૨૫. ઉપોસથપવારણાવિનિચ્છયકથા

૧૬૮. એવં સીમાવિનિચ્છયં કથેત્વા ઇદાનિ ઉપોસથપવારણાવિનિચ્છયં કથેતું ‘‘ઉપોસથપવારણાતિ એત્થ’’ત્યાદિમાહ. તત્થ ઉપોસથસદ્દો તાવ –

‘‘ઉદ્દેસે પાતિમોક્ખસ્સ, પણ્ણત્તિયમુપોસથો;

ઉપવાસે ચ અટ્ઠઙ્ગે, ઉપોસથદિને સિયા’’તિ. –

વચનતો પાતિમોક્ખુદ્દેસે પણ્ણત્તિયં ઉપવાસે અટ્ઠઙ્ગસીલે ઉપોસથદિને ચ વત્તતિ. તથા હેસ ‘‘આયામાવુસો કપ્પિન ઉપોસથં ગમિસ્સામા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૫૦; મ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૮૫) પાતિમોક્ખુદ્દેસે આગતો, ‘‘ઉપોસથો નામ નાગરાજા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૨૪૬) પણ્ણત્તિયં, ‘‘સુદ્ધસ્સ વે સદા ફેગ્ગુ, સુદ્ધસ્સ ઉપોસથો સદા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૭૯) ઉપવાસે, ‘‘એવં અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતો ખો, વિસાખે, ઉપોસથો ઉપવુત્થો’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૮.૪૩) અટ્ઠઙ્ગસીલે. ‘‘ન, ભિક્ખવે, ઉપોસથે સભિક્ખુકાઆવાસા અભિક્ખુકો આવાસો’’તિઆદીસુ (પાચિ. ૧૦૪૮) ઉપોસથદિને વત્તતિ. ‘‘પારિસુદ્ધિઉપોસથો અધિટ્ઠાનુપોસથો’’તિઆદીસુ પારિસુદ્ધિઅધિટ્ઠાનેસુપિ વત્તતિ. તે પન પાતિમોક્ખુદ્દેસે અન્તોગધાતિ કત્વા વિસું ન વુત્તા. ઇધ પન પાતિમોક્ખુદ્દેસે ઉપોસથદિને ચ વત્તતિ. તત્થ પાતિમોક્ખુદ્દેસે ઉપવસનં ઉપોસથો, સીલેન ઉપેતા હુત્વા વસનન્ત્યત્થો. ઉપોસથદિને ઉપવસન્તિ એત્થાતિ ઉપોસથો, એતસ્મિં દિવસે સીલેન ઉપેતા હુત્વા વસન્તીત્યત્થો.

પવારણા-સદ્દો પન ‘‘પવારણા પટિક્ખેપે, કથિતાજ્ઝેસનાય ચા’’તિ અભિધાનપ્પદીપિકાયં વચનતો પટિક્ખેપે અજ્ઝેસને ચ વત્તતિ. તત્થ ‘‘યો પન ભિક્ખુ ભુત્તાવી પવારિતો અનતિરિત્તં ખાદનીયં વા ભોજનીયં વા ખાદેય્ય વા ભુઞ્જેય્ય વા, પાચિત્તિય’’ન્તિઆદીસુ (પાચિ. ૨૩૮) પટિક્ખેપે, ‘‘સઙ્ઘો પવારેય્યા’’તિઆદીસુ (મહાવ. ૨૧૦) અજ્ઝેસને, ‘‘અજ્જપવારણા ચાતુદ્દસી’’તિઆદીસુ (મહાવ. અટ્ઠ. ૨૧૨) પવારણાદિવસે. સો પન અજ્ઝેસનદિવસોયેવાતિ વિસું ન વુત્તો. ઇધ પન અજ્ઝેસને વત્તતિ, તસ્મા પવારીયતે પવારણા, પકારેન ઇચ્છીયતેત્યત્થો. પ-પુબ્બ વરધાતુ ચુરાદિગણિકાયં.

એત્થ ચ કિઞ્ચાપિ પાળિયં ઉપોસથક્ખન્ધકાનન્તરં વસ્સૂપનાયિકક્ખન્ધકો, તદનન્તરં પવારણક્ખન્ધકો સઙ્ગીતો, તથાપિ ઉપોસથપવારણકમ્માનં યેભુય્યેન સમાનત્તા યમકમિવ ભૂતત્તા મિસ્સેત્વા કથેન્તો સુવિઞ્ઞેય્યો હોતિ સલ્લહુકગન્થો ચાતિ મન્ત્વા ખન્ધકદ્વયસઙ્ગહિતં અત્થં એકેનેવ પરિચ્છેદેન દસ્સેતિ આચરિયો. તત્થ ચાતુદ્દસિકો પન્નરસિકો સામગ્ગીઉપોસથોતિ દિવસવસેન તયો ઉપોસથા હોન્તીતિ સમ્બન્ધો. ચતુદ્દસિયં નિયુત્તો ચાતુદ્દસિકો, એવં પન્નરસિકો. સામગ્ગીઉપોસથો નામ સઙ્ઘસામગ્ગિકદિવસે કાતબ્બઉપોસથો. હેમન્તગિમ્હવસ્સાનં તિણ્ણં ઉતૂનન્તિ એત્થ હેમન્તઉતુ નામ અપરકત્તિકકાળપક્ખસ્સ પાટિપદતો પટ્ઠાય ફગ્ગુનપુણ્ણમપરિયોસાના ચત્તારો માસા. ગિમ્હઉતુ નામ ફગ્ગુનસ્સ કાળપક્ખપાટિપદતો પટ્ઠાય આસાળ્હિપુણ્ણમપરિયોસાના ચત્તારો માસા. વસ્સાનઉતુ નામ આસાળ્હસ્સ કાળપક્ખપાટિપદતો પટ્ઠાય અપરકત્તિકપુણ્ણમપરિયોસાના ચત્તારો માસા. તતિયસત્તમપક્ખેસુ દ્વે દ્વે કત્વા છ ચાતુદ્દસિકાતિ હેમન્તસ્સ ઉતુનો તતિયે ચ સત્તમે ચ પક્ખે દ્વે ચાતુદ્દસિકા, મિગસિરમાસસ્સ કાળપક્ખે, માઘમાસસ્સ કાળપક્ખે ચાતિ અત્થો. એવં ગિમ્હસ્સ ઉતુનો તતિયે ચિત્તમાસસ્સ કાળપક્ખે સત્તમે જેટ્ઠમાસસ્સ કાળપક્ખે ચ, વસ્સાનસ્સ ઉતુનો તતિયે સાવણસ્સ કાળપક્ખે ચ સત્તમે અસ્સયુજમાસસ્સ કાળપક્ખે ચાતિ અત્થો. સેસા પન્નરસિકાતિ સેસા અટ્ઠારસ પન્નરસિકા.

હોતિ ચેત્થ –

‘‘કત્તિકસ્સ ચ કાળમ્હા;

યાવ ફગ્ગુનપુણ્ણમા;

હેમન્તકાલોતિ વિઞ્ઞેય્યો;

અટ્ઠ હોન્તિ ઉપોસથા.

‘‘ફગ્ગુનસ્સ ચ કાળમ્હા;

યાવ આસાળ્હિપુણ્ણમા;

ગિમ્હકાલોતિ વિઞ્ઞેય્યો;

અટ્ઠ હોન્તિ ઉપોસથા.

‘‘આસાળ્હસ્સ ચ કાળમ્હા;

યાવ કત્તિકપુણ્ણમા;

વસ્સકાલોતિ વિઞ્ઞેય્યો;

અટ્ઠ હોન્તિ ઉપોસથા.

‘‘ઉતૂનં પન તિણ્ણન્નં, પક્ખે તતિયસત્તમે;

ચતુદ્દસોતિ પાતિમોક્ખં, ઉદ્દિસન્તિ નયઞ્ઞુનો’’તિ. (કઙ્ખા. અભિ. ટી. નિદાનવણ્ણના);

એવં એકસંવચ્છરે ચતુવીસતિ ઉપોસથાતિ એવં ઇમિના વુત્તનયેન હેમન્તાદીનં તિણ્ણં ઉતૂનં એકેકસ્મિં ઉતુમ્હિ પચ્ચેકં અટ્ઠઅટ્ઠઉપોસથત્તા ઉતુત્તયસમોધાનભૂતે એકસ્મિં સંવચ્છરે ચતુવીસતિ ઉપોસથા હોન્તીતિ અત્થો. ઇદં તાવ પકતિચારિત્તન્તિ ઇદં એકસ્મિં સંવચ્છરે છચાતુદ્દસિકઅટ્ઠારસપન્નરસિકઉપોસથકરણં તાવ પઠમં પકતિયા સભાવેન ચારિત્તં કાતબ્બં કમ્મં હોતિ, ન બહુતરાવાસિકાદિના કારણેન કાતબ્બન્તિ અત્થો.

તથારૂપપચ્ચયે સતિ અઞ્ઞસ્મિમ્પિ ચાતુદ્દસે ઉપોસથં કાતું વટ્ટતીતિ ‘‘સકિં પક્ખસ્સ ચાતુદ્દસે વા પન્નરસે વા પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૧૩૬) વચનતો ‘‘યો પન આગન્તુકેહિ આવાસિકાનં અનુવત્તિતબ્બ’’ન્તિઆદિવચનતો (મહાવ. ૧૭૮) ચ તથારૂપપચ્ચયે સતિ અઞ્ઞસ્મિમ્પિ ચાતુદ્દસે ઉપોસથં કાતું વટ્ટતીતિ અત્થો. તત્થ સકિન્તિ એકવારં. આવાસિકાનં અનુવત્તિતબ્બન્તિ આવાસિકેહિ ‘‘અજ્જુપોસથો ચાતુદ્દસો’’તિ પુબ્બકિચ્ચે કરિયમાને અનુવત્તિતબ્બં, ન પટિક્કોસિતબ્બં. આદિ-સદ્દેન ‘‘આવાસિકેહિ આગન્તુકાનં અનુવત્તિતબ્બ’’ન્તિ વચનં, ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તેહિ ભિક્ખૂહિ દ્વે તયો ઉપોસથે ચાતુદ્દસિકે કાતું, કથં મયં તેહિ ભિક્ખૂહિ પઠમતરં પવારેય્યામા’’તિ (મહાવ. ૨૪૦) વચનઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ. એત્થ ચ પઠમસુત્તસ્સ એકેકસ્સ ઉતુનો તતિયસત્તમપક્ખસ્સ ચાતુદ્દસે વા અવસેસસ્સ પન્નરસે વા સકિં પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતબ્બન્તિ. પકતિચારિત્તવસેનપિ અત્થસમ્ભવતો ‘‘આગન્તુકેહી’’તિઆદીનિ સુત્તાનિ દસ્સિતાનીતિ વેદિતબ્બં. તથારૂપપચ્ચયે સતીતિ અઞ્ઞસ્મિમ્પિ ચાતુદ્દસે ઉપોસથં કાતું અનુરૂપે આવાસિકા બહુતરા હોન્તીતિ એવમાદિકે પચ્ચયે સતિ. અઞ્ઞસ્મિમ્પિ ચાતુદ્દસેતિ તિણ્ણં ઉતૂનં તતિયસત્તમપક્ખચાતુદ્દસતો અઞ્ઞસ્મિં ચાતુદ્દસે.

તત્રાયં પાળિ (મહાવ. ૧૭૮) –

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, આવાસિકાનં ભિક્ખૂનં ચાતુદ્દસો હોતિ, આગન્તુકાનં પન્નરસો. સચે આવાસિકા બહુતરા હોન્તિ, આગન્તુકેહિ આવાસિકાનં અનુવત્તિતબ્બં. સચે સમસમા હોન્તિ, આગન્તુકેહિ આવાસિકાનં અનુવત્તિતબ્બં. સચે આગન્તુકા બહુતરા હોન્તિ, આવાસિકેહિ આગન્તુકાનં અનુવત્તિતબ્બં.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, આવાસિકાનં ભિક્ખૂનં પન્નરસો હોતિ, આગન્તુકાનં ચાતુદ્દસો. સચે આવાસિકા બહુતરા હોન્તિ, આગન્તુકેહિ આવાસિકાનં અનુવત્તિતબ્બં. સચે સમસમા હોન્તિ, આગન્તુકેહિ આવાસિકાનં અનુવત્તિતબ્બં. સચે આગન્તુકા બહુતરા હોન્તિ, આવાસિકેહિ આગન્તુકાનં અનુવત્તિતબ્બં.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, આવાસિકાનં ભિક્ખૂનં પાટિપદો હોતિ, આગન્તુકાનં પન્નરસો. સચે આવાસિકા બહુતરા હોન્તિ, આવાસિકેહિ આગન્તુકાનં નાકામા દાતબ્બા સામગ્ગી, આગન્તુકેહિ નિસ્સીમં ગન્ત્વા ઉપોસથો કાતબ્બો. સચે સમસમા હોન્તિ, આવાસિકેહિ આગન્તુકાનં નાકામા દાતબ્બા સામગ્ગી, આગન્તુકેહિ નિસ્સીમં ગન્ત્વા ઉપોસથો કાતબ્બો. સચે આગન્તુકા બહુતરા હોન્તિ, આવાસિકેહિ આગન્તુકાનં સામગ્ગી વા દાતબ્બા, નિસ્સીમં વા ગન્તબ્બં.

‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, આવાસિકાનં ભિક્ખૂનં પન્નરસો હોતિ, આગન્તુકાનં પાટિપદો. સચે આવાસિકા બહુતરા હોન્તિ, આગન્તુકેહિ આવાસિકાનં સામગ્ગી વા દાતબ્બા, નિસ્સીમં વા ગન્તબ્બં. સચે સમસમા હોન્તિ, આગન્તુકેહિ આવાસિકાનં સામગ્ગી વા દાતબ્બા, નિસ્સીમં વા ગન્તબ્બં. સચે આગન્તુકા બહુતરા હોન્તિ, આગન્તુકેહિ આવાસિકાનં નાકામા દાતબ્બા સામગ્ગી, આવાસિકેહિ નિસ્સીમં ગન્ત્વા ઉપોસથો કાતબ્બો’’તિ.

તત્રાયં અટ્ઠકથા (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૭૮) –

આવાસિકાનં ભિક્ખૂનં ચાતુદ્દસો હોતિ, આગન્તુકાનં પન્નરસોતિ એત્થ યેસં પન્નરસો, તે તિરોરટ્ઠતો વા આગતા, અતીતં વા ઉપોસથં ચાતુદ્દસિકં અકંસૂતિ વેદિતબ્બા. આવાસિકાનં અનુવત્તિતબ્બન્તિ આવાસિકેહિ ‘‘અજ્જુપોસથો ચાતુદ્દસો’’તિ પુબ્બકિચ્ચે કરિયમાને અનુવત્તિતબ્બં, ન પટિક્કોસિતબ્બં. નાકામા દાતબ્બાતિ ન અનિચ્છાય દાતબ્બાતિ.

‘‘અનુજાનામિ ભિક્ખવે’’તિઆદિમ્હિ અયં પવારણક્ખન્ધકાગતા પાળિ (મહાવ. ૨૪૦) – ઇધ પન, ભિક્ખવે, સમ્બહુલા સન્દિટ્ઠા સમ્ભત્તા ભિક્ખૂ અઞ્ઞતરસ્મિં આવાસે વસ્સં ઉપગચ્છન્તિ, તેસં સામન્તા અઞ્ઞે ભિક્ખૂ ભણ્ડનકારકા કલહકારકા વિવાદકારકા ભસ્સકારકા સઙ્ઘે અધિકરણકારકા વસ્સં ઉપગચ્છન્તિ ‘‘મયં તેસં ભિક્ખૂનં વસ્સંવુત્થાનં પવારણાય પવારણં ઠપેસ્સામા’’તિ. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તેહિ ભિક્ખૂહિ દ્વે તયો ઉપોસથે ચાતુદ્દસિકે કાતું, કથં મયં તેહિ ભિક્ખૂહિ પઠમતરં પવારેય્યામાતિ.

તત્રાયં અટ્ઠકથા (મહાવ. અટ્ઠ. ૨૪૦) – દ્વે તયો ઉપોસથે ચાતુદ્દસિકે કાતુન્તિ એત્થ ચતુત્થપઞ્ચમા દ્વે, તતિયો પન પકતિયાપિ ચાતુદ્દસિકોયેવાતિ, તસ્મા તતિયચતુત્થા વા તતિયચતુત્થપઞ્ચમા વા દ્વે તયો ચાતુદ્દસિકા કાતબ્બા. અથ ચતુત્થે કતે સુણન્તિ, પઞ્ચમો ચાતુદ્દસિકો કાતબ્બો, એવમ્પિ દ્વે ચાતુદ્દસિકા હોન્તિ. એવં કરોન્તા ભણ્ડનકારકાનં તેરસે વા ચાતુદ્દસે વા ઇમે પન્નરસીપવારણં પવારેસ્સન્તીતિ.

તત્થ અયં સારત્થદીપનીપાઠો (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૨૪૦) – ચતુત્થે કતે સુણન્તીતિ ચતુત્થે પન્નરસિકુપોસથે કતે અમ્હાકં પવારણં ઠપેસ્સન્તીતિ સુણન્તિ. એવમ્પિ દ્વે ચાતુદ્દસિકા હોન્તીતિ તતિયેન સદ્ધિં દ્વે ચાતુદ્દસિકા હોન્તીતિ.

તત્રાયં વિમતિવિનોદનીપાઠો (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૨૪૦) – દ્વે ચાતુદ્દસિકા હોન્તીતિ તતિયપક્ખે ચાતુદ્દસિયા સદ્ધિં દ્વે ચાતુદ્દસિકા હોન્તિ. ભણ્ડનકારકાનં તેરસે વા ચાતુદ્દસે વા ઇમે પન્નરસીપવારણં પવારેસ્સન્તીતિ ઇમિના યથાસકં ઉપોસથકરણદિવસતો પટ્ઠાય ભિક્ખૂનં ચાતુદ્દસીપન્નરસીવોહારો, ન ચન્દગતિસિદ્ધિયા તિથિયા વસેનાતિ દસ્સેતિ. કિઞ્ચાપિ એવં ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, રાજૂનં અનુવત્તિતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૧૮૬) વચનતો પનેત્થ લોકિયાનં તિથિં અનુવત્તન્તેહિપિ અત્તનો ઉપોસથક્કમેન ચાતુદ્દસિં પન્નરસિં વા પન્નરસિં ચાતુદ્દસિં વા કરોન્તેહેવ અનુવત્તિતબ્બં, ન પન સોળસમદિવસં વા તેરસમદિવસં વા ઉપોસથદિવસં કરોન્તેહિ. તેનેવ પાળિયમ્પિ (મહાવ. ૨૪૦) ‘‘દ્વે તયો ઉપોસથે ચાતુદ્દસિકે કાતુ’’ન્તિ વુત્તં. અઞ્ઞથા ‘‘દ્વાદસિયં, તેરસિયં વા ઉપોસથો કાતબ્બો’’તિ વત્તબ્બતો. ‘‘સકિં પક્ખસ્સ ચાતુદ્દસે વા પન્નરસે વા’’તિઆદિવચનમ્પિ (મહાવ. ૧૩૬) ઉપવુત્તક્કમેનેવ વુત્તં, ન તિથિક્કમેનાતિ ગહેતબ્બન્તિ.

ન કેવલં ઉપોસથદિવસાયેવ તયો હોન્તિ, અથ ખો પવારણાદિવસાપીતિ આહ ‘‘પુરિમવસ્સંવુત્થાનં પના’’તિઆદિ. માઇતિ ચન્દો વુચ્ચતિ તસ્સ ગતિયા દિવસસ્સ મિનિતબ્બતો, સો એત્થ સબ્બકલાપપારિપૂરિયા પુણ્ણોતિ પુણ્ણમા. પુબ્બકત્તિકાય પુણ્ણમા પુબ્બકત્તિકપુણ્ણમા, અસ્સયુજપુણ્ણમા. સા હિ પચ્છિમકત્તિકં નિવત્તેતું એવં વુત્તા. તેસંયેવાતિ પુરિમવસ્સંવુત્થાનંયેવ. ભણ્ડનકારકેહીતિ કલહકારકેહિ. પચ્ચુક્કડ્ઢન્તીતિ ઉક્કડ્ઢન્તિ, ભણ્ડનકારકે અનુવાદવસેન અસ્સયુજપુણ્ણમાદિં પરિચ્ચજન્તા પવારણં કાળપક્ખં જુણ્હપક્ખન્તિ ઉદ્ધં કડ્ઢન્તીતિ અત્થો, ‘‘સુણન્તુ મે, આયસ્મન્તો આવાસિકા, યદાયસ્મન્તાનં પત્તકલ્લં, ઇદાનિ ઉપોસથં કરેય્યામ, પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસેય્યામ, આગમે કાળે પવારેય્યામા’’તિ, ‘‘સુણન્તુ મે, આયસ્મન્તો આવાસિકા, યદાયસ્મન્તાનં પત્તકલ્લં, ઇદાનિ ઉપોસથં કરેય્યામ, પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસેય્યામ, આગમે જુણ્હે પવારેય્યામા’’તિ (મહાવ. ૨૪૦) ચ એવં ઞત્તિયા પવારણં ઉદ્ધં કડ્ઢન્તીતિ વુત્તં હોતિ.

અથાતિ અનન્તરત્થે નિપાતો. ચતુદ્દસન્નં પૂરણો ચાતુદ્દસો, દિવસો. યં સન્ધાય ‘‘આગમે કાળે પવારેય્યામા’’તિ ઞત્તિં ઠપયિંસુ. પચ્છિમકત્તિકપુણ્ણમા વાતિ કોમુદિચાતુમાસિનિપુણ્ણમદિવસો વા. યં સન્ધાય ‘‘આગમે જુણ્હે પવારેય્યામા’’તિ ઞત્તિં ઠપયિંસુ. તસ્મિં પન આગમે જુણ્હે કોમુદિયા ચાતુમાસિનિયા અવસ્સં પવારેતબ્બં. ન હિ તં અતિક્કમિત્વા પવારેતું લબ્ભતિ. વુત્તઞ્હેતં ‘‘તે ચે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ ભણ્ડનકારકા કલહકારકા વિવાદકારકા ભસ્સકારકા સઙ્ઘે અધિકરણકારકા તમ્પિ જુણ્હં અનુવસેય્યું. તેહિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂહિ સબ્બેહેવ આગમે જુણ્હે કોમુદિયા ચાતુમાસિનિયા અકામા પવારેતબ્બ’’ન્તિ (મહાવ. ૨૪૦). તેનેવાહ ‘‘પચ્છિમવસ્સંવુત્થાનઞ્ચ પચ્છિમકત્તિકપુણ્ણમા એવ વા’’તિ. યદિ હિ તં અતિક્કમિત્વા પવારેય્ય, દુક્કટાપત્તિં આપજ્જેય્યું. વુત્તઞ્હેતં ‘‘ન ચ, ભિક્ખવે, અપવારણાય પવારેતબ્બં અઞ્ઞત્ર સઙ્ઘસામગ્ગિયા’’તિ (મહાવ. ૨૩૩). વિસુદ્ધિપવારણાયોગતો પવારણાદિવસા. પિ-સદ્દેન ન કેવલં પવારણાદિવસાવ, અથ ખો તદઞ્ઞે ઉપોસથદિવસાપિ હોન્તીતિ દસ્સેતિ. ઇદમ્પીતિ પવારણત્તયમ્પિ. તથારૂપપચ્ચયેતિ બહુતરાવાસિકાદિપચ્ચયે. દ્વિન્નં કત્તિકપુણ્ણમાનન્તિ પુબ્બકત્તિકપચ્છિમકત્તિકસઙ્ખાતાનં દ્વિન્નં અસ્સયુજકોમુદિપુણ્ણમાનં.

ઇદાનિ યો સો સામગ્ગિઉપોસથદિવસો વુત્તો, તઞ્ચ તપ્પસઙ્ગેન સામગ્ગિપવારણાદિવસઞ્ચ દસ્સેન્તો ‘‘યદા પના’’તિઆદિમાહ. તત્થ ઓસારિતે તસ્મિં ભિક્ખુસ્મિન્તિ ઉક્ખિત્તકે ભિક્ખુસ્મિં ઓસારિતે, તં ગહેત્વા સીમં ગન્ત્વા આપત્તિં દેસાપેત્વા કમ્મવાચાય કમ્મપટિપ્પસ્સદ્ધિવસેન પવેસિતેતિ વુત્તં હોતિ. તસ્સ વત્થુસ્સાતિ તસ્સ અધિકરણસ્સ. તદા ઠપેત્વા ચુદ્દસપન્નરસે અઞ્ઞો યો કોચિ દિવસો ઉપોસથદિવસો નામ હોતીતિ સમ્બન્ધો. કસ્માતિ આહ ‘‘તાવદેવ ઉપોસથો કાતબ્બો. ‘પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતબ્બ’ન્તિ વચનતો’’તિ. તત્થ તાવદેવાતિ તં દિવસમેવ. વચનતોતિ કોસમ્બકક્ખન્ધકે (મહાવ. ૪૭૫) વુત્તત્તા. યત્ર પન પત્તચીવરાદીનં અત્થાય અપ્પમત્તકેન કારણેન વિવદન્તા ઉપોસથં વા પવારણં વા ઠપેન્તિ, તત્થ તસ્મિં અધિકરણે વિનિચ્છિતે ‘‘સમગ્ગા જાતમ્હા’’તિ અન્તરા સામગ્ગિઉપોસથં કાતું ન લભન્તિ, કરોન્તેહિ અનુપોસથે ઉપોસથો કતો નામ હોતિ.

કત્તિકમાસબ્ભન્તરેતિ એત્થ કત્તિકમાસો નામ પુબ્બકત્તિકમાસસ્સ કાળપક્ખપાટિપદતો પટ્ઠાય યાવ અપરકત્તિકપુણ્ણમા, તાવ એકૂનતિંસરત્તિદિવા, તસ્સ અબ્ભન્તરે. તતો પુરે વા પન પચ્છા વા વટ્ટતિ. અયમેવાતિ યો કોચિ દિવસોયેવ. ઇધાપિ કોસમ્બકક્ખન્ધકે સામગ્ગિયા સદિસાવ સામગ્ગી વેદિતબ્બા. યે પન કિસ્મિઞ્ચિદેવ અપ્પમત્તકે પવારણં ઠપેત્વા સમગ્ગા હોન્તિ, તેહિ પવારણાયમેવ પવારણા કાતબ્બા, તાવદેવ ન કાતબ્બા, કરોન્તેહિ અપવારણાય પવારણા કતા નામ હોતિ, ‘‘ન કાતબ્બાયેવા’’તિ નિયમેન યદિ કરોતિ, દુક્કટન્તિ દસ્સેતિ. તત્થ હિ ઉપોસથકરણે દુક્કટં. વુત્તઞ્હેતં ‘‘ન, ભિક્ખવે, અનુપોસથે ઉપોસથો કાતબ્બો અઞ્ઞત્ર સઙ્ઘસામગ્ગિયા’’તિ (મહાવ. ૧૮૩).

૧૬૯. સઙ્ઘે ઉપોસથો નામ એકસીમાયં સન્નિપતિતેન ચતુવગ્ગાદિસઙ્ઘેન કત્તબ્બો ઉપોસથો, સો ચ પાતિમોક્ખુદ્દેસોયેવ. ગણે ઉપોસથો નામ એકસીમાયં સન્નિપતિતેહિ દ્વીહિ, તીહિ વા ભિક્ખૂહિ કત્તબ્બો ઉપોસથો, સો ચ પારિસુદ્ધિઉપોસથોયેવ. પુગ્ગલે ઉપોસથો નામ એકસીમાયં નિસિન્નેન એકેન ભિક્ખુના કત્તબ્બો ઉપોસથો, સો ચ અધિટ્ઠાનુપોસથોયેવ. તેનાહ ‘‘કારકવસેન અપરેપિ તયો ઉપોસથા’’તિ. કત્તબ્બાકારવસેન વુત્તેસુ તીસુ ઉપોસથેસુ સુત્તુદ્દેસો નામ પાતિમોક્ખુદ્દેસો. સો દુવિધો ઓવાદપાતિમોક્ખુદ્દેસો ચ આણાપાતિમોક્ખુદ્દેસો ચ. તત્ર ઓવાદોવ પાતિમોક્ખં, તસ્સ ઉદ્દેસો સરૂપેન કથનં ઓવાદપાતિમોક્ખુદ્દેસો. ‘‘ઇમસ્મિં વીતિક્કમે અયં નામ આપત્તી’’તિ એવં આપત્તિવસેન આણાપનં પઞ્ઞાપનં આણા. સેસં અનન્તરસદિસમેવ.

તત્થ ઓવાદપાતિમોક્ખુદ્દેસો નામ –

‘‘ખન્તિ પરમં તપો તિતિક્ખા;

નિબ્બાનં પરમં વદન્તિ બુદ્ધા;

ન હિ પબ્બજિતો પરૂપઘાતી;

ન સમણો હોતિ પરં વિહેઠયન્તો.

‘‘સબ્બપાપસ્સ અકરણં, કુસલસ્સ ઉપસમ્પદા;

સચિત્તપરિયોદપનં, એતં બુદ્ધાન સાસનં.

‘‘અનુપવાદો અનુપઘાતો, પાતિમોક્ખે ચ સંવરો;

મત્તઞ્ઞુતા ચ ભત્તસ્મિં, પન્તઞ્ચ સયનાસનં;

અધિચિત્તે ચ આયોગો, એતં બુદ્ધાન સાસન’’ન્તિ. (દી. નિ. ૨.૯૦; ધ. પ. ૧૮૩-૧૮૫) –

ઇમા તિસ્સો ગાથા.

તત્થ ખન્તિ પરમં તપોતિ અધિવાસનખન્તિ નામ પરમં તપો. તિતિક્ખાતિ ખન્તિયા એવ વેવચનં, તિતિક્ખાસઙ્ખાતા અધિવાસનખન્તિ ઉત્તમં તપોતિ અત્થો. નિબ્બાનં પરમં વદન્તીતિ સબ્બાકારેન પન નિબ્બાનં પરમન્તિ વદન્તિ બુદ્ધા. ન હિ પબ્બજિતો પરૂપઘાતીતિ યો અધિવાસનખન્તિવિરહિતત્તા પરં ઉપઘાતેતિ બાધતિ વિહિંસતિ, સો પબ્બજિતો નામ ન હોતિ. ચતુત્થપાદો પન તસ્સેવ વેવચનં. ‘‘ન હિ પબ્બજિતો’’તિ એતસ્સ હિ ન સમણો હોતીતિ વેવચનં. ‘‘પરૂપઘાતી’’તિ એતસ્સ પરં વિહેઠયન્તોતિ વેવચનં. અથ વા પરૂપઘાતીતિ સીલૂપઘાતી. સીલઞ્હિ ઉત્તમટ્ઠેન પરન્તિ વુચ્ચતિ. યો ચ સમણો પરં યં કઞ્ચિ સત્તં વિહેઠયન્તો પરૂપઘાતી હોતિ અત્તનો સીલવિનાસકો, સો પબ્બજિતો નામ ન હોતીતિ અત્થો. અથ વા યો અધિવાસનખન્તિયા અભાવા પરૂપઘાતી હોતિ, પરં અન્તમસો ડંસમકસમ્પિ સઞ્ચિચ્ચ જીવિતા વોરોપેતિ, સો ન હિ પબ્બજિતો. કિં કારણા? મલસ્સ અપબ્બજિતત્તા. ‘‘પબ્બાજયમત્તનો મલં, તસ્મા ‘પબ્બજિતો’તિ વુચ્ચતી’’તિ (ધ. પ. ૩૮૮) ઇદઞ્હિ પબ્બજિતલક્ખણં. યોપિ ન હેવ ખો ઉપઘાતેતિ ન મારેતિ, અપિચ દણ્ડાદીહિ વિહેઠેતિ, સોપિ પરં વિહેઠયન્તો ન સમણો હોતિ. કિંકારણા? વિહેસાય અસમિતત્તા. ‘‘સમિતત્તા હિ પાપાનં, સમણોતિ પવુચ્ચતી’’તિ (ધ. પ. ૨૬૫) ઇદઞ્હિ સમણલક્ખણં.

દુતિયગાથાય સબ્બપાપસ્સાતિ સબ્બાકુસલસ્સ. અકરણન્તિ અનુપ્પાદનં. કુસલસ્સાતિ ચતુભૂમકકુસલસ્સ. ઉપસમ્પદાતિ ઉપસમ્પાદનં પટિલાભો. સચિત્તપરિયોદપનન્તિ અત્તનો ચિત્તસ્સ વોદાપનં પભસ્સરભાવકરણં સબ્બસો પરિસોધનં, તં પન અરહત્તેન હોતિ, ઇતિ સીલસંવરેન સબ્બપાપં પહાય લોકિયલોકુત્તરાહિ સમથવિપસ્સનાહિ કુસલં સમ્પાદેત્વા અરહત્તફલેન ચિત્તં પરિયોદપેતબ્બન્તિ એતં બુદ્ધાન સાસનં ઓવાદો અનુસિટ્ઠિ.

તતિયગાથાય અનુપવાદોતિ વાચાય કસ્સચિ અનુપવદનં. અનુપઘાતોતિ કાયેન કસ્સચિ ઉપઘાતાકરણં. પાતિમોક્ખેતિ યં તં પાતિમોક્ખં પઅતિમોક્ખં અતિપમોક્ખં ઉત્તમસીલં. પાતિ વા અગતિવિસેસેહિ મોક્ખેતિ દુગ્ગતિભયેહિ, યો વા નં પાતિ, તં મોક્ખેતીતિ પાતિમોક્ખન્તિ વુચ્ચતિ, તસ્મિં પાતિમોક્ખે ચ. સંવરોતિ સત્તન્નં આપત્તિક્ખન્ધાનં અવીતિક્કમલક્ખણો સંવરો. મત્તઞ્ઞુતાતિ પટિગ્ગહણપરિભોગવસેન પમાણઞ્ઞુતા. પન્તઞ્ચ સયનાસનન્તિ જનસઙ્ઘટ્ટનવિરહિતં નિજ્જનસમ્બાધં વિવિત્તં સેનાસનઞ્ચ. એત્થ ચ દ્વીહિયેવ પચ્ચયેહિ ચતુપચ્ચયસન્તોસો દીપિતોતિ વેદિતબ્બો પચ્ચયસન્તોસસામઞ્ઞેન ઇતરદ્વયસ્સપિ લક્ખણહારનયેન જોતિતત્તા. અધિચિત્તે ચ આયોગોતિ વિપસ્સનાપાદકં અટ્ઠસમાપત્તિચિત્તં અધિચિત્તં, તતોપિ મગ્ગફલચિત્તમેવ અધિચિત્તં, તસ્મિં યથાવુત્તે અધિચિત્તે આયોગો ચ અનુયોગો ચાતિ અત્થો. એતં બુદ્ધાન સાસનન્તિ એતં પરસ્સ અનુપવદનં, અનુપઘાતનં, પાતિમોક્ખસંવરો, પટિગ્ગહણપરિભોગેસુ મત્તઞ્ઞુતા, અટ્ઠસમાપત્તિવસિભાવાય વિવિત્તસેનાસનસેવનઞ્ચ બુદ્ધાનં સાસનં ઓવાદો અનુસિટ્ઠીતિ. ઇમા પન તિસ્સો ગાથાયો સબ્બબુદ્ધાનં પાતિમોક્ખુદ્દેસગાથા હોન્તીતિ વેદિતબ્બા, તં બુદ્ધા એવ ઉદ્દિસન્તિ, ન સાવકા. ‘‘સુણાતુ મે ભન્તે સઙ્ઘો’’તિઆદિના (મહાવ. ૧૩૪) નયેન વુત્તં આણાપાતિમોક્ખં નામ, તં સાવકા એવ ઉદ્દિસન્તિ, ન બુદ્ધા. ઇદમેવ ચ ઇમસ્મિં અત્થે પાતિમોક્ખન્તિ અધિપ્પેતં.

અનુપગતો નામ તત્થેવ ઉપસમ્પન્નો, અસતિયા પુરિમિકાય અનુપગતો વા. ચાતુમાસિનિયન્તિ ચતુમાસિયં. સા હિ ચતુન્નં માસાનં પારિપૂરિભૂતાતિ ચાતુમાસી, સા એવ ‘‘ચાતુમાસિની’’તિ વુચ્ચતિ, તસ્સં ચાતુમાસિનિયં, પચ્છિમકત્તિકપુણ્ણમાસિયન્તિ અત્થો. કાયસામગ્ગિન્તિ કાયેન સમગ્ગભાવં, હત્થપાસૂપગમનન્તિ વુત્તં હોતિ.

અયં પનેત્થ વિનિચ્છયો – સચે પુરિમિકાય પઞ્ચ ભિક્ખૂ વસ્સં ઉપગતા પચ્છિમિકાયપિ પઞ્ચ, પુરિમેહિ ઞત્તિં ઠપેત્વા પવારિતે પચ્છિમેહિ તેસં સન્તિકે પારિસુદ્ધિઉપોસથો કાતબ્બો, ન એકસ્મિં ઉપોસથગ્ગે દ્વે ઞત્તિયો ઠપેતબ્બા. સચે પચ્છિમિકાય ઉપગતા ચત્તારો તયો દ્વે એકો વા હોતિ, એસેવ નયો. અથ પુરિમિકાય ચત્તારો, પચ્છિમિકાયપિ ચત્તારો તયો દ્વે એકો વા, એસેવ નયો. અથ પુરિમિકાય તયો, પચ્છિમિકાય તયો દ્વે એકો વા, એસેવ નયો. ઇદઞ્હેત્થ લક્ખણં – સચે પુરિમિકાય ઉપગતેહિ પચ્છિમિકાય ઉપગતા થોકતરા ચેવ હોન્તિ સમસમા ચ, સઙ્ઘપવારણાય ચ ગણં પૂરેન્તિ, સઙ્ઘપવારણાવસેન ઞત્તિ ઠપેતબ્બા. સચે પન પચ્છિમિકાય એકો હોતિ, તેન સદ્ધિં તે ચત્તારો હોન્તિ, ચતુન્નં સઙ્ઘઞત્તિં ઠપેત્વા પવારેતું ન વટ્ટતિ. ગણઞત્તિયા પન સો ગણપૂરકો હોતિ, તસ્મા ગણવસેન ઞત્તિં ઠપેત્વા પુરિમેહિ પવારેતબ્બં. ઇતરેન તેસં સન્તિકે પારિસુદ્ધિઉપોસથો કાતબ્બો. સચે પુરિમિકાય દ્વે, પચ્છિમિકાય દ્વે વા એકો વા, એત્થાપિ એસેવ નયો. સચે પુરિમિકાયપિ એકો, પચ્છિમિકાયપિ એકો, એકેન એકસ્સ સન્તિકે પવારેતબ્બં, એકેન પારિસુદ્ધિઉપોસથો કાતબ્બો. સચે પુરિમેહિ વસ્સૂપગતેહિ પચ્છા વસ્સૂપગતા એકેનપિ અધિકતરા હોન્તિ, પઠમં પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિત્વા પચ્છા થોકતરેહિ તેસં સન્તિકે પવારેતબ્બં. કત્તિકચાતુમાસિનિપવારણાય પન સચે પઠમવસ્સૂપગતેહિ મહાપવારણાય પવારિતેહિ પચ્છા ઉપગતા અધિકતરા વા સમસમા વા હોન્તિ, પવારણાઞત્તિં ઠપેત્વા પવારેતબ્બં, તેહિ પવારિતે પચ્છા ઇતરેહિ પારિસુદ્ધિઉપોસથો કાતબ્બો. અથ મહાપવારણાય પવારિતા બહૂ હોન્તિ, પચ્છા વસ્સૂપગતા થોકા વા એકો વા, પાતિમોક્ખે ઉદ્દિટ્ઠે પચ્છા તેસં સન્તિકે તેન પવારેતબ્બન્તિ.

ઠપેત્વા પન પવારણાદિવસં અઞ્ઞસ્મિં કાલેતિ અઞ્ઞસ્મિં ઉપોસથદિવસે. ઉદ્દિટ્ઠમત્તે પાતિમોક્ખેતિ ‘‘પરિયોસિતમત્તે ઉદ્દિસ્સમાને’’તિ અપરિયોસિતે આગતે સતિ અવસેસસ્સ પાતિમોક્ખસ્સ સોતબ્બત્તા પારિસુદ્ધિઉપોસથં કાતું ન વટ્ટતિ. અવુટ્ઠિતાયાતિઆદીનિપિ પાતિમોક્ખસ્સ નિટ્ઠિતકાલમેવ પરિસાય વિસેસેત્વા વદતિ. સમસમા વાતિ પુરિમેહિ સમપરિમાણા. થોકતરા વાતિ પુરિમેહિ થોકતરપરિમાણા. એતેન બહુતરેસુ આગતેસુ પુન પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતબ્બં, ન પારિસુદ્ધિઉપોસથો કાતબ્બોતિ દસ્સેતિ.

એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વાતિ એકસ્મિં અંસે સાધુકં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વાતિ અત્થો. સુત્તનિપાતટ્ઠકથાયં (સુ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૪૫) પન ‘‘એકંસં ચીવરં કત્વાતિ એત્થ પન પુન સણ્ઠાપનેન એવં વુત્તં. એકંસન્તિ ચ વામંસં પારુપિત્વા ઠિતસ્સેતં અધિવચનં. યતો યથા વામંસં પારુપિત્વા ઠિતં હોતિ, તથા ચીવરં કત્વાતિ એવમસ્સ અત્થો વેદિતબ્બો’’તિ વુત્તં. અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વાતિ દસનખસમોધાનસમુજ્જલં અઞ્જલિં ઉક્ખિપિત્વા. સચે પન તત્થ પારિવાસિકોપિ અત્થિ, સઙ્ઘનવકટ્ઠાને નિસીદિત્વા તત્થેવ નિસિન્નેન અત્તનો પાળિયા પારિસુદ્ધિઉપોસથો કાતબ્બો. પાતિમોક્ખે પન ઉદ્દિસિયમાને પાળિયા અનિસીદિત્વા પાળિં વિહાય હત્થપાસં અમુઞ્ચન્તેન નિસીદિતબ્બં. પવારણાયપિ એસેવ નયો.

સબ્બં પુબ્બકરણીયન્તિ સમ્મજ્જનાદિનવવિધં પુબ્બકિચ્ચં. ઇમિના બહૂનં વસનટ્ઠાનેયેવ ઉપોસથદિવસે પુબ્બકિચ્ચં કાતબ્બં ન હોતિ, અથ ખો એકસ્સ વસનટ્ઠાનેપિ કાતબ્બંયેવાતિ દસ્સેતિ. યથા ચ સબ્બો સઙ્ઘો સભાગાપત્તિં આપજ્જિત્વા ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે સઙ્ઘો…પે… પટિકરિસ્સતી’’તિ (મહાવ. ૧૭૧) ઞત્તિં ઠપેત્વા ઉપોસથં કાતું લભતિ, એવમેત્થાપિ તીહિ ‘‘સુણન્તુ મે, આયસ્મન્તા, ઇમે ભિક્ખૂ સભાગં આપત્તિં આપન્ના, યદા અઞ્ઞં ભિક્ખું સુદ્ધં અનાપત્તિકં પસ્સિસ્સન્તિ, તદા તસ્સ સન્તિકે તં આપત્તિં પટિકરિસ્સન્તી’’તિ ગણઞત્તિં ઠપેત્વા, દ્વીહિપિ ‘‘અઞ્ઞં સુદ્ધં પસ્સિત્વા પટિકરિસ્સામા’’તિ વત્વા ઉપોસથં કાતું વટ્ટતિ. એકેનપિ ‘‘પરિસુદ્ધં લભિત્વા પટિકરિસ્સામી’’તિ આભોગં કત્વા કાતું વટ્ટતિ.

તદહૂતિ તસ્મિં અહુ, તસ્મિં દિવસેતિ અત્થો. નાનાસંવાસકેહીતિ લદ્ધિનાનાસંવાસકેહિ. અનાવાસો નામ નવકમ્મસાલાદિકો યો કોચિ પદેસો. અઞ્ઞત્ર સઙ્ઘેનાતિ સઙ્ઘપ્પહોનકેહિ ભિક્ખૂહિ વિના. અઞ્ઞત્ર અન્તરાયાતિ પુબ્બે વુત્તં દસવિધમન્તરાયં વિના. સબ્બન્તિમેન પન પરિચ્છેદેન અત્તચતુત્થે વા અન્તરાયે વા સતિ ગન્તું વટ્ટતિ. યથા ચ આવાસાદયો ન ગન્તબ્બા, એવં સચે વિહારે ઉપોસથં કરોન્તિ, ઉપોસથાધિટ્ઠાનત્થં સીમાપિ નદીપિ ન ગન્તબ્બા. સચે પનેત્થ કોચિ ભિક્ખુ હોતિ, તસ્સ સન્તિકં ગન્તું વટ્ટતિ, વિસ્સટ્ઠઉપોસથાપિ આવાસા ગન્તું વટ્ટતિ. એવં ગતો અધિટ્ઠાતુમ્પિ લભતિ. આરઞ્ઞકેનપિ ભિક્ખુના ઉપોસથદિવસે ગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા અત્તનો વિહારમેવ આગન્તબ્બં. સચે અઞ્ઞં વિહારં ઓક્કમતિ, તત્થ ઉપોસથં કત્વાવ આગન્તબ્બં, અકત્વા આગન્તું ન વટ્ટતિ, યં જઞ્ઞા ‘‘અજ્જેવ તત્થ ગન્તું સક્કોમી’’તિ એવરૂપો પન આવાસો ગન્તબ્બો. તત્થ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં ઉપોસથં કરોન્તેનપિ હિ ઇમિના નેવ ઉપોસથન્તરાયો કતો ભવિસ્સતીતિ.

૧૭૦. બહિ ઉપોસથં કત્વા આગતેનાતિ નદિયા વા સીમાય વા યત્થ કત્થચિ ઉપોસથં કત્વા આગતેન છન્દો દાતબ્બો, ‘‘કતો મયા ઉપોસથો’’તિ અચ્છિતું ન લભતીતિ અધિપ્પાયો. કિચ્ચપસુતો વાતિ ગિલાનુપટ્ઠાનાદિકિચ્ચપસુતો વા. સઙ્ઘો નપ્પહોતીતિ દ્વિન્નં દ્વિન્નં અન્તરા હત્થપાસં અવિજહિત્વા પટિપાટિયા ઠાતું નપ્પહોતિ.

‘‘અધમ્મેન વગ્ગ’’ન્તિ એત્થ એકસીમાય ચતૂસુ ભિક્ખૂસુ વિજ્જમાનેસુ પાતિમોક્ખુદ્દેસોવ અનુઞ્ઞાતો, તીસુ દ્વીસુ ચ પારિસુદ્ધિઉપોસથોવ, ઇધ પન તથા અકતત્તા ‘‘અધમ્મેના’’તિ વુત્તં. યસ્મા પન છન્દપારિસુદ્ધિ સઙ્ઘે એવ આગચ્છતિ, ન ગણે ન પુગ્ગલે, તસ્મા ‘‘વગ્ગ’’ન્તિ વુત્તં. સચે પન દ્વે સઙ્ઘા એકસીમાયં અઞ્ઞમઞ્ઞં છન્દં આહરિત્વા એકસ્મિં ખણે વિસું સઙ્ઘકમ્મં કરોન્તિ, એત્થ કથન્તિ? કેચિ પન ‘‘તં વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં વગ્ગકમ્મત્તા. વગ્ગકમ્મં કરોન્તાનઞ્હિ છન્દપારિસુદ્ધિ અઞ્ઞત્થ ન ગચ્છતિ તથા વચનાભાવા, વિસું વિસું કમ્મકરણત્થમેવ સીમાય અનુઞ્ઞાતત્તા ચાતિ ગહેતબ્બં. વિહારસીમાય પન સઙ્ઘે વિજ્જમાનેપિ કેનચિ પચ્ચયેન ખણ્ડસીમાય તીસુ, દ્વીસુ વા પારિસુદ્ધિઉપોસથં કરોન્તેસુ કમ્મં ધમ્મેન સમગ્ગમેવ ભિન્નસીમટ્ઠત્તાતિ દટ્ઠબ્બં.

‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તદહુપોસથે પારિસુદ્ધિં દેન્તેન છન્દમ્પિ દાતું, સન્તિ સઙ્ઘસ્સ કરણીય’’ન્તિ (મહાવ. ૧૬૫) વુત્તત્તા ભગવતો આણં કરોન્તેન ‘‘છન્દં દમ્મી’’તિ વુત્તં. ‘‘છન્દહારકો ચે, ભિક્ખવે, દિન્ને છન્દે તત્થેવ પક્કમતિ, અઞ્ઞસ્સ દાતબ્બો છન્દો’’તિઆદિવચનતો (મહાવ. ૧૬૫) પુન અત્તનો છન્દદાનપરિસ્સમવિનોદનત્થં ‘‘છન્દં મે હરા’’તિ વુત્તં. ‘‘છન્દહારકો ચે, ભિક્ખવે, દિન્ને છન્દે સઙ્ઘપ્પત્તો સઞ્ચિચ્ચ નારોચેતિ, આહટો હોતિ છન્દો, છન્દહારકસ્સ આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ વુત્તત્તા દુક્કટતો તં મોચેતું ‘‘છન્દં મે આરોચેહી’’તિ વુત્તં. કાયેન વા વાચાય વા ઉભયેન વા વિઞ્ઞાપેતબ્બોતિ મનસાવ અચિન્તેત્વા કાયપ્પયોગં કરોન્તેન યેન કેનચિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગેન વા, વાચં પન નિચ્છારેતું સક્કોન્તેન તથેવ વાચાય વા, ઉભયથાપિ સક્કોન્તેન કાયવાચાહિ વા વિઞ્ઞાપેતબ્બો, જાનાપેતબ્બોતિ અત્થો. ‘‘અયમત્થો’’તિવચનતો પન યાય કાયચિપિ ભાસાય વિઞ્ઞાપેતું વટ્ટતિ.

પારિસુદ્ધિદાનેપિ છન્દદાને વુત્તસદિસોવ વિનિચ્છયો, તં પન દેન્તેન પઠમં સન્તી આપત્તિ દેસેતબ્બા. ન હિ સાપત્તિકો સમાનો ‘‘પારિસુદ્ધિં દમ્મિ, પારિસુદ્ધિં મે હર, પારિસુદ્ધિં મે આરોચેહી’’તિ વત્તુમરહતિ. ‘‘સન્તિ સઙ્ઘસ્સ કરણીયાની’’તિ વત્તબ્બે વચનવિપલ્લાસેન ‘‘સન્તિ સઙ્ઘસ્સ કરણીય’’ન્તિ વુત્તં. તેસઞ્ચ અત્તનો ચ છન્દપારિસુદ્ધિં દેતીતિ એત્થ છન્દો ચ પારિસુદ્ધિ ચ છન્દપારિસુદ્ધિ ચ છન્દપારિસુદ્ધિ, તં દેતીતિ સરૂપેકસેસેન અત્થો દટ્ઠબ્બો. ઇતરાતિ અઞ્ઞેસં છન્દપારિસુદ્ધિ. બિળાલસઙ્ખલિકા છન્દપારિસુદ્ધીતિ એત્થ બિળાલસઙ્ખલિકા નામ બિળાલબન્ધનં. તત્થ હિ સઙ્ખલિકાય પઠમવલયં દુતિયવલયંયેવ પાપુણાતિ, ન તતિયં, એવમયમ્પિ છન્દપારિસુદ્ધિ દાયકેન યસ્સ દિન્ના, તતો અઞ્ઞત્થ ન ગચ્છતિ, તસ્મા સા બિળાલસઙ્ખલિકસદિસત્તા ‘‘બિળાલસઙ્ખલિકા’’તિ વુત્તા. બિળાલસઙ્ખલિકાગ્ગહણઞ્ચેત્થ યાસં કાસઞ્ચિ સઙ્ખલિકાનં ઉપલક્ખણમત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૧૭૩. પવારણાદાનેપિ એસેવ નયો. અયં પન વિસેસો – તત્થ ‘‘છન્દં મે આરોચેહી’’તિ, ઇધ પન ‘‘મમત્થાય પવારેહી’’તિ. તત્થ છન્દહારકે સઙ્ઘસ્સ હત્થં ઉપગતમત્તેયેવ આગતા હોતિ. ઇધ પન એવં દિન્નાય પવારણાય પવારણાહારકેન સઙ્ઘં ઉપસઙ્કમિત્વા એવં પવારેતબ્બં ‘‘તિસ્સો, ભન્તે, ભિક્ખુ…પે… પટિકરિસ્સામી’’તિ. વિમતિવિનોદનિયં ‘‘એવમેતં ધારયામિ, સુતા ખો પનાયસ્મન્તેહીતિ એત્થ ‘એવમેતં ધારયામી’તિ વત્વા ઉદ્દિટ્ઠં ખો આયસ્મન્તો નિદાનં, સુતા ખો પનાયસ્મન્તેહિ ચત્તારો પારાજિકા ધમ્મા’’તિઆદિના વત્તબ્બં. માતિકાટ્ઠકથાયઞ્હિ એવમેવ વુત્તં. સુતેનાતિ સુતપદેન.

૧૭૪. નિદાનુદ્દેસે અનિટ્ઠિતે પાતિમોક્ખં નિદ્દિટ્ઠં નામ ન હોતીતિ આહ ‘‘દુતિયાદીસુ ઉદ્દેસેસૂ’’તિઆદિ.

૧૭૫. તીહિપિ વિધીહીતિ ઓસારણકથનસરભઞ્ઞેહિ. એત્થ ચ અત્થં ભણિતુકામતાય વા ભણાપેતુકામતાય વા સુત્તસ્સ ઓતારણં ઓસારણં નામ. તસ્સેવ અત્થપ્પકાસના કથનં નામ. કેવલં પાઠસ્સેવ સરેન ભણનં સરભઞ્ઞં નામ. સજ્ઝાયં અધિટ્ઠહિત્વાતિ ‘‘સજ્ઝાયં કરોમી’’તિ ચિત્તં ઉપ્પાદેત્વા. ઓસારેત્વા પન કથેન્તેનાતિ સયમેવ પાઠં વત્વા પચ્છા અત્થં કથેન્તેન. નવવિધન્તિ સઙ્ઘગણપુગ્ગલેસુ તયો, સુત્તુદ્દેસપારિસુદ્ધિઅધિટ્ઠાનવસેન તયો, ચાતુદ્દસીપન્નરસીસામગ્ગિવસેન તયોતિ નવવિધં. ચતુબ્બિધન્તિ અધમ્મેનવગ્ગાદિ ચતુબ્બિધં. દુવિધન્તિ ભિક્ખુભિક્ખુનીનં પાતિમોક્ખવસેન દુવિધં પાતિમોક્ખં. નવવિધન્તિ ભિક્ખૂનં પઞ્ચ, ભિક્ખુનીનં ચત્તારોતિ નવવિધં પાતિમોક્ખુદ્દેસં. કતિમીતિ કતિસદ્દાપેક્ખં ઇત્થિલિઙ્ગં દટ્ઠબ્બં.

ઉતુવસ્સેયેવાતિ હેમન્તગિમ્હેસુયેવ. વિઞ્ઞાપેતીતિ એત્થ મનસા ચિન્તેત્વા કાયવિકારકરણમેવ વિઞ્ઞાપનન્તિ દટ્ઠબ્બં. પાળિયં અઞ્ઞસ્સ દાતબ્બા પારિસુદ્ધીતિ પારિસુદ્ધિદાયકેન પુન અઞ્ઞસ્સ ભિક્ખુનો સન્તિકે દાતબ્બા. ‘‘ભૂતં એવ સામણેરભાવં આરોચેતી’’તિ વુત્તત્તા ઊનવીસતિવસ્સકાલે ઉપસમ્પન્નસ્સ, અન્તિમવત્થુઅજ્ઝાપન્નસિક્ખાપચ્ચક્ખાતકાદીનં વા યાવ ભિક્ખુપટિઞ્ઞા વટ્ટતિ, તાવ તેહિ આહટાપિ છન્દપારિસુદ્ધિ આગચ્છતિ. યદા પન તે અત્તનો સામણેરાદિભાવં પટિજાનન્તિ, તતો પટ્ઠાય નાગચ્છતીતિ દસ્સિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. પાળિયમ્પિ (મહાવ. ૧૬૪) હિ ‘‘દિન્નાય પારિસુદ્ધિયા સઙ્ઘપ્પત્તો વિબ્ભમતિ…પે… પણ્ડકો પટિજાનાતિ, તિરચ્છાનગતો પટિજાનાતિ, ઉભતોબ્યઞ્જનકો પટિજાનાતિ, આહટા હોતિ પારિસુદ્ધી’’તિ વુત્તત્તા પણ્ડકાદીનં ભિક્ખુપટિઞ્ઞાય વત્તમાનકાલેસુ પન છન્દપારિસુદ્ધિયાવ આગમનં સિદ્ધમેવ. તેનાહ ‘‘એસ નયો સબ્બત્થા’’તિ. ઉમ્મત્તકખિત્તચિત્તવેદનાટ્ટાનં પન પકતત્તા અન્તરામગ્ગે ઉમ્મત્તકાદિભાવે પટિઞ્ઞાતેપિ તેસં સઙ્ઘપ્પત્તમત્તેનેવ છન્દાદિ આગચ્છતીતિ દસ્સેતિ.

ભિક્ખૂનં હત્થપાસન્તિ ઇમિના ગણપુગ્ગલેસુ છન્દપારિસુદ્ધિયા અનાગમનં દસ્સેતિ. ‘‘સઙ્ઘપ્પત્તો’’તિ હિ પાળિયં (મહાવ. ૧૬૫) વુત્તં. સઙ્ઘસન્નિપાતતો પઠમં કાતબ્બં પુબ્બકરણં સઙ્ઘસન્નિપાતે કાતબ્બં પુબ્બકિચ્ચન્તિ દટ્ઠબ્બં. પાળિયં ‘‘નો ચે અધિટ્ઠહેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ એત્થ અસઞ્ચિચ્ચ અસ્સતિયા અનાપત્તિ. યથા ચેત્થ, એવં ઉપરિપિ, યત્થ પન અચિત્તકાપત્તિ અત્થિ, તત્થ વક્ખામ. પઞ્ઞત્તં હોતીતિ ઇમિના ન સાપત્તિકેન ઉપોસથો કાતબ્બોતિ વિસું પટિક્ખેપાભાવેપિ યથાવુત્તસુત્તસામત્થિયતો પઞ્ઞત્તમેવાતિ દસ્સેતિ. ઇમિના એવ નયેન ‘‘અટ્ઠાનમેતં, ભિક્ખવે, અનવકાસો, યં તથાગતો અપરિસુદ્ધાય પરિસાય ઉપોસથં કરેય્ય, પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસેય્યા’’તિઆદિસુત્તનયતોવ (અ. નિ. ૮.૨૦; ઉદા. ૪૫; ચૂળવ. ૩૮૬) અલજ્જીહિ સદ્ધિં ઉપોસથકરણમ્પિ પટિક્ખિત્તમેવ અલજ્જીનિગ્ગહત્થત્તા સબ્બસિક્ખાપદાનન્તિ દટ્ઠબ્બં. પારિસુદ્ધિદાનપઞ્ઞાપનેનાતિ ઇમિના સાપત્તિકેન પારિસુદ્ધિપિ ન દાતબ્બાતિ દીપિતં હોતિ.

૧૭૬. ઉભોપિ દુક્કટન્તિ એત્થ સભાગાપત્તિભાવં અજાનિત્વા કેવલં આપત્તિનામેનેવ દેસેન્તસ્સ પટિગ્ગણ્હન્તસ્સ ચ અચિત્તકમેવ દુક્કટં હોતીતિ વદન્તિ. યથા સઙ્ઘો સભાગાપત્તિં આપન્નોતિ ઞત્તિં ઠપેત્વા ઉપોસથં કાતું લભતિ, એવં તયોપિ ‘‘સુણન્તુ મે, આયસ્મન્તા, ઇમે ભિક્ખૂ સભાગં આપત્તિં આપન્ના’’તિઆદિના વુત્તનયાનુસારેનેવ ગણઞત્તિં ઠપેત્વા દ્વીહિ અઞ્ઞમઞ્ઞં આરોચેત્વા ઉપોસથં કાતું વટ્ટતિ. એકેન પન સાપત્તિકેન દૂરં ગન્ત્વાપિ પટિકાતુમેવ વટ્ટતિ, અસમ્પાપુણન્તેન ‘‘ભિક્ખૂ લભિત્વા પટિકરિસ્સામી’’તિ ઉપોસથો કાતબ્બો, પટિકરિત્વા ચ પુન ઉપોસથો કાતબ્બો. કેનચિ કરણીયેન ગન્ત્વાતિ સીમાપરિચ્છેદતો બહિભૂતં ગામં વા અરઞ્ઞં વા ગન્ત્વાતિ અત્થો. એતેનેવ ઉપોસથઞત્તિયા ઠપનકાલે સમગ્ગા એવ તે ઞત્તિં ઠપેસુન્તિ સિદ્ધં. તેનેવ પાળિયં (મહાવ. ૧૭૨) ‘‘ઉદ્દિટ્ઠં સુઉદ્દિટ્ઠ’’ન્તિ સબ્બપન્નરસકેસુપિ વુત્તં.

સચે પન વુડ્ઢતરો હોતીતિ પવારણદાયકો ભિક્ખુ વુડ્ઢતરો હોતિ. એવઞ્હિ તેન તસ્સત્થાય પવારિતં હોતીતિ એત્થ એવં તેન અપ્પવારિતેપિ તસ્સ સઙ્ઘપ્પત્તમત્તેન સઙ્ઘસ્સ પવારણાકમ્મં સમગ્ગકમ્મમેવ હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. તેન ચ ભિક્ખુનાતિ પવારણદાયકેન ભિક્ખુના. બહૂપિ સમાનવસ્સિકા એકતો પવારેતું લભન્તીતિ એકસ્મિં સંવચ્છરે લદ્ધુપસમ્પદતાય સમાનુપસમ્પદવસ્સા સબ્બે એકતો પવારેતું લભન્તીતિ અત્થો.

એત્થ પન પણ્ડિતેહિ ચિન્તેતબ્બં વિચારેતબ્બં કારણં અત્થિ, કિં પન તન્તિ? ઇદાનિ પાતિમોક્ખુદ્દેસકાલે –

‘‘સમ્મજ્જની પદીપો ચ, ઉદકં આસનેન ચ;

ઉપોસથસ્સ એતાનિ, પુબ્બકરણન્તિ વુચ્ચતિ.

‘‘છન્દપારિસુદ્ધિઉતુક્ખાનં, ભિક્ખુગણના ચ ઓવાદો;

ઉપોસથસ્સ એતાનિ, પુબ્બકિચ્ચન્તિ વુચ્ચતિ.

‘‘ઉપોસથો યાવતિકા ચ ભિક્ખૂ કમ્મપ્પત્તા;

સભાગાપત્તિયો ચ ન વિજ્જન્તિ;

વજ્જનીયા ચ પુગ્ગલા તસ્મિં ન હોન્તિ;

પત્તકલ્લન્તિ વુચ્ચતી’’તિ. (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૬૮) –

ઇમા ગાથાયો ધમ્મજ્ઝેસકેન પાઠંયેવ ભણાપેત્વા પાતિમોક્ખુદ્દેસકો અત્થં કથેતિ. તતો પુબ્બકરણપુબ્બકિચ્ચાનિ સમ્મા નિટ્ઠાપેત્વા ‘‘દેસિતાપત્તિકસ્સ સમગ્ગસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અનુમતિયા પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતું આરાધનં કરોમા’’તિ ઇમં વાક્યં પાઠમેવ અજ્ઝેસકેન ભણાપેત્વા અત્થં અવત્વાવ ‘‘સાધૂ’’તિ વત્વા પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસતિ. પવારણાયપિ એસેવ નયો. ‘‘પવારણાય એતાની’’તિ ચ ‘‘પવારણં કાતુ’’ન્તિ ચ ઇમાનિ પદાનિયેવ વિસિટ્ઠાનિ.

કિં ઇમાનિ ધમ્મજ્ઝેસકસ્સ વચનાનિ, ઉદાહુ પાતિમોક્ખુદ્દેસકસ્સાતિ? કિઞ્ચેત્થ – યદિ ધમ્મજ્ઝેસકસ્સ વચનાનિ, એવં સતિ ગાથાત્તયં વત્વા તાસં અત્થમ્પિ સો એવ કથેત્વા એતાનિ પુબ્બકરણાનિ ચ એતાનિ પુબ્બકિચ્ચાનિ ચ સઙ્ઘેન કતાનિ, ઇદઞ્ચ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં સમાનીતં, તસ્મા ‘‘ઉદ્દિસતુ, ભન્તે, પાતિમોક્ખ’’ન્તિ તેનેવ વત્તબ્બં સિયા. અથ પાતિમોક્ખુદ્દેસકસ્સ વચનાનિ, એવઞ્ચ સતિ ‘‘સઙ્ઘો, ભન્તે, થેરં પાતિમોક્ખુદ્દેસં અજ્ઝેસતિ, ઉદ્દિસતુ, ભન્તે, થેરો પાતિમોક્ખ’’ન્તિ ધમ્મજ્ઝેસકેન યાવતતિયં અજ્ઝોસાપેત્વા ‘‘સમ્મજ્જની…પે… વુચ્ચતી’’તિ ગાથં વત્વા ઇતિ ‘‘અટ્ઠકથાચરિયેહિ વુત્તાનિ એતાનિ પુબ્બકરણાનિ કતાની’’તિ પુચ્છિત્વા ધમ્મજ્ઝેસકેન ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘છન્દપારિસુદ્ધિ …પે… વુચ્ચતી’’તિ ગાથં વત્વા ઇતિ ‘‘અટ્ઠકથાચરિયેહિ વુત્તાનિ એતાનિ પુબ્બકિચ્ચાનિ કતાની’’તિ પુચ્છિત્વા ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘ઉપોસથો…પે… વુચ્ચતી’’તિ ગાથં વત્વા ઇતિ ‘‘અટ્ઠકથાચરિયેહિ વુત્તં ઇદં પત્તકલ્લં સમાનીત’’ન્તિ પુચ્છિત્વા ‘‘આમ ભન્તે’’તિ વુત્તે ‘‘પુબ્બકરણપુબ્બકિચ્ચાનિ સમ્મા નિટ્ઠાપેત્વા પત્તકલ્લે સમાનીતે સમગ્ગસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અનુમતિયા પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતું આરાધનં મયં કરોમા’’તિ પાતિમોક્ખુદ્દેસકેન વત્તબ્બં સિયા, એવં સતિ અજ્ઝેસકઅજ્ઝેસિતબ્બાનં વચનં અસઙ્કરતો જાનિતબ્બં ભવેય્યાતિ.

એત્થ ચ ગાથાત્તયસ્સ અટ્ઠકથાચરિયેહિ વુત્તભાવો અટ્ઠકથાયમેવ આગતો. પચ્છિમવાક્યં પન નેવ પાળિયં, ન અટ્ઠકથાયં, ન ટીકાદીસુ દિસ્સતિ. ખુદ્દસિક્ખાપકરણેપિ –

‘‘પુબ્બકિચ્ચે ચ કરણે;

પત્તકલ્લે સમાનિતે;

સુત્તં ઉદ્દિસતિ સઙ્ઘો;

પઞ્ચધા સો વિભાવિતો’’તિ ચ.

‘‘પુબ્બકિચ્ચે ચ કરણે;

પત્તકલ્લે સમાનિતે;

ઞત્તિં વત્વાન સઙ્ઘેન;

કત્તબ્બેવં પવારણા’’તિ ચ. –

વુત્તં, ન વુત્તં તથા. મૂલસિક્ખાપકરણેયેવ તથા વુત્તં, તસ્મા આચરિયાનં અત્તનોમતિ ભવેય્ય.

તત્થ ‘‘પુબ્બકરણપુબ્બકિચ્ચાનિ સમ્મા નિટ્ઠાપેત્વા’’તિ ઇમિના પુરિમગાથાદ્વયસ્સ અત્થમેવ કથેત્વા તતિયગાથાય અત્થો ન કથિતો. ‘‘દેસિતાપત્તિકસ્સા’’તિ ઇમિના ચ આપત્તિયા દેસિતભાવોયેવ કથિતો, ન સબ્બં પત્તકલ્લં. આપત્તિયા દેસિતભાવે ચ સભાગાપત્તિયા દેસિતભાવોયેવ પત્તકલ્લસ્મિં અન્તોગધો, ન ઇતરો. વુત્તઞ્હિ કઙ્ખાવિતરણિયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના) ‘‘એતાસુ હિ સભાગાપત્તીસુ અવિજ્જમાનાસુ, વિસભાગાપત્તીસુ વિજ્જમાનાસુપિ પત્તકલ્લં હોતિયેવા’’તિ. ‘‘પુબ્બકરણપુબ્બકિચ્ચાનિ સમ્મા નિટ્ઠાપેત્વા દેસિતાપત્તિકસ્સ સમગ્ગસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ અનુમતિયા પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતું આરાધનં કરોમા’’તિ એત્તકેયેવ વુત્તે અવસેસાનિ તીણિ પત્તકલ્લઙ્ગાનિ. સેય્યથિદં – ઉપોસથો, યાવતિકા ચ ભિક્ખૂ કમ્મપ્પત્તા, વજ્જનીયા ચ પુગ્ગલા તસ્મિં ન હોન્તીતિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૬૮). તેસુ અસન્તેસુપિ ઉપોસથો કાતબ્બોતિ આપજ્જતિ, ન પન કાતબ્બો. તેન વુત્તં ‘‘ન, ભિક્ખવે, અનુપોસથે ઉપોસથો કાતબ્બો, યો કરેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (મહાવ. ૧૮૩) ચ, ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ચતુન્નં પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૧૬૮) ચ, ‘‘ન, ભિક્ખવે, સગહટ્ઠાય પરિસાય પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતબ્બ’’ન્તિઆદિ (મહાવ. ૧૫૪) ચ, તસ્મા ઉપોસથદિવસેસુ સઙ્ઘે સન્નિપતિતે સચે પુબ્બેવ સમ્મતો ધમ્મજ્ઝેસકો અત્થિ, ઇચ્ચેતં કુસલં. નો ચે, એકં બ્યત્તં પટિબલં ભિક્ખું સઙ્ઘેન સમ્મન્નાપેત્વા તેન ધમ્મજ્ઝેસકેન પાતિમોક્ખુદ્દેસકં ઉપસઙ્કમિત્વા એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા અઞ્જલિં પગ્ગહેત્વા એવમસ્સ વચનીયો – સઙ્ઘો, ભન્તે, થેરં પાતિમોક્ખુદ્દેસં અજ્ઝેસતિ, ઉદ્દિસતુ થેરો પાતિમોક્ખં. દુતિયમ્પિ, ભન્તે, સઙ્ઘો…પે… તતિયમ્પિ, ભન્તે, સઙ્ઘો…પે… ઉદ્દિસતુ થેરો પાતિમોક્ખન્તિ તિક્ખત્તું યાચાપેત્વા તતો પાતિમોક્ખુદ્દેસકેન –

‘‘સમ્મજ્જની પદીપો ચ, ઉદકં આસનેન ચ;

ઉપોસથસ્સ એતાનિ, પુબ્બકરણન્તિ વુચ્ચતીતિ. (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૬૮; કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના) –

અટ્ઠકથાચરિયેહિ વુત્તાનિ ચત્તારિ પુબ્બકરણાનિ, કિં તાનિ કતાની’’તિ પુચ્છિતે ધમ્મજ્ઝેસકેન ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ વુત્તે પુન પાતિમોક્ખુદ્દેસકેન –

‘‘છન્દપારિસુદ્ધિઉતુક્ખાનં, ભિક્ખુગણના ચ ઓવાદો;

ઉપોસથસ્સ એતાનિ, પુબ્બકિચ્ચન્તિ વુચ્ચતીતિ. (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૬૮; કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના) –

અટ્ઠકથાચરિયેહિ વુત્તાનિ પઞ્ચ પુબ્બકિચ્ચાનિ, કિં તાનિ કતાની’’તિ પુચ્છિતે ધમ્મજ્ઝેસકેન ‘‘આમ ભન્તે’’તિ વુત્તે પુન પાતિમોક્ખુદ્દેસકેન –

‘‘ઉપોસથો યાવતિકા ચ ભિક્ખૂ કમ્મપ્પત્તા;

સભાગાપત્તિયો ચ ન વિજ્જન્તિ;

વજ્જનીયા ચ પુગ્ગલા તસ્મિં ન હોન્તિ;

પત્તકલ્લન્તિ વુચ્ચતીતિ. (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૬૮; કઙ્ખા અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના) –

અટ્ઠકથાચરિયેહિ વુત્તાનિ ચત્તારિ પત્તકલ્લઙ્ગાનિ, કિં તાનિ સમાનીતાની’’તિ પુચ્છિતે ધમ્મજ્ઝેસકેન ‘‘આમ, ભન્તે’’તિ વુત્તે પુન પાતિમોક્ખુદ્દેસકો ‘‘પુબ્બકરણપુબ્બકિચ્ચાનિ સમ્મા નિટ્ઠાપેત્વા પત્તકલ્લઙ્ગે સમાનીતે સઙ્ઘસ્સ અનુમતિયા પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિસ્સામા’’તિ વત્વા ‘‘સાધુ સાધૂ’’તિ ભિક્ખુસઙ્ઘેન સમ્પટિચ્છિતે ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો’’તિઆદિના પાતિમોક્ખુદ્દેસકો પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસતીતિ અયમમ્હાકં ખન્તિ.

એત્થ ચ ‘‘ધમ્મજ્ઝેસકેન…પે… એવમસ્સ વચનીયો’’તિ વુત્તં, સો ધમ્મજ્ઝેસકેન વચનીયભાવો કથં વેદિતબ્બોતિ? ‘‘ન, ભિક્ખવે, સઙ્ઘમજ્ઝે અનજ્ઝિટ્ઠેન પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતબ્બં, યો ઉદ્દિસેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (મહાવ. ૧૫૪) વચનતોતિ. ‘‘સઙ્ઘેન સમ્મન્નાપેત્વા’’તિ વુત્તં, તં કથન્તિ? ‘‘અજ્ઝેસના ચેત્થ સઙ્ઘેન સમ્મતધમ્મજ્ઝેસકાયત્તા વા સઙ્ઘત્થેરાયત્તા વા’’તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તત્તા. ‘‘સઙ્ઘો, ભન્તે, થેરં પાતિમોક્ખુદ્દેસં અજ્ઝેસતિ, ઉદ્દિસતુ, ભન્તે, થેરો પાતિમોક્ખ’’ન્તિ અયં અજ્ઝેસનાકારો કુતો લબ્ભતીતિ? પાળિતો. પાળિયઞ્હિ (મહાવ. ૧૫૫) ‘‘તે થેરં અજ્ઝેસન્તિ, ઉદ્દિસતુ, ભન્તે, થેરો પાતિમોક્ખ’’ન્તિ આગતો.

સચે પન ધમ્મજ્ઝેસકો વુડ્ઢતરો, પાતિમોક્ખુદ્દેસકો નવકો, ‘‘સઙ્ઘો, આવુસો, આયસ્મન્તં પાતિમોક્ખુદ્દેસં અજ્ઝેસતિ, ઉદ્દિસતુ આયસ્મા પાતિમોક્ખ’’ન્તિ વત્તબ્બં. તં કુતો લબ્ભતિ? પાળિતોયેવ. પાળિયઞ્હિ (મહાવ. ૧૫૫) ‘‘એતેનેવ ઉપાયેન યાવ સઙ્ઘનવકં અજ્ઝેસન્તિ ઉદ્દિસતુ આયસ્મા પાતિમોક્ખ’’ન્તિ આગતો. તતો ‘‘પાતિમોક્ખુદ્દેસકેન સમ્મજ્જની…પે… પુચ્છિતે ધમ્મજ્ઝેસકેન ‘આમ, ભન્તે’તિ વુત્તે’’તિ ઇદં કુતો લબ્ભતીતિ? પાળિતો અટ્ઠકથાતો ચ. નિદાનપાળિયમ્પિ હિ ‘‘કિં સઙ્ઘસ્સ પુબ્બકિચ્ચ’’ન્તિ આગતં, અટ્ઠકથાયમ્પિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના) ‘‘કિં સઙ્ઘસ્સ પુબ્બકિચ્ચન્તિ સઙ્ઘો ઉપોસથં કરેય્યાતિ…પે… એવં દ્વીહિ નામેહિ નવવિધં પુબ્બકિચ્ચં દસ્સિતં, કિં તં કતન્તિ પુચ્છતી’’તિ આગતન્તિ.

નનુ ચેતં અન્તોનિદાનેયેવ આગતં, અથ કસ્મા પાતિમોક્ખુદ્દેસકેન પુબ્બભાગે વત્તબ્બન્તિ? સચ્ચં, તથાપિ તદનુલોમતો જાનિતબ્બતો વત્તબ્બં. અટ્ઠકથાયઞ્હિ ઇમા ગાથાયો સમ્મજ્જનાદીનં પુબ્બકરણાદિભાવઞાપકભાવેનેવ વુત્તા, ન પાતિમોક્ખારમ્ભકાલે ભણિતબ્બભાવેન. અથ ચ પન ઇદાનિ ભણન્તિ, એવં સન્તે કિમત્થં ભણન્તીતિ ચિન્તાયં અન્તોનિદાને ‘‘કિં સઙ્ઘસ્સ પુબ્બકિચ્ચ’’ન્તિ વુત્તપુચ્છાનુલોમેન પુબ્બકરણાદીનં નિટ્ઠભાવપુચ્છનત્થં ભણન્તીતિ જાનિતબ્બં. વુત્તઞ્હિ ‘‘એવં વુત્તં ચતુબ્બિધં પુબ્બકરણં કત્વાવ ઉપોસથો કાતબ્બો’’તિ (વિ. સઙ્ગ. અટ્ઠ. ૧૭૭), તસ્મા પાળિઅટ્ઠકથાનુલોમતો ઇમિના અનુક્કમેન કતે સતિ ધમ્મજ્ઝેસકો પઞ્ઞાયતિ, તસ્સ અજ્ઝેસનાકારો પઞ્ઞાયતિ, પાતિમોક્ખુદ્દેસકો પઞ્ઞાયતિ, તસ્સ પુબ્બકરણાદીનં નિટ્ઠભાવપુચ્છનં પઞ્ઞાયતિ, ધમ્મજ્ઝેસકસ્સ વિસ્સજ્જનં પઞ્ઞાયતિ, તાનિ નિટ્ઠાપેત્વા પાતિમોક્ખુદ્દેસકસ્સ પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતું પટિઞ્ઞા પઞ્ઞાયતિ, એવં ઇમેસં ગાથાવાક્યાનં વચને પયોજનં પઞ્ઞાયતીતિ કત્વા પણ્ડિતેહિ વિનયઞ્ઞૂહિ ચિરપટિચ્છન્નો અયં કથામગ્ગો પટિપજ્જિતબ્બોતિ. પવારણાયપિ એસેવ નયો.

પાળિયટ્ઠકથાદીનઞ્હિ, અનુરૂપં ઇમં નયં;

પુનપ્પુનં ચિન્તયન્તુ, પણ્ડિતા વિનયઞ્ઞુનો.

પુનપ્પુનં ચિન્તયિત્વા, યુત્તં ચે ધારયન્તુ તં;

નો ચે યુત્તં છડ્ડયન્તુ, સમ્માસમ્બુદ્ધસાવકાતિ.

ઇતિ વિનયસઙ્ગહસંવણ્ણનાભૂતે વિનયાલઙ્કારે

ઉપોસથપવારણાવિનિચ્છયકથાલઙ્કારો નામ

પઞ્ચવીસતિમો પરિચ્છેદો.