ્પિ પચ્ચેકં સીમાસમ્ભવેન સઙ્ઘે, ગણે વા કમ્મં કરોન્તે તત્થ ઠિતાનં ભિક્ખૂનં સમન્તા પચ્ચેકં સમુપ્પન્નાનં અનેકસીમાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં સઙ્કરદોસપ્પસઙ્ગતો. પરિસવસેન ચસ્સા વડ્ઢિ હાનિ ચ સમ્ભવતિ, પચ્છા આગતાનં અભિનવસીમન્તરુપ્પત્તિ એવ, ગતાનં સમન્તા ઠિતસીમાવિનાસો ચ ભવેય્ય.

પાળિયં (મહાવ. ૧૪૭) પન ‘‘સમન્તા સત્તબ્ભન્તરા, અયં તત્થ સમાનસંવાસા’’તિઆદિના એકા એવ સત્તબ્ભન્તરા ઉદકુક્ખેપા ચ અનુઞ્ઞાતા, ન ચેસા સીમા સભાવેન, કારણસામત્થિયેન વા પભા વિય પદીપસ્સ ઉપ્પજ્જતિ, કિન્તુ ભગવતો અનુજાનનેનેવ. ભગવા ચ ઇમા અનુજાનન્તો ભિક્ખૂનં વગ્ગકમ્મપરિહારેન કમ્મકરણસુખત્થમેવ અનુઞ્ઞાસીતિ કથં નહાનાદિકિચ્ચેન પવિટ્ઠાનમ્પિ સમન્તા તાસં સીમાનં સમુપ્પત્તિ પયોજનાભાવા, પયોજને ચ એકં એવ પયોજનન્તિ કથં પચ્ચેકં ભિક્ખુગણનાય અનેકસીમાસમુપ્પત્તિ. ‘‘એકસીમાય હત્થપાસં અવિજહિત્વા ઠિતા’’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના) હિ વુત્તં. યં પન દ્વિન્નં સીમાનં અન્તરા તત્તકપરિચ્છેદેનેવ સીમન્તરિકાઠપનવચનં, તત્થ ઠિતાનં કમ્મકોપવચનઞ્ચ, તમ્પિ ઇમાસં સીમાનં પરિચ્છેદસ્સ દુબ્બોધતાય સીમાય સમ્ભેદસઙ્કં કમ્મકોપસઙ્કઞ્ચ દૂરતો પરિહરિતું વુત્તં.

યો ચ ચીવરવિપ્પવાસત્થં ભગવતા અબ્ભોકાસે દસ્સિતો સત્તબ્ભન્તરપરિચ્છેદો, સો સીમા એવ ન હોતિ, ખેત્તતળાકાદિપરિચ્છેદો વિય અયમેત્થ એકો પરિચ્છેદોવ. તત્થ ચ બહૂસુ ભિક્ખૂસુ એકતો ઠિતેસુ તેસં વિસું વિસું અત્તનો ઠિતટ્ઠાનતો પટ્ઠાય સમન્તા સત્તબ્ભન્તરપરિચ્છેદબ્ભન્તરે એવ ચીવરં ઠપેતબ્બં, ન પરિસપરિયન્તતો. પરિસપરિયન્તતો પટ્ઠાય હિ અબ્ભન્તરે ગય્હમાને સત્તબ્ભન્તરપરિયોસાને ઠપિતચીવરં મજ્ઝે ઠિતસ્સ સત્તબ્ભન્તરતો બહિ હોતીતિ તં અરુણુગ્ગમને નિસ્સગ્ગિયં સિયા. સીમા પન પરિસપરિયન્તતોવ ગહેતબ્બા. ચીવરવિપ્પવાસપરિહારોપેત્થ અજ્ઝોકાસપરિચ્છેદસ્સ વિજ્જમાનત્તા વુત્તો, ન પન યાવ સીમાપરિચ્છેદં લબ્ભમાનત્તા મહાસીમાય અવિપ્પવાસસીમાવોહારો વિય. મહાસીમાયમ્પિ હિ ગામગામૂપચારેસુ ચીવરં નિસ્સગ્ગિયં હોતિ, ઇધાપિ મજ્ઝે ઠિતસ્સ સીમાપરિયન્તે નિસ્સગ્ગિયં હોતિ, તસ્મા યથાવુત્તસીમાપેક્ખાવસેનેવ તાસં સત્તબ્ભન્તરઉદકુક્ખેપસીમાનં ઉપ્પત્તિ, તબ્બિગમેન વિનાસો ચ ગહેતબ્બોતિ અમ્હાકં ખન્તિ, વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં. અઞ્ઞો વા પકારો ઇતો યુત્તતરો ગવેસિતબ્બો.

ઇધ પન ‘‘અરઞ્ઞે સમન્તા સત્તબ્ભન્તરા’’તિ એવં પાળિયં (મહાવ. ૧૪૭), ‘‘વિઞ્ઝાટવિસદિસે અરઞ્ઞે સમન્તા સત્તબ્ભન્તરા’’તિ અટ્ઠકથાયઞ્ચ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૪૭) રુક્ખાદિનિરન્તરેપિ અરઞ્ઞે સત્તબ્ભન્તરસીમાય વિહિતત્તા અત્તનો નિસ્સયભૂતાય અરઞ્ઞસીમાય સહ એતિસ્સા રુક્ખાદિસમ્બન્ધે દોસાભાવો, પગેવ અગામકે રુક્ખેતિ નિસ્સિતેપિ પદેસે ચીવરવિપ્પવાસસ્સ રુક્ખપરિહારં વિનાવ અજ્ઝોકાસપરિહારો ચ અનુમતોતિ સિદ્ધોતિ વેદિતબ્બં.

ઉપચારત્થાયાતિ સીમન્તરિકત્થાય. સત્તબ્ભન્તરતો અધિકં વટ્ટતિ, ઊનકં પન ન વટ્ટતિ એવ સત્તબ્ભન્તરપરિચ્છેદસ્સ દુબ્બિજાનત્તા. તસ્મા સઙ્ઘં વિના એકેનપિ ભિક્ખુના બહિ તિટ્ઠન્તેન અઞ્ઞં સત્તબ્ભન્તરં અતિક્કમિત્વા દૂરે એવ ઠાતબ્બં. ઇતરથા કમ્મકોપસઙ્કરતો. ઉદકુક્ખેપેપિ એસેવ નયો. તેનેવ વક્ખતિ ‘‘ઊનકં પન ન વટ્ટતી’’તિ (વિ. સઙ્ગ.અટ્ઠ. ૧૬૭). ઇદઞ્ચેત્થ સીમન્તરિકાવિધાનં દ્વિન્નં બદ્ધસીમાનં સીમન્તરિકાનુજાનનસુત્તાનુલોમતો સિદ્ધન્તિ દટ્ઠબ્બં. કિઞ્ચાપિ હિ ભગવતા નિદાનવસેન એકગામનિસ્સિતાનં એકસભાગાનઞ્ચ દ્વિન્નં બદ્ધસીમાનમેવ અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્ભેદઅજ્ઝોત્થરણદોસપરિહારાય સીમન્તરિકા અનુઞ્ઞાતા, તથાપિ તદનુલોમતો એકં અરઞ્ઞસીમં નદીઆદિસીમઞ્ચ નિસ્સિતાનં એકસભાગાનં દ્વિન્નં સત્તબ્ભન્તરસીમાનમ્પિ ઉદકુક્ખેપસીમાનમ્પિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સમ્ભેદજ્ઝોત્થરણં, સીમન્તરિકં વિના અબ્યવધાનેન ઠાનઞ્ચ ભગવતા અનભિમતમેવાતિ ઞત્વા અટ્ઠકથાચરિયા ઇધાપિ સીમન્તરિકાવિધાનમકંસુ. વિસભાગસીમાનમ્પિ હિ એકસીમાનિસ્સિતત્તં એકસભાગત્તઞ્ચાતિ દ્વીહઙ્ગેહિ સમન્નાગમે સતિ એવ સીમન્તરિકં વિના ઠાનં સમ્ભેદાય હોતિ, નાસતીતિ દટ્ઠબ્બં. સીમન્તરિકવિધાનસામત્થિયેનેવ ચેતાસં રુક્ખાદિસમ્બન્ધોપિ બદ્ધસીમા વિય અઞ્ઞમઞ્ઞં ન વટ્ટતીતિ અયમ્પિ નયતો દસ્સિતોવાતિ ગહેતબ્બં.

૧૬૭. સભાવેનેવાતિ ઇમિના ગામસીમા વિય અબદ્ધસીમાતિ દસ્સેતિ. સબ્બમેત્થ સઙ્ઘકમ્મં કાતું વટ્ટતીતિ સમાનસંવાસા એકૂપોસથાતિ દસ્સેતિ. યેન કેનચીતિ અન્તમસો સૂકરાદિના સત્તેન. મહોઘેન પન ઉણ્ણતટ્ઠાનતો નિન્નટ્ઠાને પતન્તેન ખતો ખુદ્દકો વા મહન્તો વા લક્ખણયુત્તો ‘‘જાતસ્સરો’’ત્વેવ વુચ્ચતિ. એત્થપિ ખુદ્દકે ઉદકુક્ખેપકિચ્ચં નત્થિ. સમુદ્દે પન સબ્બત્થ ઉદકુક્ખેપસીમાયમેવ કમ્મં કાતબ્બં સોધેતું દુક્કરત્તા. પુન તત્થાતિ લોકવોહારસિદ્ધીસુ એવ તાસુ નદીઆદીસુ તીસુ અબદ્ધસીમાસુ પુન વગ્ગકમ્મપરિહારત્થં સાસનવોહારસિદ્ધાય અબદ્ધસીમાય પરિચ્છેદં દસ્સેન્તોતિ અધિપ્પાયો. પાળિયં (મહાવ. ૧૪૭) ‘‘યં મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સા’’તિઆદીસુ ઉદકં ઉક્ખિપિત્વા ખિપીયતિ એત્થાતિ ઉદકુક્ખેપો, ઉદકસ્સ પતનોકાસો, તસ્મા ઉદકુક્ખેપા, અયઞ્હેત્થ પદસમ્બન્ધવસેન અત્થો – પરિસપરિયન્તતો પટ્ઠાય સમન્તા યાવ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ ઉદકુક્ખેપો ઉદકસ્સ પતનટ્ઠાનં, તાવ યં તં પરિચ્છિન્નટ્ઠાનં, અયં તત્થ નદીઆદીસુ અપરા સમાનસંવાસા ઉદકુક્ખેપસીમાતિ.

તસ્સ અન્તોતિ તસ્સ ઉદકુક્ખેપપરિચ્છિન્નસ્સ ઠાનસ્સ અન્તો. ન કેવલઞ્ચ તસ્સેવ અન્તો, તતો બહિપિ, ‘‘એકસ્સ ઉદકુક્ખેપસ્સ અન્તો ઠાતું ન વટ્ટતી’’તિ વચનં ઉદકુક્ખેપપરિચ્છેદસ્સ દુબ્બિજાનતો કમ્મકોપસઙ્કા હોતીતિ. તેનેવ માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના) ‘‘પરિચ્છેદબ્ભન્તરે હત્થપાસં વિજહિત્વા ઠિતોપિ પરિચ્છેદતો બહિ અઞ્ઞં તત્તકંયેવ પરિચ્છેદં અનતિક્કમિત્વા ઠિતોપિ કમ્મં કોપેતિ, ઇદં સબ્બઅટ્ઠકથાસુ સન્નિટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં. યં પનેત્થ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૧૪૭) ‘‘તસ્સ અન્તોહત્થપાસં વિજહિત્વા ઠિતો કમ્મં કોપેતીતિ ઇમિના પરિચ્છેદતો બહિ યત્થ કત્થચિ ઠિતો કમ્મં ન કોપેતી’’તિ વત્વા માતિકાટ્ઠકથાવચનમ્પિ પટિક્ખિપિત્વા ‘‘નેવ પાળિયં ન અટ્ઠકથાયં ઉપલબ્ભતી’’તિઆદિ બહુ પપઞ્ચિતં, તં ન સુન્દરં ઇધ અટ્ઠકથાવચનેન માતિકાટ્ઠકથાવચનસ્સ નયતો સંસન્દનતો સઙ્ઘટનતો. તથા હિ દ્વિન્નં ઉદકુક્ખેપપઅચ્છેદાનમન્તરા વિદત્થિચતુરઙ્ગુલમત્તમ્પિ સીમન્તરિકં અઠપેત્વા ‘‘અઞ્ઞો ઉદકુક્ખેપો સીમન્તરિકાય ઠપેતબ્બો, ‘‘તતો અધિકં વટ્ટતિ એવ, ઊનકં પન ન વટ્ટતી’’તિ એવં ઇધેવ વુત્તેન ઇમિના અટ્ઠકથાવચનેન સીમન્તરિકોપચારે ઉદકુક્ખેપતો ઊનકે ઠપિતે સીમાય સીમાસમ્ભેદતો કમ્મકોપોપિ વુત્તો એવ. યદગ્ગેન ચ એવં વુત્તો, તદગ્ગેન ચ તત્થ એકભિક્ખુનો પવેસેપિ સતિ તસ્સ સીમટ્ઠભાવતો કમ્મકોપો વુત્તો એવ હોતિ. અટ્ઠકથાયં ‘‘ઊનકં પન ન વટ્ટતી’’તિ કથનઞ્ચેતં ઉદકુક્ખેપપરિચ્છેદસ્સ દુબ્બિજાનન્તેનપિ સીમાસમ્ભેદસઙ્કાપરિહારત્થં વુત્તં. સત્તબ્ભન્તરસીમાનમન્તરા તત્તકપરિચ્છેદેનેવ સીમન્તરિકવિધાનવચનતોપિ એતાસં દુબ્બિજાનપરિચ્છેદતા, તત્થ ચ ઠિતાનં કમ્મકોપસઙ્કા સિજ્ઝતિ. કમ્મકોપસઙ્કટ્ઠાનમ્પિ આચરિયા દૂરતો પરિહારત્થં ‘‘કમ્મકોપટ્ઠાન’’ન્તિ વત્વાવ ઠપેસુન્તિ ગહેતબ્બં.

સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૧૪૭) પન – અપરિચ્છિન્નાયાતિ બદ્ધસીમાવસેન અકતપરિચ્છેદાય. યેન કેનચિ ખણિત્વા અકતોતિ અન્તમસો તિરચ્છાનેનપિ ખણિત્વા અકતો. તસ્સ અન્તોહત્થપાસં વિજહિત્વા ઠિતો કમ્મં કોપેતીતિ ઇમિના પરિચ્છેદતો બહિ યત્થ કત્થચિ ઠિતો કમ્મં ન કોપેતીતિ દીપેતિ. યં પન વુત્તં માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના) ‘‘પરિચ્છેદબ્ભન્તરે હત્થપાસં વિજહિત્વા ઠિતોપિ પરિચ્છેદતો બહિ અઞ્ઞં તત્તકંયેવ પરિચ્છેદં અનતિક્કમિત્વા ઠિતોપિ કમ્મં કોપેતિ, ઇદં સબ્બઅટ્ઠકથાસુ સન્નિટ્ઠાન’’ન્તિ. તત્થ અઞ્ઞં તત્તકંયેવ પરિચ્છેદં અનતિક્કમિત્વા ઠિતોપિ કમ્મં કોપેતીતિ ઇદં નેવ પાળિયં, ન અટ્ઠકથાયં ઉપલબ્ભતિ, યદિ ચેતં દ્વિન્નં સઙ્ઘાનં વિસું ઉપોસથાદિકમ્મકરણાધિકારે વુત્તત્તા ઉદકુક્ખેપતો બહિ અઞ્ઞં ઉદકુક્ખેપં અનતિક્કમિત્વા ઉપોસથાદિકરણત્થં ઠિતો સઙ્ઘો સીમાસમ્ભેદસમ્ભવતો કમ્મં કોપેતીતિ ઇમિના અધિપ્પાયેન વુત્તં સિયા, એવમ્પિ યુજ્જેય્ય. તેનેવ માતિકાટ્ઠકથાય લીનત્થપ્પકાસનિયં (કઙ્ખા. ટી. નિદાનવણ્ણના) વુત્તં ‘‘અઞ્ઞં તત્તકંયેવ પરિચ્છેદન્તિ દુતિયં ઉદકુક્ખેપં અનતિક્કન્તોપિ કોપેતિ. કસ્મા? અત્તનો ઉદકુક્ખેપસીમાય પરેસં ઉદકુક્ખેપસીમાય અજ્ઝોત્થટત્તા સીમાસમ્ભેદો હોતિ, તસ્મા કોપેતી’’તિ. ‘‘ઇદં સબ્બઅટ્ઠકથાસુ સન્નિટ્ઠાન’’ન્તિ ચ ઇમિનાવ અધિપ્પાયેન વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં સબ્બાસુપિ અટ્ઠકથાસુ સીમાસમ્ભેદસ્સ અનિચ્છિતત્તા. તેનેવ હિ ‘‘અત્તનો ચ અઞ્ઞેસઞ્ચ ઉદકુક્ખેપપરિચ્છેદસ્સ અન્તરા અઞ્ઞો ઉદકુક્ખેપો સીમન્તરિકત્થાય ઠપેતબ્બો’’તિ વુત્તં. અઞ્ઞે પનેત્થ અઞ્ઞથાપિ પપઞ્ચેન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં.

સબ્બત્થ સઙ્ઘો નિસીદતીતિ હત્થપાસં અવિજહિત્વા નિસીદતિ. ઉદકુક્ખેપસીમાય કમ્મં નત્થીતિ યસ્મા સબ્બોપિ નદીપદેસો ભિક્ખૂહિ અજ્ઝોત્થટો, તસ્મા સમન્તતો નદિયા અભાવા ઉદકુક્ખેપપ્પયોજનં નત્થિ. ઉદકુક્ખેપપ્પમાણા સીમન્તરિકા સુવિઞ્ઞેય્યતરા હોતિ, સીમાસમ્ભેદસઙ્કા ચ ન સિયાતિ સામીચિદસ્સનત્થં ‘‘અઞ્ઞો ઉદકુક્ખેપો સીમન્તરિકત્થાય ઠપેતબ્બો’’તિ વુત્તં. યત્તકેન પન સીમાસમ્ભેદો ન હોતિ, તત્તકં ઠપેતું વટ્ટતિયેવ. તેનેવાહુ પોરાણા ‘‘યત્તકેન સીમાસમ્ભેદો ન હોતિ, તત્તકમ્પિ ઠપેતું વટ્ટતી’’તિ. ઊનકં પન ન વટ્ટતીતિ ઇદમ્પિ ઉદકુક્ખેપસીમાય પરિસવસેન વડ્ઢનતો સીમાસમ્ભેદસઙ્કા સિયાતિ તન્નિવારણત્થમેવ વુત્તન્તિ વુત્તં.

વજિરબુદ્ધિટીકાયમ્પિ (વજિર. ટી. મહાવગ્ગ ૧૪૭) – યં મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ સમન્તા ઉદકુક્ખેપાતિ પન એતિસ્સા નદિયા ચતુવગ્ગાદીનં સઙ્ઘાનં વિસું ચતુવગ્ગકરણીયાદિકમ્મકરણકાલે સીમાપરિચ્છેદદસ્સનત્થં વુત્તં તિચીવરેન વિપ્પવાસાવિપ્પવાસપરિચ્છેદદસ્સનત્થમ્પિ સત્તબ્ભન્તરસીમાય પરિચ્છેદદસ્સનં વિયાતિ આચરિયા, તસ્મા ઉદકુક્ખેપપરિચ્છેદાભાવેપિ અન્તોનદિયં કમ્મં કાતું વટ્ટતીતિ સિદ્ધં. અયં પન વિસેસો – તત્થ નાવાગતો ચે, નાવાયં વુત્તનયેન, સત્થગતો ચે, સત્થે વુત્તનયેન. સો ચે અતિરેકચાતુમાસનિવુત્થો ચે, ગામે વુત્તનયેન તિચીવરાવિપ્પવાસો વેદિતબ્બો. તત્થાપિ અયં વિસેસો – સચે સત્થો ઉદકુક્ખેપસ્સ અન્તો હોતિ, ઉદકુક્ખેપસીમા પમાણન્તિ એકે. સત્થોવ પમાણન્તિ આચરિયા. સચે પનેત્થ બહૂ ભિક્ખૂતિઆદિમ્હિ કેચિ અધિટ્ઠાનુપોસથં, કેચિ ગણુપોસથં, કેચિ સઙ્ઘુપોસથન્તિ વત્તુકામતાય ‘‘બહૂ સઙ્ઘા’’તિ અવત્વા ‘‘ભિક્ખૂ’’તિ વુત્તં. ઊનકં પન ન વટ્ટતીતિ એત્થ સીમાસમ્ભેદસમ્ભવતોતિ ઉપતિસ્સત્થેરો. ઠપેન્તે હિ ઊનકં ન ઠપેતબ્બં, ‘‘અટ્ઠપેતુમ્પિ વટ્ટતિ એવા’’તિ વુત્તન્તિ વુત્તં.

તન્તિ સીમં. સીઘમેવ અતિક્કમતીતિ ઇમિના તં અનતિક્કમિત્વા અન્તો એવ પરિવત્તમાનાય કાતું વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. એતદત્થમેવ હિ વાલિકાદીહિ સીમાપરિચ્છિન્દનં, ઇતરથા બહિ પરિવત્તા નુ ખો, નો વાતિ કમ્મકોપસઙ્કા ભવેય્યાતિ. અઞ્ઞિસ્સા અનુસ્સાવનાતિ કેવલાય નદીસીમાય અનુસ્સાવના. અન્તોનદિયં જાતરુક્ખે વાતિ ઉદકુક્ખેપપરિચ્છેદસ્સ બહિ ઠિતે રુક્ખે વા. બહિનદીતીરમેવ હિ વિસભાગસીમત્તા અબન્ધિતબ્બટ્ઠાનં, ન અન્તોનદી નિસ્સયત્તેન સભાગત્તા. તેનેવ ‘‘બહિનદીતીરે વિહારસીમાય વા’’તિઆદિના તીરમેવ અબન્ધિતબ્બટ્ઠાનત્તેન દસ્સિતં, ન પન નદી. જાતરુક્ખેપિ ઠિતેહીતિ ઇદં અન્તોઉદકુક્ખેપટ્ઠં સન્ધાય વુત્તં. ન હિ બહિઉદકુક્ખેપે ભિક્ખૂનં ઠાતું વટ્ટતિ.

રુક્ખસ્સાતિ તસ્સેવ અન્તોઉદકુક્ખેપટ્ઠસ્સ રુક્ખસ્સ. સીમં વા સોધેત્વાતિ યથાવુત્તં વિહારે બદ્ધસીમં ગામસીમઞ્ચ તત્થ ઠિતભિક્ખૂનં હત્થપાસાનયનબહિસીમકરણવસેનેવ સોધેત્વા. યથા ચ ઉદકુક્ખેપસીમાયં કમ્મં કરોન્તેહિ, એવં બદ્ધસીમાયં વા ગામસીમાયં વા કમ્મં કરોન્તેહિપિ ઉદકુક્ખેપસીમટ્ઠે સોધેત્વાવ કાતબ્બં. એતેનેવ સત્તબ્ભન્તરઅરઞ્ઞસીમાહિપિ સદ્ધિં ઉદકુક્ખેપસીમાય, ઇમાય ચ સદ્ધિં તાસં રુક્ખાદિસમ્બન્ધદોસોપિ નયતો દસ્સિતોવ હોતિ. ઇમિનાવ નયેન સત્તબ્ભન્તરસીમાય બદ્ધસીમગામસીમાહિપિ સદ્ધિં, એતાસઞ્ચ સત્તબ્ભન્તરસીમાય સદ્ધિં સમ્બન્ધદોસો ઞાતબ્બો. અટ્ઠકથાયં પનેતં સબ્બં વુત્તનયતોવ સક્કા વિઞ્ઞાતુન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞાસન્નાનમેવેત્થ દસ્સિતં.

તત્રિદં સુત્તાનુલોમતો નયગ્ગહણમુખં – યથા હિ બદ્ધસીમાયં સમ્મતા બદ્ધસીમા વિપત્તિસીમા હોતીતિ તાસં અઞ્ઞમઞ્ઞં રુક્ખાદિસમ્બન્ધો ન વટ્ટતિ, એવં નદીઆદીસુ સમ્મતાપિ બદ્ધસીમા વિપત્તિસીમાવ હોતીતિ તાહિપિ સદ્ધિં તસ્સા રુક્ખાદિસમ્બન્ધો ન વટ્ટતીતિ સિજ્ઝતિ. ઇમિના નયેન સત્તબ્ભન્તરસીમાય ગામનદીઆદીહિ સદ્ધિં, ઉદકુક્ખેપસીમાય ચ અરઞ્ઞાદીહિ સદ્ધિં રુક્ખાદિસમ્બન્ધસ્સનવટ્ટનકભાવો ઞાતબ્બો, એવમેતા ભગવતા અનુઞ્ઞાતા બદ્ધસીમસત્તબ્ભન્તરઉદકુક્ખેપસીમા અઞ્ઞમઞ્ઞઞ્ચેવ અત્તનો નિસ્સયવિરહિતાહિ ઇતરીતરાસં નિસ્સયસીમાહિ ચ રુક્ખાદિસમ્બન્ધે સતિ સમ્ભેદદોસમાપજ્જતીતિ સુત્તાનુલોમનયો ઞાતબ્બોવ.

અત્તનો અત્તનો પન નિસ્સયભૂતગામાદીહિ સદ્ધિં બદ્ધસીમાદીનં તિસ્સન્નં ઉપ્પત્તિકાલે ભગવતા અનુઞ્ઞાતસ્સ સમ્ભેદજ્ઝોત્થરણસ્સ અનુલોમનતો રુક્ખાદિસમ્બન્ધોપિ અનુઞ્ઞાતોવ હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. યદિ એવં ઉદકુક્ખેપબદ્ધસીમાદીનં અન્તરા કસ્મા સીમન્તરિકા ન વિહિતાતિ? નિસ્સયભેદસભાવભેદેહિ સયમેવ ભિન્નત્તા. એકનિસ્સયએકસભાવાનમેવ હિ સીમન્તરિકાય વિનાસં કરોતીતિ વુત્તોવાયમત્થો. એતેનેવ નદીનિમિત્તં કત્વા બદ્ધાય સીમાય સઙ્ઘે કમ્મં કરોન્તે નદિયમ્પિ યાવ ગામક્ખેત્તં આહચ્ચ ઠિતાય ઉદકુક્ખેપસીમાય અઞ્ઞેસં કમ્મં કાતું વટ્ટતીતિ સિદ્ધં હોતિ. યા પનેતા લોકવોહારસિદ્ધા ગામારઞ્ઞનદીસમુદ્દજાતસ્સરસીમા પઞ્ચ, તા અઞ્ઞમઞ્ઞં રુક્ખાદિસમ્બન્ધેપિ સમ્ભેદદોસં નાપજ્જતિ તથા લોકવોહારાભાવતો. ન હિ ગામાદયો ગામન્તરાદીહિ નદીઆદીહિ ચ રુક્ખાદિસમ્બન્ધમત્તેન સમ્ભિન્નાતિ લોકે વોહરન્તિ. લોકવોહારસિદ્ધાનઞ્ચ લોકવોહારતોવ સમ્ભેદો વા અસમ્ભેદો વા ગહેતબ્બો, ન અઞ્ઞથા. તેનેવ અટ્ઠકથાયં તાસં અઞ્ઞમઞ્ઞં કત્થચિપિ સમ્ભેદનયો ન દસ્સિતો, સાસનવોહારસિદ્ધો એવ દસ્સિતોતિ.

એત્થ પન બદ્ધસીમાય તાવ ‘‘હેટ્ઠા પથવીસન્ધારકં ઉદકં પરિયન્તં કત્વા સીમા ગતા હોતી’’તિઆદિના અધોભાગપરિચ્છેદો અટ્ઠકથાયં સબ્બથા દસ્સિતો, ગામસીમાદીનં પન ન દસ્સિતો. કથમયં જાનિતબ્બોતિ? કેચિ તાવેત્થ ‘‘ગામસીમાદયોપિ બદ્ધસીમા વિય પથવીસન્ધારકં ઉદકં આહચ્ચ તિટ્ઠતી’’તિ વદન્તિ.

કેચિ પન તં પટિક્ખિપિત્વા ‘‘નદીસમુદ્દજાતસ્સરસીમા, તાવ તન્નિસ્સિતઉદકુક્ખેપસીમા ચ પથવિયા ઉપરિતલે હેટ્ઠા ચ ઉદકેન અજ્ઝોત્થરણપ્પદેસે એવ તિટ્ઠન્તિ, ન તતો હેટ્ઠા ઉદકસ્સ અજ્ઝોત્થરણાભાવા. સચે પન ઉદકોઘાદિના યોજનપ્પમાણમ્પિ નિન્નટ્ઠાનં હોતિ, નદીસીમાદયોવ હોન્તિ, ન તતો હેટ્ઠા. તસ્મા નદીઆદીનં હેટ્ઠા બહિતીરમુખેન ઉમઙ્ગેન, ઇદ્ધિયા વા પવિટ્ઠો ભિક્ખુ નદિયં ઠિતાનં કમ્મં ન કોપેતિ, સો પન આસન્નગામે ભિક્ખૂનં કમ્મં કોપેતિ. સચે પન સો ઉભિન્નં તીરગામાનં મજ્ઝે નિસિન્નો હોતિ, ઉભયગામટ્ઠાનં કમ્મં કોપેતિ. સચે પન તીરં ગામક્ખેત્તં ન હોતિ, અગામકારઞ્ઞમેવ. તત્થ પન તીરદ્વયેપિ સત્તબ્ભન્તરસીમં વિના કેવલાય ખુદ્દકારઞ્ઞસીમાયમેવ કમ્મં કોપેતિ. સચે સત્તબ્ભન્તરસીમાય કરોન્તિ, તદા યદિ તેસં સત્તબ્ભન્તરસીમાય પરિચ્છેદો એતસ્સ નિસિન્નોકાસસ્સ પરતો એકં સત્તબ્ભન્તરં અતિક્કમિત્વા ઠિતો ન કમ્મકોપો. નો ચે, કમ્મકોપો. ગામસીમાયં પન અન્તોઉમઙ્ગે વા બિલે વા ખણિત્વા વા યત્થ પવિસિતું સક્કા, યત્થ વા સુવણ્ણમણિઆદિં ખણિત્વા ગણ્હન્તિ, ગહેતું સક્કાતિ વા સમ્ભાવના હોતિ, તત્તકં હેટ્ઠાપિ ગામસીમા, તત્થ ઇદ્ધિયા અન્તો નિસિન્નોપિ કમ્મં કોપેતિ. યત્થ પન પકતિમનુસ્સાનં પવેસસમ્ભાવનાપિ નત્થિ, તં સબ્બં યાવ પથવીસન્ધારકઉદકા અરઞ્ઞસીમાવ, ન ગામસીમા. અરઞ્ઞસીમાયમ્પિ એસેવ નયો. તત્થપિ હિ યત્તકે પદેસે પવેસસમ્ભાવના, તત્તકમેવ ઉપરિતલે અરઞ્ઞસીમા પવત્તતિ. તતો પન હેટ્ઠા ન અરઞ્ઞસીમા તત્થ ઉપરિતલેન સહ એકારઞ્ઞવોહારાભાવતો. ન હિ તત્થ પવિટ્ઠં અરઞ્ઞં પવિટ્ઠોતિ વોહરન્તિ, તસ્મા તત્રટ્ઠો ઉપરિ અરઞ્ઞટ્ઠાનં કમ્મં ન કોપેતિ ઉમઙ્ગનદિયં ઠિતો વિય ઉપરિનદિયં ઠિતાનં. એકસ્મિઞ્હિ ચક્કવાળે ગામનદીસમુદ્દજાતસ્સરે મુઞ્ચિત્વા તદવસેસં અમનુસ્સાવાસં દેવબ્રહ્મલોકં ઉપાદાય સબ્બં અરઞ્ઞમેવ. ‘ગામા વા અરઞ્ઞા વા’તિ વુત્તત્તા હિ નદીસમુદ્દજાતસ્સરાદિપિ અરઞ્ઞમેવ. ઇધ પન નદીઆદીનં વિસું સીમાભાવેન ગહિતત્તા તદવસેસમેવ અરઞ્ઞં ગહેતબ્બં. તત્થ ચ યત્તકે પદેસે એકં અરઞ્ઞન્તિ વોહરન્તિ, અયમેકા અરઞ્ઞસીમા. ઇન્દપુરઞ્હિ સબ્બં એકારઞ્ઞસીમા, તથા અસુરયક્ખપુરાદિ. આકાસટ્ઠદેવબ્રહ્મવિમાનાનિ પન સમન્તા આકાસપરિચ્છિન્નાનિ પચ્ચેકં અરઞ્ઞસીમા સમુદ્દમજ્ઝે પબ્બતદીપકા વિય. તત્થ સબ્બત્થ સત્તબ્ભન્તરસીમાયં, અરઞ્ઞસીમાયમેવ વા કમ્મં કાતબ્બં, તસ્મા ઇધાપિ ઉપરિઅરઞ્ઞતલેન સદ્ધિં હેટ્ઠાપથવિયા એકારઞ્ઞવોહારાભાવા વિસું અરઞ્ઞસીમાતિ ગહેતબ્બં. તેનેવેત્થ ગામનદીઆદિસીમાકથાય અટ્ઠકથાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૩૮) ‘ઇદ્ધિમા ભિક્ખુ હેટ્ઠાપથવિતલે ઠિતો કમ્મં કોપેતી’તિ બદ્ધસીમાયં દસ્સિતનયો ન દસ્સિતો’’તિ વદન્તિ.

ઇદઞ્ચેતાસં ગામસીમાદીનં હેટ્ઠાપમાણદસ્સનં સુત્તાદિવિરોધાભાવા યુત્તં વિય દિસ્સતિ, વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં. એવં ગહણે ચ ગામસીમાયં સમ્મતા બદ્ધસીમા ઉપરિગામસીમં, હેટ્ઠા ઉદકપરિયન્તં અરઞ્ઞસીમઞ્ચ અવત્થરતીતિ તસ્સા અરઞ્ઞસીમાપિ ખેત્તન્તિ સિજ્ઝતિ. ભગવતા ચ ‘‘સબ્બા, ભિક્ખવે, નદી અસીમા’’તિઆદિના (મહાવ. ૧૪૭) નદીસમુદ્દજાતસ્સરા બદ્ધસીમાય અખેત્તભાવેન વુત્તા, ન પન અરઞ્ઞં, તસ્મા અરઞ્ઞમ્પિ બદ્ધસીમાય ખેત્તમેવાતિ ગહેતબ્બં. યદિ એવં કસ્મા તત્થ સા ન બજ્ઝતીતિ? પયોજનાભાવા. સીમાપેક્ખાનન્તરમેવ હિ સત્તબ્ભન્તરસીમાય સમ્ભવતો, તસ્સા ચ ઉપરિ સમ્મતાય બદ્ધસીમાય સમ્ભેદજ્ઝોત્થરણાનુલોમતો વિપત્તિસીમા એવ સિયા. ગામક્ખેત્તે પન ઠત્વા અગામકારઞ્ઞેકદેસમ્પિ અન્તોકરિત્વા સમ્મતા કિઞ્ચાપિ સુસમ્મતા અગામકારઞ્ઞે ભગવતા વિહિતાય સત્તબ્ભન્તરસીમાયપિ અનિવત્તનતો, તત્થ પન કમ્મં કાતું પવિટ્ઠાનમ્પિ તતો બહિ કેવલારઞ્ઞે કરોન્તાનમ્પિ અન્તરા તીણિ સત્તબ્ભન્તરાનિ ઠપેતબ્બાનિ. અઞ્ઞથા વિપત્તિ એવ સિયાતિ સબ્બથા નિરત્થકમેવ અગામકે અરઞ્ઞે બદ્ધસીમાકરણન્તિ વેદિતબ્બં.

અન્તોનદિયં પવિટ્ઠસાખાયાતિ નદિયા પથવીતલં આહચ્ચ ઠિતાય સાખાયપિ, પગેવ અનાહચ્ચ ઠિતાય. પારોહેપિ એસેવ નયો. એતેન સભાગનદીસીમં ફુસિત્વા ઠિતેન વિસભાગસીમાસમ્બન્ધસાખાદિના ઉદકુક્ખેપસીમાય સમ્બન્ધો ન વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. એતેનેવ મહાસીમં ગામસીમઞ્ચ ફુસિત્વા ઠિતેન સાખાદિના માળકસીમાય સમ્બન્ધો ન વટ્ટતીતિ ઞાપિતોતિ દટ્ઠબ્બો. અન્તોનદિયંયેવાતિ સેતુપાદાનં તીરટ્ઠિતત્તં નિવત્તેતિ. તેન ઉદકુક્ખેપપરિચ્છેદતો બહિનદિયં પતિટ્ઠિતત્તેપિ સમ્ભેદાભાવં દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘બહિતીરે પતિટ્ઠિતા’’તિઆદિ. યદિ હિ ઉદકુક્ખેપતો બહિ અન્તોનદિયમ્પિ પતિટ્ઠિતત્તે સમ્ભેદો ભવેય્ય, તમ્પિ પટિક્ખિપિતબ્બં ભવેય્ય કમ્મકોપસ્સ સમાનત્તા, ન ચ પટિક્ખિત્તં, તસ્મા સબ્બત્થ અત્તનો નિસ્સયસીમાય સમ્ભેદદોસો નત્થેવાતિ ગહેતબ્બં.

આવરણેન વાતિ દારુઆદીનિ ખણિત્વા ઉદકનિવારણેન. કોટ્ટકબન્ધનેન વાતિ મત્તિકાદીહિ પૂરેત્વા કતસેતુબન્ધનેન વા, ઉભયેનાપિ આવરણમેવ દસ્સેતિ. ‘‘નદિં વિનાસેત્વા’’તિ વુત્તમેવત્થં વિભાવેતિ ‘‘હેટ્ઠા પાળિ બદ્ધા’’તિ, હેટ્ઠા નદિં આવરિત્વા પાળિ બદ્ધાતિ અત્થો. છડ્ડિતોદકન્તિ અતિરિત્તોદકં. નદિં ઓતરિત્વા સન્દનટ્ઠાનતોતિ ઇમિના તળાકનદીનં અન્તરા પવત્તનટ્ઠાને ન વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ. ઉપ્પતિત્વાતિ તીરાદિભિન્દનવસેન વિપુલા હુત્વા. વિહારસીમન્તિ બદ્ધસીમં.

અગમનપથેતિ તદહેવ ગન્ત્વા નિવત્તિતું અસક્કુણેય્યે. અરઞ્ઞસીમાસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતીતિ લોકવોહારસિદ્ધં અગામકારઞ્ઞસીમં સન્ધાય વદતિ. તત્થાતિ પકતિયા મચ્છબન્ધાનં ગમનપથેસુ દીપકેસુ.

તં ઠાનન્તિ તેસં આવાટાદીનં કતટ્ઠાનમેવ, ન અકતન્તિ અત્થો. લોણીતિ સમુદ્દોદકસ્સ ઉપ્પત્તિવેગનિન્નો માતિકાકારેન પવત્તનકો.

સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૧૪૭) પન – ગચ્છન્તિયા પન નાવાય કાતું ન વટ્ટતીતિ એત્થ ઉદકુક્ખેપમનતિક્કમિત્વા પરિવત્તમાનાય કાતું વટ્ટતીતિ વેદિતબ્બં. સીમં વા સોધેત્વાતિ એત્થ સીમાસોધનં નામ ગામસીમાદીસુ ઠિતાનં હત્થપાસાનયનાદિ. ‘‘નદિં વિનાસેત્વા તળાકં કરોન્તી’’તિ વુત્તમેવત્થં વિભાવેતિ ‘‘હેટ્ઠા પાળિ બદ્ધા’’તિ, હેટ્ઠા નદિં આવરિત્વા પાળિ બદ્ધાતિ અત્થો. છડ્ડિતોદકન્તિ તળાકરક્ખણત્થં એકમન્તેન છડ્ડિતમુદકં. દેવે અવસ્સન્તેતિ દુબ્બુટ્ઠિકાલે વસ્સાનેપિ દેવે અવસ્સન્તે. ઉપ્પતિત્વાતિ ઉત્તરિત્વા. ગામનિગમસીમં ઓત્થરિત્વા પવત્તતીતિ વુત્તપ્પકારે વસ્સકાલે ચત્તારો માસે અબ્બોચ્છિન્ના પવત્તતિ. વિહારસીમન્તિ બદ્ધસીમં સન્ધાય વદતિ.

અગમનપથેતિ યત્થ તદહેવ ગન્ત્વા પચ્ચાગન્તું ન સક્કોતિ, તાદિસે પદેસે. અરઞ્ઞસીમાસઙ્ખ્યમેવ ગચ્છતીતિ સત્તબ્ભન્તરસીમં સન્ધાય વદતિ. તેસન્તિ મચ્છબન્ધાનં. ગમનપરિયન્તસ્સ ઓરતોતિ ગમનપરિયન્તસ્સ ઓરિમભાગે દીપકં પબ્બતઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં, ન સમુદ્દપ્પદેસન્તિ વુત્તં.

સમ્ભિન્દન્તીતિ યત્થ ચતૂહિ ભિક્ખૂહિ નિસીદિતું ન સક્કા, તત્થ તતો પટ્ઠાય યાવ કેસગ્ગમત્તમ્પિ અત્તનો સીમાય કરોન્તા સમ્ભિન્દન્તિ, ચતુન્નમ્પિ ભિક્ખૂનં પહોનકતો પટ્ઠાય યાવ સકલમ્પિ અન્તોકરોન્તા અજ્ઝોત્થરન્તીતિ વેદિતબ્બં. સંસટ્ઠવિટપાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સિબ્બિત્વા ઠિતમહાસાખમૂલા, એતેન અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ અતિઆસન્નતં દીપેતિ. સાખાય સાખં ફુસન્તાપિ હિ દૂરટ્ઠાપિ સિયું, તતો એકંસતો સમ્ભેદલક્ખણં ન દસ્સિતં સિયાતિ તં દસ્સેતું વિટપગ્ગહણં કતં. એવઞ્હિ ભિક્ખૂનં નિસીદિતું અપ્પહોનકટ્ઠાનં અત્તનો સીમાય અન્તોસીમટ્ઠં કરિત્વા પુરાણવિહારં કરોન્તા સીમાય સીમં સમ્ભિન્દન્તિ નામ, ન તતો પરન્તિ દસ્સિતમેવ હોતિ. બદ્ધા હોતીતિ પોરાણકવિહારસીમં સન્ધાય વુત્તં. તં અમ્બન્તિ અપરેન સમયેન પુરાણવિહારપરિક્ખેપાદીનં વિનટ્ઠત્તા અજાનન્તાનં તં પુરાણવિહારસીમાય નિમિત્તભૂતં અમ્બં. અત્તનો સીમાય અન્તોસીમટ્ઠં કરિત્વા પુરાણવિહારસીમટ્ઠં જમ્બું કિત્તેત્વા અમ્બજમ્બૂનં અન્તરે યં ઠાનં, તં અત્તનો સીમાય પવેસેત્વા બદ્ધાતિ અત્થો. એત્થ ચ પુરાણસીમાય નિમિત્તભૂતસ્સ ગામટ્ઠસ્સ અમ્બરુક્ખસ્સ અન્તોસીમટ્ઠાય જમ્બુયા સહ સંસટ્ઠવિટપત્તેપિ સીમાય બન્ધનકાલે વિપત્તિ વા પચ્છા ગામસીમાય સહ સમ્ભેદો વા કમ્મવિપત્તિ વા નાહોસીતિ મુખતોવ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

પદેસન્તિ સઙ્ઘસ્સ નિસીદનપ્પહોનકં પદેસં. સીમન્તરિકં ઠપેત્વાતિઆદિના સમ્ભેદજ્ઝોત્થરણં કત્વા બદ્ધસીમાપિ અઞ્ઞમઞ્ઞં ફુસાપેત્વા અબ્યવધાનેન બદ્ધસીમાપિ અસીમા એવાતિ દસ્સેતિ, તસ્મા એકદ્વઙ્ગુલમત્તાપિ સીમન્તરિકા વટ્ટતિ એવ. સા પન દુબ્બોધાતિ અટ્ઠકથાસુ ચતુરઙ્ગુલાદિકા વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. દ્વિન્નં સીમાનન્તિ દ્વિન્નં બદ્ધસીમાનં. નિમિત્તં હોતીતિ નિમિત્તસ્સ સીમતો બાહિરત્તા બન્ધનકાલે તાવ સમ્ભેદદોસો નત્થીતિ અધિપ્પાયો. ન કેવલઞ્ચ નિમિત્તકતો એવ સઙ્કરં કરોતિ, અથ ખો સીમન્તરિકાય ઠિતો અઞ્ઞોપિ રુક્ખો કરોતિ એવ, તસ્મા અપ્પમત્તિકાય સીમન્તરિકાય વડ્ઢનકરુક્ખાદયો ન વટ્ટન્તિ એવ. એત્થ ચ ઉપરિ દિસ્સમાનખન્ધસાખાદિપવેસેસુ એવ સઙ્કરદોસસ્સ સબ્બત્થ દસ્સિતત્તા અદિસ્સમાનાનં મૂલાનં પવેસેપિ ભૂમિગતિકત્તા દોસો નત્થીતિ સિજ્ઝતિ. સચે પન મૂલાનિપિ દિસ્સમાનાનિ નેવ પવિસન્તિ, સઙ્કરોવ, પબ્બતપાસાણા પન દિસ્સમાનાપિ ભૂમિગતિકાયેવ. યદિ પન બન્ધનકાલે એવ એકો થૂલરુક્ખો ઉભયમ્પિ સીમં આહચ્ચ તિટ્ઠતિ, પચ્છા બદ્ધા અસીમા હોતીતિ દટ્ઠબ્બં.

સીમસઙ્કરન્તિ સીમસમ્ભેદં. યં પનેત્થ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૧૪૮) વુત્તં ‘‘સીમસઙ્કરં કરોતીતિ વડ્ઢિત્વા સીમપ્પદેસં પવિટ્ઠે દ્વિન્નં સીમાનં ગતટ્ઠાનસ્સ દુબ્બિઞ્ઞેય્યત્તા વુત્ત’’ન્તિ, તં ન યુત્તં ગામસીમાયપિ સહ સઙ્કરં કરોતીતિ વત્તબ્બતો. તત્થાપિ હિ નિમિત્તે વડ્ઢિતે ગામસીમબદ્ધસીમાનં ગતટ્ઠાનં દુબ્બિઞ્ઞેય્યમેવ હોતિ. તત્થ પન અવત્વા દ્વિન્નં બદ્ધસીમાનમેવ સઙ્કરસ્સ વુત્તત્તા યથાવુત્તસમ્બન્ધદોસોવ સઙ્કરસદ્દેન વુત્તોતિ ગહેતબ્બં. પાળિયં (મહાવ. ૧૪૮) પન નિદાનવસેન ‘‘યેસં, ભિક્ખવે, સીમા પચ્છા સમ્મતા, તેસં તં કમ્મં અધમ્મિક’’ન્તિઆદિના પચ્છા સમ્મતાય અસીમત્તે વુત્તેપિ દ્વીસુ ગામસીમાસુ ઠત્વા દ્વીહિ સઙ્ઘેહિ સમ્ભેદં વા અજ્ઝોત્થરણં વા કત્વા સીમન્તરિકં અટ્ઠપેત્વા વા રુક્ખપારોહાદિસમ્બન્ધં અવિયોજેત્વા વા એકસ્મિં ખણે કમ્મવાચાનિટ્ઠાપનવસેન એકતો સમ્મતાનં દ્વિન્નમ્પિ સીમાનં અસીમતા પકાસિતાતિ વેદિતબ્બં.

સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૧૪૮) ‘‘સંસટ્ઠવિટપાતિ ઇમિના અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ આસન્નતં દીપેતિ. બદ્ધા હોતીતિ પચ્છિમદિસાભાગે સીમં સન્ધાય વુત્તં. તસ્સા પદેસન્તિ યત્થ ઠત્વા ભિક્ખૂહિ કમ્મં કાતું સક્કા હોતિ, તાદિસં પદેસં. યત્થ પન ઠિતેહિ કમ્મં કાતું ન સક્કા હોતિ, તાદિસં પદેસં અન્તો કરિત્વા બન્ધન્તા સીમાય સીમં સમ્ભિન્દન્તિ નામ. દ્વિન્નં સીમાનં નિમિત્તં હોતીતિ નિમિત્તસ્સ સીમતો બાહિરત્તા સીમસમ્ભેદો ન હોતીતિ વુત્તં. સીમસઙ્કરં કરોતીતિ વડ્ઢિત્વા સીમપ્પદેસં પવિટ્ઠે દ્વિન્નં સીમાનં ગતટ્ઠાનસ્સ દુવિઞ્ઞેય્યત્તા વુત્તં, ન ચ પન તત્થ કમ્મં કાતું ન વટ્ટતીતિ દસ્સનત્થં. ન હિ સીમા તત્તકેન અસીમા હોતિ, દ્વે પન સીમા પચ્છા વડ્ઢિતેન રુક્ખેન અજ્ઝોત્થટા એકાબદ્ધા હોન્તિ, તસ્મા એકત્થ ઠત્વા કમ્મં કરોન્તેહિ ઇતરં સોધેત્વા કાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં.

ઇતિ વિનયસઙ્ગહસંવણ્ણનાભૂતે વિનયાલઙ્કારે

સીમાવિનિચ્છયકથાલઙ્કારો નામ

ચતુવીસતિમો પરિચ્છેદો.

સીમાબન્ધનવિનિચ્છયકથા

એવં સીમાવિનિચ્છયં કથેત્વા પાળિયં સીમકથાય ઉપોસથક્ખન્ધકપરિયાપન્નત્તા ઉપોસથક્ખન્ધકાનન્તરઞ્ચ પવારણક્ખન્ધકસ્સ આગતત્તા તદનુક્કમેન સીમાવિનિચ્છયતો ઉપોસથપવારણવિનિચ્છયં કથેતુમારદ્ધેપિ સાસનવુદ્ધિકરણત્થં ઉપસમ્પદાદિવિનયકમ્મકરણટ્ઠાનભૂતં સીમં બન્ધિતુકામાનં લજ્જિપેસલબહુસ્સુતસિક્ખાકામભિક્ખૂનં પઞ્ઞાસતિવીરિયજનનત્થં સીમાબન્ધનકથા અમ્હેહિ આરભીયતે. તત્થ અપલોકનાદિચતુબ્બિધકમ્મકરણટ્ઠાનભૂતા સીમા નામ બદ્ધઅબદ્ધવસેન દુવિધા હોતિ. તત્થાપિ બદ્ધસીમા ખણ્ડસીમા, સમાનસંવાસકસીમા, અવિપ્પવાસસીમાતિ તિબ્બિધા હોતિ, તથા અબદ્ધસીમાપિ ગામસીમા, ઉદકુક્ખેપસીમા, સત્તબ્ભન્તરસીમાતિ. વુત્તઞ્હેતં આચરિયબુદ્ધદત્તત્થેરેન વિનયવિનિચ્છયે –

‘‘ખણ્ડસમાનસંવાસા-વિપ્પવાસાતિ ભેદતો;

ઇતિ બદ્ધા તિધા વુત્તા, અબદ્ધાપિ તિધા મતા.

‘‘ગામતો ઉદકુક્ખેપા, સત્તબ્ભન્તરતોપિ ચ;

તત્થ ગામપરિચ્છેદો, ગામસીમાતિ વુચ્ચતી’’તિ.

તત્થ બદ્ધસીમં બન્ધિતુકામેન અતિખુદ્દિકા, અતિમહતી, ખણ્ડનિમિત્તા, છાયાનિમિત્તા, અનિમિત્તા, બહિસીમે ઠિતસમ્મતા, નદિયા સમ્મતા, સમુદ્દે સમ્મતા, જાતસ્સરે સમ્મતા, સીમાય સીમં સમ્ભિન્દન્તેન સમ્મતા, સીમાય સીમં અજ્ઝોત્થરન્તેન સમ્મતાતિ વુત્તા ઇમા એકાદસ વિપત્તિસીમાયો અતિક્કમિત્વા નિમિત્તસમ્પત્તિ, પરિસસમ્પત્તિ, કમ્મવાચાસમ્પત્તીતિ વુત્તાય તિવિધસમ્પત્તિયા યુત્તં કત્વા પઠમં કિત્તિતનિમિત્તેન સબ્બપચ્છિમકિત્તિતનિમિત્તં સમ્બન્ધં કત્વા બન્ધિતબ્બા. વુત્તઞ્હેતં અટ્ઠકથાચરિયેન કઙ્ખાવિતરણિયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના) ‘‘તત્થ એકાદસ વિપત્તિસીમાયો અતિક્કમિત્વા તિવિધસમ્પત્તિયુત્તા નિમિત્તેન નિમિત્તં સમ્બન્ધિત્વા સમ્મતા સીમા બદ્ધસીમા નામા’’તિ. એતેન એતેસુ એકાદસસુ વિપત્તીસુ એકાયપિ યુત્તાય, તિવિધસમ્પત્તીસુ એકાયપિ અયુત્તાય, નિમિત્તેન નિમિત્તં અસમ્બન્ધં કત્વા સમ્મતાય ચ સતિ સીમા ન હોતીતિ દસ્સેતિ.

એવં સીમં બન્ધિતુકામેન ભિક્ખુના સબ્બલક્ખણપરિપૂરત્થં મહન્તો ઉસ્સાહો કરણીયો હોતિ, તસ્મા સીમાબન્ધનકાલે તીસુ સમ્પત્તીસુ પરિસસમ્પત્તિસિદ્ધિયા પઠમં તાવ ગામસીમા ઉપપરિક્ખિતબ્બા. એત્થાહ ‘‘નનુ બદ્ધસીમા વા બન્ધિતબ્બા, અથ કસ્મા ગામસીમા ઉપપરિક્ખિતબ્બા’’તિ? ગામસીમાયં ઠત્વા બદ્ધસીમાય બન્ધિતબ્બતો. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા ‘‘અસમ્મતાય, ભિક્ખવે, સીમાય અટ્ઠપિતાય યં ગામં વા નિગમં વા ઉપનિસ્સાય વિહરતિ, યા તસ્સ વા ગામસ્સ ગામસીમા, નિગમસ્સ વા નિગમસીમા, અયં તત્થ સમાનસંવાસા એકૂપોસથા’’તિ (મહાવ. ૧૪૭). ઇધ પાળિયં સરૂપેન અનાગતમ્પિ અટ્ઠકથાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૪૭) ‘‘ગામગ્ગહણેન ચેત્થ નગરમ્પિ ગહિતમેવ હોતી’’તિ વુત્તત્તા નગરસીમાપિ ગહિતા હોતિ, તસ્મા યસ્મિં અબદ્ધસીમવિહારે ભિક્ખૂ યં ગામં ઉપનિસ્સાય વિહરન્તિ, તસ્સ ગામસ્સ પરિચ્છેદો ગામસીમા નામ. યં નિગમં ઉપનિસ્સાય વિહરન્તિ, તસ્સ નિગમસ્સ પરિચ્છેદો નિગમસીમા નામ. યં નગરં ઉપનિસ્સાય વિહરન્તિ, તસ્સ નગરસ્સ પરિચ્છેદો નગરસીમા નામ. તા સબ્બાપિ ગામસીમાતિ વુચ્ચન્તિ. તેસં ભિક્ખૂનં સમાનસંવાસા એકૂપોસથબદ્ધસીમા વિય એકતો ઉપોસથાદિસઙ્ઘકમ્મકરણારહા હોન્તિ, ઈદિસેયેવ ચ પદેસે સીમં બન્ધિતુમરહતિ, ન ઉપોસથાદિસઙ્ઘકમ્માનરહે પદેસેતિ વુત્તં હોતિ.

તત્થ ‘‘યત્તકે પદેસે તસ્સ તસ્સ ગામસ્સ ગામભોજકા બલિં લભન્તિ, સો પદેસો અપ્પો વા હોતુ મહન્તો વા, ગામસીમાત્વેવ સઙ્ખ્યં ગચ્છતી’’તિ અટ્ઠકથાયં વચનતો ગામાદિભોજકાનં બલિલભનટ્ઠાનં ગામસીમા હોતિ, ઇદઞ્ચ યેભુય્યવસેન વુત્તં. બલિં અલભન્તોપિ રાજપણ્ણે આરોપિતપદેસે તસ્સ ગામસ્સ ગામસીમાયેવ. વુત્તઞ્હિ વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૧૪૭) ‘‘બલિં લભન્તીતિ ઇદં યેભુય્યવસેન વુત્તં. ‘અયં ગામો એત્તકો કરીસભાગો’તિઆદિના પન રાજપણ્ણેસુ આરોપિતેસુ ભૂમિભાગેસુ યસ્મિં યસ્મિં તળાકમાતિકાસુસાનપબ્બતાદિકે પદેસે બલિં ન ગણ્હન્તિ, સોપિ ગામસીમા એવ. રાજાદીહિ પરિચ્છિન્નભૂમિભાગો હિ સબ્બોવ ઠપેત્વા નદીલોણિજાતસ્સરે ગામસીમાતિ વેદિતબ્બો’’તિ. અયં પકતિગામસીમા નામ. ‘‘યમ્પિ એકસ્મિંયેવ ગામક્ખેત્તે એકં પદેસં, ‘અયં વિસુંગામો હોતૂ’તિ પરિચ્છિન્દિત્વા રાજા કસ્સચિ દેતિ, સોપિ વિસુંગામસીમા હોતિયેવા’’તિ અટ્ઠકથાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૪૭) વચનતો રાજા ‘‘પકતિગામક્ખેત્તેયેવ પકતિગામતો વિસું પકતિગામેન અસમ્મિસ્સો ગામો હોતૂ’’તિ યં પદેસં દેતિ, સો પદેસો વિસુંગામસીમા નામ. ઇતિ પકતિગામસીમા ચ રાજૂનં ઇચ્છાવસેન પવત્તા વિસુંગામસીમા ચ બદ્ધસીમા વિય સબ્બકમ્મારહા, તસ્મા અભિનવબદ્ધસીમં બન્ધિતુકામેહિ પકતિગામસીમં વા વિસુંગામસીમં વા સોધેત્વા કત્તબ્બં હોતિ. તથા હિ વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘તસ્મા સા ચ ઇતરા ચ પકતિગામનગરનિગમસીમા બદ્ધસીમાસદિસાયેવ હોન્તી’’તિ. વિમતિવિનોદનિયઞ્ચ (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૧૪૭) ‘‘તત્થ હિ સા ચ રાજિચ્છાવસેન પરિવત્તિત્વા સમુપ્પન્ના અભિનવા ચ ઇતરા ચ અપરિવત્તા પકતિગામસીમા, યથા બદ્ધસીમાયં સબ્બં સઙ્ઘકમ્મં કાતું વટ્ટતિ, એવમેતાપિ સબ્બકમ્મારહતાસદિસેન બદ્ધસીમાસદિસા, સા સમાનસંવાસા એકૂપોસથાતિ અધિપ્પાયો’’તિ વુત્તં.

કેચિ પન આચરિયા ‘‘મયં સીમં બન્ધિતુકામા, તસ્મા એત્તકો ભૂમિપરિચ્છેદો વિસું ખેત્તં હોતૂ’’તિ રાજાનં આપુચ્છિત્વા તેન ઓકાસે કતે ‘‘ઇદં ઠાનં વિસુંગામક્ખેત્તં હોતી’’તિ મનસિ કત્વા તત્રટ્ઠેયેવ ભિક્ખૂ ચ હત્થપાસાનયનાદિના સોધેત્વા સીમાસમૂહનસીમાબન્ધનાદીનિ કરોન્તિ, તં કરણં ‘‘અયં વિસુંગામો હોતૂતિ પરિચ્છિન્દિત્વા રાજા કસ્સચિ દેતી’’તિ અટ્ઠકથાવચનેન, ‘‘સા ચ રાજિચ્છાવસેન પરિવત્તિત્વા સમુપ્પન્ના અભિનવા ચા’’તિ આગતેન વિમતિવિનોદનીટીકાવચનેન ચ સમેન્તં વિય ન દિસ્સતિ. કથં? અટ્ઠકથાવચને તાવ ‘‘અયં વિસુંગામો હોતૂ’’તિ ઇમિના ન કેવલં પુરિમગામોયેવ ગામો હોતુ, અથ ખો ઇદાનિ પરિચ્છિન્નપદેસોપિ વિસુંયેવ ગામો હોતૂતિ એકંયેવ ગામક્ખેત્તં દ્વે ગામે કરોતીતિ દસ્સેતિ. ‘‘રાજા કસ્સચિ દેતી’’તિ ઇમિના ગામભોજકસ્સ દિન્નભાવં પકાસેતિ, ઇધ પન નેવ દ્વે ગામે કરોતિ, ન ચ ગામભોજકસ્સ દેતિ, કેવલં ભિક્ખૂનં અનુમતિયા યાવકાલિકવસેનેવ ઓકાસં કરોતિ, એવં અટ્ઠકથાવચનેનપિ સમેન્તં વિય ન દિસ્સતિ. વિમતિવિનોદનીટીકાવચનેનપિ ‘‘રાજિચ્છાવસેન પરિવત્તિત્વા’’તિ ઇમિના અગામભૂતં ખેત્તં રાજિચ્છાવસેન પરિવત્તિત્વા ગામો હોતીતિ દસ્સેતિ. ‘‘અભિનવા ચા’’તિ ઇમિના પુરાણગામસીમા ચ અભિનવગામસીમા ચાતિ પુરિમગામેન અમિસ્સં વિસુંગામલક્ખણં દસ્સેતિ. ઇધ પન રાજિચ્છાવસેન પરિવત્તિત્વા ખેત્તસ્સ વિસુંગામભૂતભાવો ચ અભિનવભાવેન વિસુંગામલક્ખણઞ્ચ ન દિસ્સતિ, એવં ટીકાવચનેનપિ સમેન્તં વિય ન દિસ્સતિ.

વિનયવિનિચ્છયટીકાયઞ્ચ ‘‘ગામપરિચ્છેદોતિ સબ્બદિસાસુ સમ્મા પરિચ્છિન્દિત્વા ‘ઇમસ્સ પદેસસ્સ એત્તકો કરો’તિ એવં કરેન નિયમિતો ગામપ્પદેસો’’તિ એવં આયવસેનેવ પરિચ્છિન્દનં વુત્તં, ન અનુમતિકરણમત્તેન, તસ્મા વિસુંગામલક્ખણં અપ્પત્તતાય પકતિગામેન સઙ્કરો હોતિ, ન તત્થ ઉપોસથાદિસઙ્ઘકમ્મં કાતુમરહતિ, ઉપોસથાદિસઙ્ઘકમ્મકરણારહપદેસેયેવ સીમાસમૂહનનસીમાબન્ધનકમ્મમ્પિ કરણારહં હોતિ ઞત્તિદુતિયકમ્મત્તા તેસં કમ્માનં, તસ્મા તેસં આચરિયાનં તં કરણં અઞ્ઞે આચરિયા ન ઇચ્છન્તિ. અઞ્ઞે પન આચરિયા ‘‘તં પરિચ્છિન્નપ્પદેસં ‘વિસુંગામો હોતૂ’તિ રાજા કસ્સચિ દેતિ, ગામભોજકો ચ તતો બલિં પટિગ્ગણ્હાતિ, તદા વિસુંગામો હોતિ, ન તતો પુબ્બે’’તિ વદન્તિ. તેસં તં વચનં ‘‘એવં કરેન નિયમિતો પદેસો’’તિ વિનિચ્છયટીકાવચનઞ્ચ ‘‘ગામાદીનં કરગ્ગાહપરિચ્છિન્નો સમન્તતો પદેસો ગામસીમા’’તિ સીમાલઙ્કારગણ્ઠિવચનઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં સિયા, તેસુ પન ‘‘ઇમસ્સ પદેસસ્સ એત્તકો કરો’’તિ એવં કરપરિચ્છિન્દનં વુત્તં, ન ગામભોજકસ્સ બલિગ્ગહણં. અટ્ઠકથાયઞ્ચ ‘‘રાજા કસ્સચિ દેતી’’તિ દાનમેવ વદતિ, ન ‘‘ગામભોજકો ચ બલિં ગણ્હાતી’’તિ પટિગ્ગહણં, તસ્મા તમ્પિ વચનં અઞ્ઞે પણ્ડિતા ન સમ્પટિચ્છન્તિ, તસ્મા પથવિસ્સરો રાજા ‘‘ઇમસ્મિં ગામક્ખેત્તે એત્તકકરીસમત્તો પદેસો પુરિમગામતો વિસુંગામો હોતૂ’’તિ પરિચ્છિન્દિત્વા દેતિ, એત્તાવતા સો પદેસો બલિં પટિગ્ગહિતો વા હોતુ અપ્પટિગ્ગહિતો વા, વિસુંગામો નામ હોતીતિ દટ્ઠબ્બો.

એવં પકતિગામલક્ખણઞ્ચ વિસુંગામલક્ખણઞ્ચ તથતો ઞત્વા બદ્ધસીમં બન્ધિતુકામો યદિ પકતિગામસીમા નાતિવિત્થારા હોતિ સુખરક્ખિતા, તમેવ પકતિગામસીમં સુટ્ઠુ રક્ખાપેત્વા સુટ્ઠુ સોધેત્વા સીમાસમૂહનનસીમાસમ્મુતિકમ્માનિ કાતબ્બાનિ. યદિ પન પકતિગામસીમા અતિવિત્થારા હોતિ, નિગમસીમા, નગરસીમા વા હોન્તિ, બહૂનં ભિક્ખૂનં નિસિન્નટ્ઠાનસઞ્ચરણટ્ઠાનત્તા સોધેતું વા રક્ખિતું વા ન સક્કોન્તિ, એવઞ્ચ સતિ પથવિસ્સરરાજૂહિ પરિચ્છિન્નાય વિસુંગામસીમાય સુટ્ઠુ સોધેત્વા સુરક્ખિતં કત્વા સીમાસમૂહનનસીમાસમ્મુતિકમ્મં કાતબ્બં. કથં પન સુટ્ઠુ સોધનઞ્ચ સુટ્ઠુ રક્ખણઞ્ચ કાતબ્બં? સીમં બન્ધિતુકામેન હિ સામન્તવિહારેસુ ભિક્ખૂ તસ્સ તસ્સ વિહારસ્સ સીમાપરિચ્છેદં પુચ્છિત્વા બદ્ધસીમવિહારાનં સીમાય સીમન્તરિકં, અબદ્ધસીમવિહારાનં સીમાય ઉપચારં ઠપેત્વા દિસાચારિકભિક્ખૂનં નિસ્સઞ્ચારસમયે સચે એકસ્મિં ગામક્ખેત્તે સીમં બન્ધિતુકામા, યે તત્થ બદ્ધસીમવિહારા, તેસુ ભિક્ખૂનં ‘‘મયં અજ્જ સીમં બન્ધિસ્સામ, તુમ્હે સકસકસીમાય પરિચ્છેદતો મા નિક્ખમથા’’તિ પેસેતબ્બં. યે અબદ્ધસીમવિહારા, તેસુ ભિક્ખૂ એકજ્ઝં સન્નિપાતેતબ્બા, છન્દારહાનં છન્દો આહરાપેતબ્બો. એવં સન્નિપતિતેસુ પન ભિક્ખૂસુ છન્દારહાનં છન્દે આહટે તેસુ તેસુ મગ્ગેસુ ચ નદીતિત્થગામદ્વારાદીસુ ચ આગન્તુકભિક્ખૂનં સીઘં સીઘં હત્થપાસાનયનત્થઞ્ચ બહિસીમકરણત્થઞ્ચ આરામિકે ચેવ સમણુદ્દેસે ચ ઠપેત્વા ભેરિસઞ્ઞં વા સઙ્ખસઞ્ઞં વા કત્વા સીમા સમૂહનિતબ્બાતિ.

નનુ ચ ઇદં સોધનં રક્ખણઞ્ચ સીમાસમ્મુતિકાલેયેવ અટ્ઠકથાયં વુત્તં, અથ કસ્મા ઇધ સીમાસમૂહનને વુત્તન્તિ? ઇમસ્સપિ સીમાસમૂહનનકમ્મસ્સ ઞત્તિદુતિયકમ્મત્તા પરિસસમ્પત્તિજનનત્થં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. એવં સન્તેપિ ઇદં સીમાસમૂહનનકમ્મં નામ યદિ પોરાણા બદ્ધસીમા અત્થિ, તદટ્ઠકસઙ્ઘે હત્થપાસગતે અઞ્ઞેસુ ભિક્ખૂસુ ગામસીમં પવિટ્ઠેસુપિ કમ્મભેદો નત્થિ. યદિ પોરાણા બદ્ધસીમા નત્થિ, એવમ્પિ સતિ કેવલં ગામસીમાભૂતત્તા સીમાસમૂહનનકમ્મે અસમ્પજ્જન્તેપિ દોસો નત્થિ, અથ કસ્મા સોધના વુત્તાતિ? સચ્ચં, તથાપિ સમૂહનિતબ્બા પોરાણસીમાપરિચ્છેદસ્સ દુવિઞ્ઞેય્યત્તા. સચે હિ મહતિયા પોરાણબદ્ધસીમાય એકસ્મિં પદેસે સીમં સમૂહનિસ્સામાતિ સઙ્ઘે સન્નિપતિતે તસ્સાયેવ સીમાય અઞ્ઞસ્મિં પદેસે ભિક્ખુમ્હિ પવિટ્ઠે અજાનન્તસ્સપિ કમ્મં વિપજ્જતિ, તસ્મા મહુસ્સાહેન સોધેતબ્બાવાતિ દટ્ઠબ્બં. એવં ગામસીમસોધનં ‘‘પરિસસમ્પત્તિયા યુત્તા નામ સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન ચતૂહિ ભિક્ખૂહિ સન્નિપતિત્વા યાવતિકા તસ્મિં ગામક્ખેત્તે બદ્ધસીમં વા નદીસમુદ્દજાતસ્સરે વા અનોક્કમિત્વા ઠિતા ભિક્ખૂ, તે સબ્બે હત્થપાસે વા કત્વા છન્દં વા આહરિત્વા સમ્મતા’’તિ કઙ્ખાવિતરણિયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના) આગતત્તા પરિસસમ્પત્તિકારણં હોતીતિ વિઞ્ઞાયતિ. તતો ‘‘સીમાય સીમં સમ્ભિન્દન્તેન સમ્મતા, સીમાય સીમં અજ્ઝોત્થરન્તેન સમ્મતા’’તિ વુત્તેહિ દ્વીહિ વિપત્તિદોસેહિ મુચ્ચનત્થં સીમસમૂહનનકમ્મં કાતબ્બં.

સીમાય અસમૂહતાય સતિ કથં વિપત્તિદ્વયં આપજ્જેય્યાતિ, તથા સોધિતાયપિ ગામસીમાય. યદિ પોરાણબદ્ધસીમા વિજ્જમાના ભવેય્ય, તસ્સા વિજ્જમાનભાવં અજાનન્તા નવં બદ્ધસીમં બન્ધેય્યું. પોરાણસીમાય હિ નિમિત્તં અન્તો કત્વા તસ્સ સમીપે પોરાણસીમાય અન્તો ઠિતં અઞ્ઞં નિમિત્તં કત્વા નવં બદ્ધસીમં બન્ધેય્યું, સીમાય સીમં સમ્ભિન્દન્તેન સમ્મતા નામ હોતિ. તેન વુત્તં કઙ્ખાવિતરણિયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના) ‘‘સીમાય સીમં સમ્ભિન્દન્તેન સમ્મતા નામ અત્તનો સીમાય પરેસં સીમં સમ્ભિન્દન્તેન સમ્મતા. સચે હિ પોરાણકસ્સ વિહારસ્સ પુરત્થિમાય દિસાય અમ્બો ચેવ જમ્બૂ ચાતિ દ્વે રુક્ખા અઞ્ઞમઞ્ઞં સંસટ્ઠવિટપા હોન્તિ, તેસુ અમ્બસ્સ પચ્છિમદિસાભાગે જમ્બૂ. વિહારસીમા ચ જમ્બું અન્તો કત્વા અમ્બં કિત્તેત્વા બદ્ધા હોતિ, અથ પચ્છા તસ્સ વિહારસ્સ પુરત્થિમદિસાયં વિહારે કતે સીમં બન્ધન્તા ભિક્ખૂ અમ્બં અન્તો કત્વા જમ્બું કિત્તેત્વા બન્ધન્તિ, સીમાય સીમા સમ્ભિન્ના નામ હોતી’’તિ. પોરાણસીમાય ચ એકદેસં વા સકલપોરાણસીમં વા અન્તો કરિત્વા નવં સીમં બન્ધેય્યું, સીમાય સીમં અજ્ઝોત્થરન્તેન સમ્મતા નામ. વુત્તઞ્હેતં કઙ્ખાવિતરણિયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના) ‘‘સીમાય સીમં અજ્ઝોત્થરન્તેન સમ્મતા નામ અત્તનો સીમાય પરેસં સીમં અજ્ઝોત્થરન્તેન સમ્મતા. સચે હિ પરેસં બદ્ધસીમં સકલં વા તસ્સા પદેસં વા અન્તો કત્વા અત્તનો સીમં સમ્મન્નન્તિ, સીમાય સીમં અજ્ઝોત્થરિતા નામ હોતી’’તિ.

યસ્મિં પદેસે ચત્તારો ભિક્ખૂ નિસીદિત્વા કમ્મં કાતું ન સક્કોન્તિ, તત્થ તતો પટ્ઠાય યાવ કેસગ્ગમત્તમ્પિ અઞ્ઞેસં પોરાણબદ્ધસીમપ્પદેસં અત્તનો સીમાય અન્તો કરોન્તો સીમાય સીમં સમ્ભિન્દતિ નામ. ચતુન્નં ભિક્ખૂનં નિસીદિતું પહોનકટ્ઠાનતો પટ્ઠાય યાવ સકલમ્પિ અઞ્ઞેસં પોરાણબદ્ધસીમાપદેસં અત્તનો સીમાય અન્તો કરોન્તો સીમાય સીમં અજ્ઝોત્થરતિ નામ. વુત્તઞ્હેતં કઙ્ખાવિતરણિયા લીનત્થપકાસનિયં (કઙ્ખા. અભિ. ટી. નિદાનવણ્ણના) ‘‘તસ્સા પદેસન્તિ તસ્સા એકદેસં, યત્થ ઠત્વા ચતૂહિ ભિક્ખૂહિ કમ્મં કાતું સક્કા હોતિ, તાદિસં એકદેસન્તિ વુત્તં હોતિ. યત્થ પન ઠિતેહિ કમ્મં કાતું ન સક્કા, તાદિસં પદેસં અન્તો કરિત્વા સીમાય સીમં સમ્ભિન્દન્તિ નામ, ન તુ અજ્ઝોત્થરન્તિ નામાતિ ગહેતબ્બ’’ન્તિ. વિમતિવિનોદનિયમ્પિ (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૧૪૮) ‘‘યત્થ ચતૂહિ ભિક્ખૂહિ નિસીદિતું ન સક્કા, તત્તકતો પટ્ઠાય યાવ કેસગ્ગમત્તમ્પિ અત્તનો સીમાય કરોન્તા સમ્ભિન્દન્તિ, ચતુન્નમ્પિ ભિક્ખૂનં પહોનકતો પટ્ઠાય યાવ સકલમ્પિ અન્તો કરોન્તા અજ્ઝોત્થરન્તીતિ વેદિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં.

એવં હોતુ, તસ્મિં ગામસીમપરિચ્છેદે પોરાણકસીમાય વિજ્જમાનાય વિપત્તિદ્વયમોચનત્થં સીમાસમૂહનનકમ્મં સાત્થકં, અવિજ્જમાનાય કથં સાત્થકં ભવેય્યાતિ સઙ્કાનિવત્તનત્થં સીમાસમૂહનનકમ્મં અકત્વા અભિનવસીમાય બજ્ઝમાનાય સઙ્કા ઉપ્પજ્જેય્ય, ભગવતો ધરમાનકાલતો પટ્ઠાય યાવજ્જતના ગણનપથં વીતિક્કન્તા ભિક્ખૂ ઉપસમ્પદાદિકમ્મકરણત્થં તસ્મિં તસ્મિં પદેસે સીમં બન્ધન્તિ. સા સીમા એત્થ અત્થિ, એત્થ નત્થીતિ ન સક્કા જાનિતું, તસ્મા ‘‘અમ્હાકં સીમાબન્ધનટ્ઠાને પોરાણકસીમા ભવેય્ય નુ ખો’’તિ સઙ્કા ભવેય્ય, એવં સતિ સા અભિનવસીમા ચ આસઙ્કનીયા હોતીતિ સીમાયં કતં ઉપસમ્પદાદિકમ્મમ્પિ આસઙ્કનીયં હોતિ, તસ્મા સઙ્કાનિવત્તનત્થં અભિનવસીમં બન્ધિતુકામેહિ યતિપુઙ્ગવેહિ અવસ્સં સીમાસમૂહનનકમ્મં કાતબ્બં હોતિ. સમૂહનન્તેહિ પન ‘‘સીમં, ભિક્ખવે, સમૂહનન્તેન પઠમં તિચીવરેન અવિપ્પવાસો સમૂહન્તબ્બો, પચ્છા સીમા સમૂહન્તબ્બા’’તિ (મહાવ. ૧૪૪) વચનતો પઠમં અવિપ્પવાસસીમા સમૂહનિતબ્બા, તતો સમાનસંવાસકસીમા સમૂહનિતબ્બા. તસ્મિં સમૂહનનકાલે ચ ‘‘ખણ્ડસીમાયં ઠત્વા અવિપ્પવાસસીમા ન સમૂહન્તબ્બા, તથા અવિપ્પવાસસીમાય ઠત્વા ખણ્ડસીમાપિ. ખણ્ડસીમાય પન ઠિતેન ખણ્ડસીમાવ સમૂહનિતબ્બા, તથા ઇતરાય ઠિતેન ઇતરા’’તિ અટ્ઠકથાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૪૪) વચનતો ખણ્ડસીમાયં ઠત્વાવ ખણ્ડસીમા સમૂહનિતબ્બા, મહાસીમાયમેવ ઠત્વા મહાસીમા સમૂહનિતબ્બા, અઞ્ઞિસ્સા સીમાય ઠત્વા અઞ્ઞા સીમા ન સમૂહનિતબ્બા. અટ્ઠકથાયં અવિપ્પવાસસીમાતિ મહાસીમં વદતિ તત્થેવ યેભુય્યેન ચીવરેન વિપ્પવસનતો.

‘‘તત્થ સચે ખણ્ડસીમઞ્ચ અવિપ્પવાસસીમઞ્ચ જાનન્તિ, સમૂહનિતુઞ્ચેવ બન્ધિતુઞ્ચ સક્ખિસ્સન્તિ. ખણ્ડસીમં પન જાનન્તા અવિપ્પવાસં અજાનન્તાપિ સમૂહનિતુઞ્ચેવ બન્ધિતુઞ્ચ સક્ખિસ્સન્તિ. ખણ્ડસીમં પન અજાનન્તા અવિપ્પવાસંયેવ જાનન્તા ચેતિયઙ્ગણબોધિયઙ્ગણઉપોસથાગારાદીસુ નિરાસઙ્કટ્ઠાનેસુ ઠત્વા અપ્પેવ નામ સમૂહનિતું સક્ખિસ્સન્તિ, પટિબન્ધિતું પન ન સક્ખિસ્સન્તેવ. સચે બન્ધેય્યું, સીમાસમ્ભેદં કત્વા વિહારં અવિહારં કરેય્યું, તસ્મા ન સમૂહનિતબ્બા. યે પન ઉભોપિ ન જાનન્તિ, તેનેવ સમૂહનિતું ન બન્ધિતું સક્ખિસ્સન્તિ. અયઞ્હિ સીમા નામ કમ્મવાચાય વા અસીમા હોતિ સાસનન્તરધાનેન વા, ન ચ સક્કા સીમં અજાનન્તેહિ કમ્મવાચા કાતું, તસ્મા ન સમૂહનિતબ્બા, સાધુકં પન ઞત્વાયેવ સમૂહનિતબ્બા ચ બન્ધિતબ્બા ચા’’તિ અટ્ઠકથાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૪૪) વચનતો ‘‘ઇદાનિ સીમં સમૂહનિસ્સામા’’તિ પરિચ્છિન્નાય ગામસીમાય અન્તો ખણ્ડસીમમહાસીમાનં અત્થિભાવં વા નત્થિભાવં વા તાસં સીમાનં પરિચ્છેદઞ્ચ ન જાનન્તિ, એવં અજાનન્તા ભિક્ખૂ તા પોરાણસીમાયો સમૂહનિતું ન સક્કુણેય્યું, પોરાણસીમં સમૂહનિતું અસક્કોન્તા ચ કથં અભિનવસીમં બન્ધિતું સક્કુણિસ્સન્તીતિ પરમ્પરેહિ આચરિયેહિ સમ્મા વિનિચ્છિતં અનુલોમનયં નિસ્સાય મહન્તં ઉસ્સાહં કરિત્વા અઙ્ગં અપરિહાપેત્વા સમ્મા વિહિતનયેન પોરાણસીમં સમૂહનિતું સક્ખિસ્સન્તિ.

કથં? તસ્મિં સીમાસમૂહનનકાલે યદિ પકતિગામસીમાયં આરદ્ધં, તં પકતિગામપરિચ્છેદં, યદિ વિસુંગામસીમાયં આરદ્ધં, તં વિસુંગામપરિચ્છેદં અઞ્ઞેસં ભિક્ખૂનં અપ્પવિસનત્થાય સમન્તતો સુસંવિહિતારક્ખં કારાપેત્વા કમ્મવાચં સાવેતું સમત્થેન બ્યત્તિબલસમ્પન્નેન વિનયધરેન સહ સમાનસંવાસકે લજ્જિપેસલે ઇમસ્સ કમ્મસ્સ ચતુવગ્ગકરણીયત્તા ચત્તારો ભિક્ખૂ કમ્મપ્પત્તે ભિક્ખૂનં પકતત્તભાવસ્સ દુબ્બિઞ્ઞેય્યત્તા વા તતો અધિકપ્પમાણે ભિક્ખૂ ગહેત્વા ઇદાનિ બન્ધિતબ્બાય સીમાય નિમિત્તાનં વિહારપરિક્ખેપસ્સ ચ અન્તો ચ સબ્બત્થ બહિ ચ સમન્તા લેડ્ડુપાતમત્તે પદેસે સબ્બત્થ મઞ્ચપ્પમાણે મઞ્ચપ્પમાણે ઠાને હત્થપાસં અવિજહિત્વા તિટ્ઠન્તા, નિસીદન્તા વા હુત્વા પઠમં અવિપ્પવાસસીમાસમૂહનનકમ્મવાચં, તતો સમાનસંવાસકસીમાસમૂહનનકમ્મવાચં સાવેત્વા સીમાય સમુગ્ઘાતે કતે પોરાણસીમાસુ વિજ્જમાનાસુપિ પચ્છિમન્તેન એકવીસતિયા ભિક્ખૂનં નિસીદનારહત્તા સીમાય મઞ્ચપ્પમાણે મઞ્ચપ્પમાણે ઠાને તિટ્ઠન્તા ભિક્ખૂ અવસ્સં તાસુ સીમાસુ તિટ્ઠન્તા ભવેય્યું, તસ્મા સીમટ્ઠા હુત્વા સીમાસમૂહનનકમ્મવાચં વત્વા તા સીમા સમૂહનેય્યું. તતો પોરાણબદ્ધસીમાનં સમૂહતત્તા ગામસીમાયેવ અવસિટ્ઠા ભવેય્યાતિ. વુત્તઞ્હેતં વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૧૪૪) ‘‘કેચિ પન ઈદિસેસુ વિહારેસુ છપઞ્ચમત્તે ભિક્ખૂ ગહેત્વા વિહારકોટિતો પટ્ઠાય વિહારપરિક્ખેપસ્સ અન્તો ચ બહિ ચ સમન્તા લેડ્ડુપાતે સબ્બત્થ મઞ્ચપ્પમાણે મઞ્ચપ્પમાણે ઓકાસે નિરન્તરં ઠત્વા પઠમં અવિપ્પવાસસીમં, તતો સમાનસંવાસકસીમઞ્ચ સમૂહનનવસેન સીમાય સમુગ્ઘાતે કતે તસ્મિં વિહારે ખણ્ડસીમાય મહાસીમાય ચ વિજ્જમાનત્તે સતિપિ અવસ્સં એકસ્મિં મઞ્ચટ્ઠાને તાસં મજ્ઝગતા તે ભિક્ખૂ તા સમૂહનેય્યું, તતો ગામસીમા એવ અવસિસ્સેય્યા’’તિ.

‘‘સાધુકં પન ઞત્વાયેવ સમૂહનિતબ્બા ચેવ બન્ધિતબ્બા ચા’’તિ અટ્ઠકથાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૪૪) વચનતો સીમં જાનન્તાયેવ સમૂહનિતું સક્ખિસ્સન્તિ, કથં અજાનન્તાતિ. ઇમસ્મિં સીમાસમૂહનનાધિકારે સીમં વા સીમાપરિચ્છેદં વા જાનનભાવો અઙ્ગં ન હોતિ, અન્તોસીમાયં ઠિતભાવો, ‘‘સીમં સમૂહનિસ્સામા’’તિ કમ્મવાચાકરણન્તિ ઇદમેવ દ્વયં અઙ્ગં હોતિ, તસ્મા ઇમિના અઙ્ગદ્વયેન સમ્પન્ને સતિ ઇમં અજાનન્તાપિ સમૂહનિતું સક્કોન્તીતિ. ઇમિના અઙ્ગદ્વયેન સમ્પન્ને સતિ સીમં અજાનન્તાનં સમૂહનિતું સમત્થભાવો કથં વિઞ્ઞાતબ્બોતિ? અટ્ઠકથાયં ‘‘ખણ્ડસીમં પન જાનન્તા અવિપ્પવાસં અજાનન્તાપિ સમૂહનિતુઞ્ચેવ બન્ધિતુઞ્ચ સક્ખિસ્સન્તી’’તિ એવં મહાસીમાય પરિચ્છેદં અજાનનટ્ઠાનેપિ સમૂહનનસ્સ વુત્તત્તા વિમતિવિનોદનિયમ્પિ (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૧૪૪) ‘‘ન હેત્થ સીમાય, તપ્પરિચ્છેદસ્સ વા જાનનં અઙ્ગં, સીમાય પન અન્તોઠાનં, ‘સમૂહનિસ્સામા’તિ કમ્મવાચાકરણઞ્ચ અઙ્ગં. અટ્ઠકથાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૪૪) ‘ખણ્ડસીમં પન જાનન્તા અવિપ્પવાસં અજાનન્તાપિ સમૂહનિતુઞ્ચેવ બન્ધિતુઞ્ચ સક્ખિસ્સન્તી’તિ એવં મહાસીમાય પરિચ્છેદસ્સ અજાનનેપિ સમૂહનનસ્સ વુત્તત્તા’’તિ વુત્તં. તતો પોરાણબદ્ધસીમાનં સમૂહતત્તા ગામસીમાયેવ અવસિટ્ઠા ભવેય્યાતિ તસ્મિં અવસિટ્ઠાય તતો પરં કિં કાતબ્બન્તિ. ગામસીમાય અવસિટ્ઠાય સતિ તં ગામસીમં પુબ્બે વુત્તનયેન સોધનં રક્ખણઞ્ચ કત્વા તિસ્સં ગામસીમાયં ખણ્ડસીમં મહાસીમઞ્ચ યથારુચિ બન્ધિતું લભતિ, સીમં અબન્ધિત્વાવ કેવલાય ગામસીમાય ઉપસમ્પદાદિસઙ્ઘકમ્મઞ્ચ કાતુમ્પિ લભતિ.

વુત્તઞ્હિ વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૧૪૪) – ‘‘ગામસીમાય એવ ચ અવસિટ્ઠાય તત્થ યથારુચિ દુવિધમ્પિ સીમં બન્ધિતુઞ્ચેવ ઉપસમ્પદાદિકમ્મં કાતુઞ્ચ વટ્ટતીતિ વદન્તિ, તં યુત્તં વિય દિસ્સતિ, વીમંસિત્વા ગહેતબ્બ’’ન્તિ. તસ્મા યદિ સટ્ઠિહત્થાયામં ચત્તાલીસહત્થવિત્થારં ખણ્ડસીમમેવ કત્તુકામા હોન્તિ, એત્તકે પદેસે મઞ્ચટ્ઠાનં ગણ્હન્તો પમાણયુત્તકો મઞ્ચોતિ સબ્બપચ્છિમપ્પમાણયુત્તો મઞ્ચો. સો હિ પકતિવિદત્થિયા નવવિદત્થિકો, અટ્ઠવિદત્થિકો વા હોતિ. તતો ખુદ્દકો મઞ્ચો સીસુપધાનં ઠપેત્વા પાદં પસારેત્વા નિપજ્જિતું નપ્પહોતીતિ સબ્બપચ્છિમમઞ્ચસ્સ આયામપ્પમાણસ્સ સમન્તપાસાદિકાયં વુત્તત્તા તતો અધિકાયામોપિ હોતિયેવ. મઞ્ચસ્સ વિત્થારો પન આયામસ્સ ઉપડ્ઢો હોતિ, તસ્મા મઞ્ચપ્પમાણટ્ઠાનં આયામતો પઞ્ચહત્થં, વિત્થારતો પઞ્ચવિદત્થિકન્તિ ગહેત્વા તેન પમાણેન ગણ્હન્તો સટ્ઠિહત્થાયામં સીમટ્ઠાનં ચતુવીસતિમઞ્ચકં હોતિ, ચત્તાલીસહત્થવિત્થારં અટ્ઠમઞ્ચકં હોતિ. એવં ગણ્હન્તો દક્ખિણુત્તરાયામો મઞ્ચો હોતિ, સટ્ઠિહત્થાયામં સીમટ્ઠાનં દ્વાદસમઞ્ચકં હોતિ, ચત્તાલીસહત્થવિત્થારં સોળસમઞ્ચકં હોતિ. એવં ગણ્હન્તો પાચીનપચ્છિમાયામો મઞ્ચો હોતિ. દુવિધેપિ આયામં વિત્થારેન ગુણિતં કરોન્તો સકલં અન્તોસીમટ્ઠાનં દ્વાનહુત્તરસતમઞ્ચકં હોતિ, બહિસીમટ્ઠાનમ્પિ સમન્તતો એકમઞ્ચકં વા દ્વિતિમઞ્ચકં વા ગહેતબ્બં. તેન સહ ગણનં વડ્ઢેતબ્બં. વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૧૪૪) પન ‘‘સમન્તા લેડ્ડુપાતો’’તિ વુત્તં, તં પન મહાસીમાબન્ધનકાલે વિહારપરિક્ખેપસ્સ બહિઉપચારં સન્ધાય વુત્તં સિયા. ખણ્ડસીમાયપિ દૂરતો સમૂહનને દોસો નત્થિ, દુક્કરત્તા પન કારકાનં પમાણં જાનિતબ્બં. કલ્યાણિયં નામ સીમાયં પન આયામતો ચ વિત્થારતો ચ પઞ્ચહત્થપ્પમાણં ઠાનં એકકોટ્ઠાસં કત્વા સમૂહનતિ. તમ્પિ પચ્છિમમઞ્ચપ્પમાણતો અધિકમેવાતિ કત્વા કતં. ઇદાનિ અમ્હેતિ વુત્તટ્ઠાનં પન પકરણનયેન સંસન્દનત્તા યુત્તતરન્તિ દટ્ઠબ્બં.

સમૂહનનાકારો પન એવં વેદિતબ્બો – ઇદાનિ બન્ધિતબ્બાય સીમાય નિમિત્તાનં અન્તો ચ બહિ ચ યથાવુત્તનયેન સમૂહનિતબ્બસીમટ્ઠાનં આદાસતલં વિય સમં સુદ્ધં વિમલં કત્વા યથાવુત્તમઞ્ચપ્પમાણં મઞ્ચપ્પમાણં ઠાનં અટ્ઠપદકલેખં વિય રજ્જુના વા દણ્ડેન વા લેખં કારાપેત્વા લેખાનુસારેન તમ્બમત્તિકચુણ્ણેન વા સેતમત્તિકચુણ્ણેન વા વણ્ણવિસેસં કારાપેત્વા પન્તિ પન્તિ કોટ્ઠાસં કોટ્ઠાસં કારાપેત્વા પુબ્બે વુત્તનયેન આરક્ખં સોધનઞ્ચ કારાપેત્વા ‘‘ઇદાનિ સીમં સમૂહનિસ્સામા’’તિ ચત્તારો વા તદુત્તરિ વા સમાનસંવાસકભિક્ખૂ ગહેત્વા પઠમપન્તિયં પઠમકોટ્ઠાસે મઞ્ચટ્ઠાને ઠત્વા પઠમં અવિપ્પવાસસીમાસમૂહનનકમ્મવાચં, તતો સમાનસંવાસકસીમાસમૂહનનકમ્મવાચં સાવેત્વા તસ્મિં કોટ્ઠાસેયેવ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ ઠિતટ્ઠાનં પરિવત્તેત્વા પરિવત્તેત્વા તિક્ખત્તું વા સત્તક્ખત્તું વા સમૂહનિત્વા તતો નિક્ખમિત્વા પઠમપન્તિયંયેવ દુતિયકોટ્ઠાસે ઠત્વા તથેવ કત્વા તતો પઠમપન્તિયંયેવ અનુલોમનયેન યાવ અન્તિમકોટ્ઠાસા એકેકસ્મિં કોટ્ઠાસે તથેવ કત્વા પઠમપન્તિયા પરિક્ખીણાય દુતિયપન્તિયા અન્તિમકોટ્ઠાસે ઠત્વા તથેવ કત્વા તતો પટ્ઠાય દુતિયપન્તિયંયેવ પટિલોમનયેન યાવ આદિકોટ્ઠાસા તથેવ કત્વા એવં તતિયપન્તિઆદીસુપિ એકદા અનુલોમતો એકદા પટિલોમતો ગન્ત્વા સબ્બાસુ પન્તીસુ સબ્બસ્મિં કોટ્ઠાસે પરિક્ખીણે ઇદં સીમાસમૂહનનકમ્મં નિટ્ઠિતં નામ હોતિ. ‘‘ચત્તારો તદુત્તરિ વા’’તિ ઇદં પન ઇમસ્સ કમ્મસ્સ ચતુવગ્ગકરણીયત્તા વુત્તં. વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૧૪૪) પન ભિક્ખૂનં પકતત્તભાવસ્સ દુવિઞ્ઞેય્યત્તા લજ્જીપેસલભિક્ખૂનઞ્ચ દુલ્લભત્તા ‘‘છપઞ્ચમત્તે’’તિ વુત્તં.

કલ્યાણીસીમાયં પન સીહળદીપતો અભિનવસિક્ખં ગહેત્વા નિવત્તન્તેહિ ગરહવિવાદમત્તમ્પિ અલભન્તેહિ ધમ્મચેતિયરઞ્ઞા વિચિનિત્વા ગહિતેહિ ચુદ્દસહિ ભિક્ખૂહિ કતન્તિ પાસાણલેખાયં આગતં. રતનપૂરનગરે પન સિરીસુધમ્મરાજાધિપતિનામકસ્સ ચૂળઅગ્ગરાજિનો કાલે મહાસીહળપ્પત્તોતિ વિસ્સુતો સિરીસદ્ધમ્મકિત્તિનામકો મહાથેરવરો અત્તનો વસનટ્ઠાનસ્સ અવિદૂરે પબ્બતમત્થકે સીમં બન્ધન્તો અત્તનો નિસ્સિતકે અગ્ગહેત્વા અત્તના અભિરુચિતે લજ્જિપેસલબહુસ્સુતસિક્ખાકામભૂતે અઞ્ઞે મહાથેરે ગહેત્વા અત્તચતુત્થોવ હુત્વા કમ્મં કરોતીતિ વદન્તિ. તં ઇમસ્સ કમ્મસ્સ ચતુવગ્ગકરણીયત્તા તેસઞ્ચ થેરાનં પકતત્તભાવે નિરાસઙ્કત્તા કતં ભવેય્ય, એવં સન્તેપિ ભિક્ખૂનં પકતત્તભાવસ્સ દુબ્બિઞ્ઞેય્યત્તા ચતુવગ્ગકરણીયકમ્મસ્સ અતિરેકચતુવગ્ગેન કરણે દોસાભાવતો અતિરેકભિક્ખૂહિ કતભાવો પસત્થતરો હોતિ. તેનેવ ચ કારણેન વિમતિવિનોદનીનામિકાયં વિનયટીકાયં (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૧૪૪) ‘‘છપઞ્ચમત્તે ભિક્ખૂ ગહેત્વા’’તિ વુત્તં, કલ્યાણીસીમાયઞ્ચ ચુદ્દસહિ ભિક્ખૂહિ કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. એવં નિટ્ઠિતેપિ પન સીમાસમૂહનનકમ્મે નાનાવાદાનં નાનાચરિયાનં નાનાનિકાયાનં નાનાદેસવાસિકાનં ભિક્ખૂનં ચિત્તારાધનત્થં ગરહવિવાદમોચનત્થઞ્ચ પુનપ્પુનં તેહિપિ ભિક્ખૂહિ તથેવ કારાપેતબ્બં. વુત્તઞ્હિ અટ્ઠકથાયં (પરિ. અટ્ઠ. ૪૮૨-૪૮૩; વિ. સઙ્ગ. અટ્ઠ. ૨૫૧) ‘‘પુનપ્પુનં પન કાતબ્બં. તઞ્હિ કુપ્પસ્સ કમ્મસ્સ કમ્મં હુત્વા તિટ્ઠતિ, અકુપ્પસ્સ થિરકમ્મભાવાય હોતી’’તિ. તેનેવ ચ કારણેન હંસાવતીનગરે અનેકપણ્ડરહત્થિસામિમહાધમ્મરાજા સહપુઞ્ઞકમ્મભૂતતો મહાચેતિયતો ચતૂસુ દિસાસુ સીમાસમૂહનનકાલે રામઞ્ઞદેસવાસીહિ મહાથેરેહિ ચ મરમ્મદેસવાસીહિ મહાથેરેહિ ચ વિસું વિસું કારાપેસીતિ દટ્ઠબ્બં.

યદિ પન મહાસીમં બન્ધિતુકામો હોતિ, તદા ઉસભમત્તં વા દ્વિઉસભમત્તં વા તદુત્તરિ વા પદેસં સલ્લક્ખેત્વા ‘‘એત્તકે ઠાને વિહારં કરિસ્સામા’’તિ પરિક્ખેપં કારાપેત્વા તસ્સ વિહારપરિક્ખેપસ્સ અન્તો ચ સબ્બત્થ બહિ ચ સમન્તા લેડ્ડુપાતટ્ઠાને મઞ્ચપ્પમાણે મઞ્ચપ્પમાણે ઓકાસે હેટ્ઠા વુત્તનયેન પન્તિકોટ્ઠાસે કત્વા કમ્મપ્પત્તેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં નિરન્તરં ઠત્વા પઠમં અવિપ્પવાસસીમા તતો સમાનસંવાસકસીમા ચ સમૂહનિતબ્બા. એવં સીમાય સમુગ્ઘાતે કતે તસ્મિં વિહારે ખણ્ડસીમાય મહાસીમાય ચ વિજ્જમાનત્તે સતિ અવસ્સં એકસ્મિં મઞ્ચટ્ઠાને તાસં મજ્ઝગતા તે ભિક્ખૂ તા સમૂહનેય્યું, તતો ગામસીમા એવ અવસિસ્સેય્ય, તસ્સં ગામસીમાયં ખણ્ડસીમામહાસીમાવસેન દુવિધા સીમા યથારુચિ બન્ધિતબ્બા. બન્ધનાકારં પન ઉપરિ વક્ખામ.

કસ્મા પન નિમિત્તાનં બહિપિ સીમાસમૂહનનં કતં, નનુ નિમિત્તાનં અન્તોયેવ અભિનવસીમા ઇચ્છિતબ્બાતિ તત્થેવ સમ્ભેદજ્ઝોત્થરણવિમોચનત્થં પોરાણકસીમાય સમૂહનનં કાતબ્બન્તિ? સચ્ચં, દુવિઞ્ઞેય્યત્તા પન એવં કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. દુવિઞ્ઞેય્યો હિ પોરાણકસીમાય વિજ્જમાનાવિજ્જમાનભાવો, તસ્મા યદિ નિમિત્તાનં અન્તોયેવ સીમાસમૂહનનં કરેય્ય, તતો બહિ પોરાણકસીમા તિટ્ઠેય્ય, તતો અપ્પમત્તકં ઠાનં અન્તો પવિસેય્ય, તં ઠાનં કમ્મવાચાપાઠકેન સહ સીમાસમૂહનનકારકસઙ્ઘસ્સ પતિટ્ઠહનપ્પહોનકં ન ભવેય્ય, એવં સન્તે સા પોરાણકસીમા અસમૂહતાવ ભવેય્ય. તં સમૂહતસઞ્ઞાય સીમાસમ્મન્નનકાલે અન્તોનિમિત્તટ્ઠાનં સમ્મન્નેય્યું, તં અસમૂહતપોરાણસીમાકોટિપવિટ્ઠત્તા સીમાય સીમં સમ્ભેદદોસો, યદિ પન તં ઠાનં ચતુન્નં નિસિન્નપ્પહોનકં ભવેય્ય, સીમાય સીમં અજ્ઝોત્થરણદોસો, યદિપિ અન્તો ન પવિસતિ, નિરન્તરં ફુટ્ઠમત્તં હોતિ, એવમ્પિ સીમાસઙ્કરદોસોતિ ઇમસ્મા દોસત્તયા વિમોચનત્થં નિમિત્તાનં બહિપિ સીમાસમૂહનનં કતં. તેનેવ વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૧૪૪) ‘‘બહિ ચ સમન્તા લેડ્ડુપાતે’’તિઆદિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

કેચિ પન આચરિયા સમન્તા નિમિત્તાનં અન્તો રજ્જુપસારણં કત્વા અન્તો ઠત્વા રજ્જુયા હેટ્ઠા પાદે પવેસેત્વા રજ્જુતો બહિ કિઞ્ચિમત્તં ઠાનં અતિક્કમિત્વા સીમાસમૂહનનં કરોન્તિ, તદેતં વિચારેતબ્બં. પાદગ્ગટ્ઠપનમત્તેન પોરાણસીમાસમુગ્ઘાતો ન હોતિ, અથ ખો કમ્મવાચાપાઠકેન સહ કમ્મપત્તસઙ્ઘસ્સ પતિટ્ઠાનેન કમ્મવાચાય પાઠનેન ચ સમુગ્ઘાતો હોતિ. વુત્તઞ્હિ વિમતિવિનોદનિપ્પકરણે (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૧૪૪) ‘‘સીમાય પન અન્તોઠાનં, ‘સમૂહનિસ્સામા’તિ કમ્મવાચાય કરણઞ્ચેત્થ અઙ્ગ’’ન્તિ, તસ્મા એકદેસેન અન્તોપવિટ્ઠાય ચ એકસમ્બન્ધેન ઠિતાય પોરાણકબદ્ધસીમાય સમુગ્ઘાતે અકતે વુત્તનયેન દોસત્તયતો ન મુચ્ચેય્ય, તસ્મા નિમિત્તતો બહિપિ ઠત્વા સમૂહનનકરણભાવોવ પાસંસતરો હોતિ. અઞ્ઞે પન આચરિયા કમ્મકારકભિક્ખૂનં પદવલઞ્જસમ્બન્ધં કત્વા સમૂહનન્તિ, તં ગરુકરણવસેન કતન્તિ ગય્હમાને દોસો નત્થિ. એકચ્ચે પન થેરા ‘‘કારકસઙ્ઘસ્સ અક્કન્તટ્ઠાનેયેવ સીમા સમૂહતા, ન અનક્કન્તટ્ઠાનેતિ સઞ્ઞાય પઠમતરં સાલં કરિત્વા પચ્છા સીમાય સમૂહતાય થમ્ભટ્ઠાને અક્કમિતું ન લભતિ, તસ્મા અસમૂહતા સીમા’’તિ વદન્તિ.

પુબ્બેપિ સિરીખેત્તનગરે મહાસત્તધમ્મરાજસ્સ કાલે તેન રઞ્ઞા કતસ્સ નન્દનવિહારસ્સ પુરતો તસ્સ રઞ્ઞો અગ્ગમહેસિયા સીમાય પતિટ્ઠાપિતાય પઠમં જેતવનસાલં કત્વા પચ્છા સીમં સમૂહનિંસુ, તદા તસ્મિં નગરે મહારુક્ખમૂલિકો નામ એકો ગણપામોક્ખત્થેરો ‘‘સચે થમ્ભં વિજ્ઝિત્વા પાદે ઠપેતું સક્ખિસ્સામિ, એવં સન્તે અહં આગચ્છિસ્સામી’’તિ વત્વા નાગચ્છતિ. સબ્બે થેરા ‘‘ન થમ્ભમત્તેન પોરાણસીમા તિટ્ઠતિ, થમ્ભસ્સ સમન્તતો ઠત્વા કમ્મવાચાય કતાય સીમા સમૂહતા હોતી’’તિ વત્વા તસ્સ વચનં અગ્ગહેત્વા સમૂહનિંસુ ચેવ બન્ધિંસુ ચ. હંસાવતીનગરે ધમ્મચેતિયરઞ્ઞો કલ્યાણિયસીમાબન્ધનકાલેપિ પઠમં સાલં કરિત્વાવ પચ્છા સમૂહનિંસુ, ન ચ પાળિઅટ્ઠકથાટીકાદીસુ ‘‘પદવલઞ્જસમ્બન્ધં કત્વા સીમા સમૂહનિતબ્બા’’તિ પાઠો અત્થિ, ‘‘મઞ્ચપ્પમાણે મઞ્ચપ્પમાણે ઠાને’’તિ (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૧૪૪) પન અત્થિ. પોરાણસીમાય અન્તો ઠત્વા એકસ્મિં ઠાને સીમાસમૂહનનકમ્મવાચાય કતાય સકલાપિ સીમા સમૂહતાવ હોતિ, તસ્મા ‘‘પદવલઞ્જસમ્બન્ધં કત્વા સમૂહનિતબ્બ’’ન્તિ વચનં પણ્ડિતા ન સમ્પટિચ્છન્તિ. ઈદિસં પન વચનં ગરુકરણવસેન વુત્તન્તિ ગય્હમાને કિઞ્ચાપિ દોસો નત્થિ, તથાપિ સિસ્સાનુસિસ્સાનં દિટ્ઠાનુગતિઆપજ્જનકારણં હોતિ. તે હિ ‘‘અમ્હાકં આચરિયા એવં કથેન્તિ, એવં કરોન્તી’’તિ દળ્હીકમ્મવસેન ગહેત્વા તથા અકતે સીમા સમૂહતા ન હોતીતિ મઞ્ઞન્તિ, તસ્મા પકરણાગતનયવસેનેવ કરણં વરં પસત્થં હોતીતિ દટ્ઠબ્બં.

અપરમ્પિ ઇમસ્મિં સીમાસમૂહનનાધિકારે ધમ્મગારવેહિ વિનયધરેહિ ચિન્તેતબ્બં ગમ્ભીરં દુદ્દસં ઠાનં અત્થિ, તં કતમન્તિ ચે? ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તિયોજનપરમં સીમં સમ્મન્નિતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૧૪૦) વચનતો નાનાગામક્ખેત્તાનિ અવત્થરિત્વા સમ્મતા તિયોજનિકાદિકાયો મહાસીમાયો ભગવતા અનુઞ્ઞાતા અત્થિ, અથ એકં ગામક્ખેત્તં સોધેત્વા આરક્ખં દત્વા સીમાય સમૂહતાય યદિ તતો અઞ્ઞેસુ ગામક્ખેત્તેસુ ભિક્ખૂ સન્તિ, ન ગામસીમા બદ્ધસીમં પરિચ્છિન્દિતું સક્કોતિ, તસ્મા તે ભિક્ખૂ તસ્મિં કમ્મે વગ્ગં કરેય્યું, એવં સતિ સીમા સમૂહતા ન ભવેય્ય, તાય અસમૂહતાય સતિ અભિનવસીમા સમ્મન્નિતબ્બા ન ભવેય્ય, ઇતિ ઇદં ઠાનં દુજ્જાનં દુદ્દસં, તસ્મા પાસાણચ્છત્તં વિય ભગવતો આણં ગરું કરોન્તેહિ લજ્જિપેસલબહુસ્સુતસિક્ખાકામભૂતેહિ વિનયવિદૂહિ સુટ્ઠુ ચિન્તેતબ્બન્તિ.

ઇમસ્મિં અધિકારે ચિન્તેન્તો ગવેસન્તો વિચિનન્તો ઇદં કારણં દિસ્સતિ – તિયોજનિકાદિમહાસીમાયો ઇદ્ધિમન્તાનં ભિક્ખૂનં ધરમાનકાલે સન્નિપતિતું વા વિસોધેતું વા સક્કુણેય્યભાવતો તમારબ્ભ ભગવતા અનુજાનિતા ભવેય્યું. સબ્બસ્મિં કાલે સબ્બસ્મિં પદેસે સબ્બે ભિક્ખૂ તાદિસં મહાસીમં સોધેતું વા સન્નિપતિતું વા ન સક્કા, ન ચ ભગવા અસક્કુણેય્યં અલબ્ભનેય્યં કારણં વદેય્ય. ભગવતો ધરમાનકાલે રાજગહનગરે અટ્ઠારસ મહાવિહારા એકસીમાવ ધમ્મસેનાપતિસારિપુત્તત્થેરેન સમ્મતાતિ. સીહળદીપે મહાવિહારસીમા અનુરાધપુરં અન્તોકત્વા પવત્તા મહામહિન્દત્થેરેન સમ્મતાતિ ચ પકરણેસુ દિસ્સતિ, ન તથા ઇમસ્મિં નામ દેસે દ્વિયોજનિકા વા તિયોજનિકા વા સીમા અસુકેન ભિક્ખુના સમ્મતાતિ દિસ્સતિ. ઇમસ્મિઞ્ચ મરમ્મદેસે તાદિસાનં સીમાનં નત્થિભાવો ઉપપરિક્ખિત્વા જાનિતબ્બો. તથા હિ અનેકસતઅનેકસહસ્સવસ્સકાલતો ઉપ્પન્ના બદ્ધસીમા પાસાણથમ્ભનિમિત્તેન સહ તસ્મિં તસ્મિં પદેસે દિસ્સન્તિ. અરિમદ્દનપુરે ચ અનુરુદ્ધમહારાજેન સમ્મન્નાપિતા દ્વાસટ્ઠયાધિકસતહત્થાયામા સત્તચત્તાલીસાધિકસતહત્થવિત્થારા મહાસીમા નિમિત્તેન સહ દિસ્સતિ. રતનપૂરનગરે ચ નરપતિજેય્યસૂરમહારાજકાલે અટ્ઠસત્તતાધિકચતુસતકલિયુગે સમ્મન્નિતા સીમા પાસાણલેખાય સદ્ધિં દિસ્સતિ. યદિ તિયોજનપરમાદિમહાસીમાયો અત્થિ, પોરાણાચરિયા નવં નવં બદ્ધસીમં ન બન્ધેય્યું, અથ ચ પન બન્ધન્તિ, તાસુ ચ નવસીમાસુ ઉપસમ્પદાદિસઙ્ઘકમ્મં કરોન્તિ, તતો એવ ચ ગણનપથમતિક્કન્તા ભિક્ખૂ પરમ્પરતો વડ્ઢેન્તા યાવજ્જતના સાસનં પતિટ્ઠપેન્તિ. ઇમિના ચ કારણેન ઇમસ્મિં પદેસે તિયોજના સીમાયો નત્થીતિ વિઞ્ઞાયતિ.

અથ વા ‘‘વિહારપરિક્ખેપસ્સ અન્તો ચ બહિ ચ સમન્તા લેડ્ડુપાતે’’તિ વિહારપરિક્ખેપસ્સ અન્તો ચ વિહારૂપચારભૂતે બહિ લેડ્ડુપાતે ચ ઠાનેયેવ સીમાસમૂહનનસ્સ વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૧૪૪) વુત્તત્તાપિ તાદિસા મહાસીમાયો નત્થીતિ વિઞ્ઞાયતિ. યદિ અત્થિ, સીમાસમૂહનનં પકરણાચરિયા ન કથેય્યું. કથેન્તાપિ સમન્તા તિયોજનં ઠાનં સોધેત્વા સીમાસમૂહનનં કરેય્યું, તથા પન અકથેત્વા વિહારવિહારૂપચારેસુયેવ સીમાસમૂહનનસ્સ કથિતત્તા તિયોજનિકાદયો મહાસીમાયો નત્થીતિ વિઞ્ઞાયતિ.

અથ વા ‘‘ખણ્ડસીમં પન જાનન્તા અવિપ્પવાસં અજાનન્તાપિ સમૂહનિતુઞ્ચેવ બન્ધિતુઞ્ચ સક્ખિસ્સન્તી’’તિ અટ્ઠકથાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૪૪) વચનતોપિ તેસુ તેસુ જનપદેસુ તિયોજનિકાદિકાયો મહાસીમાયો નત્થીતિ વિઞ્ઞાયતિ. કથં? યદિ તાદિસા સીમાયો અત્થિ, સકલમ્પિ તં સીમં અસોધેત્વા સીમાસમૂહનનં અટ્ઠકથાચરિયા ન કથેય્યું, અથ ચ પન ખણ્ડસીમં જાનન્તા અવિપ્પવાસં અજાનન્તાપિ સીમં સમૂહનિતું બન્ધિતુઞ્ચ સમત્થભાવં કથેન્તિ, સા કથા ખન્ધસીમાય સીમન્તરિકન્તરિતમત્તા હુત્વા તસ્મિં ગામક્ખેત્તે અવિપ્પવાસસીમા ભવેય્ય, તસ્મા તસ્મિં ઠાને ઠત્વા સમૂહનિતું સમત્થભાવેન અટ્ઠકથાચરિયેહિ કથીયતિ, ન નાનાગામક્ખેત્તાનિ અવત્થરિત્વા સમ્મતાય તિયોજનિકાદિભેદાય સીમાય અઞ્ઞેસુ ગામક્ખેત્તેસુ અઞ્ઞેસુ ભિક્ખૂસુ સન્તેસુપિ સમૂહનિતું સમત્થભાવેન, તેન ઞાયતિ ‘‘ન સબ્બેસુ ઠાનેસુ તિયોજનિકાદિભેદાયો મહાસીમાયો ન સન્તી’’તિ. ઈદિસાનિ કારણાનિ ભગવતો આણં ગરું કરોન્તેહિ વિનયત્થવિદૂહિ વિનયધરેહિ પુનપ્પુનં ચિન્તેતબ્બાનિ ઉપપરિક્ખિતબ્બાનિ, ઇતો અઞ્ઞાનિપિ કારણાનિ ગવેસિતબ્બાનીતિ.

ઇતો પરમ્પિ ‘‘સચે અઞ્ઞાનિપિ ગામક્ખેત્તાનિ અન્તોકાતુકામા, તેસુ ગામેસુ યે ભિક્ખૂ વસન્તિ, તેહિપિ આગન્તબ્બ’’ન્તિઆદિવચનતો (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૩૮) એકસ્મિંયેવ ગામક્ખેત્તે સીમં ન બન્ધન્તિ, અથ ખો અઞ્ઞાનિપિ ગામક્ખેત્તાનિ અન્તોકરિત્વાપિ બન્ધન્તિ, તસ્મા ઇદાનિ સમ્મન્નિતબ્બાય સીમાય નિસ્સયભૂતં પકતિગામક્ખેત્તં વા વિસુંગામક્ખેત્તં વા સોધિતન્તિ મનસિ ન કાતબ્બં. કઙ્ખચ્છેદનત્થં સીમાસમૂહનનકમ્મવાચાભણનસમયે તેન ગામક્ખેત્તેન સમ્બન્ધેસુ અઞ્ઞેસુ ગામક્ખેત્તેસુ વસન્તે ભિક્ખૂપિ યાચિત્વા તતો ગામક્ખેત્તતો બહિ દૂરે વાસાપેતબ્બા. એવઞ્હિ કરોન્તે અઞ્ઞાનિ ગામક્ખેત્તાનિ અન્તોકરિત્વા પોરાણસીમાય વિજ્જમાનાયપિ તે વગ્ગં કાતું ન સક્કોન્તિ. તતો સીમાસમૂહનનકમ્મવાચા સમ્પજ્જતિ, તસ્મા એવરૂપો સુખુમો નિપુણો અત્થો વિનયધરેહિ ચિન્તેતબ્બો. એવં સીમાસમૂહનનવિધાનેન સીમાય સીમં સમ્ભિન્દન્તેન સમ્મતા, સીમાય સીમં અજ્ઝોત્થરન્તેન સમ્મતાતિ વુત્તેહિ દ્વીહિ વિપત્તિદોસેહિ મુત્તા હોતિ.

તતો ‘‘અતિખુદ્દિકા અતિમહન્તી’’તિ (પરિ. ૪૮૬) વુત્તેહિ વિપત્તિદોસેહિ વિમુચ્ચનત્થં સીમાય પમાણં જાનિતબ્બં. કથં? સીમા નામ એકવીસતિયા ભિક્ખૂનં નિસીદિતું અપ્પહોન્તે સતિ અતિખુદ્દિકા નામ હોતિ, સમ્મતાપિ સીમા ન હોતિ. તિયોજનતો પરં કેસગ્ગમત્તમ્પિ ઠાનં અન્તો કરોન્તે સતિ અતિમહતી નામ હોતિ, સમ્મતાપિ સીમા ન હોતિ, તસ્મા એકવીસતિયા ભિક્ખૂનં નિસીદનપ્પહોનકતો પટ્ઠાય તિયોજનં અનતિક્કમિત્વા યત્થ યં પમાણં સઙ્ઘો ઇચ્છતિ, તત્થ તં પમાણં કત્વા સીમા સમ્મન્નિતબ્બા. કથં વિઞ્ઞાયતીતિ ચે? ‘‘તત્થ અતિખુદ્દિકા નામ યત્થ એકવીસતિ ભિક્ખૂ નિસીદિતું ન સક્કોન્તિ. અતિમહન્તી નામ અન્તમસો કેસગ્ગમત્તેનપિ તિયોજનં અતિક્કમિત્વા સમ્મતા’’તિ કઙ્ખાવિતરણિયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના) વચનતો વિઞ્ઞાયતિ. એવં સીમાય પમાણગ્ગહણેન ‘‘અતિખુદ્દિકા અતિમહન્તી’’તિ વુત્તેહિ દ્વીહિ દોસેહિ મુત્તા હોતિ.

તતો ‘‘ખણ્ડનિમિત્તા છાયાનિમિત્તા અનિમિત્તા’’તિ (પરિ. ૪૮૬) વુત્તેહિ તીહિ વિપત્તિદોસેહિ વિમુચ્ચનત્થં નિમિત્તકિત્તનં કાતબ્બં, તત્થ અસમ્બન્ધકિત્તનેન નિમિત્તા સીમા ખણ્ડનિમિત્તા નામ. કથં? સીમાય ચતૂસુ દિસાસુ ઠપિતનિમિત્તેસુ પુરત્થિમદિસાય નિમિત્તં કિત્તેત્વા અનુક્કમેન દક્ખિણપચ્છિમઉત્તરદિસાસુ નિમિત્તાનિ કિત્તેત્વા પુન પુરત્થિમદિસાય નિમિત્તં કિત્તેતબ્બં, એવં કતે અખણ્ડનિમિત્તા નામ હોતિ. યદિ પન પુરત્થિમદિસાય નિમિત્તં કિત્તેત્વા અનુક્કમેન દક્ખિણપચ્છિમઉત્તરદિસાસુ નિમિત્તાનિ કિત્તેત્વા ઠપેતિ, પુન પુરત્થિમદિસાય નિમિત્તં ન કિત્તેતિ, એવં ખણ્ડનિમિત્તા નામ હોતિ. અપરાપિ ખણ્ડનિમિત્તા નામ યા અનિમિત્તુપગપાસાણં વા બહિસારરુક્ખં વા ખાણુકં વા પંસુપુઞ્જં વા અન્તરા એકં નિમિત્તં કત્વા સમ્મતા. પબ્બતચ્છાયાદીસુ યં કિઞ્ચિ છાયં નિમિત્તં કત્વા સમ્મતા છાયાનિમિત્તા નામ. સબ્બસો નિમિત્તં અકિત્તેત્વા સમ્મતા અનિમિત્તા નામ. ઇમેહિ તીહિ દોસેહિ વિમુચ્ચનત્થાય નિમિત્તકિત્તનં કાતબ્બં.

કથં? કમ્મવાચાય પોરાણસીમાસમૂહનનં કત્વા પરિસુદ્ધાય કેવલાય ગામસીમાય સઙ્ઘેન યથાજ્ઝાસયં ગહિતપ્પમાણસ્સ સીમમણ્ડલસ્સ ચતૂસુ વા દિસાસુ અટ્ઠસુ વા દિસાસુ નિમિત્તુપગે હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેન દ્વત્તિંસપલગુળપિણ્ડપ્પમાણે, ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન હત્થિપ્પમાણતો ઊનપ્પમાણે પાસાણે ઠપેત્વા નિમિત્તાનં અન્તો ઠિતેન કમ્મવાચાપાઠકેન વિનયધરેન ‘‘પુરત્થિમાય દિસાય કિં નિમિત્ત’’ન્તિ પુચ્છિતબ્બં. અઞ્ઞેન ‘‘પાસાણો, ભન્તે’’તિ વત્તબ્બં. પુન વિનયધરેન ‘‘એસો પાસાણો નિમિત્ત’’ન્તિ વત્વા કિત્તેતબ્બં. ઇમિના નયેન સીમમણ્ડલં પદક્ખિણં કરોન્તેન ‘‘પુરત્થિમાય અનુદિસાય, દક્ખિણાય દિસાય, દક્ખિણાય અનુદિસાય, પચ્છિમાય દિસાય, પચ્છિમાય અનુદિસાય, ઉત્તરાય દિસાય, ઉત્તરાય અનુદિસાય કિં નિમિત્તં? પાસાણો, ભન્તે. એસો પાસાણો નિમિત્ત’’ન્તિ કિત્તેત્વા પુન ‘‘પુરત્થિમાય દિસાય કિં નિમિત્તં? પાસાણો, ભન્તે. એસો પાસાણો નિમિત્ત’’ન્તિ કિત્તેત્વા નિટ્ઠપેતબ્બં. વુત્તઞ્હિ કઙ્ખાવિતરણિયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના) ‘‘ખણ્ડનિમિત્તા નામ અઘટિતનિમિત્તા વુચ્ચતી’’તિઆદિ. એવં નિમિત્તકિત્તનેન ‘‘ખણ્ડનિમિત્તા છાયાનિમિત્તા અનિમિત્તા’’તિ વુત્તેહિ તીહિ વિપત્તિદોસેહિ વિમુત્તા હોતિ.

તતો પરં ‘‘બહિસીમે ઠિતસમ્મતા’’તિ (પરિ. ૪૮૬) વુત્તવિપત્તિદોસતો વિમુચ્ચનત્થં સીમાસમ્મુતિકમ્મવાચાપાઠકાલે સઙ્ઘસ્સ ઠિતટ્ઠાનં જાનિતબ્બં. કથં? યદિ નિમિત્તાનિ કિત્તેત્વા સઙ્ઘો નિમિત્તાનં બહિ ઠત્વા કમ્મવાચાય સીમં સમ્મન્નતિ, બહિસીમે ઠિતસમ્મતા નામ હોતિ, સીમા ન હોતિ, તસ્મા નિમિત્તાનિ કિત્તેત્વા સઙ્ઘેન નિમિત્તાનં અન્તો ઠત્વા કમ્મવાચાય સીમા સમ્મન્નિતબ્બા. વુત્તઞ્હેતં કઙ્ખાવિતરણિયં ‘‘બહિસીમે ઠિતસમ્મતા નામ નિમિત્તાનિ કિત્તેત્વા નિમિત્તાનં બહિ ઠિતેન સમ્મતા’’તિ. એવં સીમાસમ્મન્નનટ્ઠાનનિયમેન ‘‘બહિસીમે ઠિતસમ્મતા’’તિ (પરિ. ૪૮૬) વુત્તવિપત્તિદોસતો મુત્તા હોતિ.

તતો પરં ‘‘નદિયં સમ્મતા, સમુદ્દે સમ્મતા, જાતસ્સરે સમ્મતા’’તિ (પરિ. ૪૮૬) વુત્તેહિ તીહિ વિપત્તિદોસેહિ ચ વિમુચ્ચનત્થં એવં મનસિ કાતબ્બં – ‘‘સબ્બા, ભિક્ખવે, નદી અસીમા, સબ્બો સમુદ્દો અસીમો, સબ્બો જાતસ્સરો અસીમો’’તિ (મહાવ. ૧૪૭) ભગવતા વચનતો નદીસમુદ્દજાતસ્સરેસુ સમ્મતા સીમા ન હોતિ, પોરાણસીમવિગતાય સુદ્ધાય ગામસીમાય સમ્મતા એવ સીમા હોતિ, તસ્મા ગામસીમાયમેવ બદ્ધસીમા સમ્મન્નિતબ્બા, ન નદીઆદીસૂતિ. વુત્તઞ્હિ કઙ્ખાવિતરણિયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના) ‘‘નદિયા સમુદ્દે જાતસ્સરે સમ્મતા નામ એતેસુ નદીઆદીસુ સમ્મતા’’તિઆદિ. એત્તાવતા ‘‘અયં સીમા અતિખુદ્દિકા, અતિમહન્તી, ખણ્ડનિમિત્તા, છાયાનિમિત્તા, અનિમિત્તા, બહિસીમે ઠિતસમ્મતા, નદિયં સમ્મતા, સમુદ્દે સમ્મતા, જાતસ્સરે સમ્મતા, સીમાય સીમં સમ્ભિન્દન્તેન સમ્મતા, સીમાય સીમં અજ્ઝોત્થરન્તેન સમ્મતા’’તિ (પરિ. ૪૮૬) વુત્તેહિ એકાદસહિ દોસેહિ વિમુત્તા હુત્વા ‘‘અબ્ભા મહિકા ધૂમો રજો રાહૂ’’તિ વુત્તેહિ પઞ્ચહિ ઉપક્કિલેસેહિ મુત્તં ચન્દમણ્ડલં વિય, સૂરિયમણ્ડલં વિય ચ સુપરિસુદ્ધા હોતિ.

તિવિધસમ્પત્તિ નામ નિમિત્તસમ્પત્તિપરિસસમ્પત્તિકમ્મવાચાસમ્પત્તિયો. તાસુ ‘‘પબ્બતનિમિત્તં પાસાણનિમિત્તં વનનિમિત્તં રુક્ખનિમિત્તં મગ્ગનિમિત્તં વમ્મિકનિમિત્તં નદીનિમિત્તં ઉદકનિમિત્ત’’ન્તિ (મહાવ. ૧૩૮) વુત્તેસુ અટ્ઠસુ નિમિત્તેસુ તસ્સં તસ્સં દિસાયં યથાલદ્ધાનિ નિમિત્તાનિ કિત્તેત્વા સમ્મન્નિતબ્બા. વુત્તઞ્હિ કઙ્ખાવિતરણિયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના) ‘‘પુરત્થિમાય દિસાય કિંનિમિત્તં? પાસાણો, ભન્તે. એસો પાસાણો નિમિત્તન્તિઆદિના નયેન કિત્તેત્વા સમ્મતા’’તિ. તેસુ ચ અટ્ઠસુ નિમિત્તેસુ રુક્ખનિમિત્તાદીનં યથાજ્ઝાસયટ્ઠાનેસુ દુલ્લભભાવતો વડ્ઢિત્વા દ્વિન્નં બદ્ધસીમાનં સઙ્કરકરણતો ચ પાસાણનિમિત્તસ્સ પન તથા સઙ્કરકરણાભાવતો યથિચ્છિતટ્ઠાનં આહરિત્વા ઠપેતું સુકરભાવતો ચ સીમં બન્ધન્તેહિ ભિક્ખૂહિ સીમમણ્ડલસ્સ સમન્તા નિમિત્તૂપગા પાસાણા ઠપેતબ્બા. તેન વુત્તં મહાવગ્ગટ્ઠકથાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૩૮) ‘‘તં બન્ધન્તેહિ સમન્તા નિમિત્તૂપગા પાસાણા ઠપેતબ્બા’’તિ. વિમતિવિનોદનિયઞ્ચ (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૧૩૮) ‘‘નિમિત્તૂપગા પાસાણા ઠપેતબ્બાતિ ઇદં યથારુચિતટ્ઠાને રુક્ખનિમિત્તાદીનં દુલ્લભતાયા’’તિઆદિ. એત્તાવતા નિમિત્તસમ્પત્તિસઙ્ખાતં પઠમઙ્ગં સૂપપન્નં હોતિ.

તતો સીમાસમ્મુતિકરણત્થં સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન ચત્તારો ભિક્ખૂ સન્નિપતિત્વા યાવતા તસ્મિં ગામે બદ્ધસીમં વા નદીસમુદ્દજાતસ્સરે વા અનોક્કમિત્વા ઠિતા ભિક્ખૂ સન્તિ, સબ્બે તે હત્થપાસે વા કત્વા છન્દં વા આહરિત્વા યા સીમા સમ્મતા, સા પરિસસમ્પત્તિયુત્તા નામ હોતિ. તેન વુત્તં કઙ્ખાવિતરણિયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના) ‘‘પરિસસમ્પત્તિયુત્તા નામ સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન ચતૂહિ ભિક્ખૂહિ સન્નિપતિત્વા’’તિઆદિ. અથ તં સીમં બન્ધન્તા ભિક્ખૂ સામન્તવિહારેસુ વસન્તે ભિક્ખૂ તસ્સ તસ્સ વિહારસ્સ સીમાપરિચ્છેદં પુચ્છિત્વા યે બદ્ધસીમવિહારા, તેસં સીમાય સીમન્તરિકં ઠપેત્વા, યે અબદ્ધસીમવિહારા, તેસં સીમાય ઉપચારં ઠપેત્વા દિસાચારિકભિક્ખૂનં નિસ્સઞ્ચારસમયે યદિ એકસ્મિંયેવ ગામક્ખેત્તે સીમં બન્ધિતુકામા, તસ્મિં યે ભિક્ખૂ બદ્ધસીમવિહારા, તેસં પેસેતબ્બં ‘‘અજ્જ મયં સીમં બન્ધિસ્સામ, તુમ્હે સકસકસીમાપરિચ્છેદતો મા નિક્ખમથા’’તિ. યે અબદ્ધસીમવિહારા, તે સબ્બે એકજ્ઝં સન્નિપાતાપેતબ્બા, છન્દારહાનં છન્દો આહરિતબ્બો.

યદિ અઞ્ઞં ગામક્ખેત્તમ્પિ અન્તોકત્તુકામા, તત્થ નિવાસિનો ભિક્ખૂ સમાનસંવાસકસીમાસમ્મન્નનકાલે આગન્તુમ્પિ અનાગન્તુમ્પિ વટ્ટન્તિ. અવિપ્પવાસસીમાસમ્મન્નનકાલે પન અન્તોનિમિત્તગતેહિ ભિક્ખૂહિ આગન્તબ્બં, અનાગચ્છન્તાનં છન્દો આહરિતબ્બો. વુત્તઞ્હેતં સમન્તપાસાદિકાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૩૮) ‘‘તં બન્ધિતુકામેહિ સામન્તવિહારેસુ ભિક્ખૂ’’તિઆદિ. એવં ભિક્ખૂસુ સન્નિપતિતેસુ છન્દારહાનં છન્દે આહટે તેસુ તેસુ મગ્ગેસુ નદીતિત્થગામદ્વારાદીસુ ચ આગન્તુકભિક્ખૂનં સીઘં સીઘં હત્થપાસાનયનત્થઞ્ચ બહિસીમકરણત્થઞ્ચ આરામિકસામણેરે ઠપેત્વા ભેરિસઞ્ઞં વા સઙ્ખસઞ્ઞં વા કારાપેત્વા નિમિત્તકિત્તનાનન્તરં વુત્તાય ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે સઙ્ઘો’’તિઆદિકાય (મહાવ. ૧૩૯) કમ્મવાચાય સીમા બન્ધિતબ્બા. વુત્તઞ્હિ અટ્ઠકથાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૩૮) ‘‘એવં સન્નિપતિતેસુ પન ભિક્ખૂસૂ’’તિઆદિ. એત્તાવતા પરિસસમ્પત્તિસઙ્ખાતં દુતિયઙ્ગં સૂપપન્નં હોતિ.

તતો પરં કમ્મવાચાપાઠસમયે ‘‘સીમં, ભિક્ખવે, સમ્મન્નન્તેન પઠમં સમાનસંવાસકસીમા સમ્મન્નિતબ્બા, પચ્છા તિચીવરેન અવિપ્પવાસો સમ્મન્નિતબ્બો’’તિ (મહાવ. ૧૪૪) વચનતો પઠમં સમાનસંવાસકસીમા સમ્મન્નિતબ્બા, પચ્છા અવિપ્પવાસસીમા સમ્મન્નિતબ્બા, સમાનસંવાસકકમ્મવાચાપરિયોસાનેયેવ નિમિત્તાનિ બહિ કત્વા નિમિત્તાનં અન્તોપમાણેનેવ સમાનસંવાસકસીમા ચતુનહુતાધિકદ્વિલક્ખયોજનપુથુલં મહાપથવિં વિનિવિજ્ઝિત્વા પથવીસન્ધારકઉદકં પરિયન્તં કત્વા ગતા. તેન વુત્તં સમન્તપાસાદિકાયં ‘‘કમ્મવાચાપરિયોસાનેયેવ…પે… ગતા હોતી’’તિ. અવિપ્પવાસકમ્મવાચાપરિયોસાને અવિપ્પવાસસીમા યદિ અન્તોસીમાય ગામો અત્થિ, ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચ મુઞ્ચિત્વા સમાનસંવાસકસીમાય ગતપરિચ્છેદેનેવ ગતા. ઇતિ તિચીવરેન અવિપ્પવાસસીમા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચ ન અવત્થરતિ, સમાનસંવાસકસીમાવ અવત્થરતિ, સમાનસંવાસકસીમા અત્તનો ધમ્મતાય ગચ્છતિ. અવિપ્પવાસસીમા પન યત્થ સમાનસંવાસકસીમા, તત્થેવ ગચ્છતિ. તેન વુત્તં સમન્તપાસાદિકાયં ‘‘ઇતિ ભિક્ખૂનં અવિપ્પવાસસીમા…પે… ગચ્છતી’’તિ. તસ્મા –

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે સઙ્ઘો, યાવતા સમન્તા નિમિત્તા કિત્તિતા. યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો એતેહિ નિમિત્તેહિ સીમં સમ્મન્નેય્ય સમાનસંવાસં એકૂપોસથં, એસા ઞત્તિ.

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે સઙ્ઘો, યાવતા સમન્તા નિમિત્તા કિત્તિતા, સઙ્ઘો એતેહિ નિમિત્તેહિ સીમં સમ્મન્નતિ સમાનસંવાસં એકૂપોસથં. યસ્સાયસ્મતો ખમતિ એતેહિ નિમિત્તેહિ સીમાય સમ્મુતિ સમાનસંવાસાય એકૂપોસથાય, સો તુણ્હસ્સ. યસ્સ નક્ખમતિ, સો ભાસેય્ય. સમ્મતા સા સીમા સઙ્ઘેન એતેહિ નિમિત્તેહિ સમાનસંવાસા એકૂપોસથા, ખમતિ સઙ્ઘસ્સ, તસ્મા તુણ્હી. એવમેતં ધારયામી’’તિ (મહાવ. ૧૩૯).

એસા સમાનસંવાસકકમ્મવાચા,

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે સઙ્ઘો, યા સા સઙ્ઘેન સીમા સમ્મતા સમાનસંવાસા એકૂપોસથા. યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો તં સીમં તિચીવરેન અવિપ્પવાસં સમ્મન્નેય્ય ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચ, એસા ઞત્તિ.

‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે સઙ્ઘો, યા સા સઙ્ઘેન સીમા સમ્મતા સમાનસંવાસા એકૂપોસથા. સઙ્ઘો તં સીમં તિચીવરેન અવિપ્પવાસં સમ્મન્નતિ ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચ. યસ્સાયસ્મતો ખમતિ એતિસ્સા સીમાય તિચીવરેન અવિપ્પવાસસમ્મુતિ ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચ, સો તુણ્હસ્સ. યસ્સ નક્ખમતિ, સો ભાસેય્ય. સમ્મતા સા સીમા સઙ્ઘેન તિચીવરેન અવિપ્પવાસા ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચ, ખમતિ સઙ્ઘસ્સ, તસ્મા તુણ્હી. એવમેતં ધારયામી’’તિ (મહાવ. ૧૪૪).

એસા અવિપ્પવાસકમ્મવાચા ઞત્તિદોસઅનુસ્સાવનાદોસે અનુટ્ઠપેત્વા સુટ્ઠુ ભણિતબ્બા. એત્તાવતા કમ્મવાચાસમ્પત્તિસઙ્ખાતં તતિયઙ્ગં સૂપપન્નં હોતિ.

એવમયં સીમા અન્તો મણિવિમાનં બહિ રજતપરિક્ખિત્તં વિમાનસામિકદેવપુત્તોતિ ઇમેહિ તીહિ અઙ્ગેહિ સમ્પન્નં ચન્દમણ્ડલં વિય, અન્તો કનકવિમાનં બહિ ફલિકપરિક્ખિત્તં વિમાનસામિકદેવપુત્તોતિ ઇમેહિ તીહિ અઙ્ગેહિ સમ્પન્નં સૂરિયમણ્ડલં વિય ચ નિમિત્તસમ્પત્તિપરિસસમ્પત્તિકમ્મવાચાસમ્પત્તિસઙ્ખાતેહિ તીહિ અઙ્ગેહિ સમ્પન્ના હુત્વા અતિવિય સોભતિ વિરોચતિ, જિનસાસનસ્સ ચિરટ્ઠિતિકારણભૂતા હુત્વા તિટ્ઠતીતિ દટ્ઠબ્બં. વુત્તઞ્હેતં ઉપોસથક્ખન્ધકપાળિયં ‘‘સીમં, ભિક્ખવે, સમ્મન્નન્તેન પઠમં સમાનસંવાસકસીમા સમ્મન્નિતબ્બા’’તિઆદિ.

‘‘નિમિત્તેન નિમિત્તં સમ્બન્ધિત્વા’’તિ એત્થ પન પુબ્બે વુત્તનયેનેવ પુરત્થિમદિસતો પટ્ઠાય પદક્ખિણં કત્વા સબ્બનિમિત્તાનિ કિત્તેત્વા ઉત્તરાનુદિસં પત્વા તત્થેવ અટ્ઠપેત્વા પુબ્બે કિત્તિતં પુરત્થિમદિસાય નિમિત્તં પુન કિત્તેત્વા સમ્મતાતિ અત્થો. એવં સમ્મતા અયં સીમા એકાદસહિ વિપત્તીહિ મુત્તા, તીહિ સમ્પત્તીહિ સમન્નાગતા હુત્વા સબ્બાકારસમ્પન્ના પઞ્ચવસ્સસહસ્સપરિમાણકાલં અપરિમાણં ભિક્ખૂનં અપલોકનાદિચતુબ્બિધકમ્મકરણટ્ઠાનભૂતા બદ્ધસીમા હોતીતિ દટ્ઠબ્બા.

યદિ પન સખણ્ડસીમં મહાસીમં બન્ધિતુકામા, પુબ્બે વુત્તનયેન સુટ્ઠુ સોધેત્વા સમૂહનિતપોરાણસીમાય કેવલાય પકતિગામસીમાય વા વિસુંગામસીમાય વા બન્ધિતબ્બા, તાસુ ચ દ્વીસુ સીમાસુપબ્બજ્જુપસમ્પદાદીનં સઙ્ઘકમ્માનં સુખકરણત્થં સીમા પઠમં બન્ધિતબ્બા, તં પન બન્ધન્તેહિ વત્તં જાનિતબ્બં. સચે હિ બોધિચેતિયભત્તસાલાદીનિ સબ્બવત્થૂનિ પતિટ્ઠાપેત્વા કતવિહારે બન્ધન્તિ, વિહારમજ્ઝે બહૂનં સમોસરણટ્ઠાને અબન્ધિત્વા વિહારપચ્ચન્તે વિવિત્તોકાસે બન્ધિતબ્બા. અકતવિહારે બન્ધન્તેહિ બોધિચેતિયાદીનં સબ્બવત્થૂનં પતિટ્ઠાનં સલ્લક્ખેત્વા યથા પતિટ્ઠિતેસુ વત્થૂસુ વિહારપચ્ચન્તે વિવિત્તોકાસે હોતિ, એવં બન્ધિતબ્બા. તથા હિ વુત્તં સમન્તપાસાદિકાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૩૮) ‘‘ઇમં પન સમાનસંવાસકસીમં સમ્મન્નન્તેહી’’તિઆદિ.

કિત્તકપ્પમાણા પન ખણ્ડસીમા બન્ધિતબ્બાતિ? હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેન સચે એકવીસતિ ભિક્ખૂ ગણ્હાતિ, વટ્ટતિ, તતો ઓરં ન વટ્ટતિ. પરં ભિક્ખુસહસ્સં ગણ્હન્તીપિ વટ્ટતિ. વુત્તઞ્હિ અટ્ઠકથાયં (મહાવ. ૧૩૮) ‘‘સા હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેના’’તિઆદિ. એકવીસતિ ભિક્ખૂતિ ચ નિસિન્ને સન્ધાય વુત્તં, ઇદઞ્ચ અબ્ભાનકરણકાલે કમ્મારહભિક્ખુના સદ્ધિં વીસતિગણસ્સ સઙ્ઘસ્સ નિસીદનપ્પહોનકત્થં વુત્તં. વુત્તઞ્હિ વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૧૩૮) ‘‘એકવીસતિ ભિક્ખૂ’’તિઆદિ. તં ખણ્ડસીમં બન્ધન્તેહિ ભિક્ખૂહિ સીમમાળકસ્સ સમન્તા નિમિત્તૂપગા પાસાણા ઠપેતબ્બા. અન્તોખણ્ડસીમાયમેવ ઠત્વા ખણ્ડસીમા બન્ધિતબ્બા. ‘‘એસો પાસાણો નિમિત્ત’’ન્તિ એવં નિમિત્તાનિ કિત્તેત્વા કમ્મવાચાય સીમા બન્ધિતબ્બા, તસ્સાયેવ સીમાય દળ્હીકમ્મત્થં અવિપ્પવાસકમ્મવાચા કાતબ્બા. વુત્તઞ્હિ અટ્ઠકથાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૩૮) ‘‘તં બન્ધન્તેહી’’તિઆદિ. એવં ખણ્ડસીમં સમ્મન્નિત્વા બહિ સીમન્તરિકપાસાણા ઠપેતબ્બા. સીમન્તરિકા પચ્છિમકોટિયા એકરતનપ્પમાણા વટ્ટતિ, વિદત્થિપ્પમાણાપિ ચતુરઙ્ગુલપ્પમાણાપિ વટ્ટતિ. સચે પન વિહારો મહા હોતિ, દ્વેપિ તિસ્સોપિ તતુત્તરિપિ ખણ્ડસીમાયો બન્ધિતબ્બા. વુત્તઞ્હિ અટ્ઠકથાયં ‘‘સીમં સમ્મન્નિત્વા’’તિઆદિ.

એવં ખણ્ડસીમં સમ્મન્નિત્વા મહાસીમાસમ્મુતિકાલે ખણ્ડસીમતો નિક્ખમિત્વા મહાસીમાય ઠત્વા સમન્તા અનુપરિયાયન્તેહિ સીમન્તરિકપાસાણા કિત્તેતબ્બા, તતો અવસેસનિમિત્તાનિ કિત્તેત્વા હત્થપાસં અવિજહન્તેહિ કમ્મવાચાય સમાનસંવાસકસીમં સમ્મન્નિત્વા તસ્સ દળ્હીકમ્મત્થં અવિપ્પવાસકમ્મવાચાપિ કાતબ્બા. તથા હિ વુત્તં અટ્ઠકથાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૩૮) ‘‘એવં ખણ્ડસીમં સમ્મન્નિત્વા’’તિઆદિ.

‘‘સમન્તા અનુપરિયાયન્તેહિ સીમન્તરિકપાસાણા કિત્તેતબ્બા’’તિ વુત્તં. કથં કિત્તેતબ્બાતિ? દક્ખિણતો અનુપરિયાયન્તેનેવ કિત્તેતબ્બા. તથા હિ ખણ્ડસીમતો પચ્છિમાય દિસાય પુરત્થાભિમુખેન ઠત્વા ‘‘પુરત્થિમાય દિસાય કિં નિમિત્ત’’ન્તિ તત્થ સબ્બાનિ નિમિત્તાનિ અનુક્કમેન કિત્તેત્વા તથા ઉત્તરાય દિસાય દક્ખિણાભિમુખેન ઠત્વા ‘‘દક્ખિણાય દિસાય કિં નિમિત્ત’’ન્તિ અનુક્કમેન કિત્તેત્વા તથા પુરત્થિમાય દિસાય પચ્છિમાભિમુખેન ઠત્વા ‘‘પચ્છિમાય દિસાય કિં નિમિત્ત’’ન્તિ અનુક્કમેન કિત્તેત્વા તથા દક્ખિણાય દિસાય ઉત્તરાભિમુખેન ઠત્વા ‘‘ઉત્તરાય દિસાય કિં નિમિત્ત’’ન્તિ તત્થ સબ્બાનિ નિમિત્તાનિ અનુક્કમેન કિત્તેત્વા પુન પચ્છિમાય દિસાય પુરત્થાભિમુખેન ઠત્વા પુરિમં કિત્તિતં વુત્તનયેનેવ પુન કિત્તેતબ્બં. એવં બહૂનમ્પિ ખણ્ડસીમાનં સીમન્તરિકપાસાણા પચ્ચેકં કિત્તેતબ્બા, તતો પચ્છા અવસેસનિમિત્તાનીતિ મહાસીમાય બાહિરબન્ધનેસુ નિમિત્તાનિ. એવં સીમન્તરિકપાસાણા મહાસીમાય અન્તો નિમિત્તાનિ હોન્તિ દ્વિન્નં સીમાનં સઙ્કરદોસાપગમનત્થં સીમન્તરિકપાસાણાનં ઠપેતબ્બત્તા. એવં સમન્તા અનુપરિયાયન્તેન સીમન્તરિકપાસાણા કિત્તેતબ્બા. તથાહિ વુત્તં વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૧૩૮) ‘‘સીમન્તરિકપાસાણાતિ સીમન્તરિકાય ઠપિતનિમિત્તપાસાણા, તે પન કિત્તેન્તેન પદક્ખિણતો અનુપરિયાયન્તેનેવ કિત્તેતબ્બા’’તિઆદિ.

કિં ઇમિના અનુક્કમેનેવ સીમા સમ્મન્નિતબ્બા, ઉદાહુ અઞ્ઞેનપિ અનુક્કમેન સમ્મન્નિતબ્બાતિ? સચે પન ખણ્ડસીમાય નિમિત્તાનિ કિત્તેત્વા તતો સીમન્તરિકાય નિમિત્તાનિ કિત્તેત્વા મહાસીમાય નિમિત્તાનિ કિત્તેન્તિ, એવં તીસુ ઠાનેસુ નિમિત્તાનિ કિત્તેત્વા યં સીમં ઇચ્છન્તિ, તં પઠમં બન્ધિતું વટ્ટતિ. એવં સન્તેપિ યથાવુત્તનયેન ખણ્ડસીમતોવ પટ્ઠાય બન્ધિતબ્બા. તથા હિ વુત્તં અટ્ઠકથાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૩૮) ‘‘સચે પન ખણ્ડસીમાય નિમિત્તાની’’તિઆદિ. એવં ખણ્ડસીમમહાસીમબન્ધનેન ભિક્ખૂનં કો ગુણોતિ ચે? એવં બદ્ધાસુ પન સીમાસુ ખણ્ડસીમાય ઠિતા ભિક્ખૂ મહાસીમાયં કમ્મં કરોન્તાનં ભિક્ખૂનં કમ્મં ન કોપેન્તિ, મહાસીમાય વા ઠિતા ખણ્ડસીમાય કમ્મં કરોન્તાનં, સીમન્તરિકાય પન ઠિતા ઉભિન્નમ્પિ ન કોપેન્તિ. ગામક્ખેત્તે ઠત્વા કમ્મં કરોન્તાનં પન સીમન્તરિકાય ઠિતા કોપેન્તિ. સીમન્તરિકા હિ ગામક્ખેત્તં ભજતિ. તથા હિ વુત્તં અટ્ઠકથાયં ‘‘એવં બદ્ધાસુ પન સીમાસૂ’’તિઆદિ, એવં બદ્ધસીમવિહારેસુ વસન્તા ભિક્ખૂ તિચીવરાધિટ્ઠાનેન અધિટ્ઠિતેહિ તિચીવરેહિ વિના યથારુચિ વસિતું લભન્તિ. સચે પન ગામો અત્થિ, ગામગામૂપચારેસુ ન લભતીતિ દટ્ઠબ્બં.

ઇતિ વિનયસઙ્ગહસંવણ્ણનાભૂતે વિનયાલઙ્કારે

સીમાબન્ધનવિનિચ્છયકથાલઙ્કારો.