૨. પરિક્ખારવિનિચ્છયકથા

૬. એવં દિવાસેય્યવિનિચ્છયં કથેત્વા ઇદાનિ પરિક્ખારવિનિચ્છયં કથેતું ‘‘પરિક્ખારોતિ સમણપરિક્ખારો’’તિઆદિમાહ. તત્થ દિવાસેય્યવિનિચ્છયકથાય આદિમ્હિ વુત્તં ‘‘તત્થા’’તિ પદં આનેત્વા તત્થ તેસુ માતિકાપદેસુ સમભિનિવિટ્ઠસ્સ ‘‘પરિક્ખારો’’તિ પદસ્સ ‘‘સમણપરિક્ખારો’’તિ અત્થો દટ્ઠબ્બોતિ યોજના, એસ નયો ઇતો પરેપિ. સમણપરિક્ખારો વુત્તો, ન ગિહિપરિક્ખારોતિ અધિપ્પાયો. પરિસમન્તતો કરિયતેતિ પરિક્ખારો, છત્તાદિકો. તત્રાતિ સમણપરિક્ખારે. કપ્પતીતિ કપ્પિયો, ન કપ્પિયો અકપ્પિયો, કપ્પિયો ચ અકપ્પિયો ચ કપ્પિયાકપ્પિયો, સમાહારદ્વન્દેપિ પુલ્લિઙ્ગમિચ્છન્તિ પણ્ડિતા. કપ્પિયાકપ્પિયો ચ સો પરિક્ખારો ચેતિ તથા, તસ્સ વિનિચ્છયો કપ્પિયાકપ્પિયપરિક્ખારવિનિચ્છયો.

કેચિ તાલપણ્ણચ્છત્તન્તિ ઇદં ઉપલક્ખણમત્તં. સબ્બમ્પિ હિ છત્તં તથાકરિયમાનં ન વટ્ટતિ. તેનેવાહ વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. પારાજિક ૮૫) ‘‘સબ્બપરિક્ખારેસુ વણ્ણમટ્ઠવિકારં કરોન્તસ્સ દુક્કટન્તિ દીપેન્તેન ન વટ્ટતીતિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બ’’ન્તિ. ન વણ્ણમટ્ઠત્થાયાતિ ઇમિના થિરકરણત્થં એકવણ્ણસુત્તેન વિનન્ધિયમાનં યદિ વણ્ણમટ્ઠં હોતિ, તત્થ ન દોસોતિ દસ્સેતિ. આરગ્ગેનાતિ નિખાદનમુખેન. યદિ ન વટ્ટતિ, તાદિસં છત્તદણ્ડં લભિત્વા કિં કાતબ્બન્તિ આહ ‘‘ઘટકં વા’’તિઆદિ. સુત્તકેન વા દણ્ડો વેઠેતબ્બોતિ યથા લેખા ન પઞ્ઞાયતિ, તથા વેઠેતબ્બો. દણ્ડબુન્દેતિ દણ્ડમૂલે, છત્તદણ્ડસ્સ હેટ્ઠિમકોટિયન્તિ અત્થો. છત્તમણ્ડલિકન્તિ છત્તસ્સ અન્તો ખુદ્દકમણ્ડલં, છત્તપઞ્જરે મણ્ડલાકારેન બદ્ધદણ્ડવલયં વા. ઉક્કિરિત્વાતિ નિન્નં, ઉન્નતં વા કત્વા ઉટ્ઠાપેત્વા. સા વટ્ટતીતિ સા લેખા રજ્જુકેહિ બન્ધન્તુ વા મા વા, બન્ધિતું યુત્તટ્ઠાનત્તા વટ્ટતિ. તેન વુત્તં આચરિયબુદ્ધદત્તમહાથેરેન –

‘‘છત્તં પણ્ણમયં કિઞ્ચિ, બહિ અન્તો ચ સબ્બસો;

પઞ્ચવણ્ણેન સુત્તેન, સિબ્બિતું ન ચ વટ્ટતિ.

‘‘છિન્દિતું અડ્ઢચન્દં વા, પણ્ણે મકરદન્તકં;

ઘટકં વાળરૂપં વા, લેખા દણ્ડે ન વટ્ટતિ.

‘‘સિબ્બિતું એકવણ્ણેન, છત્તં સુત્તેન વટ્ટતિ;

થિરત્થં પઞ્ચવણ્ણેન, પઞ્જરં વા વિનન્ધિતું.

‘‘ઘટકં વાળરૂપં વા, લેખા વા પન કેવલા;

છિન્દિત્વા વાપિ ઘંસિત્વા, ધારેતું પન વટ્ટતિ.

‘‘અહિચ્છત્તકસણ્ઠાનં, દણ્ડબુન્દમ્હિ વટ્ટતિ;

ઉક્કિરિત્વા કતા લેખા, બન્ધનત્થાય વટ્ટતી’’તિ.

તસ્સ વણ્ણનાયમ્પિ છત્તં પણ્ણમયં કિઞ્ચીતિ તાલપણ્ણાદિપણ્ણચ્છદનં યં કિઞ્ચિ છત્તં. બહીતિ ઉપરિ. અન્તોતિ હેટ્ઠા. સિબ્બિતુન્તિ રૂપં દસ્સેત્વા સૂચિકમ્મં કાતું. પણ્ણેતિ છદનપણ્ણે. અડ્ઢચન્દન્તિ અડ્ઢચન્દાકારં. મકરદન્તકન્તિ મકરદન્તાકારં, યં ‘‘ગિરિકૂટ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. છિન્દિતું ન વટ્ટતીતિ સમ્બન્ધો. મુખવટ્ટિયા નામેત્વા બદ્ધપણ્ણકોટિયા વા મત્થકમણ્ડલકોટિયા વા ગિરિકૂટાદિં કરોન્તિ, ઇમિના તં પટિક્ખિત્તં. દણ્ડેતિ છત્તદણ્ડે. ઘટકન્તિ ઘટાકારો. વાળરૂપં વાતિ બ્યગ્ઘાદિવાળાનં રૂપકં વા. લેખાતિ ઉક્કિરિત્વા વા છિન્દિત્વા વા ચિત્તકમ્મવસેન વા કતરાજિ. પઞ્ચવણ્ણાનં સુત્તાનં અન્તરે નીલાદિએકવણ્ણેન સુત્તેન થિરત્થં છત્તં અન્તો ચ બહિ ચ સિબ્બિતું વા છત્તદણ્ડગ્ગાહકસલાકપઞ્જરં થિરત્થં વિનન્ધિતું વા વટ્ટતીતિ યોજના. પઞ્ચવણ્ણાનં એકવણ્ણેન થિરત્થન્તિ ઇમિના અનેકવણ્ણેહિ સુત્તેહિ વણ્ણમટ્ઠત્થાય સિબ્બિતુઞ્ચ વિનન્ધિતુઞ્ચ ન વટ્ટતીતિ દીપેતિ. પોત્થકેસુ પન ‘‘પઞ્ચવણ્ણેના’’તિ પાઠો દિસ્સતિ, તસ્સ એકવણ્ણેન પઞ્ચવણ્ણેન વા સુત્તેન થિરત્થં સિબ્બિતું વિનન્ધિતું વા વટ્ટતીતિ યોજના કાતબ્બા હોતિ.

એત્થ ચ હેટ્ઠા વુત્તેન ‘‘પઞ્ચવણ્ણેન સુત્તેન સિબ્બિતું ન ચ વટ્ટતી’’તિ પાઠેન ચ ‘‘કેચિ તાલપણ્ણચ્છત્તં અન્તો વા બહિ વા પઞ્ચવણ્ણેન સુત્તેન સિબ્બેત્વા વણ્ણમટ્ઠં કરોન્તિ, તં ન વટ્ટતિ, એકવણ્ણે પન નીલેન વા પીતકેન વા યેન કેનચિ સુત્તેન અન્તો વા બહિ વા સિબ્બિતું, છત્તદણ્ડગ્ગાહકં સલાકપઞ્જરં વા વિનન્ધિતું વટ્ટતિ, તઞ્ચ ખો થિરકરણત્થં, ન વણ્ણમટ્ઠત્થાયા’’તિ અટ્ઠકથાપાઠેન ચ વિરુજ્ઝતિ, તસ્મા સો ન ગહેતબ્બો.

લેખા વા પન કેવલાતિ યથાવુત્તપ્પકારા સકલા લેખા વા. છિન્દિત્વાતિ ઉક્કિરિત્વા કતં છિન્દિત્વા. ઘંસિત્વાતિ ચિત્તકમ્માદિવસેન કતં ઘંસિત્વા. દણ્ડબુન્દમ્હીતિ છત્તદણ્ડસ્સ પઞ્જરે ગાહણત્થાય ફાલિતબુન્દમ્હિ, મૂલેતિ અત્થો. અયમેત્થ નિસ્સન્દેહે વુત્તનયો. ખુદ્દસિક્ખાગણ્ઠિપદે પન ‘‘છત્તપિણ્ડિયા મૂલે’’તિ વુત્તં. અહિચ્છત્તકસણ્ઠાનન્તિ ફુલ્લઅહિચ્છત્તકાકારં. રજ્જુકેહિ ગાહાપેત્વા દણ્ડે બન્ધન્તિ, તસ્મિં બન્ધનટ્ઠાને વલયમિવ ઉક્કિરિત્વાતિ વલયં વિય ઉપટ્ઠાપેત્વા. બન્ધનત્થાયાતિ વાતેન યથા ન ચલતિ, એવં રજ્જૂહિ દણ્ડે પઞ્જરસ્સ બન્ધનત્થાય. ઉક્કિરિત્વા કતા લેખા વટ્ટતીતિ યોજના. યથા વાતપ્પહારેન અચલનત્થં છત્તમણ્ડલિકં રજ્જુકેહિ ગાહાપેત્વા દણ્ડે બન્ધન્તિ, તસ્મિં બન્ધનટ્ઠાને વલયમિવ ઉક્કિરિત્વા લેખં ઠપેન્તિ, સા વટ્ટતીતિ. સચેપિ ન બન્ધતિ, બન્ધનારહટ્ઠાનત્તા વલયં ઉક્કિરિત્વા વટ્ટતીતિ ગણ્ઠિપદે વત્તન્તીતિ આગતં, તસ્મા પક્ખરણેસુ આગતનયેનેવ છત્તે પટિપજ્જિતબ્બન્તિ.

૭. ચીવરે પન નાનાસુત્તકેહીતિ (સારત્થ. ટી. ૨.૮૫; વિ. વિ. ટી. ૧.૮૫) નાનાવણ્ણેહિ સુત્તેહિ. ઇદઞ્ચ તથા કરોન્તાનં વસેન વુત્તં, એકવણ્ણસુત્તકેનપિ ન વટ્ટતિયેવ. ‘‘પકતિસૂચિકમ્મમેવ વટ્ટતી’’તિ હિ વુત્તં. પટ્ટમુખેતિ દ્વિન્નં પટ્ટાનં સઙ્ઘટિતટ્ઠાનં સન્ધાયેતં વુત્તં. પરિયન્તેતિ ચીવરપરિયન્તે. અનુવાતં સન્ધાયેતં વુત્તં. વેણીતિ વરકસીસાકારેન સિબ્બનં. સઙ્ખલિકન્તિ દ્વિગુણસઙ્ખલિકાકારેન સિબ્બનં, બિળાલસઙ્ખલિકાકારેન સિબ્બનં વા. વેણિં વા સઙ્ખલિકં વા કરોન્તીતિ કરણકિરિયાય સમ્બન્ધો. અગ્ઘિયં નામ ચેતિયસણ્ઠાનં, યં ‘‘અગ્ઘિયત્થમ્ભો’’તિ વદન્તિ. ગયા નામ મૂલે તનુકં અગ્ગે મહન્તં કત્વા ગદાકારેન સિબ્બનં. મુગ્ગરો નામ મૂલે ચ અગ્ગે ચ એકસદિસં કત્વા મુગ્ગરાકારેન સિબ્બનં. કક્કટક્ખીનિ ઉક્કિરન્તીતિ ગણ્ઠિકપટ્ટપાસકપટ્ટાનં અન્તે પાળિબદ્ધં કત્વા કક્કટકાનં અક્ખિસણ્ઠાનં પટ્ઠપેન્તિ, કરોન્તીતિ અત્થો. ‘‘કોણસુત્તપિળકાતિ ગણ્ઠિકપાસકપટ્ટાનં કોણેહિ નીહટસુત્તાનં કોટિયો’’તિ તીસુપિ ગણ્ઠિપદેસુ વુત્તં. કથં પન તા પિળકા દુવિઞ્ઞેય્યરૂપા કાતબ્બાતિ? કોણેહિ નીહટસુત્તાનં અન્તેસુ એકવારં ગણ્ઠિકકરણેન વા પુન નિવત્તેત્વા સિબ્બનેન વા દુવિઞ્ઞેય્યસભાવં કત્વા સુત્તકોટિયો રસ્સં કત્વા છિન્દિતબ્બા. ધમ્મસિરિત્થેરેન પન ‘‘કોણસુત્તા ચ પિળકા, દુવિઞ્ઞેય્યાવ કપ્પરે’’તિ વુત્તં, તથા આચરિયબુદ્ધદત્તત્થેરેનપિ ‘‘સુત્તા ચ પિળકા તત્થ, દુવિઞ્ઞેય્યાવ દીપિતા’’તિ વુત્તં, તસ્મા તેસં મતેન કોણસુત્તા ચ પિળકા ચ કોણસુત્તપિળકાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો.

વિમતિવિનોદનિયમ્પિ (વિ. વિ. ટી. ૧.૮૫) કોણસુત્તપિળકાતિ ગણ્ઠિકપાસકપટ્ટાનં કોણેહિ બહિ નિગ્ગતસુત્તાનં પિળકાકારેન ઠપિતકોટિયોતિ કેચિ વદન્તિ, તે પિળકે છિન્દિત્વા દુવિઞ્ઞેય્યા કાતબ્બાતિ તેસં અધિપ્પાયો. કેચિ પન ‘‘કોણસુત્તા ચ પિળકા ચાતિ દ્વેયેવા’’તિ વદન્તિ, તેસં મતેન ગણ્ઠિકપાસકપટ્ટાનં કોણતો કોણં નીહટસુત્તા કોણસુત્તા નામ. સમન્તતો પન પરિયન્તેન ગતા ચતુરસ્સસુત્તા પિળકા નામ. તં દુવિધમ્પિ કેચિ ચીવરતો વિસું પઞ્ઞાનત્થાય વિકારયુત્તં કરોન્તિ, તં નિસેધાય ‘‘દુવિઞ્ઞેય્યરૂપા વટ્ટતી’’તિ વુત્તં, ન પન સબ્બથા અચક્ખુગોચરભાવેન સિબ્બનત્થાય તથાસિબ્બનસ્સ અસક્કુણેય્યત્તા, યથા પકતિચીવરતો વિકારો ન પઞ્ઞાયતિ, એવં સિબ્બિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. રજનકમ્મતો પુબ્બે પઞ્ઞાયમાનોપિ વિસેસો ચીવરે રત્તે એકવણ્ણતો ન પઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘ચીવરે રત્તે’’તિ.

૮. મણિનાતિ નીલમણિઆદિપાસાણેન, અંસબદ્ધકકાયબન્ધનાદિકં અચીવરત્તા સઙ્ખાદીહિ ઘંસિતું વટ્ટતીતિ વદન્તિ. કણ્ણસુત્તકન્તિ ચીવરસ્સ દીઘતો તિરિયઞ્ચ સિબ્બિતાનં ચતૂસુ કણ્ણેસુ કોણેસુ ચ નિક્ખન્તાનં સુત્તસીસાનમેતં નામં, તં છિન્દિત્વાવ પારુપિતબ્બં. તેનાહ ‘‘રજિતકાલે છિન્દિતબ્બ’’ન્તિ. ભગવતા અનુઞ્ઞાતં એકં કણ્ણસુત્તમ્પિ અત્થિ, તં પન નામેન સદિસમ્પિ ઇતો અઞ્ઞમેવાતિ દસ્સેતું ‘‘યં પના’’તિઆદિ વુત્તં. લગ્ગનત્થાયાતિ ચીવરરજ્જુયં ચીવરબન્ધનત્થાય. વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૮૫) એત્તકમેવ વુત્તં.

સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૮૫) પન ‘‘પાસકં કત્વા બન્ધિતબ્બન્તિ રજનકાલે બન્ધિતબ્બં, સેસકાલે મોચેત્વા ઠપેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. વિનયસઙ્ગહપ્પકરણસ્સ પોરાણટીકાયમ્પિ ઇદમેવ ગહેત્વા વુત્તં, તં પન ચીવરક્ખન્ધકે (મહાવ. ૩૪૪) ‘‘મજ્ઝેન લગ્ગેન્તિ, ઉભતો ગલતિ, ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, કણ્ણે બન્ધિતુન્તિ. કણ્ણો જીરતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, કણ્ણસુત્તક’’ન્તિ એવં અનુઞ્ઞાતચીવરરજ્જુયં રજિત્વા પસારિતચીવરસ્સ ઓલમ્બકસુત્તં સન્ધાય વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

ગણ્ઠિકેતિ ચીવરપારુપનકાલે પાસકે લગ્ગાપનત્થં કતે દન્તાદિમયે ગણ્ઠિકે. પિળકાતિ બિન્દું બિન્દું કત્વા ઉટ્ઠાપેતબ્બપિળકા. વુત્તઞ્હેતં વિનયવિનિચ્છયપ્પકરણે –

‘‘નાનાવણ્ણેહિ સુત્તેહિ, મણ્ડનત્થાય ચીવરં;

સમં સતપદાદીનં, સિબ્બિતું ન ચ વટ્ટતિ.

‘‘પત્તસ્સ પરિયન્તે વા, તથા પત્તમુખેપિ ચ;

વેણિં સઙ્ખલિકં વાપિ, કરોતો હોતિ દુક્કટં.

‘‘પટ્ટમ્પિ ગણ્ઠિપાસાનં, અટ્ઠકોણાદિકં વિધિં;

તત્થગ્ઘિયગદારૂપં, મુગ્ગરાદિં કરોન્તિ ચ.

‘‘તત્થ કક્કટકક્ખીનિ, ઉટ્ઠાપેન્તિ ન વટ્ટતિ;

સુત્તા ચ પિળકા તત્થ, દુવિઞ્ઞેય્યાવ દીપિતા.

‘‘ચતુકોણાવ વટ્ટન્તિ, ગણ્ઠિપાસકપટ્ટકા;

કણ્ણકોણેસુ સુત્તાનિ, રત્તે છિન્દેય્ય ચીવરે.

‘‘સૂચિકમ્મવિકારં વા, અઞ્ઞં વા પન કિઞ્ચિપિ;

ચીવરે ભિક્ખુના કાતું, કારાપેતું ન વટ્ટતિ.

‘‘યો ચ પક્ખિપતિ ભિક્ખુ ચીવરં,

કઞ્જિપિટ્ઠખલિઅલ્લિકાદિસુ;

વણ્ણમટ્ઠમભિપત્થયં પરં;

તસ્સ નત્થિ પન મુત્તિ દુક્કટા.

‘‘સૂચિહત્થમલાદીનં, કરણે ચીવરસ્સ ચ;

તથા કિલિટ્ઠકાલે ચ, ધોવનત્થં તુ વટ્ટતિ.

‘‘રજને પન ગન્ધં વા, તેલં વા લાખમેવ વા;

કિઞ્ચિ પક્ખિપિતું તત્થ, ભિક્ખુનો ન ચ વટ્ટતિ.

‘‘સઙ્ખેન મણિના વાપિ, અઞ્ઞેનપિ ચ કેનચિ;

ચીવરં ન ચ ઘટ્ટેય્ય, ઘંસિતબ્બં ન દોણિયા.

‘‘ચીવરં દોણિયં કત્વા, નાતિઘટ્ટેય્ય મુટ્ઠિના;

રત્તં પહરિતું કિઞ્ચિ, હત્થેહેવ ચ વટ્ટતિ.

‘‘ગણ્ઠિકે પન લેખા વા, પિળકા વા ન વટ્ટતિ;

કપ્પબિન્દુવિકારો વા, પાળિકણ્ણિકભેદતો’’તિ.

વિનયસારત્થસન્દીપનિયમ્પિ સમં સતપદાદીનન્તિ સતપદાદીહિ સદિસં. તુલ્યત્થે કરણવચનપ્પસઙ્ગે સામિવચનં. પટ્ટસ્સ પરિયન્તે વાતિ અનુવાતસ્સ ઉભયપરિયન્તે વા. પટ્ટમુખેપિ વાતિ દ્વિન્નં આયામવિત્થારપટ્ટાનં સઙ્ઘટિતટ્ઠાને, કણ્ણેપિ વા એકસ્સેવ વા પટ્ટસ્સ ઊનપૂરણત્થં ઘટિતટ્ઠાનેપિ વા. વેણીતિ કુદ્રૂસસીસાકારેન સિબ્બનં. કેચિ ‘‘વરકસીસાકારેના’’તિ વદન્તિ. સઙ્ખલિકન્તિ બિળાલદામસદિસસિબ્બનં. કેચિ ‘‘સતપદિસદિસ’’ન્તિ વદન્તિ.

પટ્ટમ્પીતિ પત્તમ્પિ. અટ્ઠકોણાદિકો વિધિ પકારો એતસ્સાતિ અટ્ઠકોણાદિકવિધિ, તં. અટ્ઠકોણાદિકન્તિ વા ગાથાબન્ધવસેન નિગ્ગહિતાગમો. ‘‘અટ્ઠકોણાદિકં વિધિ’’ન્તિ એતં ‘‘પટ્ટ’’ન્તિ એતસ્સ સમાનાધિકરણવિસેસનં, કિરિયાવિસેસનં વા. ‘‘કરોન્તી’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. અથ વા પટ્ટન્તિ એત્થ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનં, પટ્ટેતિ અત્થો. ઇમસ્મિં પક્ખે અટ્ઠકોણાદિકન્તિ ઉપયોગવચનં. વિધિન્તિ એતસ્સ વિસેસનં. ઇધ વક્ખમાનચતુકોણસણ્ઠાનતો અઞ્ઞં અટ્ઠકોણાદિકં નામ. તત્થાતિ તસ્મિં પટ્ટદ્વયે. અગ્ઘિયગદારૂપન્તિ અગ્ઘિયસણ્ઠાનઞ્ચેવ ગદાસણ્ઠાનઞ્ચ સિબ્બનં. મુગ્ગરન્તિ લગુળસણ્ઠાનસિબ્બનં. આદિ-સદ્દેન ચેતિયાદિસણ્ઠાનાનં ગહણં.

તત્થાતિ પટ્ટદ્વયે તસ્મિં ઠાને. કક્કટકક્ખીનીતિ કુળીરકચ્છિસદિસાનિ સિબ્બનવિકારાનિ. ઉટ્ઠાપેન્તીતિ કરોન્તિ. તત્થાતિ તસ્મિં ગણ્ઠિકપાસકપટ્ટકે. સુત્તાતિ કોણતો કોણં સિબ્બિતસુત્તા ચેવ ચતુરસ્સે સિબ્બિતસુત્તા ચ. પિળકાતિ તેસમેવ સુત્તાનં નિવત્તેત્વા સિબ્બિતકોટિયો ચ. દુવિઞ્ઞેય્યાવાતિ રજનકાલે દુવિઞ્ઞેય્યરૂપા અનોળારિકા દીપિતા વટ્ટન્તીતિ. યથાહ ‘‘કોણસુત્તપિળકા ચ ચીવરે રત્તે દુવિઞ્ઞેય્યરૂપા વટ્ટન્તી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૮૫).

ગણ્ઠિકપટ્ટિકા પાસપટ્ટિકાતિ યોજના. કણ્ણકોણેસુ સુત્તાનીતિ ચીવરકણ્ણે સુત્તા ચેવ પાસકપટ્ટાનં કોણેસુ સુત્તાનિ ચ અચ્છિન્દતિ. એત્થ ચ ચીવરે આયામતો વિત્થારતો ચ સિબ્બિત્વા અનુવાતતો બહિ નિક્ખમિતસુત્તં ચીવરં રજિત્વા સુક્ખાપનકાલે રજ્જુયા વા ચીવરવંસે વા બન્ધિત્વા ઓલમ્બિતું અનુવાતે બન્ધસુત્તાનિ ચ કણ્ણસુત્તાનિ નામ. યથાહ ‘‘ચીવરસ્સ કણ્ણસુત્તકં ન ચ વટ્ટતિ, રજિતકાલે છિન્દિતબ્બં, યં પન ‘અનુજાનામિ ભિક્ખવે કણ્ણસુત્તક’ન્તિ એવં અનુઞ્ઞાતં, તં અનુવાતે પાસકં કત્વા બન્ધિતબ્બં રજનકાલે લગ્ગનત્થાયા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૮૫).

સૂચિકમ્મવિકારં વાતિ ચીવરમણ્ડનત્થાય નાનાસુત્તકેહિ સતપદિસદિસં સિબ્બન્તા આગન્તુકપટ્ટં ઠપેન્તિ, એવરૂપં સૂચિકમ્મવિકારં વા. અઞ્ઞં વા પન કિઞ્ચિપીતિ અઞ્ઞમ્પિ યં કિઞ્ચિ માલાકમ્મમિગપક્ખિપદાદિકં સિબ્બનવિકારં. કાતુન્તિ સયં કાતું. કારાપેતુન્તિ અઞ્ઞેન વા કારાપેતું.

યો ભિક્ખુ પરં ઉત્તમં વણ્ણમટ્ઠમભિપત્થયન્તો કઞ્જિકપિટ્ઠખલિઅલ્લિકાદીસુ ચીવરં પક્ખિપતિ, તસ્સ પન ભિક્ખુનો દુક્કટા મોક્ખો ન વિજ્જતીતિ યોજના. કઞ્જિકન્તિ વાયનતન્તમક્ખનં કઞ્જિકસદિસા સુલાકઞ્જિકં. પિટ્ઠન્તિ તણ્ડુલપિટ્ઠં. તણ્ડુલપિટ્ઠેહિ પક્કા ખલિ. અલ્લિકાતિ નિય્યાસો. આદિ-સદ્દેન લાખાદીનં ગહણં. ચીવરસ્સ કરણે કરણકાલે સમુટ્ઠિતાનં સૂચિહત્થમલાદીનં કિલિટ્ઠકાલે ધોવનત્થઞ્ચ કઞ્જિકપિટ્ઠખલિઅલ્લિકાદીસુ પક્ખિપતિ, વટ્ટતીતિ યોજના.

તત્થાતિ યેન કસાવેન ચીવરં રજતિ, તસ્મિં રજને ચીવરસ્સ સુગન્ધભાવત્થાય ગન્ધં વા ઉજ્જલભાવત્થાય તેલં વા વણ્ણત્થાય લાખં વા. કિઞ્ચીતિ એવરૂપં યં કિઞ્ચિ. મણિનાતિ પાસાણેન. અઞ્ઞેનપિ ચ કેનચીતિ યેન ઉજ્જલં હોતિ, એવરૂપેન મુગ્ગરાદિના અઞ્ઞેનપિ કેનચિ વત્થુના. દોણિયાતિ રજનમ્બણે ન ઘંસિતબ્બં હત્થેન ગાહાપેત્વા ન ગહેતબ્બં. રત્તં ચીવરં હત્થેહિ કિઞ્ચિ થોકં પહરિતું વટ્ટતીતિ યોજના. યત્થ પક્કરજનં પક્ખિપન્તિ, સા રજનદોણી. તત્થ અંસબદ્ધકકાયબન્ધનાદિં ઘટ્ટેતું વટ્ટતીતિ ગણ્ઠિપદે વુત્તં.

ગણ્ઠિકેતિ વેળુદન્તવિસાણાદિમયગણ્ઠિકે. લેખા વાતિ વટ્ટાદિભેદા લેખા વા. પિળકાતિ સાસપબીજસદિસા ખુદ્દકબુબ્બુળા. પાળિકણ્ણિકભેદતોતિ મણિકાવળિરૂપપુપ્ફકણ્ણિકરૂપભેદતો. ‘‘કપ્પબિન્દુવિકારો વા ન વટ્ટતીતિ યોજના’’તિ વુત્તં, તસ્મા તથેવ ચીવરે પટિપજ્જિતબ્બં.

૯. પત્તે વા થાલકે વાતિઆદીસુ થાલકેતિ તમ્બાદિમયે પુગ્ગલિકે તિવિધેપિ કપ્પિયથાલકે. ન વટ્ટતીતિ મણિવણ્ણકરણપયોગો ન વટ્ટતિ, તેલવણ્ણપયોગો પન વટ્ટતિ. તેલવણ્ણોતિ સમણસારુપ્પવણ્ણં સન્ધાય વુત્તં, મણિવણ્ણં પન પત્તં અઞ્ઞેન કતં લભિત્વા પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતીતિ વદન્તિ. પત્તમણ્ડલેતિ તિપુસીસાદિમયે પત્તટ્ઠપનકમણ્ડલે. ‘‘ન ભિક્ખવે વિચિત્રાનિ પત્તમણ્ડલાનિ ધારેતબ્બાનિ રૂપકાકિણ્ણાનિ ભિત્તિકમ્મકતાની’’તિ (ચૂળવ. ૨૫૩) વુત્તત્તા ‘‘ભિત્તિકમ્મં ન વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, મકરદન્તકં છિન્દિતુ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૨૫૩) વુત્તત્તા ‘‘મકરદન્તકં પન વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. તેનાહુ પોરાણા –

‘‘થાલકસ્સ ચ પત્તસ્સ, બહિ અન્તોપિ વા પન;

આરગ્ગેન કતા લેખા, ન ચ વટ્ટતિ કાચિપિ.

‘‘આરોપેત્વા ભમં પત્તં, મજ્જિત્વા ચે પચન્તિ ચ;

‘મણિવણ્ણં કરિસ્સામ’, ઇતિ કાતું ન વટ્ટતિ.

‘‘પત્તમણ્ડલકે કિઞ્ચિ;

ભિત્તિકમ્મં ન વટ્ટતિ;

ન દોસો કોચિ તત્થસ્સ;

કાતું મકરદન્તક’’ન્તિ.

વિનયસારત્થસન્દીપનિયમ્પિ આરગ્ગેનાતિ આરકણ્ટકગ્ગેન, સૂચિમુખેન વા. કાચિપિ લેખાતિ વટ્ટકગોમુત્તાદિસણ્ઠાના યા કાચિપિ રાજિ. ભમં આરોપેત્વાતિ ભમે અલ્લીયાપેત્વા. પત્તમણ્ડલકેતિ પત્તે છવિરક્ખણત્થાય તિપુસીસાદીહિ કતે પત્તસ્સ હેટ્ઠા આધારાદીનં ઉપરિ કાતબ્બે પત્તમણ્ડલકે. ભિત્તિકમ્મન્તિ નાનાકારરૂપકકમ્મવિચિત્તં. યથાહ ‘‘ન, ભિક્ખવે, વિચિત્રાનિ પત્તમણ્ડલાનિ ધારેતબ્બાનિ રૂપકાકિણ્ણાનિ ભિત્તિકમ્મકતાની’’તિ. તત્થાતિ તસ્મિં પત્તમણ્ડલે. અસ્સાતિ ભિક્ખુસ્સ. મકરદન્તકન્તિ ગિરિકૂટન્તિ વુત્તં, તસ્મા એવં પત્તથાલકાદીસુ પટિપજ્જિતબ્બં.

ધમકરણ…પે… લેખા ન વટ્ટતીતિ આરગ્ગેન દિન્નલેખા ન વટ્ટતિ, જાતિહિઙ્ગુલિકાદિવણ્ણેહિ કતલેખા પન વટ્ટતિ. છત્તમુખવટ્ટિયન્તિ ધમકરણસ્સ હત્થેન ગહણત્થં કતસ્સ છત્તાકારસ્સ મુખવટ્ટિયં. ‘‘પરિસ્સાવનબન્ધટ્ઠાને’’તિ કેચિ. વિનયવિનિચ્છયેપિ –

‘‘ન ધમ્મકરણચ્છત્તે, લેખા કાચિપિ વટ્ટતિ;

કુચ્છિયં વા ઠપેત્વા તં, લેખં તુ મુખવટ્ટિય’’ન્તિ. –

વુત્તં. તટ્ટીકાયં પન ‘‘મુખવટ્ટિયા યા લેખા પરિસ્સાવનબન્ધનત્થાય અનુઞ્ઞાતા, તં લેખં ઠપેત્વા ધમકરણચ્છત્તે વા કુચ્છિયં વા કાચિ લેખા ન વટ્ટતીતિ યોજના’’તિ વુત્તં, તસ્મા તત્થ વુત્તનયેનેવ ધમકરણે પટિપજ્જિતબ્બં.

૧૦. કાયબન્ધને પન કક્કટક્ખીનીતિ કક્કટકસ્સ અક્ખિસદિસાનિ. મકરમુખન્તિ મકરમુખસણ્ઠાનં. દેડ્ડુભસીસન્તિ ઉદકસપ્પસીસસદિસસણ્ઠાનાનિ. અચ્છીનીતિ કુઞ્જરચ્છિસણ્ઠાનાનિ. એકમેવ વટ્ટતીતિ એત્થ એકરજ્જુકં દ્વિગુણતિગુણં કત્વા બન્ધિતું ન વટ્ટતિ, એકમેવ પન સતવારમ્પિ સરીરં પરિક્ખિપિત્વા બન્ધિતું વટ્ટતિ. ‘‘બહુરજ્જુકે એકતો કત્વા એકેન નિરન્તરં વેઠેત્વા કતં બહુરજ્જુકન્તિ ન વત્તબ્બં, તં વટ્ટતી’’તિ વુત્તત્તા તં મુરજસઙ્ખં ન ગચ્છતીતિ વેદિતબ્બં. મુરજઞ્હિ નાનાવણ્ણેહિ સુત્તેહિ મુરજવટ્ટિસણ્ઠાનં વેઠેત્વા કરોન્તિ. ઇદં પન મુરજં મદ્દવીણસઙ્ખાતં પામઙ્ગસણ્ઠાનઞ્ચ દસાસુ વટ્ટતિ ‘‘કાયબન્ધનસ્સ દસા જીરન્તિ. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, મુરજં મદ્દવીણ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૨૭૮) વુત્તત્તા.

વિધેતિ દસાપરિયોસાને થિરભાવાય દન્તવિસાણસુત્તાદીહિ કતે વિધે. સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૮૫) પન ‘‘કાયબન્ધનસ્સ પાસન્તે દસામૂલે તસ્સ થિરભાવત્થં કત્તબ્બે દન્તવિસાણાદિમયે વિધે’’તિ વુત્તં. અટ્ઠમઙ્ગલાનિ નામ સઙ્ખો, ચક્કં, પુણ્ણકુમ્ભો, ગયા, સિરીવચ્છો, અઙ્કુસો, ધજં, સોવત્થિકન્તિ. મચ્છયુગળછત્તનન્દિયાવટ્ટાદિવસેનપિ વદન્તિ. પરિચ્છેદલેખામત્તન્તિ દન્તાદીહિ કતસ્સ વિધસ્સ ઉભોસુ કોટીસુ કાતબ્બપરિચ્છેદરાજિમત્તં. વિનયવિનિચ્છયપ્પકરણેપિ –

‘‘સુત્તં વા દિગુણં કત્વા, કોટ્ટેન્તિ ચ તહિં તહિં;

કાયબન્ધનસોભત્થં, તં ન વટ્ટતિ ભિક્ખુનો.

‘‘દસામુખે દળ્હત્થાય, દ્વીસુ અન્તેસુ વટ્ટતિ;

માલાકમ્મલતાકમ્મ-ચિત્તિકમ્પિ ન વટ્ટતિ.

‘‘અક્ખીનિ તત્થ દસ્સેત્વા;

કોટ્ટિતે પન કા કથા.

કક્કટક્ખીનિ વા તત્થ;

ઉટ્ઠાપેતું ન વટ્ટતિ.

‘‘ઘટં દેડ્ડુભસીસં વા, મકરસ્સ મુખમ્પિ વા;

વિકારરૂપં યં કિઞ્ચિ, ન વટ્ટતિ દસામુખે.

‘‘ઉજુકં મચ્છકણ્ટં વા, મટ્ઠં વા પન પટ્ટિકં;

ખજ્જૂરિપત્તકાકારં, કત્વા વટ્ટતિ કોટ્ટિતં.

‘‘પટ્ટિકા સૂકરન્તન્તિ, દુવિધં કાયબન્ધનં;

રજ્જુકા દુસ્સપટ્ટાદિ, સબ્બં તસ્સાનુલોમિકં.

‘‘મુરજં મદ્દવીણઞ્ચ, દેડ્ડુભઞ્ચ કલાબુકં;

રજ્જુયો ચ ન વટ્ટન્તિ, પુરિમા દ્વેદસા સિયું.

‘‘દસા પામઙ્ગસણ્ઠાના, નિદ્દિટ્ઠા કાયબન્ધને;

એકા દ્વિતિચતસ્સો વા, વટ્ટન્તિ ન તતો પરં.

‘‘એકરજ્જુમયં વુત્તં, મુનિના કાયબન્ધનં;

તઞ્ચ પામઙ્ગસણ્ઠાનં, એકમ્પિ ચ ન વટ્ટતિ.

‘‘રજ્જુકે એકતો કત્વા, બહૂ એકાય રજ્જુયા;

નિરન્તરઞ્હિ વેઠેત્વા, કતં વટ્ટતિ બન્ધિતું.

‘‘દન્તકટ્ઠવિસાણટ્ઠિ-લોહવેળુનળબ્ભવા;

જતુસઙ્ખમયા સુત્ત-ફલજા વિધકા મતા.

‘‘કાયબન્ધનવિધેપિ, વિકારો ન ચ વટ્ટતિ;

તત્થ તત્થ પરિચ્છેદ-લેખામત્તં તુ વટ્ટતી’’તિ. –

વુત્તં.

વિનયસારત્થસન્દીપનિયમ્પિ તહિં તહિન્તિ પટ્ટિકાય તત્થ તત્થ. તન્તિ તથાકોટ્ટિતદિગુણસુત્તકાયબન્ધનં. અન્તેસુ દળ્હત્થાય દસામુખે દિગુણં કત્વા કોટ્ટેન્તિ, વટ્ટતીતિ યોજના. ચિત્તકમ્પીતિ માલાકમ્મલતાકમ્મચિત્તયુત્તમ્પિ કાયબન્ધનં. અક્ખીનીતિ કુઞ્જરક્ખીનિ. તત્થાતિ કાયબન્ધને ન વટ્ટતીતિ કા કથા. ઉટ્ઠાપેતુન્તિ ઉક્કિરિતું.

ઘટન્તિ ઘટસણ્ઠાનં. દેડ્ડુભસીસં વાતિ ઉદકસપ્પસીસં મુખસણ્ઠાનં વા. યં કિઞ્ચિ વિકારરૂપં દસામુખે ન વટ્ટતીતિ યોજના. એત્થ ચ ઉભયપસ્સેસુ મચ્છકણ્ટકયુત્તં મચ્છસ્સ પિટ્ઠિકણ્ટકં વિય યસ્સા પટ્ટિકાય વાયનં હોતિ, ઇદં કાયબન્ધનં મચ્છકણ્ટકં નામ. યસ્સ ખજ્જૂરિપત્તસણ્ઠાનમિવ વાયનં હોતિ, તં ખજ્જૂરિપત્તકાકારં નામ.

પકતિવિકારા પટ્ટિકા સૂકરન્તં નામ કુઞ્ચિકાકોસસણ્ઠાનં. તસ્સ દુવિધસ્સ કાયબન્ધનસ્સ. તત્થ રજ્જુકા સૂકરન્તાનુલોમિકા, દુસ્સપટ્ટં પટ્ટિકાનુલોમિકં. આદિ-સદ્દેન મુદ્દિકકાયબન્ધનં ગહિતં, તઞ્ચ સૂકરન્તાનુલોમિકં. યથાહ ‘‘એકરજ્જુકં પન મુદ્દિકકાયબન્ધનઞ્ચ સૂકરન્તં અનુલોમેતી’’તિ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૨૭૮). તત્થ રજ્જુકા નામ એકાવટ્ટા, બહુરજ્જુકસ્સ અકપ્પિયભાવં વક્ખતિ. મુદ્દિકકાયબન્ધનં નામ ચતુરસ્સં અકત્વા સજ્જિતન્તિ ગણ્ઠિપદે વુત્તં.

મુરજં નામ મુરજવટ્ટિસણ્ઠાનં વેઠેત્વા કતં. વેઠેત્વાતિ નાનાસુત્તેહિ વેઠેત્વા. સિક્ખાભાજનવિનિચ્છયે પન ‘‘બહુકા રજ્જુયો એકતો કત્વા એકાય રજ્જુયા વેઠિત’’ન્તિ વુત્તં. મદ્દવીણં નામ પામઙ્ગસણ્ઠાનં. દેડ્ડુભકં નામ ઉદકસપ્પસદિસં. કલાબુકં નામ બહુરજ્જુકં. રજ્જુયોતિ ઉભયકોટિયં એકતો અબન્ધા બહુરજ્જુયો, તથાબન્ધા કલાબુકં નામ હોતિ. ન વટ્ટન્તીતિ મુરજાદીનિ ઇમાનિ સબ્બાનિ કાયબન્ધનાનિ ન વટ્ટન્તિ. પુરિમા દ્વેતિ મુરજં મદ્દવીણનામઞ્ચાતિ દ્વે. ‘‘દસાસુ સિયુ’’ન્તિ વત્તબ્બે ગાથાબન્ધવસેન વણ્ણલોપેન ‘‘દસા સિયુ’’ન્તિ વુત્તં. યથાહ ‘‘મુરજં મદ્દવીણન્તિ ઇદં દસાસુયેવ અનુઞ્ઞાત’’ન્તિ.

પામઙ્ગસણ્ઠાનાતિ પામઙ્ગદામં વિય ચતુરસ્સસણ્ઠાના. એકરજ્જુમયન્તિ નાનાવટ્ટે એકતો વટ્ટેત્વા કતં રજ્જુમયં કાયબન્ધનં વત્તું વટ્ટતીતિ ‘‘રજ્જુકા દુસ્સપટ્ટાદી’’તિ એત્થ એકવટ્ટરજ્જુકા ગહિતા. ઇધ પન નાનાવટ્ટે એકતો વટ્ટેત્વા કતા એકાવ રજ્જુ ગહિતા. તઞ્ચાતિ તં વા નયમ્પિ એકરજ્જુકકાયબન્ધનં પામઙ્ગસણ્ઠાનેન ગન્થિતં. એકમ્પિ ચ ન વટ્ટતીતિ કેવલમ્પિ ન વટ્ટતિ.

બહૂ રજ્જુકે એકતો કત્વાતિ યોજના. વટ્ટતિ બન્ધિતુન્તિ મુરજં કલાબુકઞ્ચ ન હોતિ, રજ્જુકકાયબન્ધનમેવ હોતીતિ અધિપ્પાયો. અયં પન વિનિચ્છયો ‘‘બહુરજ્જુકે એકતો કત્વા એકેન નિરન્તરં વેઠેત્વા કતં બહુરજ્જુકન્તિ ન વત્તબ્બં, તં વટ્ટતી’’તિ અટ્ઠકથાગતો ઇધ વુત્તો. સિક્ખાભાજનવિનિચ્છયે ‘‘બહુરજ્જુયો એકતો કત્વા એકાય વેઠિતં મુરજં નામા’’તિ યં વુત્તં, તં ઇમિના વિરુજ્ઝનતો ન ગહેતબ્બં.

દન્ત-સદ્દેન હત્થિદન્તા વુત્તા. જતૂતિ લાખા. સઙ્ખમયન્તિ સઙ્ખનાભિમયં. વિધકા મતાતિ એત્થ વેધિકાતિપિ પાઠો, વિધપરિયાયો. કાયબન્ધનવિધેતિ કાયબન્ધનસ્સ દસાય થિરભાવત્થં કટ્ઠદન્તાદીહિ કતે વિધે. વિકારો અટ્ઠમઙ્ગલાદિકો. તત્થ તત્થાતિ તસ્મિં તસ્મિં ઠાને. તુ-સદ્દેન ઘટાકારોપિ વટ્ટતીતિ દીપેતીતિ અત્થો પકાસિતો, તસ્મા તેન નયેન કાયબન્ધનવિચારો કાતબ્બોતિ.

૧૧. અઞ્જનિયં ‘‘ઉજુકમેવા’’તિ વુત્તત્તા ચતુરસ્સાદિસણ્ઠાનાપિ વઙ્કગતિકા ન વટ્ટતિ. સિપાટિકાયાતિ વાસિઆદિભણ્ડપક્ખિપને. વિનયવિનિચ્છયપ્પકરણે પન –

‘‘માલાકમ્મલતાકમ્મ-નાનારૂપવિચિત્તિતા;

ન ચ વટ્ટતિ ભિક્ખૂનં, અઞ્જની જનરઞ્જની.

‘‘તાદિસં પન ઘંસિત્વા, વેઠેત્વા સુત્તકેન વા;

વળઞ્જન્તસ્સ ભિક્ખુસ્સ, ન દોસો કોચિ વિજ્જતિ.

‘‘વટ્ટા વા ચતુરસ્સા વા, અટ્ઠંસા વાપિ અઞ્જની;

વટ્ટતેવાતિ નિદ્દિટ્ઠા, વણ્ણમટ્ઠા ન વટ્ટતિ.

‘‘તથાઞ્જનિસલાકાપિ, અઞ્જનિથવિકાય ચ;

નાનાવણ્ણેહિ સુત્તેહિ, ચિત્તકમ્મં ન વટ્ટતિ.

‘‘એકવણ્ણેન સુત્તેન, સિપાટિં યેન કેનચિ;

યં કિઞ્ચિ પન સિબ્બેત્વા, વળઞ્જન્તસ્સ વટ્ટતી’’તિ. –

આગતં.

તટ્ટીકાયમ્પિ માલા…પે… ચિત્તિતાતિ માલાકમ્મલતાકમ્મેહિ ચ મિગપક્ખિરૂપાદિનાનારૂપેહિ ચ વિચિત્તિતા. જનરઞ્જનીતિ બાલજનપલોભિની. અટ્ઠંસા વાપીતિ એત્થ અપિ-સદ્દેન સોળસંસાદીનં ગહણં. વણ્ણમટ્ઠાતિ માલાકમ્માદિવણ્ણમટ્ઠા. અઞ્જનીસલાકાપિ તથા વણ્ણમટ્ઠા ન વટ્ટતીતિ યોજના. અઞ્જનીથવિકાય ચ નાનાવણ્ણેહિ સુત્તેહિ ચિત્તકમ્મં ન વટ્ટતીતિ પાઠો યુજ્જતિ, ‘‘થવિકાપિ વા’’તિ પાઠો દિસ્સતિ, સો ન ગહેતબ્બો. ‘‘પીતાદિના યેન કેનચિ એકવણ્ણેન સુત્તેન પિલોતિકાદિમયં કિઞ્ચિપિ સિપાટિકં સિબ્બેત્વા વળઞ્જન્તસ્સ વટ્ટતીતિ યોજના’’તિ આગતં.

૧૨. આરકણ્ટકાદીસુ આરકણ્ટકેતિ પોત્થકાદિઅભિસઙ્ખરણત્થં કતે દીઘમુખસત્થકે. ભમકારાનં દારુઆદિલિખનસત્થકન્તિ કેચિ. વટ્ટમણિકન્તિ વટ્ટં કત્વા ઉટ્ઠાપેતબ્બબુબ્બુળકં. અઞ્ઞન્તિ ઇમિના પિળકાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. પિપ્ફલિકેતિ યં કિઞ્ચિ છેદનકે ખુદ્દકસત્થે. મણિકન્તિ એકવટ્ટમણિ. પિળકન્તિ સાસપમત્તિકામુત્તરાજિસદિસા બહુવટ્ટલેખા. ઇમસ્મિં અધિકારે અવુત્તત્તા લેખનિયં યં કિઞ્ચિ વણ્ણમટ્ઠં વટ્ટતીતિ વદન્તિ. વજિરબુદ્ધિટીકાયં પન ‘‘કુઞ્ચિકાય સેનાસનપરિક્ખારત્તા સુવણ્ણરૂપિયમયાપિ વટ્ટતીતિ છાયા દિસ્સતિ. ‘કુઞ્ચિકાય વણ્ણમટ્ઠકમ્મં ન વટ્ટતી’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૮૫) વચનતો અઞ્ઞે કપ્પિયલોહાદિમયાવ કુઞ્ચિકા કપ્પન્તિ પરિહરણીયપરિક્ખારત્તા’’તિ વુત્તં. આરકણ્ટકો પોત્થકાદિકરણસત્થકજાતિ, આમણ્ડસારકો આમલકફલમયોતિ વદન્તિ.

વલિતકન્તિ નખચ્છેદનકાલે દળ્હગ્ગહણત્થં વલિયુત્તમેવ કરોન્તિ. તસ્મા તં વટ્ટતીતિ ઇમિના અઞ્ઞમ્પિ વિકારં દળ્હીકમ્માદિઅત્થાય કરોન્તિ, ન વણ્ણમટ્ઠત્થાય, તં વટ્ટતીતિ દીપિતં, તેન ચ કત્તરદણ્ડકોટિયં અઞ્ઞમઞ્ઞં સઙ્ઘટ્ટનેન સદ્દનિચ્છરણત્થાય કતવલયાદિકં અવુત્તમ્પિ યતો ઉપપન્નં હોતિ. એત્થ ચ દળ્હીકમ્માદીતિ આદિ-સદ્દેન પરિસ્સયવિનોદનાદિં સઙ્ગણ્હાતિ, તેન કત્તરયટ્ઠિકોટિયં કતવલયાનં અઞ્ઞમઞ્ઞસઙ્ઘટ્ટનેન સદ્દનિચ્છરણં દીઘજાતિકાદિપરિસ્સયવિનોદનત્થં હોતિ, તસ્મા વટ્ટતીતિ દીપેતિ. તેનાહ આચરિયવરો –

‘‘મણિકં પિળકં વાપિ, પિપ્ફલે આરકણ્ટકે;

ઠપેતું પન યં કિઞ્ચિ, ન ચ વટ્ટતિ ભિક્ખુનો.

‘‘દણ્ડકેપિ પરિચ્છેદ-લેખામત્તં તુ વટ્ટતિ;

વલિત્વા ચ નખચ્છેદં, કરોન્તીતિ હિ વટ્ટતી’’તિ.

તસ્સ વણ્ણનાયમ્પિ મણિકન્તિ થૂલબુબ્બુળં. પીળકન્તિ સુખુમબુબ્બુળં. પિપ્ફલેતિ વત્થચ્છેદનસત્થે. આરકણ્ટકેતિ પત્તધારવલયાનં વિજ્ઝનકણ્ટકે. ઠપેતુન્તિ ઉટ્ઠાપેતું. યં કિઞ્ચીતિ સેસવણ્ણમટ્ઠમ્પિ ચ. દણ્ડકેતિ પિપ્ફલિદણ્ડકે. યથાહ ‘‘પિપ્ફલિકેપિ મણિકં વા પિળકં વા યં કિઞ્ચિ ઠપેતું ન વટ્ટતિ, દણ્ડકે પન પરિચ્છેદલેખા વટ્ટતી’’તિ. પરિચ્છેદલેખામત્તન્તિ આણિબન્ધનટ્ઠાનં પત્વા પરિચ્છિન્દનત્થં એકાવ લેખા વટ્ટતીતિ. વલિત્વાતિ ઉભયકોટિમુખં કત્વા મજ્ઝે વલિયો ગાહેત્વા નખચ્છેદં યસ્મા કરોન્તિ, તસ્મા વટ્ટતીતિ યોજનાતિ આગતા.

ઉત્તરારણિયં મણ્ડલન્તિ ઉત્તરારણિયા પવેસનત્થં આવાટમણ્ડલં હોતિ. દન્તકટ્ઠચ્છેદનવાસિયં ઉજુકમેવ બન્ધિતુન્તિ સમ્બન્ધો. એત્થ ચ ઉજુકમેવાતિ ઇમિના વઙ્કં કત્વા બન્ધિતું ન વટ્ટતીતિ દસ્સેતિ, તેનેવ અઞ્જનિયમ્પિ તથા દસ્સિતં. ઉભોસુ પસ્સેસુ એકપસ્સે વાતિ વચનસેસો, વાસિદણ્ડસ્સ ઉભોસુ પસ્સેસુ દણ્ડકોટીનં અચલનત્થં બન્ધિતુન્તિ અત્થો. કપ્પિયલોહેન ચતુરસ્સં વા અટ્ઠંસં વા કાતું વટ્ટતીતિ યોજના.

૧૩. આમણ્ડસારકેતિ આમલકફલાનિ પિસિત્વા તેન કક્કેન કતતેલભાજને. તત્થ કિર પક્ખિત્તં તેલં સીતં હોતિ. તથા હિ વુત્તં આચરિયેન –

‘‘ઉત્તરારણિયં વાપિ, ધનુકે પેલ્લદણ્ડકે;

માલાકમ્માદિ યં કિઞ્ચિ, વણ્ણમટ્ઠં ન વટ્ટતિ.

‘‘સણ્ડાસે દન્તકટ્ઠાનં, તથા છેદનવાસિયા;

દ્વીસુ પસ્સેસુ લોહેન, બન્ધિતું પન વટ્ટતિ.

‘‘તથા કત્તરદણ્ડેપિ, ચિત્તકમ્મં ન વટ્ટતિ;

વટ્ટલેખાવ વટ્ટન્તિ, એકા વા દ્વેપિ હેટ્ઠતો.

‘‘વિસાણે નાળિયં વાપિ, તથેવામણ્ડસારકે;

તેલભાજનકે સબ્બં, વણ્ણમટ્ઠં તુ વટ્ટતી’’તિ.

ટીકાયમ્પિ અરણિસહિતે ભન્તકિચ્ચકરો દણ્ડો ઉત્તરારણી નામ. વાપીતિ પિ-સદ્દેન અધરારણિં સઙ્ગણ્હાતિ. ઉદુક્ખલદણ્ડસ્સેતં અધિવચનં. અઞ્છનકયન્તધનુ ધનુકં નામ. મુસલમત્થકપીળનદણ્ડકો પેલ્લદણ્ડકો નામ. સણ્ડાસેતિ અગ્ગિસણ્ડાસે. દન્તકટ્ઠાનં છેદનવાસિયા તથા યં કિઞ્ચિ વણ્ણમટ્ઠં ન વટ્ટતીતિ સમ્બન્ધો. દ્વીસુ પસ્સેસૂતિ વાસિયા ઉભોસુ પસ્સેસુ. લોહેનાતિ કપ્પિયલોહેન. બન્ધિતું વટ્ટતીતિ ઉજુકમેવ વા ચતુરસ્સં વા અટ્ઠંસં વા બન્ધિતું વટ્ટતિ. સણ્ડાસેતિ અગ્ગિસણ્ડાસેતિ નિસ્સન્દેહે વુત્તં. અટ્ઠકથાયં પનેત્થ સૂચિસણ્ડાસો દસ્સિતો. હેટ્ઠાતિ હેટ્ઠા અયોપટ્ટવલયે. ‘‘ઉપરિ અહિચ્છત્તકમકુળમત્ત’’ન્તિ અટ્ઠકથાયં વુત્તં. વિસાણેતિ તેલાસિઞ્ચનકગવયમહિંસાદિસિઙ્ગે. નાળિયં વાપીતિ વેળુનાળિકાદિનાળિયં. અપિ-સદ્દેન અલાબું સઙ્ગણ્હાતિ. આમણ્ડસારકેતિ આમલકચુણ્ણમયતેલઘટે. તેલભાજનકેતિ વુત્તપ્પકારેયેવ તેલભાજને. સબ્બં વણ્ણમટ્ઠં વટ્ટતીતિ પુમિત્થિરૂપરહિતં માલાકમ્માદિ સબ્બં વણ્ણમટ્ઠં વટ્ટતીતિ આગતં.

ભૂમત્થરણેતિ કટસારાદિમયે પરિકમ્મકતાય ભૂમિયા અત્થરિતબ્બઅત્થરણે. પાનીયઘટેતિ ઇમિના સબ્બભાજને સઙ્ગણ્હાતિ. સબ્બં…પે… વટ્ટતીતિ યથાવુત્તેસુ મઞ્ચાદીસુ ઇત્થિપુરિસરૂપમ્પિ વટ્ટતિ. તેલભાજનેસુયેવ ઇત્થિપુરિસરૂપાનં પટિક્ખિપિતત્તા તેલભાજનેન સહ અગણેત્વા વિસું મઞ્ચાદીનં ગહિતત્તા ચાતિ વદન્તિ. કિઞ્ચાપિ વદન્તિ, એતેસં પન મઞ્ચાદીનં હત્થેન આમસિતબ્બભણ્ડત્તા ઇત્થિરૂપમેત્થ ન વટ્ટતીતિ ગહેતબ્બં. વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. પારાજિક ૮૫) પન ‘‘તાલવણ્ટબીજનિઆદીસુ વણ્ણમટ્ઠકમ્મં વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. કિઞ્ચાપિ તાનિ કુઞ્ચિકા વિય પરિહરણીયાનિ, અથ ખો ઉચ્ચાવચાનિ ન ધારેતબ્બાનીતિ પટિક્ખેપાભાવતો વુત્તં. કેવલઞ્હિ તાનિ ‘‘અનુજાનામિ ભિક્ખવે વિધૂપનઞ્ચ તાલવણ્ટઞ્ચા’’તિઆદિના વુત્તાનિ. ગણ્ઠિપદે પન ‘‘તેલભાજનેસુ વણ્ણમટ્ઠકમ્મં વટ્ટતિ, સેનાસનપરિક્ખારત્તા વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. આચરિયબુદ્ધદત્તત્થેરેનપિ વુત્તમેવ –

‘‘પાનીયસ્સ ઉળુઙ્કેપિ, દોણિયં રજનસ્સપિ;

ઘટે ફલકપીઠેપિ, વલયાધારકાદિકે.

‘‘તથા પત્તપિધાને ચ, તાલવણ્ટે ચ બીજને;

પાદપુઞ્છનિયં વાપિ, સમ્મુઞ્જનિયમેવ ચ.

‘‘મઞ્ચે ભૂમત્થરે પીઠે, ભિસિબિમ્બોહનેસુ ચ;

માલાકમ્માદિકં ચિત્તં, સબ્બમેવ ચ વટ્ટતી’’તિ.

૧૪. એવં સમણપરિક્ખારેસુ કપ્પિયાકપ્પિયં કથેત્વા ઇદાનિ સેનાસને કથેતું ‘‘સેનાસને પના’’ત્યાદિમાહ. એત્થ પન-સદ્દો વિસેસજોતકો. તેન સબ્બરતનમયમ્પિ વણ્ણમટ્ઠકમ્મં વટ્ટતિ, કિમઙ્ગં પન અઞ્ઞવણ્ણમટ્ઠકમ્મન્તિ અત્થં જોતેતિ. યદિ એવં કિસ્મિઞ્ચિ પટિસેધેતબ્બે સન્તેપિ તથા વત્તબ્બં સિયાતિ આહ ‘‘સેનાસને કિઞ્ચિ પટિસેધેતબ્બં નત્થી’’તિ. વુત્તમ્પિ ચેતં આચરિયબુદ્ધદત્તત્થેરેન –

‘‘નાનામણિમયત્થમ્ભ-કવાટદ્વારભિત્તિકં;

સેનાસનમનુઞ્ઞાતં, કા કથા વણ્ણમટ્ઠકે.

‘‘સોવણ્ણિયં દ્વારકવાટબદ્ધં;

સુવણ્ણનાનામણિભિત્તિભૂમિં;

ન કિઞ્ચિ એકમ્પિ નિસેધનીયં;

સેનાસનં વટ્ટતિ સબ્બમેવા’’તિ.