૨૨. પબ્બજ્જાવિનિચ્છયકથા

૧૨૩. એવં પટિક્ખેપપવારણાવિનિચ્છયં કથેત્વા ઇદાનિ પબ્બજ્જાવિનિચ્છયં કથેતું ‘‘પબ્બજ્જાતિ એત્થ પના’’ત્યાદિમાહ. તત્થ પઠમં વજિતબ્બાતિ પબ્બજ્જા, ઉપસમ્પદાતો પઠમં ઉપગચ્છિતબ્બાતિ અત્થો. પ-પુબ્બ વજ ગતિમ્હીતિ ધાતુ. કુલપુત્તન્તિ આચારકુલપુત્તં સન્ધાય વદતિ. યે પુગ્ગલા પટિક્ખિત્તા, તે વજ્જેત્વાતિ સમ્બન્ધો. પબ્બજ્જાદોસવિરહિતોતિ પબ્બજ્જાય અન્તરાયકરેહિ પઞ્ચાબાધાદિદોસેહિ વિરહિતો. નખપિટ્ઠિપ્પમાણન્તિ એત્થ કનિટ્ઠઙ્ગુલિનખપિટ્ઠિ અધિપ્પેતા. ‘‘તઞ્ચે નખપિટ્ઠિપ્પમાણમ્પિ વડ્ઢનપક્ખે ઠિતં હોતિ, ન પબ્બાજેતબ્બોતિ ઇમિના સામઞ્ઞલક્ખણં દસ્સિતં, તસ્મા યત્થ કત્થચિ સરીરાવયવેસુ નખપિટ્ઠિપ્પમાણં વડ્ઢનકપક્ખે ઠિતં ચે, ન વટ્ટતીતિ સિદ્ધં. એવઞ્ચ સતિ નખપિટ્ઠિપ્પમાણમ્પિ અવડ્ઢનકપક્ખે ઠિતં ચે, સબ્બત્થ વટ્ટતીતિ આપન્નં, તઞ્ચ ન સામઞ્ઞતો અધિપ્પેતન્તિ પદેસવિસેસેયેવ નિયમેત્વા દસ્સેન્તો ‘સચે પના’તિઆદિમાહ. સચે હિ અવિસેસેન નખપિટ્ઠિપ્પમાણં અવડ્ઢનકપક્ખે ઠિતં વટ્ટેય્ય, ‘નિવાસનપારુપનેહિ પકતિપટિચ્છન્નટ્ઠાને’તિ પદેસનિયમં ન કરેય્ય, તસ્મા નિવાસનપારુપનેહિ પકતિપટિચ્છન્નટ્ઠાનતો અઞ્ઞત્થ નખપિટ્ઠિપ્પમાણં અવડ્ઢનકપક્ખે ઠિતમ્પિ ન વટ્ટતીતિ સિદ્ધં. નખપિટ્ઠિપ્પમાણતો ખુદ્દકતરં પન અવડ્ઢનકપક્ખે વા વડ્ઢનકપક્ખે વા ઠિતં હોતુ, વટ્ટતિ નખપિટ્ઠિપ્પમાણતો ખુદ્દકતરસ્સ વડ્ઢનકપક્ખે અવડ્ઢનકપક્ખે વા ઠિતસ્સ મુખાદીસુયેવ પટિક્ખિત્તત્તા’’તિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૮૮) વુત્તં.

વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૮૮-૮૯) પન ‘‘પટિચ્છન્નટ્ઠાને નખપિટ્ઠિપ્પમાણં અવડ્ઢનકપક્ખે ઠિતં હોતિ, વટ્ટતીતિ વુત્તત્તા અપ્પટિચ્છન્નટ્ઠાને તાદિસમ્પિ ન વટ્ટતિ, પટિચ્છન્નટ્ઠાનેપિ ચ વડ્ઢનકપક્ખે ઠિતં ન વટ્ટતીતિ સિદ્ધમેવ હોતિ. પાકટટ્ઠાનેપિ પન નખપિટ્ઠિપ્પમાણતો ઊનતરં અવડ્ઢનકં વટ્ટતીતિ યે ગણ્હેય્યું, તેસં તં ગહણં પટિસેધેતું ‘મુખે પના’તિઆદિ વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. ગોધા…પે… ન વટ્ટતીતિ ઇમિના તાદિસોપિ રોગો કુટ્ઠેયેવ અન્તોગધોતિ દસ્સેતિ. ગણ્ડેપિ ઇમિના નયેન વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. તત્થ પન મુખાદીસુ કોલટ્ઠિમત્તતો ખુદ્દકતરોપિ ગણ્ડો ન વટ્ટતીતિ વિસું ન દસ્સિતો. ‘‘અપ્પટિચ્છન્નટ્ઠાને અવડ્ઢનકપક્ખે ઠિતેપિ ન વટ્ટતી’’તિ એત્તકમેવ હિ તત્થ વુત્તં, તથાપિ કુટ્ઠે વુત્તનયેન મુખાદીસુ કોલટ્ઠિપ્પમાણતો ખુદ્દકતરોપિ ગણ્ડો ન વટ્ટતીતિ વિઞ્ઞાયતિ, તસ્મા અવડ્ઢનકપક્ખે ઠિતેપીતિ એત્થ પિ-સદ્દો અવુત્તસમ્પિણ્ડનત્થો, તેન કોલટ્ઠિમત્તતો ખુદ્દકતરોપિ ન વટ્ટતીતિ અયમત્થો દસ્સિતોયેવાતિ અમ્હાકં ખન્તિ. પકતિવણ્ણે જાતેતિ રોગહેતુકસ્સ વિકારવણ્ણસ્સ અભાવં સન્ધાય વુત્તં.

કોલટ્ઠિમત્તકોતિ બદરટ્ઠિપ્પમાણો. ‘‘સઞ્જાતછવિં કારેત્વા’’તિ પાઠો, વિજ્જમાનછવિં કારેત્વાતિ અત્થો. વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૮૮-૮૯) પન ‘‘સચ્છવિં કારેત્વાતિ વિજ્જમાનછવિં કારેત્વાતિ અત્થો, સઞ્છવિન્તિ વા પાઠો, સઞ્જાતછઅન્તિ અત્થો. ગણ્ડાદીસુ વૂપસન્તેસુપિ તં ઠાનં વિવણ્ણમ્પિ હોતિ, તં વટ્ટતી’’તિ વુત્તં.

પદુમપુણ્ડરીકપત્તવણ્ણન્તિ રત્તપદુમસેતપદુમપુપ્ફદલવણ્ણં. કુટ્ઠે વુત્તનયેનેવાતિ ‘‘પટિચ્છન્નટ્ઠાને અવડ્ઢનકં વટ્ટતિ, અઞ્ઞત્થ ન કિઞ્ચિ વટ્ટતી’’તિ વુત્તનયં દસ્સેતિ. સોસબ્યાધીતિ ખયરોગો. યક્ખુમ્માદોતિ કદાચિ આગન્ત્વા ભૂમિયં પાતેત્વા હત્થમુખાદિકં અવયવં ભૂમિયં ઘંસનકો યક્ખોવ રોગો.

૧૨૪. મહામત્તોતિ મહતિયા ઇસ્સરિયમત્તાય સમન્નાગતો. ‘‘ન દાનાહં દેવસ્સ ભટો’’તિ આપુચ્છતીતિ રઞ્ઞા એવ દિન્નં ઠાનન્તરં સન્ધાય વુત્તં. યો પન રાજકમ્મિકેહિ અમચ્ચાદીહિ ઠપિતો, અમચ્ચાદીનં એવ વા ભટો હોતિ, તેન તં તં અમચ્ચાદિમ્પિ આપુચ્છિતું વટ્ટતીતિ.

૧૨૫. ‘‘ધજબન્ધો’’તિ વુત્તત્તા અપાકટચોરો પબ્બાજેતબ્બોતિ વિઞ્ઞાયતિ. તેન વક્ખતિ ‘‘યે પન અમ્બલબુજાદિચોરકા’’તિઆદિ. એવં જાનન્તીતિ ‘‘સીલવા જાતો’’તિ જાનન્તિ.

૧૨૬. ભિન્દિત્વાતિ અન્દુબન્ધનં ભિન્દિત્વા. છિન્દિત્વાતિ સઙ્ખલિકબન્ધનં છિન્દિત્વા. મુઞ્ચિત્વાતિ રજ્જુબન્ધનં મુઞ્ચિત્વા. વિવરિત્વાતિ ગામબન્ધનાદીસુ ગામદ્વારાદીનિ વિવરિત્વા. અપસ્સમાનાનં વા પલાયતીતિ પુરિસગુત્તિયં પુરિસાનં ગોપકાનં અપસ્સમાનાનં પલાયતિ.

૧૨૯. પુરિમનયેનેવાતિ ‘‘કસાહતો કતદણ્ડકમ્મો’’તિ એત્થ વુત્તનયેનેવ.

૧૩૦. પલાતોપીતિ ઇણસ્સામિકાનં આગમનં ઞત્વા ભયેન પલાતોપિ ઇણાયિકો. ગીવા હોતિ ઇણાયિકભાવં ઞત્વા અનાદરેન ઇણમુત્તકે ભિક્ખુભાવે પવેસિતત્તા.

ઉપડ્ઢુપડ્ઢન્તિ થોકં થોકં. દાતબ્બમેવાતિ ઇણાયિકેન ધનં સમ્પજ્જતુ વા, મા વા, દાને સઉસ્સાહેનેવ ભવિતબ્બં, અઞ્ઞેહિ ચ ભિક્ખૂહિ ‘‘મા ધુરં નિક્ખિપાહી’’તિ વત્વા સહાયકેહિ ભવિતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. ધુરનિક્ખેપેન હિસ્સ ભણ્ડગ્ઘેન કારેતબ્બતા સિયાતિ.

૧૩૧. દાસચારિત્તં આરોપેત્વા કીતોતિ ઇમિના દાસભાવપરિમોચનત્થાય કીતં નિવત્તેતિ. તાદિસો હિ ધનક્કીતોપિ અદાસો એવ. વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. મહાવગ્ગ ૯૭) પન ‘‘દેસચારિત્તન્તિ સાવનપણ્ણારોપનાદિકં તં તં દેસચારિત્ત’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ તત્થ ચારિત્તવસેનાતિ તસ્મિં તસ્મિં જનપદે દાસપણ્ણજ્ઝાપનાદિના અદાસકરણનિયામેન. અભિસેકાદીસુ સબ્બબન્ધનાનિ મોચાપેન્તિ, તં સન્ધાય ‘‘સબ્બસાધારણેના’’તિ વુત્તં.

સચે સયમેવ પણ્ણં આરોપેન્તિ, ન વટ્ટતીતિ તા ભુજિસ્સિત્થિયો ‘‘મયમ્પિ વણ્ણદાસિયો હોમા’’તિ અત્તનો રક્ખણત્થાય સયમેવ રાજૂનં દાસિપણ્ણે અત્તનો નામં લિખાપેન્તિ, તાસં પુત્તાપિ રાજદાસાવ હોન્તિ, તસ્મા તે પબ્બાજેતું ન વટ્ટતિ. તેહિ અદિન્ના ન પબ્બાજેતબ્બાતિ યત્તકા તેસં સામિનો, તેસુ એકેન અદિન્નેપિ ન પબ્બાજેતબ્બા. ભુજિસ્સે કત્વા પન પબ્બાજેતું વટ્ટતીતિ યસ્સ વિહારસ્સ તે આરામિકા દિન્ના, તસ્મિં વિહારે સઙ્ઘં ઞાપેત્વા ફાતિકમ્મેન ધનાદિં કત્વા ભુજિસ્સે કત્વા પબ્બાજેતું વટ્ટતિ. વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. મહાવગ્ગ ૯૭) પન ‘‘દેવદાસિપુત્તે વટ્ટતીતિ લિખિતં. ‘આરામિકઞ્ચે પબ્બાજેતુકામો, અઞ્ઞમેકં દત્વા પબ્બાજેતબ્બ’ન્તિ વુત્તં. મહાપચ્ચરિવાદસ્સ અયમિધ અધિપ્પાયો, ‘ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ આરામિકે દેમા’તિ દિન્નત્તા ન તે તેસં દાસા, ‘આરામિકો ચ નેવ દાસો ન ભુજિસ્સો’તિ વત્તબ્બતો ન દાસોતિ લિખિતં. તક્કાસિઞ્ચનં સીહળદીપે ચારિત્તં, તે ચ પબ્બાજેતબ્બા સઙ્ઘસ્સારામિકત્તા. નિસ્સામિકં દાસં અત્તનાપિ ભુજિસ્સં કાતું લભતી’’તિ વુત્તં.

સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૯૭) પન ‘‘તક્કં સીસે આસિત્તકસદિસાવ હોન્તીતિ યથા અદાસે કરોન્તા તક્કેન સીસં ધોવિત્વા અદાસં કરોન્તિ, એવં આરામિકવચનેન દિન્નત્તા અદાસાવ તેતિ અધિપ્પાયો. ‘તક્કાસિઞ્ચનં પન સીહળદીપે ચારિત્ત’ન્તિ વદન્તિ. નેવ પબ્બાજેતબ્બોતિ વુત્તન્તિ કપ્પિયવચનેન દિન્નેપિ સઙ્ઘસ્સ આરામિકદાસત્તા એવં વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. વિમતિવિનોદનિયમ્પિ (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૯૭) ‘‘તક્કં સીસે આસિત્તકસદિસાવ હોન્તીતિ કેસુચિ જનપદેસુ અદાસે કરોન્તા તક્કં સીસે આસિઞ્ચન્તિ, તેન કિર તે અદાસા હોન્તિ, એવમિદમ્પિ આરામિકવચનેન દિન્નમ્પીતિ અધિપ્પાયો. તથા દિન્નેપિ સઙ્ઘસ્સ આરામિકદાસો એવાતિ ‘નેવ પબ્બાજેતબ્બો’તિ વુત્તં. ‘તાવકાલિકો નામ’તિ વુત્તત્તા કાલપરિચ્છેદં કત્વા વા પચ્છાપિ ગહેતુકામતાય વા દિન્નં સબ્બં તાવકાલિકમેવાતિ ગહેતબ્બં. નિસ્સામિકદાસો નામ યસ્સ સામિકુલં અઞ્ઞાતિકં મરણેન પરિક્ખીણં, ન કોચિ તસ્સ દાયાદો, સો પન સમાનજાતિકેહિ વા નિવાસગામવાસીહિ વા ઇસ્સરેહિ વા ભુજિસ્સો કતોવ પબ્બાજેતબ્બો. દેવદાસાપિ દાસા એવ. તે હિ કત્થચિ દેસે રાજદાસા હોન્તિ, કત્થચિ વિહારદાસા વા, તસ્મા પબ્બાજેતું ન વટ્ટતી’’તિ વુત્તં.

સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૯૭) પન ‘‘નિસ્સામિકદાસો નામ યસ્સ સામિકા સપુત્તદારા મતા હોન્તિ, ન કોચિ તસ્સ પરિગ્ગાહકો, સોપિ પબ્બાજેતું ન વટ્ટતિ, તં પન અત્તનાપિ ભુજિસ્સં કાતું વટ્ટતિ. યે વા પન તસ્મિં રટ્ઠે સામિનો, તેહિપિ કારાપેતું વટ્ટતિ, ‘દેવદાસિપુત્તં પબ્બાજેતું વટ્ટતી’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. ‘દાસસ્સ પબ્બજિત્વા અત્તનો સામિકે દિસ્વા પલાયન્તસ્સ આપત્તિ નત્થી’તિ વદન્તી’’તિ વુત્તં. વિમતિવિનોદનિયં પન ‘‘દાસમ્પિ પબ્બાજેત્વા સામિકે દિસ્વા પટિચ્છાદનત્થં અપનેન્તો પદવારેન અદિન્નાદાનાપત્તિયા કારેતબ્બો, દાસસ્સ પન પલાયતો અનાપત્તી’’તિ વુત્તં.

૧૩૨. હત્થચ્છિન્નકાદિવત્થૂસુ કણ્ણમૂલેતિ સકલસ્સ કણ્ણસ્સ છેદં સન્ધાયાહ. કણ્ણસક્ખલિકાયાતિ કણ્ણચૂળિકાય. યસ્સ પન કણ્ણાવટ્ટેતિ હેટ્ઠા કુણ્ડલાદિઠપનછિદ્દં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘તઞ્હિ સઙ્ઘટ્ટનક્ખમં. અજપદકેતિ અજપદનાસિકટ્ઠિકોટિયં. તતો હિ ઉદ્ધં ન વિચ્છિન્દિતું સક્કા હોતિ. સન્ધેતુન્તિ અવિરૂપસણ્ઠાનં સન્ધાય વુત્તં, વિરૂપં પન પરિસદૂસકં આપાદેતિ.

ખુજ્જસરીરોતિ વઙ્કસરીરો. બ્રહ્મુનો વિય ઉજુકં ગત્તં સરીરં યસ્સ સો બ્રહ્મુજુગત્તો, ભગવા. અવસેસો સત્તોતિ ઇમિના લક્ખણેન રહિતસત્તો. એતેન ઠપેત્વા મહાપુરિસં ચક્કવત્તિઞ્ચ ઇતરે સત્તા ખુજ્જપક્ખિકાતિ દસ્સેતિ. યેભુય્યેન હિ સત્તા ખન્ધે કટિયં જાણૂસૂતિ તીસુ ઠાનેસુ નમન્તિ, તે કટિયં નમન્તા પચ્છતો નમન્તિ, દ્વીસુ ઠાનેસુ નમન્તા પુરતો નમન્તિ, દીઘસરીરા પન એકેન પસ્સેન વઙ્કા હોન્તિ, એકે મુખં ઉન્નામેત્વા નક્ખત્તાનિ ગણયન્તા વિય ચરન્તિ, એકે અપ્પમંસલોહિતા સૂલસદિસા હોન્તિ, એકે પુરતો પબ્ભારા હોન્તિ, પવેધમાના ગચ્છન્તિ. પરિવટુમોતિ સમન્તતો વટ્ટકાયો. એતેન એવરૂપા એવ વામનકા ન વટ્ટન્તીતિ દસ્સેતિ.

૧૩૩. અટ્ઠિસિરાચમ્મસરીરોતિ અટ્ઠિસિરાચમ્મમત્તસરીરો. કૂટકૂટસીસોતિ અનેકેસુ ઠાનેસુ પિણ્ડિતમંસતં દસ્સેતું આમેડિતં કતં. તેનાહ ‘‘તાલફલપિણ્ડિસદિસેના’’તિ. તાલફલાનં મઞ્જરી પિણ્ડિ નામ. અનુપુબ્બતનુકેન સીસેનાતિ ચેતિયથૂપિકા વિય કમેન કિસેન સીસેન. મહાવેળુપબ્બં વિય આદિતો પટ્ઠાય યાવ પરિયોસાના અવિસમથૂલેન સીસેન સમન્નાગતો નાળિસીસો નામ. કપ્પસીસોતિ ગજમત્થકં વિય દ્વિધા ભિન્નસીસો. ‘‘કણ્ણિકકેસો વા’’તિ ઇમસ્સ વિવરણં ‘‘પાણકેહી’’તિઆદિ. મક્કટસ્સેવ નલાટેપિ કેસાનં ઉટ્ઠિતભાવં સન્ધાયાહ ‘‘સીસલોમેહી’’તિઆદિ.

મક્કટભમુકોતિ નલાટલોમેહિ અવિભત્તલોમભમુકો. અક્ખિચક્કેહીતિ અક્ખિમણ્ડલેહિ. કેકરોતિ તિરિયં પસ્સનકો. ઉદકતારકાતિ ઓલોકેન્તાનં ઉદકે પટિબિમ્બિકચ્છાયા. ઉદકબુબ્બુળન્તિ કેચિ. અક્ખિતારકાતિ અભિમુખે ઠિતાનં છાયા. અક્ખિભણ્ડકાતિપિ વદન્તિ. અતિપિઙ્ગલક્ખિ મજ્જારક્ખિ. મધુપિઙ્ગલન્તિ મધુવણ્ણપિઙ્ગલં. નિપ્પખુમક્ખીતિ એત્થ પખુમ-સદ્દો અક્ખિદલલોમેસુ નિરુળ્હો, તદભાવા નિપ્પખુમક્ખિ. અક્ખિપાકેનાતિ અક્ખિદલપરિયન્તેસુ પૂતિતાપજ્જનરોગેન.

ચિપિટનાસિકોતિ અનુન્નતનાસિકો. પટઙ્ગમણ્ડૂકો નામ મહામુખમણ્ડૂકો. ભિન્નમુખોતિ ઉપક્કમુખપરિયોસાનો, સબ્બદા વિવટમુખો વા. વઙ્કમુખોતિ એકપસ્સે અપક્કમ્મ ઠિતહેટ્ઠિમહનુકટ્ઠિકો. ઓટ્ઠચ્છિન્નકોતિ ઉભોસુ ઓટ્ઠેસુ યત્થ કત્થચિ જાતિયા વા પચ્છા વા સત્થાદિના અપનીતમંસેન ઓટ્ઠેન સમન્નાગતો. એળમુખોતિ નિચ્ચપગ્ઘરિતલાલામુખો.

ભિન્નગલોતિ અવનતગલો. ભિન્નઉરોતિ અતિનિન્નઉરમજ્ઝો. એવં ભિન્નપિટ્ઠીતિ. સબ્બઞ્ચેતન્તિ ‘‘કચ્છુગત્તો’’તિઆદિં સન્ધાય વુત્તં. એત્થ ચ વિનિચ્છયો કુટ્ઠાદીસુ વુત્તો એવાતિ આહ ‘‘વિનિચ્છયો’’તિઆદિ.

વાતણ્ડિકોતિ અણ્ડકેસુ વુદ્ધિરોગેન સમન્નાગતો, અણ્ડવાતરોગેન ઉદ્ધુતબીજણ્ડકોસેન સમન્નાગતો વા. યસ્સ નિવાસનેન પટિચ્છન્નમ્પિ ઉણ્ણતં પકાસતિ, સોવ ન પબ્બાજેતબ્બો. વિકટોતિ તિરિયં ગમનપાદેહિ સમન્નાગતો, યસ્સ ચઙ્કમતો જાણુકા બહિ નિગચ્છન્તિ. સઙ્ઘટ્ટોતિ ગચ્છતો પરિવત્તનપાદેહિ સમન્નાગતો, યસ્સ ચઙ્કમતો જાણુકા અન્તો પવિસન્તિ. મહાજઙ્ઘોતિ થૂલજઙ્ઘો. મહાપાદોતિ મહન્તેન પાદતલેન યુત્તો. પાદવેમજ્ઝેતિ પિટ્ઠિપાદવેમજ્ઝે. એતેન અગ્ગપાદો ચ પણ્હિ ચ સદિસાવાતિ દસ્સેતિ.

૧૩૪. મજ્ઝે સંકુટિતપાદત્તાતિ કુણ્ઠપાદતાય કારણં દસ્સેતિ, અગ્ગે સંકુટિતપાદત્તાતિ કુણ્ઠપાદતાય. કુણ્ઠપાદસ્સેવ ચઙ્કમનવિભાવનં ‘‘પિટ્ઠિપાદગ્ગેન ચઙ્કમન્તો’’તિ. ‘‘પાદસ્સ બાહિરન્તેના’’તિ ચ ‘‘અબ્ભન્તરન્તેના’’તિ ચ ઇદં પાદતલસ્સ ઉભોહિ પરિયન્તેહિ ચઙ્કમનં સન્ધાય વુત્તં.

મમ્મનન્તિ ખલિતવચનં, યો એકમેવક્ખરં ચતુપઞ્ચક્ખત્તું વદતિ, તસ્સેતં અધિવચનં, ઠાનકરણવિસુદ્ધિયા અભાવેન અફુટ્ઠક્ખરવચનં. વચનાનુકરણેન હિ સો ‘‘મમ્મનો’’તિ વુત્તો. યો ચ કરણસમ્પન્નોપિ એકમેવક્ખરં હિક્કારબહુસો વદતિ, સોપિ ઇધેવ સઙ્ગય્હતિ. યો વા પન તં નિગ્ગહેત્વાપિ અનામેડિતક્ખરમેવ સિથિલં સિલિટ્ઠવચનં વત્તું સમત્થો, સો પબ્બાજેતબ્બો. આપત્તિતો ન મુચ્ચન્તીતિ ઞત્વા કરોન્તાવ ન મુચ્ચન્તિ. જીવિતન્તરાયાદિઆપદાસુ અરુચિયા કાયસામગ્ગિં દેન્તસ્સ અનાપત્તિ.

૧૩૫. અભબ્બપુગ્ગલકથાસુ ‘‘યો કાળપક્ખે ઇત્થી હોતિ, જુણ્હપક્ખે પુરિસો, અયં પક્ખપણ્ડકો’’તિ કેચિ વદન્તિ. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘કાળપક્ખે પણ્ડકો હોતિ, જુણ્હપક્ખે પનસ્સ પરિળાહો વૂપસમ્મતી’’તિ અપણ્ડકપક્ખે પરિળાહવૂપસમસ્સેવ વુત્તત્તા પણ્ડકપક્ખે ઉસ્સન્નપરિળાહતા પણ્ડકભાવાપત્તીતિ વિઞ્ઞાયતીતિ વીમંસિત્વા યુત્તતરં ગહેતબ્બં. ઇત્થિભાવો પુમ્ભાવો વા નત્થિ એતસ્સાતિ અભાવકો. ‘‘તસ્મિંયેવસ્સ પક્ખે પબ્બજ્જા વારિતાતિ એત્થ અપણ્ડકપક્ખે પબ્બાજેત્વા પણ્ડકપક્ખે નાસેતબ્બો’’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. કેચિ પન ‘‘અપણ્ડકપક્ખે પબ્બજિતો સચે કિલેસક્ખયં પાપુણાતિ, ન નાસેતબ્બો’’તિ વદન્તિ, તં તેસં મતિમત્તં. પણ્ડકસ્સ હિ કિલેસક્ખયાસમ્ભવતો, ખીણકિલેસસ્સ ચ પણ્ડકભાવાનાપત્તિતો. અહેતુકપટિસન્ધિકથાયઞ્હિ અવિસેસેન પણ્ડકસ્સ અહેતુકપટિસન્ધિતા વુત્તા, આસિત્તઉસૂયપક્ખપણ્ડકાનઞ્ચ પટિસન્ધિતો પટ્ઠાયેવ પણ્ડકભાવો, ન પવત્તિયંયેવાતિ વદન્તિ. તેનેવ અહેતુકપટિસન્ધિનિદ્દેસે જચ્ચન્ધબધિરાદયો વિય પણ્ડકો જાતિસદ્દેન વિસેસેત્વા ન નિદ્દિટ્ઠો. ચતુત્થપારાજિકસંવણ્ણનાયઞ્ચ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૩૩) અભબ્બપુગ્ગલે દસ્સેન્તેન પણ્ડકતિરચ્છાનગતઉભતોબ્યઞ્જનકા તયો વત્થુવિપન્ના અહેતુકપટિસન્ધિકા, તેસં સગ્ગો અવારિતો, મગ્ગો પન વારિતોતિ અવિસેસતો વુત્તન્તિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૧૦૯) આગતં.

વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૧૦૯) પન પણ્ડકવત્થુસ્મિં આસિત્તઉસૂયપક્ખપણ્ડકા તયોપિ પુરિસભાવલિઙ્ગાદિયુત્તા અહેતુકપટિસન્ધિકા, તે ચ કિલેસપરિયુટ્ઠાનસ્સ બલવતાય નપુંસકપણ્ડકસદિસત્તા ‘‘પણ્ડકા’’તિ વુત્તા, તેસુ આસિત્તઉસૂયપણ્ડકાનં દ્વિન્નં કિલેસપરિયુટ્ઠાનં યોનિસોમનસિકારાદીહિ વીતિક્કમતો નિવારેતુમ્પિ સક્કા, તેન તે પબ્બાજેતબ્બાતિ વુત્તા. પક્ખપણ્ડકસ્સ પન કાળપક્ખે ઉમ્માદો વિય કિલેસપરિળાહો અવત્થરન્તો આગચ્છતિ, વીતિક્કમં પત્વા એવ ચ નિવત્તતિ, તસ્મા તસ્મિં પક્ખે સો ન પબ્બાજેતબ્બોતિ વુત્તો, તદેતં વિભાગં દસ્સેતું ‘‘યસ્સ પરેસ’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ આસિત્તસ્સાતિ મુખે આસિત્તસ્સ અત્તનોપિ અસુચિમુચ્ચનેન પરિળાહો વૂપસમ્મતિ. ઉસૂયાય ઉપ્પન્નાયાતિ ઉસૂયાય વસેન અત્તનો સેવેતુકામતારાગે ઉપ્પન્ને અસુચિમુત્તિયા પરિળાહો વૂપસમ્મતિ.

‘‘બીજાનિ અપનીતાની’’તિ વુત્તત્તા બીજેસુ ઠિતેસુ નિમિત્તમત્તે અપનીતે પણ્ડકો ન હોતિ. ભિક્ખુનોપિ અનાબાધપચ્ચયા તદપનયને થુલ્લચ્ચયમેવ, ન પણ્ડકત્તં. બીજેસુ પન અપનીતેસુ અઙ્ગજાતમ્પિ રાગેન કમ્મનિયં ન હોતિ, પુમભાવો વિગચ્છતિ, મસ્સુઆદિપુરિસલિઙ્ગમ્પિ ઉપસમ્પદાપિ વિગચ્છતિ, કિલેસપરિળાહોપિ દુન્નિવારવીતિક્કમો હોતિ નપુંસકપણ્ડકસ્સ વિય, તસ્મા ઈદિસો ઉપસમ્પન્નોપિ નાસેતબ્બોતિ વદન્તિ. યદિ એવં કસ્મા બીજુદ્ધરણે પારાજિકં ન પઞ્ઞત્તન્તિ? એત્થ તાવ કેચિ વદન્તિ ‘‘પઞ્ઞત્તમેવેતં ભગવતા ‘પણ્ડકો ભિક્ખવે અનુપસમ્પન્નો ન ઉપસમ્પાદેતબ્બો, ઉપસમ્પન્નો નાસેતબ્બો’તિ વુત્તત્તા’’તિ. કેચિ પન ‘‘યસ્મા બીજુદ્ધરણક્ખણે પણ્ડકો ન હોતિ, તસ્મા તસ્મિં ખણે પારાજિકં ન પઞ્ઞત્તં. યસ્મા પન સો ઉદ્ધટબીજો ભિક્ખુ અપરેન સમયેન વુત્તનયેન પણ્ડકત્તં આપજ્જતિ, અભાવકો હોતિ, ઉપસમ્પદાય અવત્થુ, તતો એવ ચસ્સ ઉપસમ્પદા વિગચ્છતિ, તસ્મા એસ પણ્ડકત્તુપગમનકાલતો પટ્ઠાય જાતિયા નપુંસકપણ્ડકેન સદ્ધિં યોજેત્વા ‘ઉપસમ્પન્નો નાસેતબ્બો’તિ અભબ્બોતિ વુત્તો, ન તતો પુબ્બે. અયઞ્ચ કિઞ્ચાપિ સહેતુકો, ભાવક્ખયેન પનસ્સ અહેતુકસદિસતાય મગ્ગોપિ ન ઉપ્પજ્જતી’’તિ વદન્તિ. અપરે પન ‘‘પબ્બજ્જતો પુબ્બે ઉપક્કમેન પણ્ડકભાવમાપન્નં સન્ધાય ‘ઉપસમ્પન્નો નાસેતબ્બો’તિ વુત્તં, ઉપસમ્પન્નસ્સ પન પચ્છા ઉપક્કમેન ઉપસમ્પદાપિ ન વિગચ્છતી’’તિ, તં ન યુત્તં. યદગ્ગેન હિ પબ્બજ્જતો પુબ્બે ઉપક્કમેન અભબ્બો હોતિ, તદગ્ગેન પચ્છાપિ હોતીતિ વીમંસિત્વા ગહેતબ્બં.

ઇત્થત્તાદિ ભાવો નત્થિ એતસ્સાતિ અભાવકો. પબ્બજ્જા ન વારિતાતિ એત્થ પબ્બજ્જાગ્ગહણેનેવ ઉપસમ્પદાપિ ગહિતા. તેનાહ ‘‘યસ્સ ચેત્થ પબ્બજ્જા વારિતા’’તિઆદિ. તસ્મિં યેવસ્સ પક્ખે પબ્બજ્જા વારિતાતિ એત્થ પન અપણ્ડકપક્ખેપિ પબ્બજ્જામત્તમેવ લભતિ, ઉપસમ્પદા પન તદાપિ ન વટ્ટતિ, પણ્ડકપક્ખે પન આગતો લિઙ્ગનાસનાય નાસેતબ્બોતિ વેદિતબ્બન્તિ વુત્તં.

૧૩૬. ઉભતોબ્યઞ્જનમસ્સ અત્થીતિ ઉભતોબ્યઞ્જનકોતિ ઇમિના અસમાનાધિકરણવિસયો બાહિરત્થસમાસોયં, પુરિમપદે ચ વિભત્તિઅલોપોતિ દસ્સેતિ. બ્યઞ્જનન્તિ ચેત્થ પુરિસનિમિત્તં ઇત્થિનિમિત્તઞ્ચ અધિપ્પેતં. અથ ઉભતોબ્યઞ્જનકસ્સ એકમેવ ઇન્દ્રિયં હોતિ, ઉદાહુ દ્વેતિ? એકમેવ હોતિ, ન દ્વે. કથં વિઞ્ઞાયતીતિ ચે? ‘‘યસ્સ ઇત્થિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ પુરિસિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતીતિ, નો. યસ્સ વા પન પુરિસિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતિ, તસ્સ ઇત્થિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતીતિ, નો’’તિ (યમ. ૩.ઇન્દ્રિયયમક.૧૮૮) એકસ્મિં સન્તાને ઇન્દ્રિયભૂતભાવદ્વયસ્સ ઉપ્પત્તિયા અભિધમ્મે પટિસેધિતત્તા, તઞ્ચ ખો ઇત્થિઉભતોબ્યઞ્જનકસ્સ ઇત્થિન્દ્રિયં, પુરિસઉભતોબ્યઞ્જનકસ્સ પુરિસિન્દ્રિયન્તિ. યદિ એવં દુતિયબ્યઞ્જનસ્સ અભાવો આપજ્જતિ ઇન્દ્રિયઞ્હિ બ્યઞ્જનસ્સ કારણં વુત્તં, તઞ્ચ તસ્સ નત્થીતિ? વુચ્ચતે – ન તસ્સ ઇન્દ્રિયં દુતિયબ્યઞ્જનકારણં. કસ્મા? સદા અભાવતો. ઇત્થિઉભતોબ્યઞ્જનકસ્સ હિ યદા ઇત્થિયા રાગચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તદા પુરિસબ્યઞ્જનં પાકટં હોતિ, ઇત્થિબ્યઞ્જનં પટિચ્છન્નં ગુળ્હં હોતિ, તથા ઇતરસ્સ ઇતરં. યદિ ચ તેસં ઇન્દ્રિયં દુતિયબ્યઞ્જનકારણં ભવેય્ય, સદાપિ બ્યઞ્જનદ્વયં તિટ્ઠેય્ય, ન પન તિટ્ઠતિ, તસ્મા વેદિતબ્બમેતં ‘‘ન તસ્સ તં બ્યઞ્જનકારણં, કમ્મસહાયં પન રાગચિત્તમેવેત્થ કારણ’’ન્તિ. યસ્મા ચસ્સ એકમેવ ઇન્દ્રિયં હોતિ, તસ્મા ઇત્થિઉભતોબ્યઞ્જનકો સયમ્પિ ગબ્ભં ગણ્હાતિ, પરમ્પિ ગણ્હાપેતિ. પુરિસઉભતોબ્યઞ્જનકો પરં ગણ્હાપેતિ, સયં પન ન ગણ્હાતીતિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૧૧૬) આગતં.

વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૧૧૬) પન – ઇત્થિઉભતોબ્યઞ્જનકોતિ ઇત્થિન્દ્રિયયુત્તો, ઇતરો પન પુરિસિન્દ્રિયયુત્તો. એકસ્સ હિ ભાવદ્વયં સહ ન ઉપ્પજ્જતિ યમકે (યમ. ૩.ઇન્દ્રિયયમક.૧૮૮) પટિક્ખિત્તત્તા. દુતિયબ્યઞ્જનં પન કમ્મસહાયેન અકુસલચિત્તેનેવ ભાવરહિતં ઉપ્પજ્જતિ. પકતિત્થિપુરિસાનમ્પિ કમ્મમેવ બ્યઞ્જનલિઙ્ગાનં કારણં, ન ભાવો તસ્સ કેનચિ પચ્ચયેન પચ્ચયત્તસ્સ પટ્ઠાને અવુત્તત્તા. કેવલં ભાવસહિતાનંયેવ બ્યઞ્જનલિઙ્ગાનં પવત્તદસ્સનત્થં અટ્ઠકથાસુ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૬૩૨-૬૩૩) ‘‘ઇત્થિન્દ્રિયં પટિચ્ચ ઇત્થિલિઙ્ગાદીની’’તિઆદિના ઇન્દ્રિયસ્સ બ્યઞ્જનકારણત્તેન વુત્તં. ઇધ પન અકુસલબલેન ઇન્દ્રિયં વિનાપિ બ્યઞ્જનં ઉપ્પજ્જતીતિ વેદિતબ્બં. ઉભિન્નમ્પિ ચે તેસં ઉભતોબ્યઞ્જનકાનં. યદા ઇત્થિયા રાગો ઉપ્પજ્જતિ, તદા પુરિસબ્યઞ્જનં પાકટં હોતિ, ઇતરં પટિચ્છન્નં. યદા પુરિસે રાગો ઉપ્પજ્જતિ, તદા ઇત્થિબ્યઞ્જનં પાકટં હોતિ, ઇતરં પટિચ્છન્નન્તિ આગતં.

૧૩૭. થેય્યાય સંવાસો એતસ્સાતિ થેય્યસંવાસકો. સો ચ ન સંવાસમત્તસ્સેવ થેનકો ઇધાધિપ્પેતો, અથ ખો લિઙ્ગસ્સ તદુભયસ્સ ચ થેનકોપીતિ આહ ‘‘તયો થેય્યસંવાસકા’’તિઆદિ. ન યથાવુડ્ઢં વન્દનં સાદિયતીતિ યથાવુડ્ઢં ભિક્ખૂનં વા સામણેરાનં વા વન્દનં ન સાદિયતિ. યથાવુડ્ઢં વન્દનં સાદિયતીતિ અત્તના મુસાવાદં કત્વા દસ્સિતવસ્સાનુરૂપં યથાવુડ્ઢં વન્દનં સાદિયતિ. ભિક્ખુવસ્સગણનાદિકોતિ ઇમિના ન એકકમ્માદિકોવ ઇધ સંવાસો નામાતિ દસ્સેતિ.

૧૩૮. રાજ…પે… ભયેનાતિ એત્થ ભય-સદ્દો પચ્ચેકં યોજેતબ્બો ‘‘રાજભયેન દુબ્ભિક્ખભયેના’’તિઆદિના. સંવાસં નાધિવાસેતિ, યાવ સો સુદ્ધમાનસોતિ રાજભયાદીહિ ગહિતલિઙ્ગતાય સો સુદ્ધમાનસો યાવ સંવાસં નાધિવાસેતીતિ અત્થો. યો હિ રાજભયાદિં વિના કેવલં ભિક્ખૂ વઞ્ચેત્વા તેહિ સદ્ધિં સંવસિતુકામતાય લિઙ્ગં ગણ્હાતિ, સો અસુદ્ધચિત્તતાય લિઙ્ગગ્ગહણેનેવ થેય્યસંવાસકો નામ હોતિ. અયં પન તાદિસેન અસુદ્ધચિત્તેન ભિક્ખૂ વઞ્ચેતુકામતાય અભાવતો યાવ સંવાસં નાધિવાસેતિ, તાવ થેય્યસંવાસકો નામ ન હોતિ. તેનેવ ‘‘રાજભયાદીહિ ગહિતલિઙ્ગાનં ‘ગિહી મં સમણોતિ જાનન્તૂ’તિ વઞ્ચનચિત્તે સતિપિ ભિક્ખૂનં વઞ્ચેતુકામતાય અભાવા દોસો ન જાતો’’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. કેચિ પન ‘‘વૂપસન્તભયતા ઇધ સુદ્ધચિત્તતા’’તિ વદન્તિ, એવઞ્ચ સતિ સો વૂપસન્તભયો યાવ સંવાસં નાધિવાસેતિ, તાવ થેય્યસંવાસકો ન હોતીતિ અયમત્થો વિઞ્ઞાયતિ. ઇમસ્મિઞ્ચ અત્થે વિઞ્ઞાયમાને અવૂપસન્તભયસ્સ સંવાસસાદિયનેપિ થેય્યસંવાસકો ન હોતીતિ આપજ્જેય્ય, ન ચ અટ્ઠકથાયં અવૂપસન્તભયસ્સ સંવાસસાદિયનેપિ અથેય્યસંવાસકતા દસ્સિતા. સબ્બપાસણ્ડિયભત્તાનિ ભુઞ્જન્તોતિ ચ ઇમિના અવૂપસન્તભયેનપિ સંવાસં અસાદિયન્તેનેવ ભવિતબ્બન્તિ દીપેતિ. તેનેવ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં ‘‘યસ્મા વિહારં આગન્ત્વા સઙ્ઘિકં ગણ્હન્તસ્સ સંવાસં પરિહરિતું દુક્કરં, તસ્મા ‘સબ્બપાસણ્ડિયભત્તાનિ ભુઞ્જન્તો’તિ ઇદં વુત્ત’’ન્તિ. તસ્મા રાજભયાદીહિ ગહિતલિઙ્ગતાયેવેત્થ સુદ્ધચિત્તતાતિ ગહેતબ્બં.

સબ્બપાસણ્ડિયભત્તાનીતિ સબ્બસામયિકાનં સાધારણં કત્વા વીથિચતુક્કાદીસુ ઠપેત્વા દાતબ્બભત્તાનિ. કાયપરિહારિયાનીતિ કાયેન પરિહરિતબ્બાનિ. અબ્ભુગ્ગચ્છન્તીતિ અભિમુખં ગચ્છન્તિ. કમ્મન્તાનુટ્ઠાનેનાતિ કસિગોરક્ખાદિકમ્માકરણેન. તદેવ પત્તચીવરં આદાય વિહારં ગચ્છતીતિ ચીવરાનિ નિવાસનપારુપનવસેન આદાય, પત્તઞ્ચ અંસકૂટે લગ્ગેત્વા વિહારં ગચ્છતિ.

નાપિ સયં જાનાતીતિ ‘‘યો એવં પબ્બજતિ, સો થેય્યસંવાસકો નામ હોતી’’તિ વા ‘‘એવં કાતું ન લભતી’’તિ વા ‘‘એવં પબ્બજિતો સમણો નામ ન હોતી’’તિ વા ન જાનાતિ. યો એવં પબ્બજતિ, સો થેય્યસંવાસકો નામ હોતીતિ ઇદં પન નિદસ્સનમત્તં. અનુપસમ્પન્નકાલેયેવાતિ ઇમિના ઉપસમ્પન્નકાલે સુત્વા સચેપિ નારોચેતિ, થેય્યસંવાસકો ન હોતીતિ દીપેતિ.

સિક્ખં અપ્પચ્ચક્ખાય…પે… થેય્યસંવાસકો ન હોતીતિ ઇદં ભિક્ખૂહિ દિન્નલિઙ્ગસ્સ અપરિચ્ચત્તત્તા ન લિઙ્ગત્થેનકો હોતિ, લિઙ્ગાનુરૂપસ્સ સંવાસસ્સ સાદિતત્તા નાપિ સંવાસત્થેનકો હોતીતિ વુત્તં. એકો ભિક્ખુ કાસાયે સઉસ્સાહોવ ઓદાતં નિવાસેત્વાતિ એત્થાપિ ઇદમેવ કારણં દટ્ઠબ્બં. પરતો ‘‘સામણેરો સલિઙ્ગે ઠિતો’’તિઆદિના સામણેરસ્સ વુત્તવિધાનેસુપિ અથેય્યસંવાસપક્ખે અયમેવ નયો. ‘‘ભિક્ખુનિયાપિ એસેવ નયો’’તિ વુત્તમેવત્થં ‘‘સાપિ ગિહિભાવં પત્થયમાના’’તિઆદિના વિભાવેતિ.

સચે કોચિ વુડ્ઢપબ્બજિતોતિ સામણેરં સન્ધાય વુત્તં. મહાપેળાદીસૂતિ એતેન ગિહિસન્તકં દસ્સિતં. સામણેરપટિપાટિયા…પે… થેય્યસંવાસકો ન હોતીતિ એત્થ કિઞ્ચાપિ થેય્યસંવાસકો ન હોતિ, પારાજિકં પન આપજ્જતિયેવ. સેસમેત્થ ઉત્તાનમેવાતિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૧૧૦) વુત્તં.

વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૧૧૦) પન – થેય્યાય લિઙ્ગગ્ગહણમત્તમ્પિ ઇધ સંવાસો એવાતિ આહ ‘‘તયો થેય્યસંવાસકા’’તિ. ન યથાવુડ્ઢં વન્દનન્તિ ભિક્ખૂનં સામણેરાનં વા વન્દનં ન સાદિયતિ. યથાવુડ્ઢં વન્દનન્તિ અત્તના મુસાવાદેન દસ્સિતવસ્સક્કમેન ભિક્ખૂનં વન્દનં સાદિયતિ. દહરસામણેરો પન વુડ્ઢસામણેરાનં, દહરભિક્ખૂ ચ વુડ્ઢાનં વન્દનં સાદિયન્તોપિ થેય્યસંવાસકો ન હોતિ. ઇમસ્મિં અત્થેતિ સંવાસત્થેનકત્થે. ભિક્ખુવસ્સાનીતિ ઇદં સંવાસત્થેનકે વુત્તપાઠવસેન વુત્તં, સયમેવ પન પબ્બજિત્વા સામણેરવસ્સાનિ ગણેન્તોપિ ઉભયત્થેનકો એવ. ન કેવલઞ્ચ પુરિસોવ, ઇત્થીપિ ભિક્ખૂનીસુ એવં પટિપજ્જતિ, થેય્યસંવાસિકાવ. આદિકમ્મિકાપિ ચેત્થ ન મુચ્ચન્તિ. ઉપસમ્પન્નેસુ એવ પઞ્ઞત્તાપત્તિં પટિચ્ચ આદિકમ્મિકા વુત્તા, તેનેવેત્થ આદિકમ્મિકોપિ ન મુત્તો.

રાજ…પે… ભયેનાતિ એત્થ ભય-સદ્દો પચ્ચેકં યોજેતબ્બો. યાવ સો સુદ્ધમાનસોતિ ‘‘ઇમિના લિઙ્ગેન ભિક્ખૂ વઞ્ચેત્વા તેહિ સંવસિસ્સામી’’તિ અસુદ્ધચિત્તાભાવેન સુદ્ધચિત્તો. તેન હિ અસુદ્ધચિત્તેન લિઙ્ગે ગહિતમત્તે પચ્છા ભિક્ખૂહિ સહ સંવસતુ વા મા વા, લિઙ્ગત્થેનકો હોતિ. પચ્છા સંવસન્તોપિ અભબ્બો હુત્વા સંવસતિ, તસ્મા ઉભયત્થેનકોપિ લિઙ્ગત્થેનકે એવ પવિસતીતિ વેદિતબ્બં. યો પન રાજાદિભયેન સુદ્ધચિત્તોવ લિઙ્ગં ગહેત્વા વિચરન્તો પચ્છા ‘‘ભિક્ખુવસ્સાનિ ગણેત્વા જીવસ્સામી’’તિ અસુદ્ધચિત્તં ઉપ્પાદેતિ, સો ચિત્તુપ્પાદમત્તેન થેય્યસંવાસકો ન હોતિ સુદ્ધચિત્તેન ગહિતલિઙ્ગત્તા. સચે પન સો ભિક્ખૂનં સન્તિકં ગન્ત્વા સામણેરવસ્સગણનાદિં કરોતિ, તદા સંવાસત્થેનકો, ઉભયત્થેનકો વા હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. યં પન પરતો ‘‘સહ ધુરનિક્ખેપેન અયમ્પિ થેય્યસંવાસકોવા’’તિ વુત્તં, તં ભિક્ખૂહિ સઙ્ગમ્મ સંવાસાધિવાસનવસેન ધુરનિક્ખેપં સન્ધાય વુત્તં. તેન વુત્તં ‘‘સંવાસં નાધિવાસેતિ, યાવા’’તિ, તસ્સ તાવ થેય્યસંવાસકો નામ ન વુચ્ચતીતિ સમ્બન્ધો દટ્ઠબ્બો. એત્થ ચ ચોરાદિભયં વિનાપિ કીળાધિપ્પાયેન લિઙ્ગં ગહેત્વા ભિક્ખૂનમ્પિ સન્તિકે પબ્બજિતાલયં દસ્સેત્વા વન્દનાદિં અસાદિયન્તોપિ ‘‘સોભતિ નુ ખો મે પબ્બજિતલિઙ્ગ’’ન્તિઆદિના સુદ્ધચિત્તેન ગણ્હન્તોપિ થેય્યસંવાસકો ન હોતીતિ દટ્ઠબ્બં.

સબ્બપાસણ્ડિયભત્તાનીતિ સબ્બસામયિકાનં સાધારણં કત્વા પઞ્ઞત્તાનિ ભત્તાનિ. ઇદઞ્ચ ભિક્ખૂનઞ્ઞેવ નિયમિતભત્તગ્ગહણે સંવાસોપિ સમ્ભવેય્યાતિ સબ્બસાધારણભત્તં વુત્તં. સંવાસં પન અસાદિયિત્વા અભિક્ખુકવિહારાદીસુ વિહારભત્તાદીનિ ભુઞ્જન્તોપિ થેય્યસંવાસકો ન હોતિ એવ. કમ્મન્તાનુટ્ઠાનેનાતિ કસિઆદિકમ્માકરણેન. પત્તચીવરં આદાયાતિ ભિક્ખુલિઙ્ગવસેન સરીરેન ધારેત્વા.

યો એવં પબ્બજતિ, સો થેય્યસંવાસકો નામ હોતીતિ ઇદં નિદસ્સનમત્તં. ‘‘થેય્યસંવાસકો’’તિ પન નામં અજાનન્તોપિ ‘‘એવં કાતું ન વટ્ટતી’’તિ વા ‘‘કરોન્તો સમણો નામ ન હોતી’’તિ વા ‘‘યદિ આરોચેસ્સામિ, છડ્ડયિસ્સન્તિ મ’’ન્તિ વા ‘‘યેન કેનચિ પબ્બજ્જા મે ન રુહતી’’તિ જાનાતિ, થેય્યસંવાસકો હોતિ. યો પન પઠમં ‘‘પબ્બજ્જા એવં મે ગહિતા’’તિ સઞ્ઞી કેવલં અન્તરા અત્તનો સેતવત્થનિવાસનાદિવિપ્પકારં પકાસેતું લજ્જન્તો ન કથેતિ, સો થેય્યસંવાસકો ન હોતિ. અનુપસમ્પન્નકાલેયેવાતિ એત્થ અવધારણેન ઉપસમ્પન્નકાલે થેય્યસંવાસકલક્ખણં ઞત્વા વઞ્ચનાયપિ નારોચેતિ, થેય્યસંવાસકો ન હોતીતિ દીપેતિ. સો હિ સુદ્ધચિત્તેન ગહિતલિઙ્ગત્તા લિઙ્ગત્થેનકો ન હોતિ, લદ્ધૂપસમ્પદત્તા તદનુગુણસ્સેવ સંવાસસ્સ સાદિતત્તા સંવાસત્થેનકોપિ ન હોતિ. અનુપસમ્પન્નો પન લિઙ્ગત્થેનકો હોતિ, સંવાસારહસ્સ લિઙ્ગસ્સ ગહિતત્તા સંવાસસાદિયનમત્તેન સંવાસત્થેનકો હોતિ.

સલિઙ્ગે ઠિતોતિ સલિઙ્ગભાવે ઠિતો. થેય્યસંવાસકો ન હોતીતિ ભિક્ખૂહિ દિન્નલિઙ્ગસ્સ અપરિચ્ચત્તત્તા લિઙ્ગત્થેનકો ન હોતિ. ભિક્ખુપટિઞ્ઞાય અપરિચ્ચત્તત્તા સંવાસત્થેનકો ન હોતિ. યં પન માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. પઠમપારાજિકવણ્ણના) ‘‘લિઙ્ગાનુરૂપસ્સ સંવાસસ્સ સાદિતત્તા નાપિ સંવાસત્થેનકો’’તિ કારણં વુત્તં, તમ્પિ ઇદમેવ કારણં સન્ધાય વુત્તં. ઇતરથા સામણેરસ્સાપિ ભિક્ખુવસ્સગણનાદીસુ લિઙ્ગાનુરૂપસંવાસો એવ સાદિતોતિ સંવાસત્થેનકતા ન સિયા ભિક્ખૂહિ દિન્નલિઙ્ગસ્સ ઉભિન્નમ્પિ સાધારણત્તા. યથા ચેત્થ ભિક્ખુ, એવં સામણેરોપિ પારાજિકં સમાપન્નો સામણેરપટિઞ્ઞાય અપરિચ્ચત્તત્તા સંવાસત્થેનકો ન હોતીતિ વેદિતબ્બો. સોભતીતિ સમ્પટિચ્છિત્વાતિ કાસાવધારણે ધુરં નિક્ખિપિત્વા ગિહિભાવં સમ્પટિચ્છિત્વા.

સચે કોચિ વુડ્ઢપબ્બજિતોતિ સામણેરં સન્ધાય વુત્તં. મહાપેળાદીસૂતિ વિલીવાદિમયેસુ ઘરદ્વારેસુ ઠપિતેસુ ભત્તભાજનવિસેસેસુ. એતેન વિહારે ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં વસ્સગણનાદીનં અકરણં દસ્સેતીતિ વુત્તં.

૧૩૯. તિત્થિયપક્કન્તકકથાયં તેસં લિઙ્ગે આદિન્નમત્તે તિત્થિયપક્કન્તકો હોતીતિ ‘‘તિત્થિયો ભવિસ્સામી’’તિ ગતસ્સ લિઙ્ગગ્ગહણેનેવ તેસં લદ્ધિપિ ગહિતાયેવ હોતીતિ કત્વા વુત્તં. કેનચિ પન ‘‘તેસં લિઙ્ગે આદિન્નમત્તે લદ્ધિયા ગહિતાયપિ અગ્ગહિતાયપિ તિત્થિયપક્કન્તકો હોતી’’તિ વુત્તં, તં ન ગહેતબ્બં. ન હિ ‘‘તિત્થિયો ભવિસ્સામી’’તિ ગતસ્સ લિઙ્ગસમ્પટિચ્છનતો અઞ્ઞં લદ્ધિગ્ગહણં નામ અત્થિ. લિઙ્ગસમ્પટિચ્છનેનેવ હિ સો ગહિતલદ્ધિકો હોતિ. તેનેવ ‘‘વીમંસનત્થં કુસચીરાદીનિ…પે… યાવ ન સમ્પટિચ્છતિ, તાવ તં લદ્ધિ રક્ખતિ, સમ્પટિચ્છિતમત્તે તિત્થિયપક્કન્તકો હોતી’’તિ વુત્તં. નગ્ગોવ આજીવકાનં ઉપસ્સયં ગચ્છતિ, પદવારે પદવારે દુક્કટન્તિ ‘‘આજીવકો ભવિસ્સ’’ન્તિ અસુદ્ધચિત્તેન ગમનપચ્ચયા દુક્કટં વુત્તં. નગ્ગેન હુત્વા ગમનપચ્ચયાપિ પદવારે દુક્કટા ન મુચ્ચતિયેવાતિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૧૧૦) વુત્તં.

વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૧૧૦) પન – તિત્થિયપક્કન્તકાદિકથાસુ તેસં લિઙ્ગે આદિન્નમત્તેતિ વીમંસાદિઅધિપ્પાયં વિના ‘‘તિત્થિયો ભવિસ્સામી’’તિ સન્નિટ્ઠાનવસેન લિઙ્ગે કાયેન ધારિતમત્તે. સયમેવાતિ તિત્થિયાનં સન્તિકં અગન્ત્વા સયમેવ સઙ્ઘારામેપિ કુસચીરાદીનિ નિવાસેતિ. આજીવકો ભવિસ્સન્તિ…પે… ગચ્છતીતિ આજીવકાનં સન્તિકે તેસં પબ્બજનવિધિના ‘‘આજીવકો ભવિસ્સામી’’તિ ગચ્છતિ. તસ્સ હિ તિત્થિયભાવૂપગમનં પતિ સન્નિટ્ઠાને વિજ્જમાનેપિ ‘‘ગન્ત્વા ભવિસ્સામી’’તિ પરિકપ્પિતત્તા પદવારે દુક્કટમેવ વુત્તં. દુક્કટન્તિ પાળિયા અવુત્તેપિ મેથુનાદીસુ વુત્તપુબ્બપયોગદુક્કટાનુલોમતો વુત્તં. એતેન ચ સન્નિટ્ઠાનવસેન લિઙ્ગે સમ્પટિચ્છિતે પારાજિકં, તતો પુરિમપયોગે થુલ્લચ્ચયઞ્ચ વત્તબ્બમેવ. થુલ્લચ્ચયક્ખણે નિવત્તન્તોપિ આપત્તિં દેસાપેત્વા મુચ્ચતિ એવાતિ દટ્ઠબ્બં. યથા ચેત્થ, એવં સઙ્ઘભેદેપિ લોહિતુપ્પાદેપિ ભિક્ખૂનં પુબ્બપયોગાદીસુ દુક્કટથુલ્લચ્ચયપારાજિકાહિ મુચ્ચનસીમા ચ વેદિતબ્બા. સાસનવિરુદ્ધતાયેત્થ આદિકમ્મિકાનમ્પિ અનાપત્તિ ન વુત્તા. પબ્બજ્જાયપિ અભબ્બતાદસ્સનત્થં પનેતે અઞ્ઞે ચ પારાજિકકણ્ડે વિસું સિક્ખાપદેન પારાજિકાદિં અદસ્સેત્વા ઇધ અભબ્બેસુ એવ વુત્તાતિ વેદિતબ્બં.

તં લદ્ધીતિ તિત્થિયવેસે સેટ્ઠભાવગ્ગહણમેવ સન્ધાય વુત્તં. તેસઞ્હિ તિત્થિયાનં સસ્સતાદિગ્ગાહં ગણ્હન્તોપિ લિઙ્ગે અસમ્પટિચ્છિતે તિત્થિયપક્કન્તકો ન હોતિ, તં લદ્ધિં અગ્ગહેત્વાપિ ‘‘એતેસં વતચરિયા સુન્દરા’’તિ લિઙ્ગં સમ્પટિચ્છન્તો તિત્થિયપક્કન્તકો હોતિ એવ. લદ્ધિયા અભાવેનાતિ ભિક્ખુભાવે સાલયતાય તિત્થિયભાવૂપગમનલદ્ધિયા અભાવેન. એતેન ચ આપદાસુ કુસચીરાદિં પારુપન્તસ્સપિ નગ્ગસ્સ વિય અનાપત્તીતિ દસ્સેતિ. ઉપસમ્પન્નભિક્ખુના કથિતોતિ એત્થ સઙ્ઘભેદકોપિ ઉપસમ્પન્નભિક્ખુનાવ કથિતો, માતુઘાતકાદયો પન અનુપસમ્પન્નેનાતિપિ દટ્ઠબ્બન્તિ આગતં.

૧૪૦. તિરચ્છાનકથાયં ‘‘યો કોચિ અમનુસ્સજાતિયો, સબ્બોવ ઇમસ્મિં અત્થે તિરચ્છાનગતોતિ વેદિતબ્બો’’તિ એતેન એસો મનુસ્સજાતિયો એવ ભગવતો સાસને પબ્બજિતું વા ઉપસમ્પજ્જિતું વા લભતિ, ન તતો અઞ્ઞેતિ દીપેતિ. તેનાહ ભગવા ‘‘તુમ્હે ખોત્થ નાગા અવિરુળ્હિધમ્મા ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે’’તિ (મહાવ. ૧૧૧).

૧૪૧. આનન્તરિયકથાયં તિરચ્છાનાદિઅમનુસ્સજાતિતો મનુસ્સજાતિકાનઞ્ઞેવ પુત્તેસુ મેત્તાદયોપિ તિક્ખવિસદા હોન્તિ લોકુત્તરગુણા વિયાતિ આહ ‘‘મનુસ્સિત્થિભૂતા જનિકા માતા’’તિ. યથા મનુસ્સાનઞ્ઞેવ કુસલપવત્તિ તિક્ખવિસદા, એવં અકુસલપવત્તિપીતિ આહ ‘‘સયમ્પિ મનુસ્સજાતિકેનેવા’’તિઆદિ. અથ વા યથા સમાનજાતિયસ્સ વિકોપને કમ્મં ગરુતરં, ન તથા વિજાતિયસ્સાતિ આહ ‘‘મનુસ્સિત્થિભૂતા’’તિ. પુત્તસમ્બન્ધેન માતુપિતુસમઞ્ઞા, દત્તકિત્તિમાદિવસેનપિ પુત્તવોહારો લોકે દિસ્સતિ, સો ચ ખો પરિયાયતોતિ નિપ્પરિયાયસિદ્ધતં દસ્સેતું ‘‘જનિકા માતા’’તિ વુત્તં. યથા મનુસ્સત્તભાવે ઠિતસ્સેવ કુસલધમ્માનં તિક્ખવિસદસૂરભાવાપત્તિ યથા તં તિણ્ણમ્પિ બોધિસત્તાનં બોધિત્તયનિબ્બત્તિયં, એવં મનુસ્સત્તભાવે ઠિતસ્સેવ અકુસલધમ્માનમ્પિ તિક્ખવિસદસૂરભાવાપત્તીતિ આહ ‘‘સયમ્પિ મનુસ્સજાતિકેનેવા’’તિ. આનન્તરિયેનાતિ એત્થ ચુતિઅનન્તરં નિરયે પટિસન્ધિફલં અનન્તરં નામ, તસ્મિં અનન્તરે જનકત્તેન નિયુત્તં આનન્તરિયં, તેન. અથ વા ચુતિઅનન્તરં ફલં અનન્તરં નામ, તસ્મિં અનન્તરે નિયુત્તં, તન્નિબ્બત્તનેન અનન્તરકરણસીલં, અનન્તરપ્પયોજનં વા આનન્તરિયં, તેન આનન્તરિયેન માતુઘાતકકમ્મેન. પિતુઘાતકેપિ ‘‘યેન મનુસ્સભૂતો જનકો પિતા સયમ્પિ મનુસ્સજાતિકેનેવ સતા સઞ્ચિચ્ચ જીવિતા વોરોપિતો, અયં આનન્તરિયેન પિતુઘાતકકમ્મેન પિતુઘાતકો’’તિઆદિના સબ્બં વેદિતબ્બન્તિ આહ ‘‘પિતુઘાતકેપિ એસેવ નયો’’તિ.

પરિવત્તિતલિઙ્ગમ્પિ માતરં વા પિતરં વા જીવિતા વોરોપેન્તસ્સ આનન્તરિયકમ્મં હોતિયેવ. સતિપિ હિ લિઙ્ગપરિવત્તે સો એવ એકકમ્મનિબ્બત્તો ભવઙ્ગપ્પબન્ધો જીવિતપ્પબન્ધો, ન અઞ્ઞોતિ. યો પન સયં મનુસ્સો તિરચ્છાનભૂતં પિતરં વા માતરં વા, સયં વા તિરચ્છાનભૂતો મનુસ્સભૂતં, તિરચ્છાનોયેવ વા તિરચ્છાનભૂતં જીવિતા વોરોપેતિ, તસ્સ કમ્મં આનન્તરિયં ન હોતિ, ભારિયં પન હોતિ, આનન્તરિયં આહચ્ચેવ તિટ્ઠતિ. એળકચતુક્કં સઙ્ગામચતુક્કં ચોરચતુક્કઞ્ચેત્થ કથેતબ્બં. ‘‘એળકં મારેમી’’તિ અભિસન્ધિનાપિ હિ એળકટ્ઠાને ઠિતં મનુસ્સો મનુસ્સભૂતં માતરં વા પિતરં વા મારેન્તો આનન્તરિયં ફુસતિ મરણાધિપ્પાયેનેવ આનન્તરિયવત્થુનો વિકોપિતત્તા. એળકાભિસન્ધિના, પન માતાપિતિઅભિસન્ધિના વા એળકં મારેન્તો આનન્તરિયં ન ફુસતિ આનન્તરિયવત્થુનો અભાવતો. માતાપિતિઅભિસન્ધિના માતાપિતરો મારેન્તો ફુસ્સતેવ. એસ નયો ઇતરસ્મિમ્પિ ચતુક્કદ્વયે. યથા ચ માતાપિતૂસુ, એવં અરહન્તેસુ એતાનિ ચતુક્કાનિ વેદિતબ્બાનિ. સબ્બત્થ હિ પુરિમં અભિસન્ધિચિત્તં અપ્પમાણં, વધકચિત્તં, પન તદારમ્મણજીવિતિન્દ્રિયઞ્ચ પમાણં. કતાનન્તરિયકમ્મો ચ ‘‘તસ્સ કમ્મસ્સ વિપાકં પટિબાહેસ્સામી’’તિ સકલચક્કવાળં મહાચેતિયપ્પમાણેહિ કઞ્ચનથૂપેહિ પૂરેત્વાપિ સકલચક્કવાળં પૂરેત્વા નિસિન્નસ્સ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ મહાદાનં દત્વાપિ બુદ્ધસ્સ ભગવતો સઙ્ઘાટિકણ્ણં અમુઞ્ચન્તો વિચરિત્વાપિ કાયસ્સ ભેદા નિરયમેવ ઉપપજ્જતિ, પબ્બજ્જઞ્ચ ન લભતિ. પિતુઘાતકે વેસિયા પુત્તોતિ ઉપલક્ખણમત્તં, કુલિત્થિયા અતિચારિનિયા પુત્તોપિ અત્તનો પિતરં અજાનિત્વા ઘાન્તેન્તોપિ પિતુઘાતકોવ હોતિ.

અરહન્તઘાતકકમ્મે અવસેસન્તિ અનાગામિઆદિકં. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન તતિયપારાજિકવણ્ણનાતો ગહેતબ્બો.

‘‘દુટ્ઠચિત્તેના’’તિ વુત્તમેવત્થં વિભાવેતિ ‘‘વધકચિત્તેના’’તિ. વધકચેતનાય હિ દૂસિતં ચિત્તં ઇધ દુટ્ઠચિત્તં નામ. લોહિતં ઉપ્પાદેતીતિ એત્થ તથાગતસ્સ અભેજ્જકાયતાય પરૂપક્કમેન ચમ્મચ્છેદં કત્વા લોહિતપગ્ઘરણં નામ નત્થિ, સરીરસ્સ પન અન્તોયેવ એકસ્મિં ઠાને લોહિતં સમોસરતિ, આઘાતેન પકુપ્પમાનં સઞ્ચિતં હોતિ. દેવદત્તેન પવિદ્ધસિલતો ભિજ્જિત્વા ગતા સક્ખલિકાપિ તથાગતસ્સ પાદન્તં પહરિ, ફરસુના પહટો વિય પાદો અન્તોલોહિતોયેવ અહોસિ. જીવકો પન તથાગતસ્સ રુચિયા સત્થકેન ચમ્મં છિન્દિત્વા તમ્હા ઠાના દુટ્ઠલોહિતં નીહરિત્વા ફાસુમકાસિ, તેનસ્સ પુઞ્ઞકમ્મમેવ અહોસિ. તેનાહ ‘‘જીવકો વિયા’’તિઆદિ.

અથ યે પરિનિબ્બુતે તથાગતે ચેતિયં ભિન્દન્તિ, બોધિં છિન્દન્તિ, ધાતુમ્હિ ઉપક્કમન્તિ, તેસં કિં હોતીતિ? ભારિયં કમ્મં હોતિ આનન્તરિયસદિસં. સધાતુકં પન થૂપં વા પટિમં વા બાધમાનં બોધિસાખં છિન્દિતું વટ્ટતિ. સચેપિ તત્થ નિલીના સકુણા ચેતિયે વચ્ચં પાતેન્તિ, છિન્દિતું વટ્ટતિયેવ. પરિભોગચેતિયતો હિ સરીરચેતિયં ગરુતરં. ચેતિયવત્થું ભિન્દિત્વા ગચ્છન્તે બોધિમૂલેપિ છિન્દિત્વા હરિતું વટ્ટતિ. યા પન બોધિસાખા બોધિઘરં બાધતિ, તં ગેહરક્ખણત્થં છિન્દિતું ન લભતિ. બોધિઅત્થાય હિ ગેહં, ન ગેહત્થાય બોધિ. આસનઘરેપિ એસેવ નયો. યસ્મિં પન આસનઘરે ધાતુ નિહિતા હોતિ, તસ્સ રક્ખણત્થાય તં સાખં છિન્દિતું વટ્ટતિ. બોધિજગ્ગનત્થં ઓજોહરણસાખં વા પૂતિટ્ઠાનં વા છિન્દિતું વટ્ટતિયેવ, સત્થુ રૂપકાયપટિજગ્ગને વિય પુઞ્ઞમ્પિ હોતિ.

સઙ્ઘભેદે ચતુન્નં કમ્માનન્તિ અપલોકનાદીનં ચતુન્નં કમ્માનં. અયં સઙ્ઘભેદકોતિ પકતત્તં ભિક્ખું સન્ધાય વુત્તં. પુબ્બે એવ પારાજિકં સમાપન્નો વા વત્થાદિદોસેન વિપન્નુપસમ્પદો વા સઙ્ઘં ભિન્દન્તોપિ આનન્તરિયં ન ફુસતિ, સઙ્ઘો પન ભિન્નોવ હોતિ, પબ્બજ્જા ચસ્સ ન વારિતાતિ દટ્ઠબ્બં.

ભિક્ખુનીદૂસને ઇચ્છમાનન્તિ ઓદાતવત્થવસનં ઇચ્છમાનં. તેનેવાહ ‘‘ગિહિભાવે સમ્પટિચ્છિતમત્તેયેવા’’તિ. નેવ પબ્બજ્જા અત્થીતિ યોજના. યો ચ પટિક્ખિત્તે અભબ્બે ચ પુગ્ગલે ઞત્વા પબ્બાજેતિ, ઉપસમ્પાદેતિ વા, દુક્કટં. અજાનન્તસ્સ સબ્બત્થ અનાપત્તીતિ વેદિતબ્બં.

૧૪૨. ગબ્ભમાસેહિ સદ્ધિં વીસતિ વસ્સાનિ અસ્સાતિ ગબ્ભવીસો. હાયનવડ્ઢનન્તિ ગબ્ભમાસેસુ અધિકેસુ ઉત્તરિ હાયનં, ઊનેસુ વડ્ઢનન્તિ વેદિતબ્બં. એકૂનવીસતિવસ્સન્તિ દ્વાદસ માસે માતુકુચ્છિસ્મિં વસિત્વા મહાપવારણાય જાતકાલતો પટ્ઠાય એકૂનવીસતિવસ્સં. પાટિપદદિવસેતિ પચ્છિમિકાય વસ્સૂપગમનદિવસે. ‘‘તિંસરત્તિદિવો માસો’’તિ (અ. નિ. ૩.૭૧; ૮.૪૩; વિભ. ૧૦૨૩) વચનતો ‘‘ચત્તારો માસા પરિહાયન્તી’’તિ વુત્તં. વસ્સં ઉક્કડ્ઢન્તીતિ વસ્સં ઉદ્ધં કડ્ઢન્તિ, તતિયસંવચ્છરે એકમાસસ્સ અધિકત્તા માસપરિચ્ચજનવસેન વસ્સં ઉદ્ધં કડ્ઢન્તીતિ અત્થો, તસ્મા તતિયો સંવચ્છરો તેરસમાસિકો હોતિ. સંવચ્છરસ્સ પન દ્વાદસમાસિકત્તા અટ્ઠારસસુ વસ્સેસુ અધિકમાસે વિસું ગહેત્વા ‘‘છ માસા વડ્ઢન્તી’’તિ વુત્તં. તતોતિ છમાસતો. નિક્કઙ્ખા હુત્વાતિ અધિકમાસેહિ સદ્ધિં પરિપુણ્ણવીસતિવસ્સત્તા નિબ્બેમતિકા હુત્વા. યં પન વુત્તં તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ ‘‘અટ્ઠારસન્નંયેવ વસ્સાનં અધિકમાસે ગહેત્વા ગણિતત્તા સેસવસ્સદ્વયસ્સપિ અધિકદિવસાનિ હોન્તિ, તાનિ અધિકદિવસાનિ સન્ધાય ‘નિક્કઙ્ખા હુત્વા’તિ વુત્ત’’ન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં. ન હિ દ્વીસુ વસ્સેસુ અધિકદિવસાનિ નામ વિસું ઉપલબ્ભન્તિ તતિયે વસ્સે વસ્સુક્કડ્ઢનવસેન અધિકમાસે પરિચ્ચત્તેયેવ અતિરેકમાસસમ્ભવતો, તસ્મા દ્વીસુ વસ્સેસુ અતિરેકદિવસાનિ વિસું ન સમ્ભવન્તિ.

‘‘તે દ્વે માસે ગહેત્વા વીસતિ વસ્સાનિ પરિપુણ્ણાનિ હોન્તી’’તિ કસ્મા વુત્તં, એકૂનવીસતિવસ્સમ્હિ ચ પુન અપરસ્મિં વસ્સે પક્ખિત્તે વીસતિ વસ્સાનિ પરિપુણ્ણાનિ હોન્તીતિ આહ ‘‘એત્થ પન…પે… વુત્ત’’ન્તિ. અનેકત્થત્તા નિપાતાનં પન-સદ્દો હિસદ્દત્થો, એત્થ હીતિ વુત્તં હોતિ. ઇદઞ્હિ વુત્તસ્સેવત્થસ્સ સમત્થનવસેન વુત્તં. ઇમિના ચ ઇમં દીપેતિ – યં વુત્તં ‘‘એકૂનવીસતિવસ્સં સામણેરં નિક્ખમનીયપુણ્ણમાસિં અતિક્કમ્મ પાટિપદદિવસે ઉપસમ્પાદેન્તી’’તિ, તત્થ ગબ્ભમાસેપિ ગહેત્વા દ્વીહિ માસેહિ અપરિપુણ્ણવીસતિવસ્સં સન્ધાય ‘‘એકૂનવીસતિવસ્સ’’ન્તિ વુત્તં, તસ્મા અધિકમાસેસુ દ્વીસુ ગહિતેસુ એવ વીસતિ વસ્સાનિ પરિપુણ્ણાનિ નામ હોન્તીતિ. તસ્માતિ યસ્મા ગબ્ભમાસાપિ ગણનૂપગા હોન્તિ, તસ્મા. એકવીસતિવસ્સો હોતીતિ જાતદિવસતો પટ્ઠાય વીસતિવસ્સો સમાનો ગબ્ભમાસેહિ સદ્ધિં એકવીસતિવસ્સો હોતિ. અઞ્ઞં ઉપસમ્પાદેતીતિ ઉપજ્ઝાયો, કમ્મવાચાચરિયો વા હુત્વા ઉપસમ્પાદેતીતિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૪૦૬) આગતં.

ગબ્ભે સયિતકાલેન સદ્ધિં વીસતિમં વસ્સં પરિપુણ્ણમસ્સાતિ ગબ્ભવીસો. નિક્ખમનીયપુણ્ણમાસીતિ સાવણમાસસ્સ પુણ્ણમિયા આસાળ્હીપુણ્ણમિયા અનન્તરપુણ્ણમી. પાટિપદદિવસેતિ પચ્છિમિકાય વસ્સૂપનાયિકાય, દ્વાદસ માસે માતુકુચ્છિસ્મિં વસિત્વા મહાપવારણાય જાતં ઉપસમ્પાદેન્તીતિ અત્થો. ‘‘તિંસરત્તિદિવો માસો, દ્વાદસમાસિકો સંવચ્છરો’’તિ વચનતો ‘‘ચત્તારો માસા પરિહાયન્તી’’તિ વુત્તં. વસ્સં ઉક્કડ્ઢન્તીતિ વસ્સં ઉદ્ધં કડ્ઢન્તિ, ‘‘એકમાસં અધિકમાસો’’તિ છડ્ડેત્વા વસ્સં ઉપગચ્છન્તીતિ અત્થો, તસ્મા તતિયો તતિયો સંવચ્છરો તેરસમાસિકો હોતિ. તે દ્વે માસે ગહેત્વાતિ નિક્ખમનીયપુણ્ણમાસતો યાવ જાતદિવસભૂતા મહાપવારણા, તાવ યે દ્વે માસા અનાગતા, તેસં અત્થાય અધિકમાસતો લદ્ધે દ્વે માસે ગહેત્વા. તેનાહ ‘‘યો પવારેત્વા વીસતિવસ્સો ભવિસ્સતી’’તિઆદિ. ‘‘નિક્કઙ્ખા હુત્વા’’તિ ઇદં અટ્ઠારસન્નં વસ્સાનં એવ અધિકમાસે ગહેત્વા તતો વીસતિયા વસ્સેસુપિ ચાતુદ્દસીનં અત્થાય ચતુન્નં માસાનં પરિહાપનેન સબ્બથા પરિપુણ્ણવીસતિવસ્સતં સન્ધાય વુત્તં.

પવારેત્વા વીસતિવસ્સો ભવિસ્સતીતિ મહાપવારણાદિવસે અતિક્કન્તે ગબ્ભવસ્સેન સહ વીસતિવસ્સો ભવિસ્સતીતિ અત્થો. તસ્માતિ યસ્મા ગબ્ભમાસાપિ ગણનૂપગા હોન્તિ, તસ્મા. એકવીસતિવસ્સોતિ જાતિયા વીસતિવસ્સં સન્ધાય વુત્તં. અઞ્ઞં ઉપસમ્પાદેતીતિ ઉપજ્ઝાયો, આચરિયો વા હુત્વા ઉપસમ્પાદેતિ. સોપીતિ ઉપસમ્પાદેન્તોપિ અનુપસમ્પન્નોતિ વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. પાચિત્તિય ૨.૪૦૬) આગતં.

એત્થ સિયા – અટ્ઠકથાટીકાસુ ‘‘અટ્ઠારસસુ વસ્સેસુ છ માસા વડ્ઢન્તી’’તિ વુત્તં, ઇદાનિ પન ‘‘એકૂનવીસતિયા વસ્સેસુ સત્ત માસા અધિકા’’તિ વદન્તિ, કથમેત્થ વિઞ્ઞાતબ્બન્તિ? વુચ્ચતે – અટ્ઠકથાટીકાસુ સાસનવોહારેન લોકિયગતિં અનુપગમ્મ તીસુ તીસુ સંવચ્છરેસુ માસછડ્ડનં ગહેત્વા ‘‘અટ્ઠારસસુ વસ્સેસુ છ માસા વડ્ઢન્તી’’તિ વુત્તં, ઇદાનિ પન વેદવોહારેન ચન્દસૂરિયગતિસઙ્ખાતં તિથિં ગહેત્વા ગણેન્તો ‘‘એકૂનવીસતિયા વસ્સેસુ સત્ત માસા અધિકા’’તિ વદન્તીતિ, તં વસ્સૂપનાયિકકથાયં આવિ ભવિસ્સતિ.

૧૪૩. માતા વા મતા હોતીતિ સમ્બન્ધો. સોયેવાતિ પબ્બજ્જાપેક્ખો એવ.

૧૪૪. ‘‘એકસીમાયઞ્ચ અઞ્ઞેપિ ભિક્ખૂ અત્થીતિ ઇમિના એકસીમાયં ભિક્ખુમ્હિ અસતિ ભણ્ડુકમ્મારોચનકિચ્ચં નત્થીતિ દસ્સેતિ. ખણ્ડસીમાય વા ઠત્વા નદીસમુદ્દાદીનિ વા ગન્ત્વા પબ્બાજેતબ્બોતિ એતેન સબ્બે સીમટ્ઠકભિક્ખૂ આપુચ્છિતબ્બા, અનાપુચ્છા પબ્બાજેતું ન વટ્ટતીતિ દીપેતિ.

૧૪૫. અનામટ્ઠપિણ્ડપાતન્તિ અગ્ગહિતઅગ્ગં પિણ્ડપાતં. સામણેરભાગસમકો આમિસભાગોતિ એત્થ કિઞ્ચાપિ સામણેરાનં આમિસભાગસ્સ સમકમેવ દીયમાનત્તા વિસું સામણેરભાગો નામ નત્થિ, હેટ્ઠા ગચ્છન્તં પન ભત્તં કદાચિ મન્દં ભવેય્ય, તસ્મા ઉપરિ અગ્ગહેત્વા સામણેરપાળિયાવ ગહેત્વા દાતબ્બોતિ અધિપ્પાયો. નિયતપબ્બજ્જસ્સેવ ચાયં ભાગો દીયતિ. તેનેવ ‘‘અપક્કં પત્ત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અઞ્ઞે વા ભિક્ખૂ દાતુકામા હોન્તીતિ સમ્બન્ધો.

૧૪૬. સયં પબ્બાજેતબ્બોતિ કેસચ્છેદનાદીનિ સયં કરોન્તેન પબ્બાજેતબ્બો. કેસચ્છેદનં કાસાયચ્છાદનં સરણદાનન્તિ હિ ઇમાનિ તીણિ કરોન્તો ‘‘પબ્બાજેતી’’તિ વુચ્ચતિ, તેસુ એકં દ્વે વાપિ કરોન્તો તથા વોહરીયતિયેવ, તસ્મા એતં પબ્બાજેહીતિ કેસચ્છેદનં કાસાયચ્છાદનઞ્ચ સન્ધાય વુત્તં. ઉપજ્ઝાયં ઉદ્દિસ્સ પબ્બાજેતીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ખણ્ડસીમં નેત્વાતિ ભણ્ડુકમ્મારોચનપરિહરણત્થં વુત્તં. તેન સભિક્ખુકે વિહારે અઞ્ઞમ્પિ ‘‘એતસ્સ કેસે છિન્દા’’તિ વત્તું ન વટ્ટતિ. પબ્બાજેત્વાતિ કેસચ્છેદનં સન્ધાય વદતિ. ભિક્ખુતો અઞ્ઞો પબ્બાજેતું ન લભતીતિ સરણદાનં સન્ધાય વુત્તં. તેનેવાહ ‘‘સામણેરો પના’’તિઆદીતિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ ટી. મહાવગ્ગ ૩.૩૪) આગતં. વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૩૪) પન – સયં પબ્બાજેતબ્બોતિ એત્થ ‘‘કેસમસ્સું ઓહારેત્વા’’તિઆદિવચનતો કેસચ્છેદનકાસાયચ્છાદનસરણદાનાનિ પબ્બજનં નામ, તેસુ પચ્છિમદ્વયં ભિક્ખૂહિ એવ કાતબ્બં, કારેતબ્બં વા. પબ્બાજેહીતિ ઇદં તિવિધમ્પિ સન્ધાય વુત્તં. ખણ્ડસીમં નેત્વાતિ ભણ્ડુકમ્મારોચનપરિહરણત્થં. ભિક્ખૂનઞ્હિ અનારોચેત્વા એકસીમાય ‘‘એતસ્સ કેસે છિન્દા’’તિ અઞ્ઞં આણાપેતુમ્પિ ન વટ્ટતિ. પબ્બાજેત્વાતિ કેસાદિચ્છેદનમેવ સન્ધાય વુત્તં ‘‘કાસાયાનિ અચ્છાદેત્વા’’તિ વિસું વુત્તત્તા. પબ્બાજેતું ન લભતીતિ સરણદાનં સન્ધાય વુત્તં. અનુપસમ્પન્નેન ભિક્ખુઆણત્તિયા દિન્નમ્પિ સરણં ન રુહતીતિ વુત્તં.

વજિરબુદ્ધિટીકાયમ્પિ (વજિર ટી. મહાવગ્ગ ૩૪) – ખણ્ડસીમં નેત્વાતિ ભણ્ડુકમ્મારોચનપરિહરણત્થં વુત્તં, તેન સભિક્ખુકે વિહારે અઞ્ઞમ્પિ ‘‘એતસ્સ કેસે છિન્દા’’તિ વત્તું ન વટ્ટતિ. ‘‘પબ્બાજેત્વા’’તિ ઇમસ્સ અધિપ્પાયપકાસનત્થં ‘‘કાસાયાનિ અચ્છાદેત્વા એહી’’તિ વુત્તં. ઉપજ્ઝાયો ચે કેસમસ્સુઓરોપનાદીનિ અકત્વા પબ્બજ્જત્થં સરણાનિ દેતિ, ન રુહતિ પબ્બજ્જા. કમ્મવાચાય સાવેત્વા ઉપસમ્પાદેતિ, રુહતિ ઉપસમ્પદા. અપત્તચીવરાનં ઉપસમ્પદાસિદ્ધિદસ્સનતો, કમ્મવિપત્તિયા અભાવતો ચેતં યુજ્જતેવાતિ એકે. હોતિ ચેત્થ –

‘‘સલિઙ્ગસ્સેવ પબ્બજ્જા, વિલિઙ્ગસ્સાપિ ચેતરા;

અપેતપુબ્બવેસસ્સ, તંદ્વયા ઇતિ ચાપરે’’તિ.

ભિક્ખુના હિ સહત્થેન વા આણત્તિયા વા દિન્નમેવ કાસાવં વટ્ટતિ, અદિન્નં ન વટ્ટતીતિ પન સન્તેસ્વેવ કાસાવેસુ, નાસન્તેસુ અસમ્ભવતોતિ તેસં અધિપ્પાયોતિ આગતો.

ભબ્બરૂપોતિ ભબ્બસભાવો. તમેવત્થં પરિયાયન્તરેન વિભાવેતિ ‘‘સહેતુકો’’તિ. ઞાતોતિ પાકટો. યસસ્સીતિ પરિવારસમ્પત્તિયા સમન્નાગતો.

વણ્ણસણ્ઠાનગન્ધાસયોકાસવસેન અસુચિજેગુચ્છપટિકૂલભાવં પાકટં કરોન્તેનાતિ સમ્બન્ધો. તત્થ કેસા નામેતે વણ્ણતોપિ પટિકૂલા, સણ્ઠાનતોપિ ગન્ધતોપિ આસયતોપિ ઓકાસતોપિ પટિકૂલા. મનુઞ્ઞેપિ હિ યાગુપત્તે વા ભત્તપત્તે વા કેસવણ્ણં કિઞ્ચિ દિસ્વા ‘‘કેસમિસ્સકમિદં, હરથ ન’’ન્તિ જિગુચ્છન્તિ, એવં કેસા વણ્ણતો પટિકૂલા. રત્તિં ભુઞ્જન્તાપિ કેસસણ્ઠાનં અક્કવાકં વા મકચિવાકં વા છુપિત્વા તથેવ જિગુચ્છન્તિ, એવં સણ્ઠાનતોપિ પટિકૂલા. તેલમક્ખનપુપ્ફધૂમાદિસઙ્ખારવિરહિતાનઞ્ચ કેસાનં ગન્ધો પરમજેગુચ્છો હોતિ. તતો જેગુચ્છતરો અગ્ગિમ્હિ પક્ખિત્તાનં. કેસા હિ વણ્ણસણ્ઠાનતો અપ્પટિકૂલાપિ સિયું, ગન્ધેન પન પટિકૂલાયેવ. યથા હિ દહરસ્સ કુમારકસ્સ વચ્ચં વણ્ણતો હલિદ્દિવણ્ણં, સણ્ઠાનતો હલિદ્દિપિણ્ડિસણ્ઠાનં. સઙ્કરટ્ઠાને છડ્ડિતઞ્ચ ઉદ્ધુમાતકકાળસુનખસરીરં વણ્ણતો તાલપક્કવણ્ણં, સણ્ઠાનતો વટ્ટેત્વા વિસ્સટ્ઠમુદિઙ્ગસણ્ઠાનં, દાઠાપિસ્સ સુમનમકુળસદિસા, તં ઉભયમ્પિ વણ્ણસણ્ઠાનતો સિયા અપ્પટિકૂલં, ગન્ધેન પન પટિકૂલમેવ, એવં કેસાપિ સિયું વણ્ણસણ્ઠાનતો અપ્પટિકૂલા, ગન્ધેન પન પટિકૂલાયેવાતિ.

યથા પન અસુચિટ્ઠાને ગામનિસ્સન્દેન જાતાનિ સૂપેય્યપણ્ણાનિ નાગરિકમનુસ્સાનં જેગુચ્છાનિ હોન્તિ અપરિભોગાનિ, એવં કેસાપિ પુબ્બલોહિતમુત્તકરીસપિત્તસેમ્હાદિનિસ્સન્દેન જાતત્તા પરમજેગુચ્છાતિ. એવં આસયતોપિ પટિકૂલા. ઇમે ચ કેસા નામ ગૂથરાસિમ્હિ ઉટ્ઠિતકણ્ણકા વિય એકતિંસકોટ્ઠાસરાસિમ્હિ જાતા, તે સુસાનસઙ્કારટ્ઠાનાદીસુ જાતસાકં વિય, પરિખાદીસુ જાતકમલકુવલયાદિપુપ્ફં વિય ચ અસુચિટ્ઠાને જાતત્તા પરમજેગુચ્છાતિ એવં ઓકાસતો પટિકૂલાતિઆદિના નયેન તચપઞ્ચકસ્સ વણ્ણાદિવસેન પટિકૂલભાવં પકાસેન્તેનાતિ અત્થો.

નિજ્જીવનિસ્સત્તભાવં વા પાકટં કરોન્તેનાતિ ઇમે કેસા નામ સીસકટાહપલિવેઠનચમ્મે જાતા, તત્થ યથા વમ્મિકમત્થકે જાતેસુ કુણ્ઠતિણેસુ ન વમ્મિકમત્થકો જાનાતિ ‘‘મયિ કુણ્ઠતિણાનિ જાતાની’’તિ, નાપિ કુણ્ઠતિણાનિ જાનન્તિ ‘‘મયં વમ્મિકમત્થકે જાતાની’’તિ. એવમેવ ન સીસકટાહપલિવેઠનચમ્મં જાનાતિ ‘‘મયિ કેસા જાતા’’તિ, નાપિ કેસા જાનન્તિ ‘‘મયં સીસકટાહપલિવેઠનચમ્મે જાતા’’તિ, અઞ્ઞમઞ્ઞં આભોગપચ્ચવેક્ખણરહિતા એતે ધમ્મા. ઇતિ ‘‘કેસા નામ ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો થદ્ધો પથવીધાતૂ’’તિઆદિના નયેન નિજ્જીવનિસ્સત્તભાવં પકાસેન્તેન. પુબ્બેતિ પુરિમબુદ્ધાનં સન્તિકે. મદ્દિતસઙ્ખારોતિ નામરૂપવવત્થાનેન ચેવ પચ્ચયપરિગ્ગહવસેન ચ ઞાણેન પરિમદ્દિતસઙ્ખારો. ભાવિતભાવનોતિ કલાપસમ્મસનાદિના સબ્બસો કુસલભાવનાય પૂરણેન ભાવિતભાવનો. અદિન્નં ન વટ્ટતીતિ એત્થ ‘‘પબ્બજ્જા ન રુહતીતિ વદન્તી’’તિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૩૪) વુત્તં.

વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૩૪) પન – યસસ્સીતિ પરિવારસમ્પન્નો. નિજ્જીવનિસ્સત્તભાવન્તિ ‘‘કેસા નામ ઇમસ્મિં સરીરે પાટિયેક્કો કોટ્ઠાસો અચેતનો અબ્યાકતો સુઞ્ઞો નિસ્સત્તો થદ્ધો પથવીધાતૂ’’તિઆદિનયં સઙ્ગણ્હાતિ, સબ્બં વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૩૧૧) આગતનયેન ગહેતબ્બં. પુબ્બેતિ પુબ્બબુદ્ધુપ્પાદેસુ. મદ્દિતસઙ્ખારોતિ વિપસ્સનાવસેન વુત્તં. ભાવિતભાવનોતિ સમથવસેનપિ.

કાસાયાનિ તિક્ખત્તું વા…પે… પટિગ્ગાહાપેતબ્બોતિ એત્થ ‘‘સબ્બદુક્ખનિસ્સરણત્થાય ઇમં કાસાવં ગહેત્વા’’તિ વા ‘‘તં કાસાવં દત્વા’’તિ વા વત્વા ‘‘પબ્બાજેથ મં, ભન્તે, અનુકમ્પં ઉપાદાયા’’તિ એવં યાચનપુબ્બકં ચીવરં પટિચ્છાપેતિ. અથાપીતિઆદિ તિક્ખત્તું પટિગ્ગાહાપનતો પરં કત્તબ્બવિધિદસ્સનં, અથાપીતિ તતો પરમ્પીતિ અત્થો. કેચિ પન ‘‘ચીવરં અપ્પટિગ્ગાહાપેત્વા પબ્બાજનપ્પકારભેદદસ્સનત્થં ‘અથાપી’તિ વુત્તં. અથાપીતિ અથ વાતિ અત્થો’’તિ વદન્તિ. અદિન્નં ન વટ્ટતીતિ ઇમિના પબ્બજ્જા ન રુહતીતિ દસ્સેતિ.

૧૪૭. પાદે વન્દાપેત્વાતિ પાદાભિમુખં નમાપેત્વા. દૂરે વન્દન્તોપિ હિ પાદે વન્દતીતિ વુચ્ચતીતિ. ઉપજ્ઝાયેન વાતિ એત્થ યસ્સ સન્તિકે ઉપજ્ઝં ગણ્હાતિ, અયં ઉપજ્ઝાયો. યં આભિસમાચારિકેસુ વિનયનત્થાય આચરિયં કત્વા નિય્યાતેન્તિ, અયં આચરિયો. સચે પન ઉપજ્ઝાયો સયમેવ સબ્બં સિક્ખાપેતિ, અઞ્ઞમ્પિ ન નિય્યાતેતિ, ઉપજ્ઝાયોવસ્સ આચરિયોપિ હોતિ. યથા ઉપસમ્પદાકાલે સયમેવ કમ્મવાચં વાચેન્તો ઉપજ્ઝાયોવ કમ્મવાચાચરિયોપિ હોતીતિ વુત્તં.

અનુઞ્ઞાતઉપસમ્પદાતિ ઞત્તિચતુત્થકમ્મેન અનુઞ્ઞાતઉપસમ્પદા. ઠાનકરણસમ્પદન્તિ એત્થ ઉરઆદીનિ ઠાનાનિ, સંવુતાદીનિ કરણાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. અનુનાસિકન્તં કત્વા દાનકાલે અન્તરાવિચ્છેદં અકત્વા દાતબ્બાનીતિ દસ્સેતું ‘‘એકસમ્બન્ધાની’’તિ વુત્તં. વિચ્છિન્દિત્વાતિ મ-કારન્તં કત્વા દાનસમયે વિચ્છેદં કત્વા.

૧૪૮. સબ્બમસ્સ કપ્પિયાકપ્પિયં આચિક્ખિતબ્બન્તિ દસસિક્ખાપદવિનિમુત્તં પરામાસાપરામાસાદિભેદં કપ્પિયાકપ્પિયં આચિક્ખિતબ્બં. આભિસમાચારિકેસુ વિનેતબ્બોતિ ઇમિના ‘‘સેખિયઉપજ્ઝાયવત્તાદિઆભિસમાચારિકસીલમનેન પૂરેતબ્બં. તત્થ ચ કત્તબ્બસ્સ અકરણે, અકત્તબ્બસ્સ ચ કરણે દણ્ડકમ્મારહો હોતીતિ દીપેતીતિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૩૪) વુત્તં. અનુનાસિકન્તં કત્વા દાનકાલે અન્તરાવિચ્છેદો ન કાતબ્બોતિ આહ ‘‘એકસમ્બન્ધાની’’તિ. આભિસમાચારિકેસુ વિનેતબ્બોતિ ઇમિના સેખિયવત્તાક્ખન્ધકવત્તેસુ, અઞ્ઞેસુ ચ સુક્કવિસ્સટ્ઠિઆદિલોકવજ્જસિક્ખાપદેસુ ચ સામણેરેહિ વત્તિતબ્બં, તત્થ અવત્તમાનો અલજ્જી દણ્ડકમ્મારહો ચ હોતીતિ દસ્સેતીતિ વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૩૪).

ઉરાદીનિ ઠાનાનિ નામ, સંવુતાદીનિ કરણાનિ નામ. અનુનાસિકન્તં કત્વા એકસમ્બન્ધં કત્વા દાનકાલે અન્તરા અટ્ઠત્વા વત્તબ્બં, વિચ્છિન્દિત્વા દાનકાલેપિ યથાવુત્તટ્ઠાને એવ વિચ્છેદો, અઞ્ઞત્ર ન વટ્ટતીતિ લિખિતં, અનુનાસિકન્તે દીયમાને ખલિત્વા ‘‘બુદ્ધં સરણં ગચ્છામી’’તિ મ-કારેન મિસ્સીભૂતે ખેત્તે ઓતિણ્ણત્તા વટ્ટતીતિ ઉપતિસ્સત્થેરો. મિસ્સં કત્વા વત્તું વટ્ટતિ, વચનકાલે પન અનુનાસિકટ્ઠાને વિચ્છેદં અકત્વા વત્તબ્બન્તિ ધમ્મસિરિત્થેરો. ‘‘એવં કમ્મવાચાયમ્પી’’તિ વુત્તં. ઉભતોસુદ્ધિયાવ વટ્ટતીતિ એત્થ મહાથેરો પતિતદન્તાદિકારણતાય અચતુરસ્સં કત્વા વદતિ, બ્યત્તસામણેરો સમીપે ઠિતો પબ્બજ્જાપેક્ખં બ્યત્તં વદાપેતિ, મહાથેરેન અવુત્તં વદાપેતીતિ ન વટ્ટતિ. કમ્મવાચાય ઇતરો ભિક્ખુ ચે વદતિ, વટ્ટતીતિ. સઙ્ઘો હિ કમ્મં કરોતિ, ન પુગ્ગલોતિ. ન, નાનાસીમપવત્તકમ્મવાચાસામઞ્ઞનયેન પટિક્ખિપિતબ્બત્તા. અથ થેરેન ચતુરસ્સં વુત્તં પબ્બજ્જાપેક્ખં વત્તું અસક્કોન્તં સામણેરો સયં વત્વા વદાપેતિ, ઉભતોસુદ્ધિ એવ હોતિ થેરેન વુત્તસ્સેવ વુત્તત્તા. ‘‘બુદ્ધં સરણં ગચ્છન્તો અસાધારણે બુદ્ધગુણં, ધમ્મં સરણં ગચ્છન્તો નિબ્બાનં, સઙ્ઘં સરણં ગચ્છન્તો સેક્ખધમ્મં અસેક્ખધમ્મઞ્ચ સરણં ગચ્છતી’’તિ અગ્ગહિતગ્ગહણવસેન યોજના કાતબ્બા. અઞ્ઞથા સરણત્તયસઙ્કરદોસો. સબ્બમસ્સ કપ્પિયાકપ્પિયન્તિ દસસિક્ખાપદવિનિમુત્તં પરામાસાપરામાસાદિભેદં. ‘‘આભિસમાચારિકેસુ વિનેતબ્બો’’તિ વચનતો સેખિયઉપજ્ઝાયવત્તાદિઆભિસમાચારિકસીલમનેન પૂરેતબ્બં. તત્થ ચારિત્તસ્સ અકરણે, વારિત્તસ્સ કરણે દણ્ડકમ્મારહો હોતી’’તિ દીપેતીતિ વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. મહાવગ્ગ ૩૪) આગતો.

અનુજાનામિ ભિક્ખવે સામણેરાનં દસ સિક્ખાપદાનીતિઆદીસુ સિક્ખિતબ્બાનિ પદાનિ સિક્ખાપદાનિ, સિક્ખાકોટ્ઠાસાતિ અત્થો. સિક્ખાય વા પદાનિ સિક્ખાપદાનિ, અધિસીલઅધિચિત્તઅધિપઞ્ઞાસિક્ખાનં અધિગમુપાયોતિ અત્થો. અત્થતો પન કામાવચરકુસલચિત્તસમ્પયુત્તા વિરતિયો, તંસમ્પયુત્તધમ્મા પનેત્થ તગ્ગહણેનેવ ગહેતબ્બા. પાણોતિ પરમત્થતો જીવિતિન્દ્રિયં, તસ્સ અતિપાતનં પબન્ધવસેન પવત્તિતું અદત્વા સત્થાદીહિ અતિક્કમ્મ અભિભવિત્વા પાતનં પાણાતિપાતો, પાણવધોતિ અત્થો. સો પન અત્થતો પાણે પાણસઞ્ઞિનો જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદકઉપક્કમસમુટ્ઠાપિકા વધકચેતનાવ, તસ્મા પાણાતિપાતા વેરમણિ, વેરહેતુતાય વેરસઙ્ખાતં પાણાતિપાતાદિપાપધમ્મં મણતિ નીહરતીતિ વિરતિ ‘‘વેરમણી’’તિ વુચ્ચતિ. વિરમતિ એતાયાતિ વા ‘‘વિરમતી’’તિ વત્તબ્બે નિરુત્તિનયેન ‘‘વેરમણી’’તિ સમાદાનવિરતિ વુત્તા. એસ નયો સેસેસુપિ.

અદિન્નસ્સ આદાનં અદિન્નાદાનં, થેય્યચેતના. અબ્રમ્હચરિયન્તિ અસેટ્ઠચરિયં, મગ્ગેનમગ્ગપટિપત્તિસમુટ્ઠાપિકા મેથુનચેતના. મુસાતિ અભૂતવત્થુ, તસ્સ વાદો અભૂતં ઞત્વાવ ભૂતતો વિઞ્ઞાપનચેતના મુસાવાદો. પિટ્ઠપૂવાદિનિબ્બત્તા સુરા ચેવ પુપ્ફાસવાદિભેદં મેરયઞ્ચ સુરામેરયં. તદેવ મદનીયટ્ઠેન મજ્જઞ્ચેવ પમાદકારણટ્ઠેન પમાદટ્ઠાનઞ્ચ, તં યાય ચેતનાય પિવતિ, તસ્સા એવં અધિવચનં.

અરુણુગ્ગમનતો પટ્ઠાય યાવ મજ્ઝન્હિકા, અયં અરિયાનં ભોજનસ્સ કાલો નામ, તદઞ્ઞો વિકાલો. ભુઞ્જિતબ્બટ્ઠેન ભોજનન્તિ ઇધ સબ્બં યાવકાલિકં વુચ્ચતિ, તસ્સ અજ્ઝોહરણં ઇધ ઉત્તરપદલોપેન ભોજનન્તિ અધિપ્પેતં. વિકાલે ભોજનં અજ્ઝોહરણં વિકાલભોજનં, વિકાલે વાયાવકાલિકસ્સ ભોજનં અજ્ઝોહરણં વિકાલભોજનન્તિપિ અત્થો ગહેતબ્બો, તં અત્થતો વિકાલે યાવકાલિકઅજ્ઝોહરણચેતનાવ.

સાસનસ્સ અનનુલોમત્તા વિસૂકં પટાણીભૂતં દસ્સનં ‘‘વિસૂકદસ્સનં, નચ્ચગીતાદિદસ્સનસવનાનઞ્ચેવ વટ્ટકયુદ્ધજૂતકીળાદિસબ્બકીળાનઞ્ચ નામં. દસ્સનન્તિ ચેત્થ પઞ્ચન્નમ્પિ વિઞ્ઞાણાનં યથાસકં વિસયસ્સ આલોચનસભાવતાય દસ્સનસદ્દેન સઙ્ગહેતબ્બત્તા સવનમ્પિ સઙ્ગહિતં. નચ્ચગીતવાદિતસદ્દેહિ ચેત્થ અત્તનો નચ્ચનગાયનાદીનિપિ સઙ્ગહિતાનીતિ દટ્ઠબ્બં.

માલાતિ બદ્ધમબદ્ધં વા પુપ્ફં, અન્તમસો સુત્તાદિમયમ્પિ અલઙ્કારત્થાય પિળન્ધિયમાનં માલાત્વેવ વુચ્ચતિ. ગન્ધન્તિ વાસચુણ્ણાદિવિલેપનતો અઞ્ઞં યં કિઞ્ચિ ગન્ધજાતં. વિલેપનન્તિ પિસિત્વા ગહિતં છવિરાગકરણઞ્ચેવ ગન્ધજાતઞ્ચ. ધારણં નામ પિળન્ધનં. મણ્ડનં નામ ઊનટ્ઠાનપૂરણં. ગન્ધવસેન, છવિરાગવસેન વા સાદિયનં વિભૂસનં નામ, માલાદીસુ વા ધારણાદીનિ યથાક્કમં યોજેતબ્બાનિ. તેસં ધારણાદીનં ઠાનં કારણં વીતિક્કમચેતના.

ઉચ્ચાતિ ઉચ્ચ-સદ્દેન સમાનત્થો નિપાતો. ઉચ્ચાસયનં વુચ્ચતિ પમાણાતિક્કન્તં આસન્દાદિ. મહાસયનં અકપ્પિયત્થરણેહિ અત્થતં સલોહિતવિતાનઞ્ચ. એતેસુ હિ આસનં સયનઞ્ચ ઉચ્ચાસયનમહાસયનસદ્દેહિ ગહિતાનિ ઉત્તરપદલોપેન. જાતરૂપરજતપટિગ્ગહણાતિ એત્થ રજતસદ્દેન દારુમાસકાદિ સબ્બં રૂપિયં સઙ્ગહિતં. મુત્તામણિઆદયોપેત્થ ધઞ્ઞક્ખેત્તવત્થાદયો ચ સઙ્ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બા. પટિગ્ગહણ-સદ્દેન પન પટિગ્ગાહાપનસાદિયનાનિપિ સઙ્ગહિતાનિ.

૧૪૯. સેનાસનગ્ગાહો ચ પટિપ્પસ્સમ્ભન્તીતિ ઇમિના વસ્સચ્છેદં દસ્સેતિ. ઉપસમ્પન્નાનમ્પિ પારાજિકસમાપત્તિયા સરણગમનાદિસામણેરભાવસ્સપિ વિનસ્સનતો સેનાસનગ્ગાહો ચ પટિપ્પસ્સમ્ભતિ, સઙ્ઘલાભમ્પિ તે ન લભન્તીતિ વેદિતબ્બં. પુરિમિકાય પુન સરણાનિ ગહિતાનીતિ સરણગહણેન સહ તદહેવસ્સ વસ્સૂપગમનમ્પિ દસ્સેતિ. પચ્છિમિકાય વસ્સાવાસિકન્તિ વસ્સાવાસિકલાભગ્ગહણદસ્સનમત્તમેવેતં, તતો પુરેપિ વા પચ્છાપિ વા વસ્સાવાસિકઞ્ચ ચીવરમાસેસુ સઙ્ઘે ઉપ્પન્નકાલચીવરઞ્ચ પુરિમિકાય ઉપગન્ત્વા અવિપન્નસીલો સામણેરો લભતિ એવ. સચે પચ્છિમિકાય ગહિતાનીતિ પચ્છિમિકાય વસ્સૂપગમનઞ્ચ છિન્નવસ્સતઞ્ચ દસ્સેતિ. તસ્સ હિ કાલચીવરલાભો ન પાપુણાતિ, તસ્મા ‘‘અપલોકેત્વા લાભો દાતબ્બો’’તિ વુત્તં. વસ્સાવાસિકલાભો પન યદિ સેનાસનસ્સામિકા દાયકા સેનાસનગુત્તત્થાય પચ્છિમિકાય ઉપગન્ત્વા વત્તં કત્વા અત્તનો સેનાસને વસન્તસ્સપિ વસ્સાવાસિકં દાતબ્બન્તિ વદન્તિ, અનપલોકેત્વાપિ દાતબ્બોવ. યં પન સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૧૦૮) ‘‘પચ્છિમિકાય વસ્સાવાસિકં લચ્છતીતિ પચ્છિમિકાય પુન વસ્સં ઉપગતત્તા લચ્છતી’’તિ વુત્તં, તમ્પિ વસ્સાવાસિકે દાયકાનં ઇમં અધિપ્પાયં નિસ્સાય વુત્તઞ્ચે, સુન્દરં, સઙ્ઘિકં, કાલચીવરમ્પિ સન્ધાય વુત્તઞ્ચે, ન યુજ્જતીતિ વેદિતબ્બં.

ન અજાનિત્વાતિ ‘‘સુરા’’તિ અજાનિત્વા પિવતો પાણાતિપાતાવેરમણિઆદિસબ્બસીલભેદં સરણભેદઞ્ચ ન આપજ્જતિ. અકુસલં પન સુરાપાનાવેરમણિસીલભેદો ચ હોતિ માલાદિધારણાદીસુ વિયાતિ દટ્ઠબ્બં. ઇતરાનીતિ વિકાલભોજનાવેરમણિઆદીનિ. તાનિપિ હિ સઞ્ચિચ્ચ વીતિક્કમન્તસ્સ તં તં ભિજ્જતિ એવ, ઇતરીતરેસં પન અભિજ્જનેન નાસનઙ્ગાનિ ન હોન્તિ. તેનેવ ‘‘એતેસુ ભિન્નેસૂ’’તિ ભેદવચનં વુત્તં.

અચ્ચયં દેસાપેતબ્બોતિ ‘‘અચ્ચયો મં ભન્તે અચ્ચાગમા’’તિઆદિના સઙ્ઘમજ્ઝે દેસાપેત્વા સરણસીલં દાતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો પારાજિકત્તા તેસં. તેનાહ ‘‘લિઙ્ગનાસનાય નાસેતબ્બો’’તિ. અયમેવ હિ નાસના ઇધાધિપ્પેતાતિ લિઙ્ગનાસનાકારણેહિ પાણાતિપાતાદીહિ અવણ્ણભાસનાદીનં સહ પતિતત્તા વુત્તં. નનુ ચ કણ્ટકસામણેરોપિ મિચ્છાદિટ્ઠિકો એવ, તસ્સ ચ હેટ્ઠા દણ્ડકમ્મનાસનાવ વુત્તા, ઇધ પન મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ લિઙ્ગનાસના વુચ્ચતિ, કો ઇમેસં ભેદોતિ ચોદનં મનસિ નિધાયાહ ‘‘સસ્સતુચ્છેદાનઞ્હિ અઞ્ઞતરદિટ્ઠિકો’’તિ. એત્થ ચાયં અધિપ્પાયો – યો હિ ‘‘અત્તા ઇસ્સરો’’તિ વા ‘‘નિચ્ચો ધુવો’’તિઆદિના વા ‘‘અત્તા ઉચ્છિજ્જિસ્સતિ વિનસ્સિસ્સતી’’તિઆદિના વા તિત્થિયપરિકપ્પિતં યં કિઞ્ચિ સસ્સતુચ્છેદદિટ્ઠિં દળ્હં ગહેત્વા વોહરતિ, તસ્સ સા પારાજિકટ્ઠાનં હોતિ, સો ચ લિઙ્ગનાસનાય નાસેતબ્બો. યો પન ઈદિસં દિટ્ઠિં અગ્ગહેત્વા સાસનિકોવ હુત્વા કેવલં બુદ્ધવચનાધિપ્પાયં વિપરીતતો ગહેત્વા ભિક્ખૂહિ ઓવદિયમાનોપિ અપ્પટિનિસ્સજ્જિત્વા વોહરતિ, તસ્સ સા દિટ્ઠિ પારાજિકં ન હોતિ, સો પન કણ્ટકનાસનાય એવ નાસેતબ્બોતિ વિમતિવિનોદનિયં. ઇમસ્મિં ઠાને સારત્થદીપનિયં દસસિક્ખાપદતો પટ્ઠાય વિત્થારતો વણ્ણના આગતા, સા પોરાણટીકાયં સબ્બસો પોત્થકં આરુળ્હા, તસ્મા ઇધ ન વિત્થારયિમ્હ.

૧૫૦. ‘‘અત્તનો પરિવેણન્તિ ઇદં પુગ્ગલિકં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. અયં પનેત્થ ગણ્ઠિપદકારાનં અધિપ્પાયો – વસ્સગ્ગેન પત્તસેનાસનન્તિ ઇમિના તસ્સ વસ્સગ્ગેન પત્તં સઙ્ઘિકસેનાસનં વુત્તં. અત્તનો પરિવેણન્તિ ઇમિનાપિ તસ્સેવ પુગ્ગલિકસેનાસનં વુત્તન્તિ. અયં પનેત્થ અમ્હાકં ખન્તિ – યત્થ વા વસતીતિ ઇમિના સઙ્ઘિકં વા હોતુ પુગ્ગલિકં વા, તસ્સ નિબદ્ધવસનકસેનાસનં વુત્તં. યત્થ વા પટિક્કમતીતિ ઇમિના પન યં આચરિયુપજ્ઝાયસ્સ વસનટ્ઠાનં ઉપટ્ઠાનાદિનિમિત્તં નિબદ્ધં પવિસતિ, તં આચરિયુપજ્ઝાયાનં પવિસનટ્ઠાનં વુત્તં, તસ્મા તદુભયં દસ્સેતું ‘‘ઉભયેનપિ અત્તનો પરિવેણઞ્ચ વસ્સગ્ગેન પત્તસેનાસનઞ્ચ વુત્ત’’ન્તિ આહ. તત્થ અત્તનો પરિવેણન્તિ ઇમિના આચરિયુપજ્ઝાયાનં નિવાસનટ્ઠાનં દસ્સિતં, વસ્સગ્ગેન પત્તસેનાસનન્તિ ઇમિના પન તસ્સ વસનટ્ઠાનં, તસ્મા તદુભયમ્પિ સઙ્ઘિકં વા હોતુ પુગ્ગલિકં વા, આવરણં કાતબ્બમેવાતિ. મુખદ્વારિકન્તિ મુખદ્વારેન ભુઞ્જિતબ્બં. દણ્ડકમ્મં કત્વાતિ દણ્ડકમ્મં યોજેત્વા. દણ્ડેન્તિ વિનેન્તિ એતેનાતિ દણ્ડો, સોયેવ કત્તબ્બત્તા કમ્મન્તિ દણ્ડકમ્મં, આવરણાદિ. દણ્ડકમ્મમસ્સ કરોથાતિ અસ્સ દણ્ડકમ્મં યોજેથ આણાપેથ. દણ્ડકમ્મન્તિ વા નિગ્ગહકમ્મં, તસ્મા નિગ્ગહમસ્સ કરોથાતિ વુત્તં હોતિ. એસ નયો સબ્બત્થ ઈદિસેસુ ઠાનેસુ.

સેનાસનગ્ગાહો ચ પટિપ્પસ્સમ્ભન્તીતિ ઇમિના છિન્નવસ્સો હોતીતિ દીપેતિ. સચે આકિણ્ણદોસોવ હોતિ, આયતિં સંવરે ન તિટ્ઠતિ, નિક્કડ્ઢિતબ્બોતિ એત્થ સચે યાવતતિયં વુચ્ચમાનો ન ઓરમતિ, સઙ્ઘં અપલોકેત્વા નાસેતબ્બો, પુન પબ્બજ્જં યાચમાનોપિ અપલોકેત્વા પબ્બાજેતબ્બોતિ વદન્તિ. પચ્છિમિકાય વસ્સાવાસિકં લચ્છતીતિ પચ્છિમિકાય પુન વસ્સં ઉપગતત્તા લચ્છતિ. અપલોકેત્વા લાભો દાતબ્બોતિ છિન્નવસ્સતાય વુત્તં. ઇતરાનિ પઞ્ચ સિક્ખાપદાનીતિ વિકાલભોજનાદીનિ પઞ્ચ. અચ્ચયં દેસાપેતબ્બોતિ ‘‘અચ્ચયો મં ભન્તે અચ્ચાગમા’’તિઆદિના નયેન દેસાપેતબ્બોતિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૧૦૮) વુત્તં.

ઇતિ વિનયસઙ્ગહસંવણ્ણનાભૂતે વિનયાલઙ્કારે

પબ્બજ્જાવિનિચ્છયકથાલઙ્કારો નામ

દ્વાવીસતિમો પરિચ્છેદો.

ઉપસમ્પદાવિનિચ્છયકથા

એવં પબ્બજ્જાવિનિચ્છયં કથેત્વા તદનન્તરં ઉપસમ્પદાવિનિચ્છયો કથેતબ્બો, એવં સન્તેપિ અટ્ઠકથાયં ઉપસમ્પદાવિનિચ્છયકથા પાળિવણ્ણનાવસેનેવ આગતા, નો પાળિમુત્તકવિનિચ્છયવસેન, ઇમસ્સ પન પકરણસ્સ પાળિમુત્તકવિનિચ્છયકથાભૂતત્તા તમકથેત્વા નિસ્સયવિનિચ્છયો એવ આચરિયેન કથિતો, મયં પન ઉપસમ્પદાવિનિચ્છયસ્સ અતિસુખુમત્તા અતિગમ્ભીરત્તા સુદુલ્લભત્તા સાસનાનુગ્ગહત્થં આચરિયેન અવુત્તમ્પિ સમન્તપાસાદિકતો નીહરિત્વા વિમતિવિનોદનીઆદિપ્પકરણેસુ આગતવિનિચ્છયેન અલઙ્કરિત્વા તં વિનિચ્છયં કથયિસ્સામ.

તેન ખો પન સમયેનાતિ યેન સમયેન ભગવતા ‘‘ન ભિક્ખવે અનુપજ્ઝાયકો’’તિઆદિસિક્ખાપદં અપઞ્ઞત્તં હોતિ, તેન સમયેન. અનુપજ્ઝાયકન્તિ ઉપજ્ઝં અગાહાપેત્વા સબ્બેન સબ્બં ઉપજ્ઝાયવિરહિતં, એવં ઉપસમ્પન્ના નેવ ધમ્મતો ન આમિસતો સઙ્ગહં લભન્તિ, તે પરિહાયન્તિયેવ, ન વડ્ઢન્તિ. ન ભિક્ખવે અનુપજ્ઝાયકોતિ ઉપજ્ઝં અગાહાપેત્વા નિરુપજ્ઝાયકો ન ઉપસમ્પાદેતબ્બો, યો ઉપસમ્પાદેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિતો પટ્ઠાય એવં ઉપસમ્પાદેન્તસ્સ આપત્તિ હોતિ, કમ્મં પન ન કુપ્પતિ. કેચિ ‘‘કુપ્પતી’’તિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં. ‘‘સઙ્ઘેન ઉપજ્ઝાયેના’’તિઆદીસુપિ ઉભતોબ્યઞ્જનકુપજ્ઝાયપરિયોસાનેસુ એસેવ નયો.

અપત્તકા હત્થેસુ પિણ્ડાય ચરન્તીતિ યો હત્થેસુ પિણ્ડો લબ્ભતિ, તદત્થાય ચરન્તિ. સેય્યથાપિ તિત્થિયાતિ યથા આજીવકનામકા તિત્થિયા. સૂપબ્યઞ્જનેહિ મિસ્સેત્વા હત્થેસુ ઠપિતપિણ્ડમેવ હિ તે ભુઞ્જન્તિ. આપત્તિ દુક્કટસ્સાતિ એવં ઉપસમ્પાદેન્તસ્સેવ આપત્તિ હોતિ, કમ્મં પન ન કુપ્પતિ, અચીવરકાદિવત્થૂસુપિ એસેવ નયો.

યાચિતકેનાતિ ‘‘યાવ ઉપસમ્પદં કરોમ, તાવ દેથા’’તિ યાચિત્વા ગહિતેન, તાવકાલિકેનાતિ અત્થો. ઈદિસેન હિ પત્તેન વા ચીવરેન વા પત્તચીવરેન વા ઉપસમ્પાદેન્તસ્સેવ આપત્તિ હોતિ, કમ્મં પન ન કુપ્પતિ, તસ્મા પરિપુણ્ણપત્તચીવરોવ ઉપસમ્પાદેતબ્બો. સચે તસ્સ નત્થિ, આચરિયુપજ્ઝાયા ચસ્સ દાતુકામા હોન્તિ, અઞ્ઞે વા ભિક્ખૂ, નિરપેક્ખેહિ વિસ્સજ્જેત્વા અધિટ્ઠાનૂપગં પત્તચીવરં દાતબ્બં.

ગોત્તેનપિ અનુસ્સાવેતુન્તિ ‘‘મહાકસ્સપસ્સ ઉપસમ્પદાપેક્ખો’’તિ એવં ગોત્તં વત્વા અનુસ્સાવેતું અનુજાનામીતિ અત્થો. દ્વે એકાનુસ્સાવનેતિ દ્વે એકતો અનુસ્સાવને, એકેન એકસ્સ, અઞ્ઞેન ઇતરસ્સાતિ એવં દ્વીહિ વા આચરિયેહિ એકેન વા એકક્ખણે કમ્મવાચં અનુસ્સાવેન્તેહિ ઉપસમ્પાદેતું અનુજાનામીતિ અત્થો. દ્વે તયો એકાનુસ્સાવને કાતું, તઞ્ચ ખો એકેન ઉપજ્ઝાયેનાતિ દ્વે વા તયો વા જને પુરિમનયેનેવ એકતો અનુસ્સાવને કાતું અનુજાનામિ, તઞ્ચ ખો અનુસ્સાવનકિરિયં એકેન ઉપજ્ઝાયેન અનુજાનામીતિ અત્થો. તસ્મા એકેન આચરિયેન દ્વે વા તયો વા અનુસ્સાવેતબ્બા. દ્વીહિ વા તીહિ વા આચરિયેહિ વિસું વિસું એકેન એકસ્સાતિ એવં એકપ્પહારેનેવ દ્વે તિસ્સો વા કમ્મવાચા કાતબ્બા. સચે પન નાનાચરિયા નાનુપજ્ઝાયા હોન્તિ, તિસ્સત્થેરો સુમનત્થેરસ્સ સદ્ધિવિહારિકં, સુમનત્થેરો તિસ્સત્થેરસ્સ સદ્ધિવિહારિકં અનુસ્સાવેતિ, અઞ્ઞમઞ્ઞઞ્ચ ગણપૂરકા હોન્તિ, વટ્ટતિ. સચે નાનુપજ્ઝાયા હોન્તિ, એકો આચરિયો હોતિ, ‘‘ન ત્વેવ નાનુપજ્ઝાયેના’’તિ પટિક્ખિત્તત્તા ન વટ્ટતિ. ઇદં સન્ધાય હિ એસ પટિક્ખેપો.

પઠમં ઉપજ્ઝં ગાહાપેતબ્બોતિ એત્થ વજ્જાવજ્જં ઉપનિજ્ઝાયતીતિ ઉપજ્ઝા, તં ઉપજ્ઝં ‘‘ઉપજ્ઝાયો મે, ભન્તે, હોહી’’તિ એવં વદાપેત્વા ગાહાપેતબ્બો. વિત્થાયન્તીતિ વિત્થદ્ધગત્તા હોન્તિ. યં જાતન્તિ યં તવ સરીરે જાતં નિબ્બત્તં વિજ્જમાનં, તં સઙ્ઘમજ્ઝે પુચ્છન્તે સન્તં અત્થીતિ વત્તબ્બન્તિઆદિ. ઉલ્લુમ્પતુ મન્તિ ઉદ્ધરતુ મં.

તાવદેવાતિ ઉપસમ્પન્નસમનન્તરમેવ. છાયા મેતબ્બાતિ એકપોરિસા વા દ્વિપોરિસા વાતિ છાયા મેતબ્બા. ઉતુપ્પમાણં આચિક્ખિતબ્બન્તિ ‘‘વસ્સાનો હેમન્તો ગિમ્હો’’તિ ઉતુપ્પમાણં આચિક્ખિતબ્બં. એત્થ ચ ઉતુયેવ ઉતુપ્પમાણં. સચે વસ્સાનાદયો અપરિપુણ્ણા હોન્તિ, યત્તકેહિ દિવસેહિ યસ્સ યો ઉતુ અપરિપુણ્ણો, તે દિવસે સલ્લક્ખેત્વા સો દિવસભાગો આચિક્ખિતબ્બો. અથ વા ‘‘અયં નામ ઉતુ, સો ચ ખો પરિપુણ્ણો અપરિપુણ્ણો વા’’તિ એવં ઉતુપ્પમાણં આચિક્ખિતબ્બં, ‘‘પુબ્બણ્હો વા સાયન્હો વા’’તિ એવં દિવસભાગો આચિક્ખિતબ્બો. સઙ્ગીતીતિ ઇદમેવ સબ્બં એકતો કત્વા ‘‘ત્વં કિં લભસિ, કા તે છાયા, કિં ઉતુપ્પમાણં, કો દિવસભાગો’’તિ પુટ્ઠો ‘‘ઇદં નામ લભામિ વસ્સં વા હેમન્તં વા ગિમ્હં વા, અયં મે છાયા, ઇદં ઉતુપ્પમાણં, અયં દિવસભાગોતિ વદેય્યાસી’’તિ એવં આચિક્ખિતબ્બં.

ઓહાયાતિ છડ્ડેત્વા. દુતિયં દાતુન્તિ ઉપસમ્પદમાળકતો પરિવેણં ગચ્છન્તસ્સ દુતિયકં દાતું અનુજાનામિ, ચત્તારિ ચ અકરણીયાનિ આચિક્ખિતુન્તિ અત્થો. પણ્ડુપલાસોતિ પણ્ડુવણ્ણો પત્તો. બન્ધના પવુત્તોતિ વણ્ટતો પતિતો. અભબ્બો હરિતત્થાયાતિ પુન હરિતો ભવિતું અભબ્બો. પુથુસિલાતિ મહાસિલા. અયં સમન્તપાસાદિકતો નીહરિત્વા આભતો ઉપસમ્પદાવિનિચ્છયો.

અનુપજ્ઝાયાદિવત્થૂસુ સિક્ખાપદં અપઞ્ઞત્તન્તિ ‘‘ન અનુપજ્ઝાયકો ઉપસમ્પાદેતબ્બો’’તિ (મહાવ. ૧૧૭) ઇધેવ પઞ્ઞાપિયમાનં સિક્ખાપદં સન્ધાય વુત્તં. કમ્મં પન ન કુપ્પતીતિ ઇદં ઉપજ્ઝાયાભાવેપિ ‘‘ઇત્થન્નામસ્સ ઉપસમ્પદાપેક્ખા ઇત્થન્નામેન ઉપજ્ઝાયેના’’તિ મતસ્સ વા વિબ્ભન્તસ્સ વા પુરાણઉપજ્ઝાયસ્સ, અઞ્ઞસ્સ વા યસ્સ કસ્સચિ અવિજ્જમાનસ્સપિ નામેન સબ્બત્થ ઉપજ્ઝાયકિત્તનસ્સ કતત્તા વુત્તં. યદિ હિ ઉપજ્ઝાયકિત્તનં ન કરેય્ય, ‘‘પુગ્ગલં ન પરામસતી’’તિ વુત્તકમ્મવિપત્તિ એવ સિયા. તેનેવ પાળિયં (મહાવ. ૧૧૭) ‘‘અનુપજ્ઝાયક’’ન્તિ વુત્તં, અટ્ઠકથાયમ્પિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૧૭) અસ્સ ‘‘ઉપજ્ઝાયં અકિત્તેત્વા’’તિ અવત્વા ‘‘ઉપજ્ઝાયં અગાહાપેત્વા સબ્બેન સબ્બં ઉપજ્ઝાયવિરહિતં’’ ઇચ્ચેવ અત્થો વુત્તો. પાળિયં સઙ્ઘેન ઉપજ્ઝાયેનાતિ ‘‘અયં ઇત્થન્નામો સઙ્ઘસ્સ ઉપસમ્પદાપેક્ખો, ઇત્થન્નામો સઙ્ઘં ઉપસમ્પદં યાચતિ સઙ્ઘેન ઉપજ્ઝાયેના’’તિ એવં કમ્મવાચાય સઙ્ઘમેવ ઉપજ્ઝાયં કિત્તેત્વાતિ અત્થો. એવં ગણેન ઉપજ્ઝાયેનાતિ એત્થાપિ ‘‘અયં ઇત્થન્નામો ગણસ્સ ઉપસમ્પદાપેક્ખો’’તિઆદિના યોજના વેદિતબ્બા. એવં વુત્તેપિ કમ્મં ન કુપ્પતિ એવ દુક્કટસ્સેવ વુત્તત્તા, અઞ્ઞથા ‘‘સો ચ પુગ્ગલો અનુપસમ્પન્નો’’તિ વદેય્ય. તેનાહ ‘‘સઙ્ઘેના’’તિઆદિ. તત્થ પણ્ડકાદિઉપજ્ઝાયેહિ કરિયમાનેસુ કમ્મેસુ પણ્ડકાદિકે વિનાવ યદિ પઞ્ચવગ્ગાદિગણો પૂરતિ, કમ્મં ન કુપ્પતિ, ઇતરથા કુપ્પતીતિ વેદિતબ્બં.

અપત્તચીવરવત્થૂસુપિ પત્તચીવરાનં અભાવેપિ ‘‘પરિપુણ્ણસ્સ પત્તચીવર’’ન્તિ કમ્મવાચાય સાવિતત્તા કમ્મકોપં અવત્વા દુક્કટમેવ વુત્તં. ઇતરથા સાવનાય હાપનતો કમ્મકોપો એવ સિયા. કેચિ પન ‘‘પઠમં અનુઞ્ઞાતકમ્મવાચાયં ઉપસમ્પન્ના વિય ઇદાનિપિ ‘પરિપુણ્ણસ્સ પત્તચીવર’ન્તિ અવત્વા કમ્મવાચાય ઉપસમ્પન્નાપિ સૂપસમ્પન્ના એવા’’તિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં. અનુઞ્ઞાતકાલતો પટ્ઠાય હિ અપરામસનં સાવનાય હાપનવિપત્તિ એવ હોતિ ‘‘ઇત્થન્નામો સઙ્ઘં ઉપસમ્પદં યાચતી’’તિ પદસ્સ હાપને વિય. તમ્પિ હિ પચ્છા અનુઞ્ઞાતં, ‘‘સઙ્ઘં, ભન્તે, ઉપસમ્પદં યાચામી’’તિઆદિવાક્યેન અયાચેત્વા તમ્પિ ઉપસમ્પાદેન્તો ‘‘અયં ઇત્થન્નામો સઙ્ઘં ઉપસમ્પદં યાચતી’’તિ વત્વાવ યદિ કમ્મવાચં કરોતિ, કમ્મં સુકતમેવ હોતિ. નો ચે, વિપન્નં. સબ્બપચ્છા હિ અનુઞ્ઞાતકમ્મવાચતો કિઞ્ચિપિ પરિહાપેતું ન વટ્ટતિ, સાવનાય હાપનમેવ હોતિ, અઞ્ઞે વા ભિક્ખૂ દાતુકામા હોન્તીતિ સમ્બન્ધો, અયમેત્થ વિમતિવિનોદનિયા (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૧૧૭) આભતો વિનિચ્છયો. સારત્થદીપનીવિનિચ્છયો પન ઇધેવ અન્તોગધા હોતિ અપ્પતરત્તા અવિસેસત્તા ચ.

વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. મહાવગ્ગ ૧૧૭) પન ‘‘કેચિ કુપ્પતીતિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બ’’ન્તિ યં વુત્તં, તં ‘‘પઞ્ચવગ્ગકરણીયઞ્ચે, ભિક્ખવે, કમ્મં, ભિક્ખુનિપઞ્ચમો કમ્મં કરેય્ય, અકમ્મં ન ચ કરણીય’’ન્તિઆદિના (મહાવ. ૩૯૦) નયેન વુત્તત્તા પણ્ડકાનં ગણપૂરણભાવે એવ કમ્મં કુપ્પતિ, ન સબ્બન્તિ કત્વા સુવુત્તં, ઇતરથા ‘‘પણ્ડકુપજ્ઝાયેન કમ્મં કરેય્ય, અકમ્મં ન ચ કરણીય’’ન્તિઆદિકાય પાળિયા ભવિતબ્બં સિયા. યથા અપરિપુણ્ણપત્તચીવરસ્સ ઉપસમ્પાદનકાલે કમ્મવાચાયં ‘‘પરિપુણ્ણસ્સ પત્તચીવર’’ન્તિ અસન્તં વત્થું કિત્તેત્વા ઉપસમ્પદાય કતાય તસ્મિં અસન્તેપિ ઉપસમ્પદા રુહતિ, એવં ‘‘અયં બુદ્ધરક્ખિતો આયસ્મતો ધમ્મરક્ખિતસ્સ ઉપસમ્પદાપેક્ખો’’તિ અવત્થું પણ્ડકુપજ્ઝાયાદિં, અસન્તં વા વત્થું કિત્તેત્વા કતાયપિ ગણપૂરકાનમત્થિતાય ઉપસમ્પદા રુહતેવ. ‘‘ન, ભિક્ખવે, પણ્ડકુપજ્ઝાયેન ઉપસમ્પાદેતબ્બો, યો ઉપસમ્પાદેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સ, સો ચ પુગ્ગલો અનુપસમ્પન્નો’’તિઆદિવચનસ્સ અભાવા અયમત્થો સિદ્ધોવ હોતિ. ન હિ બુદ્ધા વત્તબ્બયુત્તં ન વદન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘યો પન ભિક્ખુ જાનં ઊનવીસતિવસ્સં …પે… સો ચ પુગ્ગલો અનુપસમ્પન્નો’’તિઆદિ (પાચિ. ૪૦૩). તથા ‘‘બ્યત્તેન ભિક્ખુના પટિબલેન સઙ્ઘો ઞાપેતબ્બો’’તિ (મહાવ. ૭૧) વચનતો થેય્યસંવાસકાદિઆચરિયેહિ અનુસ્સાવનાય કતાય ઉપસમ્પદા ન રુહતિ તેસં અભિક્ખુત્તાતિ વચનમ્પિ ન ગહેતબ્બં.

કિઞ્ચ ભિય્યો – ‘‘ઇમાનિ ચત્તારિ કમ્માનિ પઞ્ચહાકારેહિ વિપજ્જન્તી’’તિઆદિના (પરિ. ૪૮૨) નયેન કમ્માનં સમ્પત્તિવિપત્તિયા કથિયમાનાય ‘‘સત્તહિ આકારેહિ કમ્માનિ વિપજ્જન્તિ વત્થુતો વા ઞત્તિતો વા અનુસ્સાવનતો વા સીમતો વા પરિસતો વા ઉપજ્ઝાયતો વા આચરિયતો વા’’તિ અકથિતત્તા ન ગહેતબ્બં. ‘‘પરિસતો વા’’તિ વચનેન આચરિયુપજ્ઝાયાનં વા સઙ્ગહો કતોતિ ચે? ન, ‘‘દ્વાદસહિ આકારેહિ પરિસતો કમ્માનિ વિપજ્જન્તી’’તિ એતસ્સ વિભઙ્ગે તેસમનામટ્ઠત્તા, અયમત્થો યસ્મા તત્થ તત્થ સરૂપેન વુત્તપાળિવસેનેવ સક્કા જાનિતું, તસ્મા નયમુખં દસ્સેત્વા સંખિત્તોતિ અયમસ્સ યુત્તિગવેસનાતિ વુત્તં.

તત્રિદં વિચારેતબ્બં – અનુપજ્ઝાયકં ઉપસમ્પાદેન્તા તે ભિક્ખૂ યથાવુત્તનયેન અભૂતં વત્થું કિત્તયિંસુ, ઉદાહુ મુસાવાદભયા તાનેવ પદાનિ ન સાવેસુન્તિ. કિઞ્ચેત્થ – યદિ તાવ ઉપજ્ઝાયાભાવતો ન સાવેસું, ‘‘પુગ્ગલં ન પરામસતી’’તિ વુત્તવિપત્તિપ્પસઙ્ગો હોતિ, અથ સાવેસું, મુસાવાદો નેસં ભવતીતિ? વુચ્ચતે – સાવેસુંયેવ યથાવુત્તવિપત્તિપ્પસઙ્ગભયા, ‘‘કમ્મં પન ન કુપ્પતી’’તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તત્તા ચ. ન, મુસાવાદસ્સ અસમ્ભવતો, મુસાવાદેનપિ કમ્મસમ્ભવતો ચ. ન હિ સક્કા મુસાવાદેન કમ્મવિપત્તિસમ્પત્તિં કાતુન્તિ. તસ્મા ‘‘અનુપજ્ઝાયકં ઉપસમ્પાદેન્તી’’તિ વચનસ્સ ચ ઉભયદોસવિનિમુત્તો અત્થો પરિયેસિતબ્બો.

અયઞ્ચેત્થ યુત્તિ – યથા પુબ્બે પબ્બજ્જુપસમ્પદુપજ્ઝાયેસુ વિજ્જમાનેસુપિ ઉપજ્ઝાયગ્ગહણક્કમેન અગ્ગહિતત્તા ‘‘તેન ખો પન સમયેન ભિક્ખૂ અનુપજ્ઝાયક’’ન્તિઆદિ વુત્તં, તથા ઇધાપિ ઉપજ્ઝાયસ્સ વિજ્જમાનસ્સેવ સતો અગ્ગહિતત્તા ‘‘અનુપજ્ઝાયકં ઉપસમ્પાદેન્તી’’તિ વુત્તં. કમ્મવાચાચરિયેન પન ‘‘ગહિતો તેન ઉપજ્ઝાયો’’તિ સઞ્ઞાય ઉપજ્ઝાયં કિત્તેત્વા કમ્મવાચં સાવેતબ્બં. કેનચિ વા કારણેન કાયસામગ્ગિં અદેન્તસ્સ ઉપજ્ઝાયસ્સ છન્દં ગહેત્વા કમ્મવાચં સાવેતિ, ઉપજ્ઝાયો વા ઉપસમ્પદાપેક્ખસ્સ ઉપજ્ઝં દત્વા પચ્છા ઉપસમ્પન્ને તસ્મિં તાદિસે વત્થુસ્મિં સમનુયુઞ્જિયમાનો વા અસમનુયુઞ્જિયમાનો વા ઉપજ્ઝાયદાનતો પુબ્બે એવ સામણેરો પટિજાનાતિ, સિક્ખાપચ્ચક્ખાતકો વા અન્તિમવત્થુઅજ્ઝાપન્નકો વા પટિજાનાતિ, છન્દહારકાદયો વિય ઉપજ્ઝાયો વા અઞ્ઞસીમાગતો હોતિ. કમ્મવાચા રુહતીતિ વત્વા ‘‘અનુજાનામિ ભિક્ખવે પચ્ચન્તિમેસુ જનપદેસુ વિનયધરપઞ્ચમેન ગણેન ઉપસમ્પદ’’ન્તિ વુત્તત્તા. કેચિ ‘‘વિનયધરપઞ્ચમેન ઉપજ્ઝાયેન સન્નિહિતેનેવ ભવિતબ્બ’’ન્તિ વદન્તીતિ પોરાણગણ્ઠિપદે વુત્તં. સો ચ પાઠો અપ્પમાણો મજ્ઝિમેસુ જનપદેસુ તસ્સ વચનસ્સાભાવતો. અસન્નિહિતેપિ ઉપજ્ઝાયે કમ્મવાચા રુહતીતિ આપજ્જતીતિ ચે? ન. કસ્મા? કમ્મસમ્પત્તિયં ‘‘પુગ્ગલં પરામસતી’’તિ વુત્તપાઠોવ નો પમાણં. ન હિ તત્થ અસન્નિહિતો ઉપજ્ઝાયસઙ્ખાતો પુગ્ગલો પરામસનં અરહતિ, તસ્મા તત્થ સઙ્ઘપરામસનં વિય પુગ્ગલપરામસનં વેદિતબ્બં. સઙ્ઘેન ગણેન ઉપજ્ઝાયેન ઉપસમ્પાદેન્તિ તેસં અત્થતો પુગ્ગલત્તા, પણ્ડકાદિઉપજ્ઝાયેન ઉપસમ્પાદેન્તિ ઉપસમ્પાદનકાલે અવિદિતત્તાતિ પોરાણા.

અપત્તચીવરં ઉપસમ્પાદેન્તીતિ કમ્મવાચાચરિયો ‘‘પરિપુણ્ણસ્સ પત્તચીવર’’ન્તિ સઞ્ઞાય, કેવલં અત્થસમ્પત્તિં અનપેક્ખિત્વા સન્તપદનીહારેન વા ‘‘પરિપુણ્ણસ્સ પત્તચીવર’’ન્તિ કમ્મવાચં સાવેતિ. યથા એતરહિ મતવિપ્પવુત્તમાતાપિતિકોપિ ‘‘અનુઞ્ઞાતોસિ માતાપિતૂહી’’તિ પુટ્ઠો ‘‘આમ ભન્તે’’તિ વદતિ, કિં બહુના? અયં પનેત્થ સારો – ‘‘તસ્મિં સમયે ચત્તારિ કમ્માનિ પઞ્ચહાકારેહિ વિપજ્જન્તી’’તિ લક્ખણસ્સ ન તાવ પઞ્ઞત્તત્તા અનુપજ્ઝાયકાદિં ઉપસમ્પાદેન્તિ. વજ્જનીયપુગ્ગલાનં અવુત્તત્તા પણ્ડકુપજ્ઝાયાદિં ઉપસમ્પાદેન્તિ, તેરસન્તરાયપુચ્છાય અદસ્સનત્તા અપત્તચીવરકં ઉપસમ્પાદેન્તિ, ‘‘અનુજાનામિ ભિક્ખવે ઞત્તિચતુત્થેન કમ્મેન ઉપસમ્પાદેતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૬૯) એવં સબ્બપઠમં અનુઞ્ઞાતાય કમ્મવાચાય ‘‘પરિપુણ્ણસ્સ પત્તચીવર’’ન્તિ અવચનમેત્થ સાધકન્તિ વેદિતબ્બં. તઞ્હિ વચનં અનુક્કમેનાનુઞ્ઞાતન્તિ.

ઇદં તાવ સબ્બથા હોતુ, ‘‘મૂગં પબ્બાજેન્તિ બધિરં પબ્બાજેન્તી’’તિ ઇદં કથં સમ્ભવિતુમરહતિ આદિતો પટ્ઠાય ‘‘અનુજાનામિ ભિક્ખવે ઇમેહિ તીહિ સરણગમનેહિ પબ્બજ્જ’’ન્તિઆદિના અનુઞ્ઞાતત્તાતિ? વુચ્ચતે – ‘‘એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, પબ્બાજેતબ્બોતિ, એવં વદેહીતિ વત્તબ્બો…પે… તતિયમ્પિ સઙ્ઘં સરણં ગચ્છામી’’તિ એત્થ ‘‘એવં વદેહીતિ વત્તબ્બો’’તિ ઇમસ્સ વચનસ્સ મિચ્છા અત્થં ગહેત્વા મૂગં પબ્બાજેસું. ‘‘એવં વદેહી’’તિ તં પબ્બજ્જાપેક્ખં આણાપેત્વા સયં ઉપજ્ઝાયેન વત્તબ્બો ‘‘તતિયમ્પિ સઙ્ઘં સરણં ગચ્છામી’’તિ, સો પબ્બજ્જાપેક્ખા તથા આણત્તો ઉપજ્ઝાયવચનસ્સ અનુ અનુ વદતુ વા મા વા, તત્થ તત્થ ભગવા ‘‘કાયેન વિઞ્ઞાપેતિ, વાચાય વિઞ્ઞાપેતિ, કાયેન વાચાય વિઞ્ઞાપેતિ, ગહિતો હોતિ ઉપજ્ઝાયો. દિન્નો હોતિ છન્દો, દિન્ના હોતિ પારિસુદ્ધિ, દિન્ના હોતિ પવારણા’’તિ વદતિ. તદનુમાનેન વા કાયેન તેન પબ્બજ્જાપેક્ખેન વિઞ્ઞત્તં હોતિ સરણગમનન્તિ વા લોકેપિ કાયેન વિઞ્ઞાપેન્તો એવં વદતીતિ વુચ્ચતિ, તં પરિયાયં ગહેત્વા મૂગં પબ્બાજેન્તીતિ વેદિતબ્બં. પોરાણગણ્ઠિપદે ‘‘મૂગં કથં પબ્બાજેન્તીતિ પુચ્છં કત્વા તસ્સ કાયપસાદસમ્ભવતો કાયેન પહારં દત્વા હત્થમુદ્દાય વિઞ્ઞાપેત્વા પબ્બાજેસુ’’ન્તિ વુત્તં. કિં બહુના?

અયં પનેત્થ સારો – યથા પુબ્બે પબ્બજ્જાધિકારે વત્તમાને પબ્બજ્જાભિલાપં ઉપચ્છિન્દિત્વા ‘‘પણ્ડકો, ભિક્ખવે, અનુપસમ્પન્નો ન ઉપસમ્પાદેતબ્બો’’તિઆદિના (મહાવ. ૧૦૯) નયેન ઉપસમ્પદવસેનેવ અભિલાપો કતો. થેય્યસંવાસકપદે અસમ્ભવતો કિઞ્ચાપિ સો ન કતો, પબ્બજ્જાવ તત્થ કતા, સબ્બત્થ પન ઉપસમ્પદાભિલાપેન અધિપ્પેતા તદનુભાવતો ઉપસમ્પદાય, પબ્બજ્જાય વારિતાય ઉપસમ્પદા વારિતા હોતીતિ કત્વા, તથા ઇધ ઉપસમ્પદાધિકારે વત્તમાને ઉપસમ્પદાભિલાપં ઉપચ્છિન્દિત્વા ઉપસમ્પદમેવ સન્ધાય પબ્બજ્જાભિલાપો કતોતિ વેદિતબ્બો. કામં સો ન કત્તબ્બો, મૂગપદે અસમ્ભવતો તસ્સ વસેન આદિતો પટ્ઠાય ઉપસમ્પદાભિલાપોવ કત્તબ્બો વિય દિસ્સતિ, તથાપિ તસ્સેવ મૂગપદસ્સ વસેન આદિતો પટ્ઠાય પબ્બજ્જાભિલાપોવ કતો મિચ્છાગહણનિવારણત્થં. કથં? ‘‘મૂગો, ભિક્ખવે, અપત્તો ઓસારણં, તઞ્ચે સઙ્ઘો ઓસારેતિ, સોસારિતો’’તિ (મહાવ. ૩૯૬) વચનતો હિ મૂગો ઉપસમ્પન્નો હોતીતિ સિદ્ધં, સો કેવલં ઉપસમ્પન્નોવ હોતિ, ન પન પબ્બજિતો તસ્સ પબ્બજ્જાય અસમ્ભવતોતિ મિચ્છાગાહો હોતિ, તં પરિવજ્જાપેત્વા યો ઉપસમ્પન્નો, સો પબ્બજિતોવ હોતિ. પબ્બજિતો પન અત્થિ કોચિ ઉપસમ્પન્નો, અત્થિ કોચિ અનુપસમ્પન્નોતિ ઇમં સમ્માગાહં ઉપ્પાદેતિ ભગવાતિ વેદિતબ્બં.

અપિચ તેસં હત્થચ્છિન્નાદીનં પબ્બજિતાનં સુપબ્બજિતભાવદીપનત્થં, પબ્બજ્જાભાવસઙ્કાનિવારણત્થઞ્ચેત્થ પબ્બજ્જાભિલાપો કતો. કથં? ‘‘ન, ભિક્ખવે, હત્થચ્છિન્નો પબ્બાજેતબ્બો’’તિઆદિના (મહાવ. ૧૧૯) પટિક્ખેપેન, ‘‘પબ્બજિતા સુપબ્બજિતા’’તિ વુત્તટ્ઠાનાભાવેન ચ તેસં પબ્બજ્જાભાવસઙ્કા ભવેય્ય, યથા પસઙ્કા ભવે, તથા પસઙ્કં ઠપેય્ય. ખન્ધકે ઉપસમ્પદં સન્ધાય ‘‘હત્થચ્છિન્નો, ભિક્ખવે, અપત્તો ઓસારણં, તઞ્ચે સઙ્ઘો ઓસારેતિ, સોસારિતો’’તિઆદિના (મહાવ. ૩૯૬) નયેન ભગવા નિવારેતિ. તેનેવ નયેન પબ્બજિતા પનેતે સબ્બેપિ સુપબ્બજિતા એવાતિ દીપેતિ. અઞ્ઞથા સબ્બેપેતે ઉપસમ્પન્નાવ હોન્તિ, ન પબ્બજિતાતિ અયમનિટ્ઠપ્પસઙ્ગો આપજ્જતિ. કથં? ‘‘હત્થચ્છિન્નો, ભિક્ખવે, ન પબ્બાજેતબ્બો, પબ્બજિતો નાસેતબ્બો’’તિ વા ‘‘ન, ભિક્ખવે, હત્થચ્છિન્નો પબ્બાજેતબ્બો, યો પબ્બાજેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સ, સો ચ અપબ્બજિતો’’તિ (મહાવ. ૧૧૯) વા તન્તિયા ઠપિતાય ચમ્પેય્યક્ખન્ધકે ‘‘સોસારિતો’’તિ વુત્તત્તા કેવલં ‘‘ઇમે હત્થચ્છિન્નાદયો ઉપસમ્પન્નાવ હોન્તિ, ન પબ્બજિતા’’તિ વા ‘‘ઉપસમ્પન્નાપિ ચે પબ્બજિતા, નાસેતબ્બા’’તિ વા અનિટ્ઠકોટ્ઠાસો આપજ્જતીતિ અધિપ્પાયો.

ઇદં પનેત્થ વિચારેતબ્બં – ‘‘સો ચ અપબ્બજિતો’’તિ વચનાભાવતો મૂગસ્સ પબ્બજ્જાસિદ્ધિપસઙ્ગતો પબ્બજ્જાપિ એકતોસુદ્ધિયા હોતીતિ અયમનિટ્ઠકોટ્ઠાસો કથં નાપજ્જતીતિ? પબ્બજ્જાભિલાપેન ઉપસમ્પદા ઇધાધિપ્પેતાતિ સમ્માગાહેન નાપજ્જતીતિ, અઞ્ઞથા યથાબ્યઞ્જનં અત્થે ગહિતે યથાપઞ્ઞત્તદુક્કટાભાવસઙ્ખાતો અપરો અનિટ્ઠકોટ્ઠાસો આપજ્જતિ. કથં? ‘‘ન, ભિક્ખવે, મૂગો પબ્બાજેતબ્બો, યો પબ્બાજેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ વુત્તદુક્કટં પબ્બજ્જાપરિયોસાને હોતિ, ન તસ્સાવિપ્પકતાય. પુબ્બપયોગદુક્કટમેવ હિ પઠમં આપજ્જતિ, તસ્મા મૂગસ્સ પબ્બજ્જાપરિયોસાનસ્સેવ અભાવતો ઇમસ્સ દુક્કટસ્સ ઓકાસો ચ ન સબ્બકાલં સમ્ભવેય્ય, ઉપસમ્પદાવસેન પન અત્થે ગહિતે સમ્ભવતિ કમ્મનિબ્બત્તિતો. તેનેવ પાળિયં ‘‘ન, ભિક્ખવે, પણ્ડકો ઉપસમ્પાદેતબ્બો, યો ઉપસમ્પાદેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ દુક્કટં ન પઞ્ઞત્તં. અપઞ્ઞત્તત્તા પુબ્બપયોગદુક્કટમેવ ચેત્થ સમ્ભવતિ, નેતરં. એત્તાવતા સિદ્ધમેતં પબ્બજ્જાભિલાપેન ઉપસમ્પદાવ તત્થ અધિપ્પેતા, ન પબ્બજ્જાતિ. એત્થાહ સામણેરપબ્બજ્જા ન કાયપયોગતો હોતીતિ કથં પઞ્ઞાયતીતિ? વુચ્ચતે – કાયેન વિઞ્ઞાપેતીતિઆદિત્તિકા દસ્સનતોતિ આગતો.

‘‘ગોત્તેનપિ અનુસ્સાવેતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૧૨૨) વચનતો યેન વોહારેન વોહરતિ, તેન વટ્ટતીતિ સિદ્ધં, તસ્મા ‘‘કો નામો તે ઉપજ્ઝાયો’’તિ પુટ્ઠેનપિ ગોત્તમેવ નામં કત્વા વત્તબ્બન્તિ સિદ્ધં હોતિ, તસ્મા ચતુબ્બિધેસુ નામેસુ યેન કેનચિ નામેન અનુસ્સાવના કાતબ્બાતિ વદન્તિ. એકસ્સ બહૂનિ નામાનિ હોન્તિ, તત્થ એકં નામં ઞત્તિયા, એકં અનુસ્સાવનાય કાતું ન વટ્ટતિ, અત્થતો બ્યઞ્જનતો ચ અભિન્નાહિ અનુસ્સાવનાહિ ભવિતબ્બન્તિ. કિઞ્ચાપિ ‘‘ઇત્થન્નામો ઇત્થન્નામસ્સ આયસ્મતો’’તિ પાળિયં ‘‘આયસ્મતો’’તિ પદં પચ્છા વુત્તં, કમ્મવાચાપાળિયં પન ‘‘અયં બુદ્ધરક્ખિતો આયસ્મતો ધમ્મરક્ખિતસ્સા’’તિ પઠમં લિખન્તિ, તં ઉપ્પટિપાટિયા વુત્તન્તિ ન પચ્ચેતબ્બં. પાળિયઞ્હિ ‘‘ઇત્થન્નામો ઇત્થન્નામસ્સા’’તિ અત્થમત્તં દસ્સિતં, તસ્મા પાળિયં અવુત્તોપિ ‘‘અયં બુદ્ધરક્ખિતો આયસ્મતો ધમ્મરક્ખિતસ્સા’’તિ કમ્મવાચાપાળિયં પયોગો દસ્સિતો. ‘‘ન મે દિટ્ઠો ઇતો પુબ્બે ઇચ્ચાયસ્મા સારિપુત્તો’’તિ ચ ‘‘આયસ્મા સારિપુત્તો અત્થકુસલો’’તિ ચ પઠમં ‘‘આયસ્મા’’તિ પયોગસ્સ દસ્સનતોતિ વદન્તિ. કત્થચિ ‘‘આયસ્મતો બુદ્ધરક્ખિતસ્સા’’તિ વત્વા કત્થચિ કેવલં ‘‘બુદ્ધરક્ખિતસ્સા’’તિ સાવેતિ, સાવનં હાપેતીતિ ન વુચ્ચતિ નામસ્સ અહાપિતત્તાતિ એકે. સચે કત્થચિ ‘‘આયસ્મતો બુદ્ધરક્ખિતસ્સા’’તિ વત્વા કત્થચિ ‘‘બુદ્ધરક્ખિતસ્સાયસ્મતો’’તિ સાવેતિ, પાઠાનુરૂપત્તા ખેત્તમેવ ઓતિણ્ણન્તિપિ એકે. બ્યઞ્જનભેદપ્પસઙ્ગતો અનુસ્સાવનાનં તં ન વટ્ટતીતિ વદન્તિ. સચે પન સબ્બટ્ઠાનેપિ એકેનેવ પકારેન વદતિ, વટ્ટતિ.

એકાનુસ્સાવનેતિ એત્થ એકતો અનુસ્સાવનં એતેસન્તિ એકાનુસ્સાવનાતિ અસમાનાધિકરણવિસયો બાહિરત્થસમાસોતિ દટ્ઠબ્બં. તેનેવાહ ‘‘દ્વે એકતો અનુસ્સાવને’’તિ. તત્થ એકતોતિ એકક્ખણેતિ અત્થો, વિભત્તિઅલોપેન ચાયં નિદ્દેસો. પુરિમનયેનેવ એકતો અનુસ્સાવને કાતુન્તિ ‘‘એકેન એકસ્સ, અઞ્ઞેન ઇતરસ્સા’’તિઆદિના પુબ્બે વુત્તનયેન દ્વીહિ વા તીહિ વા આચરિયેહિ એકેન વા એકતો અનુસ્સાવને કાતું. વજ્જાવજ્જં ઉપનિજ્ઝાયતીતિ ઉપજ્ઝાતિ ઇમિના ઉપજ્ઝાયસદ્દસમાનત્થો ઉપજ્ઝાસદ્દોપીતિ અત્થં દસ્સેતીતિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૧૨૩).

ગોત્તેનાપીતિ ‘‘આયસ્મતો પિપ્પલિસ્સ ઉપસમ્પદાપેક્ખો’’તિ એવં નામં અવત્વા ગોત્તનામેનપીતિ અત્થો, તેન ‘‘કો નામો તે ઉપજ્ઝાયો’’તિ પુટ્ઠેન ગોત્તનામેન ‘‘આયસ્મા કસ્સપો’’તિ વત્તબ્બન્તિ સિદ્ધં હોતિ. તસ્મા અઞ્ઞમ્પિ યં કિઞ્ચિ તસ્સ નામં પસિદ્ધં, તસ્મિં વા ખણે સુખગ્ગહણત્થં નામં પઞ્ઞાપિતં, તં સબ્બં ગહેત્વાપિ અનુસ્સાવના કાતબ્બા. યથા ઉપજ્ઝાયસ્સ, એવં ઉપસમ્પદાપેક્ખસ્સાપિ ગોત્તાદિનામેન તઙ્ખણિકનામેન ચ અનુસ્સાવનં કાતું વટ્ટતિ, તસ્મિમ્પિ ખણે ‘‘અયં તિસ્સો’’તિ વા ‘‘નાગો’’તિ વા નામં કરોન્તેહિ અનુસાસકસમ્મુતિતો પઠમમેવ કાતબ્બં. એવં અકત્વાપિ અન્તરાયિકધમ્માનુસાસનપુચ્છનકાલેસુ ‘‘કિન્નામોસિ, અહં ભન્તે નાગો નામ, કો નામો તે ઉપજ્ઝાયો, ઉપજ્ઝાયો મે ભન્તે તિસ્સો નામા’’તિઆદિના વિઞ્ઞાપેન્તેન ઉભિન્નમ્પિ ચિત્તે ‘‘મમેતં નામ’’ન્તિ યથા સઞ્ઞં ઉપ્પજ્જતિ, એવં વિઞ્ઞાપેતબ્બં. સચે પન તસ્મિં ખણે પકતિનામેન વત્વા પચ્છા ‘‘તિસ્સો નામા’’તિ અપુબ્બનામેન અનુસ્સાવેતિ, ન વટ્ટતિ.

તત્થ ચ કિઞ્ચાપિ ઉપજ્ઝાયસ્સેવ નામં અગ્ગહેત્વા યેન કેનચિ નામેન ‘‘તિસ્સસ્સ ઉપસમ્પદાપેક્ખો’’તિઆદિનાપિ પુગ્ગલે પરામટ્ઠે કમ્મં સુકતમેવ હોતિ અનુપજ્ઝાયકાદીનં ઉપસમ્પદાકમ્મં વિય ઉપજ્ઝાયસ્સ અભાવેપિ અભબ્બત્તેપિ કમ્મવાચાય પુગ્ગલે પરામટ્ઠે કમ્મસ્સ સિજ્ઝનતો. ઉપસમ્પદાપેક્ખસ્સ પન યથાસકં નામં વિના અઞ્ઞેન નામેન અનુસ્સાવિતે કમ્મં કુપ્પતિ, સો અનુપસમ્પન્નોવ હોતિ. તત્થ ઠિતો અઞ્ઞો અનુપસમ્પન્નો વિય ગહિતનામસ્સ વત્થુપુગ્ગલસ્સ તત્થ અભાવા, એતસ્સ ચ નામસ્સ અનુસ્સાવનાય અવુત્તત્તા. તસ્મા ઉપસમ્પદાપેક્ખસ્સ પકતિનામં પરિવત્તેત્વા અપુબ્બેન નાગાદિનામેન અનુસ્સાવિતુકામેન પટિકચ્ચેવ ‘‘ત્વં નાગો’’તિઆદિના વિઞ્ઞાપેત્વા અનુસાસનઅન્તરાયિકધમ્માપુચ્છનક્ખણેસુપિ તસ્સ ચ સઙ્ઘસ્સ ચ યથા પાકટં હોતિ, તથા પકાસેત્વાવ નાગાદિનામેન અનુસ્સાવેતબ્બં. એકસ્સ બહૂનિ નામાનિ હોન્તિ, તેસુ એકં ગહેતું વટ્ટતિ.

યં પન ઉપસમ્પદાપેક્ખઉપજ્ઝાયાનં એકત્થ ગહિતં નામં તદેવ ઞત્તિયા, સબ્બત્થ અનુસ્સાવનાસુ ચ ગહેતબ્બં. ગહિતતો હિ અઞ્ઞસ્મિં ગહિતે બ્યઞ્જનં ભિન્નં નામ હોતિ, કમ્મં વિપજ્જતિ. અત્થતો હિ બ્યઞ્જનતો ચ અભિન્ના એવ ઞત્તિ અનુસ્સાવના ચ વટ્ટન્તિ. ઉપજ્ઝાયનામસ્સ પન પુરતો ‘‘આયસ્મતો તિસ્સસ્સા’’તિઆદિના આયસ્મન્તપદં સબ્બત્થ યોજેત્વાપિ અનુસ્સાવેતિ. તથા અયોજિતેપિ દોસો નત્થિ.

પાળિયં (મહાવ. ૧૨૬) પન કિઞ્ચાપિ ‘‘ઇત્થન્નામસ્સ આયસ્મતો’’તિ પચ્છતો ‘‘આયસ્મતો’’તિ પદં વુત્તં, તથાપિ ‘‘આયસ્મા સારિપુત્તો અત્થકુસલો’’તિઆદિના નામસ્સ પુરતો ‘આયસ્મન્તપદ’યોગસ્સ દસ્સનતો પુરતોવ પયોગો યુત્તતરો, તઞ્ચ એકત્થ યોજેત્વા અઞ્ઞત્થ અયોજિતેપિ એકત્થ પુરતો યોજેત્વા અઞ્ઞત્થ પચ્છતો યોજનેપિ સાવનાય હાપનં નામ ન હોતિ નામસ્સ અહાપિતત્તા. તેનેવ પાળિયમ્પિ ‘‘ઇત્થન્નામસ્સ આયસ્મતો’’તિ એકત્થ યોજેત્વા ‘‘ઇત્થન્નામેન ઉપજ્ઝાયેના’’તિઆદીસુ ‘‘આયસ્મતો’’તિ ન યોજિતન્તિ વદન્તિ. તઞ્ચ કિઞ્ચાપિ એવં, તથાપિ સબ્બટ્ઠાનેપિ એકેનેવ પકારેન યોજેત્વા એવ વા અયોજેત્વા વા અનુસ્સાવનં પસત્થતરન્તિ ગહેતબ્બં.

એકતો સહેવ એકસ્મિં ખણે અનુસ્સાવનં એતેસન્તિ એકાનુસ્સાવના, ઉપસમ્પદાપેક્ખા, એતે એકાનુસ્સાવને કાતું. તેનાહ ‘‘એકતોઅનુસાવને’’તિ. ઇદઞ્ચ એકં પદં વિભત્તિઅલોપેન દટ્ઠબ્બં. એકેન વાતિ દ્વિન્નમ્પિ એકસ્મિં ખણે એકાય એવ કમ્મવાચાય અનુસ્સાવને એકેન આચરિયેનાતિ અત્થો. ‘‘અયં બુદ્ધરક્ખિતો ચ અયં ધમ્મરક્ખિતો ચ આયસ્મતો સઙ્ઘરક્ખિતસ્સ ઉપસમ્પદાપેક્ખો’’તિઆદિના નયેન એકેન આચરિયેન દ્વિન્નમેકસ્મિં ખણે અનુસ્સાવનનયો દટ્ઠબ્બો, ઇમિનાવ નયેન તિણ્ણમ્પિ એકેન આચરિયેન એકક્ખણે અનુસ્સાવનં વેદિતબ્બં.

પુરિમનયેનેવ એકતો અનુસ્સાવને કાતુન્તિ ‘‘એકેન એકસ્સ, અઞ્ઞેન ઇતરસ્સા’’તિઆદિના પુબ્બે વુત્તનયેન દ્વિન્નં દ્વીહિ વા તિણ્ણં તીહિ વા આચરિયેહિ, એકેન વા આચરિયેન તયોપિ એકતોઅનુસ્સાવને કાતુન્તિ અત્થો. ‘‘તઞ્ચ ખો એકેન ઉપજ્ઝાયેન, ન ત્વેવ નાનુપજ્ઝાયેના’’તિ ઇદં એકેન આચરિયેન દ્વીહિ વા તીહિ વા ઉપજ્ઝાયેહિ દ્વે વા તયો વા ઉપસમ્પદાપેક્ખે એકક્ખણે એકાય અનુસ્સાવનાય એકાનુસ્સાવને કાતું ન વટ્ટતીતિ પટિક્ખેપપદં, ન પન નાનાચરિયેહિ નાનુપજ્ઝાયેહિ તયો એકાનુસ્સાવને કાતું ન વટ્ટતીતિ આહ ‘‘સચે પન નાનાચરિયા નાનુપજ્ઝાયા…પે… વટ્ટતી’’તિ. યઞ્ચેત્થ ‘‘તિસ્સત્થેરો સુમનત્થેરસ્સ સદ્ધિવિહારિકં, સુમનત્થેરો તિસ્સત્થેરસ્સ સદ્ધિવિહારિક’’ન્તિ એવં ઉપજ્ઝાયેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સદ્ધિવિહારિકાનં અનુસ્સાવનકરણં વુત્તં, તં ઉપલક્ખણમત્તં. તસ્મા સચે તિસ્સત્થેરો સુમનત્થેરસ્સ સદ્ધિવિહારિકં, સુમનત્થેરો નન્દત્થેરસ્સ સદ્ધિવિહારિકં અનુસ્સાવેતિ, અઞ્ઞમઞ્ઞઞ્ચ ગણપૂરકા હોન્તિ, વટ્ટતિ એવ. સચે પન ઉપજ્ઝાયો સયમેવ અત્તનો સદ્ધિવિહારિકં અનુસ્સાવેતિ, એત્થ વત્તબ્બમેવ નત્થિ, કમ્મં સુકતમેવ હોતિ, અનુપજ્ઝાયકસ્સપિ યેન કેનચિ અનુસ્સાવિતે ઉપસમ્પદા હોતિ, કિમઙ્ગં પન સઉપજ્ઝાયકસ્સ ઉપજ્ઝાયેનેવ અનુસ્સાવનેતિ દટ્ઠબ્બં. તેનેવ નવટ્ટનપક્ખં દસ્સેતું ‘‘સચે પના’’તિઆદિમાહ.

ઉપજ્ઝાતિ ઉપજ્ઝાયસદ્દસમાનત્થો આકારન્તો ઉપજ્ઝાસદ્દોતિ દસ્સેતિ. ઉપજ્ઝાય-સદ્દો એવ વા ઉપજ્ઝા, ઉપયોગપચ્ચત્તવચનેસુ ય-કાર લોપં કત્વા એવં વુત્તો કરણવચનાદીસુ ઉપજ્ઝાસદ્દસ્સ પયોગાભાવાતિ દટ્ઠબ્બં. પાળિયં અત્તનાવ અત્તાનં સમ્મન્નિતબ્બન્તિ અત્તનાવ કત્તુભૂતેન કરણભૂતેન અત્તાનમેવ કમ્મભૂતં પતિ સમ્મન્નનકિચ્ચં કાતબ્બં, અત્તાનન્તિ વા પચ્ચત્તે ઉપયોગવચનં, અત્તનાવ અત્તા સમ્મન્નિતબ્બોતિ અત્થો. ન કેવલઞ્ચ એત્થેવ, અઞ્ઞત્રાપિ તેરસસમ્મુતિઆદીસુ ઇમિનાવ લક્ખણેન અત્તનાવ અત્તા સમ્મન્નિતબ્બોવ. અપિચ સયં કમ્મારહત્તા અત્તાનં મુઞ્ચિત્વા ચતુવગ્ગાદિકો ગણો સબ્બત્થ ઇચ્છિતબ્બો.

સચ્ચકાલોતિ ‘‘નિગૂહિસ્સામી’’તિ વઞ્ચનં પહાય સચ્ચસ્સેવ તે ઇચ્છિતબ્બકાલો. ભૂતકાલોતિ વઞ્ચનાય અભાવેપિ મનુસ્સત્તાદિવત્થુનો ભૂતતાય અવસ્સં ઇચ્છિતબ્બકાલો, ઇતરથા કમ્મકોપાદિઅન્તરાયો હોતીતિ અધિપ્પાયો. મઙ્કૂતિ અધોમુખો. ઉદ્ધરતૂતિ અનુપસમ્પન્નભાવતો ઉપસમ્પત્તિયં પતિટ્ઠપેતૂતિ અત્થો.

સબ્બકમ્મવાચાસુ અત્થકોસલ્લત્થં પનેત્થ ઉપસમ્પદકમ્મવાચાય એવમત્થો દટ્ઠબ્બો – સુણાતૂતિ સવનાણત્તિયં પઠમપુરિસેકવચનં. તઞ્ચ કિઞ્ચાપિ યો સો સઙ્ઘો સવનકિરિયાયં નિયોજીયતિ, તસ્સ સમ્મુખત્તા ‘‘સુણાહી’’તિ મજ્ઝિમપુરિસવચનેન વત્તબ્બં, તથાપિ યસ્મા સઙ્ઘસદ્દસન્નિધાને પઠમપુરિસપ્પયોગોવ સદ્દવિદૂહિ સમાચિણ્ણો ભવન્તભગવન્તઆયસ્માદિસદ્દસન્નિધાનેસુ વિય ‘‘અધિવાસેતુ મે ભવં ગોતમો (પારા. ૨૨), એતસ્સ સુગત કાલો, યં ભગવા સાવકાનં સિક્ખાપદં પઞ્ઞપેય્ય (પારા. ૨૧), પક્કમતાયસ્મા (પારા. ૪૩૬), સુણન્તુ મે આયસ્મન્તો’’તિઆદીસુ (મહાવ. ૧૬૮). તસ્મા ઇધ પઠમપુરિસપ્પયોગો કતો. અથ વા ગારવવસેનેતં વુત્તં. ગરુટ્ઠાનિયેસુ હિ ગારવવસેન મજ્ઝિમપુરિસપયોગુપ્પત્તિયમ્પિ પઠમપુરિસપ્પયોગં પયુજ્જન્તિ ‘‘દેસેતુ સુગતો ધમ્મ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૬૬; મ. નિ. ૨.૩૩૮; મહાવ. ૮) વિયાતિ દટ્ઠબ્બં. કેચિ પન ‘‘ભન્તે આવુસોતિ પદે અપેક્ખિત્વા ઇધ પઠમપુરિસપ્પયોગો’’તિ વદન્તિ, તં ન સુન્દરં ‘‘આચરિયો મે, ભન્તે, હોહિ (મહાવ. ૭૭), ઇઙ્ઘાવુસો ઉપાલિ, ઇમં પબ્બજિતં અનુયુઞ્જાહી’’તિઆદીસુ (પારા. ૫૧૭) તપ્પયોગેપિ મજ્ઝિમપુરિસપ્પયોગસ્સેવ દસ્સનતો.

મેતિ યો સાવેતિ, તસ્સ અત્તનિદ્દેસે સામિવચનં. ભન્તેતિ આલપનત્થે વુડ્ઢેસુ સગારવવચનં, ‘‘આવુસો’’તિ પદં પન નવકેસુ. તદુભયમ્પિ નિપાતો ‘‘તુમ્હે ભન્તે તુમ્હે આવુસો’’તિ બહૂસુપિ સમાનરૂપત્તા. સઙ્ઘોતિ અવિસેસતો ચતુવગ્ગાદિકે પકતત્તપુગ્ગલસમૂહે વત્તતિ. ઇધ પન પચ્ચન્તિમેસુ જનપદેસુ પઞ્ચવગ્ગતો પટ્ઠાય, મજ્ઝિમેસુ જનપદેસુ દસવગ્ગતો પટ્ઠાય સઙ્ઘોતિ ગહેતબ્બો. તત્રાયં પિણ્ડત્થો – ભન્તે, સઙ્ઘો મમ વચનં સુણાતૂતિ. ઇદઞ્ચ નવકતરેન વત્તબ્બવચનં. સચે પન અનુસ્સાવકો સબ્બેહિ ભિક્ખૂહિ વુડ્ઢતરો હોતિ, ‘‘સુણાતુ મે, આવુસો સઙ્ઘો’’તિ વત્તબ્બં. સોપિ ચે ‘‘ભન્તે’’તિ વદેય્ય, નવકતરો વા ‘‘આવુસો’’તિ, કમ્મકોપો નત્થિ. કેચિ પન ‘‘એકત્થ ‘આવુસો’તિ વત્વા અઞ્ઞત્થ ‘ભન્તે’તિ વુત્તેપિ નત્થિ દોસો ઉભયેનપિ આલપનસ્સ સિજ્ઝનતો’’તિ વદન્તિ.

ઇદાનિ યમત્થં ઞાપેતુકામો ‘‘સુણાતૂ’’તિ સઙ્ઘં સવને નિયોજેતિ, તં ઞાપેન્તો ‘‘અયં ઇત્થન્નામો’’તિઆદિમાહ. તત્થ અયન્તિ ઉપસમ્પદાપેક્ખસ્સ હત્થપાસે સન્નિહિતભાવદસ્સનં, તેન ચ હત્થપાસે ઠિતસ્સેવ ઉપસમ્પદા રુહતીતિ સિજ્ઝતિ હત્થપાસતો બહિ ઠિતસ્સ ‘‘અય’’ન્તિ ન વત્તબ્બતો. તેનેવ અનુસાસકસમ્મુતિયં સો હત્થપાસતો બહિ ઠિતત્તા ‘‘અય’’ન્તિ ન વુત્તો, તસ્મા ઉપસમ્પદાપેક્ખો અનુપસમ્પન્નો હત્થપાસે ઠપેતબ્બો. અયં ઇત્થન્નામોતિ અયં-સદ્દો ચ અવસ્સં પયુજ્જિતબ્બો, સો ચ ઇમસ્મિં પઠમનામપયોગે એવાતિ ગહેતબ્બં. ‘‘ઇત્થન્નામો’’તિ ઇદં અનિયમતો તસ્સ નામદસ્સનં, ઉભયેનપિ અયં બુદ્ધરક્ખિતોતિઆદિનામં દસ્સેતિ. ‘‘ઉપસમ્પદાપેક્ખો’’તિ ભિન્નાધિકરણવિસયે બહુબ્બીહિસમાસો, ઉપસમ્પદં મે સઙ્ઘો અપેક્ખમાનોતિ અત્થો. તસ્સ ચ ઉપજ્ઝાયતં સમઙ્ગિભાવેન દસ્સેતું ‘‘ઇત્થન્નામસ્સ આયસ્મતો’’તિ વુત્તં. એતેન ‘‘અયં બુદ્ધરક્ખિતો આયસ્મતો ધમ્મરક્ખિતસ્સ સદ્ધિવિહારિકભૂતો ઉપસમ્પદાપેક્ખો’’તિ એવમાદિના નયેન નામયોજનાય સહ અત્થો દસ્સિતો. એત્થ ચ ‘‘આયસ્મતો’’તિ પદં અવત્વાપિ ‘‘અયં બુદ્ધરક્ખિતો ધમ્મરક્ખિતસ્સ ઉપસમ્પદાપેક્ખો’’તિ વત્તું વટ્ટતિ. તેનેવ પાળિયં ‘‘ઇત્થન્નામેન ઉપજ્ઝાયેના’’તિ એત્થ ‘‘આયસ્મતો’’તિ પદં ન વુત્તં. યઞ્ચેત્થ વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ.

નનુ ચેત્થ ઉપજ્ઝાયોપિ ઉપસમ્પદાપેક્ખો વિય હત્થપાસે ઠિતો એવ ઇચ્છિતબ્બો, અથ કસ્મા ‘‘અયં ઇત્થન્નામો ઇમસ્સ ઇત્થન્નામસ્સ ઉપસમ્પદાપેક્ખો’’તિ એવં ઉપજ્ઝાયસ્સ નામપરામસનેપિ ઇદં-સદ્દપ્પયોગો ન કતોતિ? નાયં વિરોધો ઉપજ્ઝાયસ્સ અભાવેપિ કમ્મકોપાભાવતો. કેવલઞ્હિ કમ્મનિબ્બત્તિયા સન્તપદવસેન અવિજ્જમાનસ્સપિ ઉપજ્ઝાયસ્સ નામકિત્તનં અનુપજ્ઝાયસ્સ ઉપસમ્પદાદીસુપિ કરીયતિ, તસ્મા ઉપજ્ઝાયસ્સ અસન્નિહિતાયપિ તપ્પરામસનમત્તેનેવ કમ્મસિદ્ધિતો ‘‘ઇમસ્સા’’તિ નિદ્દિસિતું ન વટ્ટતીતિ.

પરિસુદ્ધો અન્તરાયિકેહિ ધમ્મેહીતિ અભબ્બત્તાદિકેહિ ઉપસમ્પદાય અવત્થુકરેહિ ચેવ પઞ્ચાબાધહત્થચ્છિન્નાદીહિ આપત્તિકરેહિ ચ અન્તરાયિકસભાવેહિ પરિમુત્તો. એવં વુત્તે એવ આપત્તિમત્તકરેહિ પઞ્ચાબાધાદીહિ અપરિમુત્તસ્સપિ ઉપસમ્પદા રુહતિ, નાઞ્ઞથા. પરિપુણ્ણસ્સ પત્તચીવરન્તિ પરિપુણ્ણમસ્સ ઉપસમ્પદાપેક્ખસ્સ પત્તચીવરં. એવં વુત્તે એવ અપત્તચીવરસ્સપિ ઉપસમ્પદા રુહતિ, નાઞ્ઞથા. ઉપસમ્પદં યાચતીતિ ‘‘સઙ્ઘં, ભન્તે, ઉપસમ્પદં યાચામી’’તિઆદિના (મહાવ. ૧૨૬) યાચાપિતભાવં સન્ધાય વુત્તં. એવં તેન સઙ્ઘે અયાચિતેપિ ‘‘ઇત્થન્નામો સઙ્ઘં ઉપસમ્પદં યાચતી’’તિ વુત્તે એવ કમ્મં અવિપન્નં હોતિ, નાઞ્ઞથા. ઉપજ્ઝાયેનાતિ ઉપજ્ઝાયેન કરણભૂતેન, ઇત્થન્નામં ઉપજ્ઝાયં કત્વા કમ્મભૂતં ઉપસમ્પદં દાતું નિપ્ફાદેતું કત્તુભૂતં સઙ્ઘં યાચતીતિ અત્થો. યાચધાતુનો પન દ્વિકમ્મકત્તા ‘‘સઙ્ઘં ઉપસમ્પદ’’ન્તિ દ્વે કમ્મપદાનિ વુત્તાનિ.

યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લન્તિ એત્થ પત્તો કાલો ઇમસ્સ કમ્મસ્સાતિ પત્તકાલં, અપલોકનાદિચતુબ્બિધં સઙ્ઘગણકમ્મં, તદેવ સકત્થે ય-પચ્ચયેન ‘‘પત્તકલ્લ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ઇધ પન ઞત્તિચતુત્થઉપસમ્પદાકમ્મં અધિપ્પેતં, તં કાતું સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં જાતં. યદીતિ અનુમતિગહણવસેન કમ્મસ્સ પત્તકલ્લતં ઞાપેતિ, યો હિ કોચિ તત્થ અપત્તકલ્લતં મઞ્ઞિસ્સતિ, સો વક્ખતિ. ઇમમેવ હિ અત્થં સન્ધાય અનુસ્સાવનાસુ ‘‘યસ્સાયસ્મતો ખમતિ…પે… સો ભાસેય્યા’’તિ (મહાવ. ૧૨૭) વુત્તં. તદેતં પત્તકલ્લં વત્થુસમ્પદા, અન્તરાયિકેહિ ધમ્મેહિ ચસ્સ પરિસુદ્ધતા, સીમાસમ્પદા, પરિસાસમ્પદા, પુબ્બકિચ્ચનિટ્ઠાનન્તિ ઇમેહિ પઞ્ચહિ અઙ્ગેહિ સઙ્ગહિતં.

તત્થ વત્થુસમ્પદા નામ યથાવુત્તેહિ એકાદસઅભબ્બપુગ્ગલેહિ ચેવ અન્તિમવત્થુઅજ્ઝાપન્નેહિ ચ અઞ્ઞો પરિપુણ્ણવીસતિવસ્સો અનુપસમ્પન્નભૂતો મનુસ્સપુરિસો. એતસ્મિઞ્હિ પુગ્ગલે સતિ એવ ઇદં સઙ્ઘસ્સ ઉપસમ્પદાકમ્મં પત્તકલ્લં નામ હોતિ, નાસતિ, કતઞ્ચ કુપ્પમેવ હોતિ.

અન્તરાયિકેહિ ધમ્મેહિ ચસ્સ પરિસુદ્ધતા નામ યથાવુત્તસ્સેવ ઉપસમ્પદાવત્થુભૂતસ્સ પુગ્ગલસ્સ યે ઇમે ભગવતા પટિક્ખિત્તા પઞ્ચાબાધફુટ્ઠતાદયો માતાપિતૂહિ અનનુઞ્ઞાતતાપઅયોસાના ચેવ હત્થચ્છિન્નાદયો ચ દોસધમ્મા કારકસઙ્ઘસ્સ આપત્તાદિઅન્તરાયહેતુતાય ‘‘અન્તરાયિકા’’તિ વુચ્ચન્તિ, તેહિ અન્તરાયિકેહિ દોસધમ્મેહિ પરિમુત્તતા, ઇમિસ્સા ચ સતિ એવ ઇદં કમ્મં પત્તકલ્લં નામ હોતિ, નાસતિ, કતં પન કમ્મં સુકતમેવ હોતિ ઠપેત્વા ઊનવીસતિવસ્સં પુગ્ગલં.

સીમાસમ્પદા પન ઉપોસથક્ખન્ધકે (મહાવ. ૧૩૮ આદયો) વક્ખમાનનયેન સબ્બદોસરહિતાય બદ્ધાબદ્ધવસેનેવ દુવિધાય સીમાય વસેન વેદિતબ્બા. તાદિસાય હિ સીમાય સતિ એવ ઇદં કમ્મં પત્તકલ્લં નામ હોતિ, નાસતિ, કતઞ્ચ કમ્મં વિપજ્જતિ.

પરિસાસમ્પદા પન યે ઇમે ઉપસમ્પદાકમ્મસ્સ સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન કમ્મપ્પત્તા દસહિ વા પઞ્ચહિ વા અનૂનાપારાજિકં અનાપન્ના અનુક્ખિત્તા ચ સમાનસંવાસકા ભિક્ખૂ, તેસં એકસીમાય હત્થપાસં અવિજહિત્વા ઠાનં, છન્દારહાનઞ્ચ છન્દસ્સ આનયનં, સમ્મુખીભૂતાનઞ્ચ અપ્પટિકોસનં, ઉપસમ્પદાપેક્ખરહિતાનં ઉપોસથક્ખન્ધકે પટિક્ખિત્તાનં ગહટ્ઠાદિઅનુપસમ્પન્નાનઞ્ચેવ પારાજિકુક્ખિત્તકનાનાસંવાસકભિક્ખુનીનઞ્ચ વજ્જનીયપુગ્ગલાનં સઙ્ઘસ્સ હત્થપાસે અભાવો ચાતિ ઇમેહિ ચતૂહિ અઙ્ગેહિ સઙ્ગહિતા. એવરૂપાય ચ પરિસાસમ્પદાય સતિ એવ ઇદં પત્તકલ્લં નામ હોતિ, નાસતિ. તત્થ પુરિમાનં તિણ્ણં અઙ્ગાનં અઞ્ઞતરસ્સપિ અભાવે કતં કમ્મં વિપજ્જતિ, ન પચ્છિમસ્સ.

પુબ્બકિચ્ચનિટ્ઠાનં નામ યાનિમાનિ ‘‘પઠમં ઉપજ્ઝં ગાહાપેતબ્બો’’તિઆદિના પાળિયં (મહાવ. ૧૨૬) વુત્તાનિ ‘‘ઉપજ્ઝાગાહાપનં, પત્તચીવરાચિક્ખણં, તતો તં હત્થપાસતો બહિ પેસેત્વા અનુસાસકસમ્મુતિકમ્મકરણં, સમ્મતેન ચ ગન્ત્વા અનુસાસનં, તેન ચ પઠમતરં આગન્ત્વા સઙ્ઘસ્સ ઞત્તિં ઞાપેત્વા ઉપસમ્પદાપેક્ખં ‘આગચ્છાહી’તિ હત્થપાસે એવ અબ્ભાનં, તેન ભિક્ખૂનં પાદે વન્દાપેત્વા ઉપસમ્પદાયાચાપનં, તતો અન્તરાયિકધમ્મપુચ્છકસમ્મુતિકમ્મકરણં, સમ્મતેન ચ પુચ્છન’’ન્તિ ઇમાનિ અટ્ઠ પુબ્બકિચ્ચાનિ, તેસં સબ્બેસં યાથાવતો કરણેન નિટ્ઠાનં. એતસ્મિઞ્ચ પુબ્બકિચ્ચનિટ્ઠાપને સતિ એવ ઇદં સઙ્ઘસ્સ ઉપસમ્પદાકમ્મં પત્તકલ્લં નામ હોતિ, નાસતિ. એતેસુ પન પુબ્બકમ્મેસુ અકતેસુપિ કતં કમ્મં યથાવુત્તેસુ વત્થુસમ્પત્તિઆદીસુ વિજ્જમાનેસુ અકુપ્પમેવ હોતિ. તદેવમેત્થ પત્તકલ્લં ઇમેહિ પઞ્ચહિ અઙ્ગેહિ સઙ્ગહિતન્તિ વેદિતબ્બં. ઇમિનાવ નયેન હેટ્ઠા વુત્તેસુ, વક્ખમાનેસુ ચ સબ્બેસુ કમ્મેસુ પત્તકલ્લતા યથારહં યોજેત્વા ઞાતબ્બા.

ઇત્થન્નામં ઉપસમ્પાદેય્યાતિ ઉપસમ્પદાનિપ્ફાદનેન તંસમઙ્ગિં કરેય્ય કરોતૂતિ પત્થનાયં, વિધિમ્હિ વા ઇદં દટ્ઠબ્બં. યથા હિ ‘‘દેવદત્તં સુખાપેય્યા’’તિ વુત્તે સુખમસ્સ નિપ્ફાદેત્વા તં સુખસમઙ્ગિનં કરેય્યાતિ અત્થો હોતિ, એવમિધાપિ ઉપસમ્પદમસ્સ નિપ્ફાદેત્વા તં ઉપસમ્પદાસમઙ્ગિનં કરેય્યાતિ અત્થો. પયોજકબ્યાપારે ચેતં. યથા સુખયન્તં કિઞ્ચિ સુદ્ધકત્તારં કોચિ હેતુકત્તા સુખહેતુનિપ્ફાદનેન સુખાપેય્યાતિ વુચ્ચતિ, એવમિધાપિ ઉપસમ્પજ્જન્તં સુદ્ધકત્તારં પુગ્ગલં હેતુકત્તુભૂતો સઙ્ઘો ઉપસમ્પદાહેતુનિપ્ફાદનેન ઉપસમ્પાદેય્યાતિ વુત્તો. એતેન ચ સુખં વિય સુખદાયકેન સઙ્ઘેન પુગ્ગલસ્સ દીયમાના તથાપવત્તપરમત્થધમ્મે ઉપાદાય અરિયજનપઞ્ઞત્તા ઉપસમ્પદા નામ સમ્મુતિસચ્ચતા અત્થીતિ સમત્થિતં હોતિ. એત્થ ચ ‘‘ઇત્થન્નામો સઙ્ઘં ઉપસમ્પદં યાચતી’’તિ (મહાવ. ૧૨૭) વુત્તત્તા પરિવાસાદીસુ વિય યાચનાનુગુણં ‘‘ઇત્થન્નામસ્સ ઉપસમ્પદં દદેય્યા’’તિ અવત્વા ‘‘ઇત્થન્નામં ઉપસમ્પાદેય્યા’’તિ વુત્તત્તા ઇદં ઉપસમ્પદાકમ્મં દાને અસઙ્ગહેત્વા કમ્મલક્ખણે એવ સઙ્ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. ઇમિના નયેન ‘‘ઇત્થન્નામં ઉપસમ્પાદેતિ, ઉપસમ્પન્નો સઙ્ઘેના’’તિ એત્થાપિ અત્થો વેદિતબ્બો. કેવલઞ્હિ તત્થ વત્તમાનકાલઅતીતકાલવસેન, ઇધ પન અનામટ્ઠકાલવસેનાતિ એત્તકમેવ વિસેસો.

એસા ઞત્તીતિ ‘‘સઙ્ઘો ઞાપેતબ્બો’’તિ વુત્તઞાપના એસા. ઇદઞ્ચ અનુસ્સાવનાનમ્પિ સબ્ભાવસૂચનત્થં વુચ્ચતિ. અવસ્સઞ્ચેતં વત્તબ્બમેવ. ઞત્તિકમ્મે એવ તં ન વત્તબ્બં. તત્થ પન ય્ય-કારે વુત્તમત્તે એવ ઞત્તિકમ્મં નિટ્ઠિતં હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. ખમતીતિ રુચ્ચતિ. ઉપસમ્પદાતિ સઙ્ઘેન દીયમાના નિપ્ફાદિયમાના ઉપસમ્પદા, યસ્સ ખમતિ, સો તુણ્હસ્સાતિ યોજના. તુણ્હીતિ ચ અકથનત્થે નિપાતો, અકથનકો અસ્સ ભવેય્યાતિ અત્થો. ખમતિ સઙ્ઘસ્સ ઇત્થન્નામસ્સ ઉપસમ્પદાતિ પકતેન સમ્બન્ધો. તત્થ કારણમાહ ‘‘તસ્મા તુણ્હી’’તિ. તત્થ ‘‘આસી’’તિ સેસો. યસ્મા ‘‘યસ્સ નક્ખમતિ, સો ભાસેય્યા’’તિ તિક્ખત્તું વુચ્ચમાનોપિ સઙ્ઘો તુણ્હી નિરવો અહોસિ, તસ્મા ખમતિ સઙ્ઘસ્સાતિ અત્થો. એવન્તિ ઇમિના પકારેન. તુણ્હીભાવેનેવેતં સઙ્ઘસ્સ રુચ્ચનભાવં ધારયામિ, બુજ્ઝામિ જાનામીતિ અત્થો. ઇતિ-સદ્દો પરિસમાપનત્થે કતો, સો ચ કમ્મવાચાય અનઙ્ગં, તસ્મા અનુસ્સાવકેન ‘‘ધારયામી’’તિ એત્થ મિ-કારપરિયોસાનમેવ વત્વા નિટ્ઠપેતબ્બં, ઇતિ-સદ્દો ન પયુજ્જિતબ્બોતિ દટ્ઠબ્બં. ઇમિના નયેન સબ્બકમ્મવાચાનમત્થો વેદિતબ્બો.

એકપોરિસા વાતિઆદિ સત્તાનં સરીરછાયં પાદેહિ મિનિત્વા જાનનપ્પકારદસ્સનં. છસત્તપદપરિમિતા હિ છાયા ‘‘પોરિસા’’તિ વુચ્ચતિ, ઇદઞ્ચ ઉતુપ્પમાણાચિક્ખણાદિ ચ આગન્તુકેહિ સદ્ધિં વીમંસિત્વા વુડ્ઢનવભાવં ઞત્વા વન્દનવન્દાપનાદિકરણત્થં વુત્તં. એતિ આગચ્છતિ, ગચ્છતિ ચાતિ ઉતુ, સોવ પમીયતે અનેન સંવચ્છરન્તિ પમાણન્તિ આહ ‘‘ઉતુયેવ ઉતુપ્પમાણ’’ન્તિ. અપરિપુણ્ણાતિ ઉપસમ્પદાદિવસેન અપરિપુણ્ણા. યદિ ઉતુવેમજ્ઝે ઉપસમ્પાદિતો, તદા તસ્મિં ઉતુમ્હિ અવસિટ્ઠદિવસાચિક્ખણં દિવસભાગાચિક્ખણન્તિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘યત્તકેહિ દિવસેહિ યસ્સ યો ઉતુ અપરિપુણ્ણો, તે દિવસે’’તિ. તત્થ યસ્સ તઙ્ખણં લદ્ધૂપસમ્પદસ્સ પુગ્ગલસ્સ સમ્બન્ધી યો ઉતુ યત્તકેહિ દિવસેહિ અપરિપુણ્ણો, તે દિવસેતિ યોજના.

છાયાદિકમેવ સબ્બં સઙ્ગહેત્વા ગાયિતબ્બતો કથેતબ્બતો સઙ્ગીતીતિ આહ ‘‘ઇદમેવા’’તિઆદિ. તત્થ એકતો કત્વા આચિક્ખિતબ્બં. ત્વં કિં લભસીતિ ત્વં ઉપસમ્પાદનકાલે કતરવસ્સં, કતરઉતુઞ્ચ લભસિ, કતરસ્મિં તે ઉપસમ્પદા લદ્ધાતિ અત્થો. વસ્સન્તિ વસ્સાનઉતુ, ઇદઞ્ચ સંવચ્છરાચિક્ખણં વિના વુત્તમ્પિ ન વિઞ્ઞાયતીતિ ઇમિના ઉતુઆચિક્ખણેનેવ સાસનવસ્સેસુ વા કલિયુગવસ્સાદીસુ વા સહસ્સિમે વા સતિમે વા અસુકઉતું લભામીતિ દસ્સિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. છાયાતિ ઇદં પાળિયં આગતપટિપાટિં સન્ધાય વુત્તં, વત્તબ્બકમ્મતો પન કલિયુગવસ્સાદીસુ સબ્બદેસપસિદ્ધેસુ અસુકવસ્સે અસુકઉતુમ્હિ અસુકમાસે અસુકકણ્હે વા સુક્કે વા પક્ખે અસુકે તિથિવારવિસેસયુત્તે પુબ્બણ્હાદિદિવસભાગે એત્તકે છાયાપમાણે, નાડિકાપમાણે વા મયા ઉપસમ્પદા લદ્ધાતિ વદેય્યાસીતિ એવં આચિક્ખિતબ્બં. ઇદં સુટ્ઠુ ઉગ્ગહેત્વા આગન્તુકેહિ વુડ્ઢપટિપાટિં ઞત્વા પટિપજ્જાહીતિ વત્તબ્બં. ઇતિ એત્તકો કથામગ્ગો વિમતિવિનોદનિયં આગતો. વજિરબુદ્ધિટીકાનયો પન એકચ્ચો ઇધેવ સઙ્ગહં ગતો, એકચ્ચો અસન્નિટ્ઠાનવિનિચ્છયત્તા સંસયહેતુકો હોતિ, તસ્મા ઇધ ન ગહિતોતિ.

ઇતિ વિનયસઙ્ગહસંવણ્ણનાભૂતે વિનયાલઙ્કારે

ઉપસમ્પદાવિનિચ્છયકથાલઙ્કારો.