૧. દિવાસેય્યવિનિચ્છયકથા

૧. એવં પાળિમુત્તવિનિચ્છયકથાનં માતિકં ઠપેત્વા ઇદાનિ યથાઠપિતમાતિકાનુક્કમેન નિદ્દિસન્તો ‘‘તત્થ દિવાસેય્યાતિ દિવાનિપજ્જન’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ તત્થાતિ તેસુ માતિકાપદેસુ સમભિનિવિટ્ઠસ્સ ‘‘દિવાસેય્યા’’તિ પદસ્સ ‘‘દિવાનિપજ્જન’’ન્તિ અત્થો દટ્ઠબ્બોતિ યોજના. તત્થ દિવા-સદ્દો અહવાચકો આકારન્તો નિપાતો. વુત્તઞ્હિ અભિધાનપ્પદીપિકાયં ‘‘આનુકૂલ્યેતુ સદ્ધઞ્ચ, નત્તં દોસો દિવા ત્વહે’’તિ. સયનં સેય્યા, કરજકાયગતરૂપાનં ઉદ્ધં અનુગ્ગન્ત્વા દીઘવસેન વિત્થારતો પવત્તનસઙ્ખાતો ઇરિયાપથવિસેસો. દિવાકાલસ્મિં સેય્યા દિવાસેય્યા. અરુણુગ્ગમનતો પટ્ઠાય યાવ સૂરિયત્થઙ્ગમના, એતસ્મિં કાલે સયનઇરિયાપથકરણન્તિ. તેનાહ ‘‘દિવાનિપજ્જનન્તિ અત્થો’’તિ.

તત્રાતિ તસ્મિં દિવાસયને અયં વક્ખમાનો વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ યોજના. ‘‘અનુજાનામિ…પે… વચનતો’’તિ (પારા. ૭૭) અયં પઠમપારાજિકસિક્ખાપદસ્સ વિનીતવત્થૂસુ આગતો ભગવતા આહચ્ચભાસિતો ઞાપકપાઠો. તત્થ દિવા પટિસલ્લીયન્તેનાતિ દિવા નિપજ્જન્તેન. દ્વારં સંવરિત્વા પટિસલ્લીયિતુન્તિ દ્વારં પિદહિત્વા નિપજ્જિતું. ‘‘દિવા…પે… નિપજ્જિતબ્બન્તિ ઞાપ્યં. નનુ પાળિયં ‘‘અયં નામ આપત્તી’’તિ ન વુત્તા, અથ કથમેત્થ આપત્તિ વિઞ્ઞાયતીતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘એત્થ ચ કિઞ્ચાપી’’તિઆદિ. તત્થ એત્થાતિ એતસ્મિં દિવાનિપજ્જને. ચ-સદ્દો વાક્યારમ્ભજોતકો, કિઞ્ચાપિ-સદ્દો નિપાતસમુદાયો, યદિપીત્યત્થો. પાળિયં અયં નામ આપત્તીતિ કિઞ્ચાપિ ન વુત્તા, પન તથાપિ અસંવરિત્વા નિપજ્જન્તસ્સ અટ્ઠકથાયં (પારા. અટ્ઠ. ૧.૭૭) દુક્કટં યસ્મા વુત્તં, તસ્મા એત્થ આપત્તિ વિઞ્ઞાયતીતિ યોજના. એવં સન્તેપિ અસતિ ભગવતો વચને કથં અટ્ઠકથાયં વુત્તં સિયાતિ આહ ‘‘વિવરિત્વા…પે… અનુઞ્ઞાતત્તા’’તિ. એતેન ભગવતો અનુજાનનમ્પિ તં અકરોન્તસ્સ આપત્તિકારણં હોતીતિ દસ્સેતિ.

તત્થ ‘‘ઉપ્પન્ને વત્થુમ્હીતિ ઇત્થિયા કતઅજ્ઝાચારવત્થુસ્મિ’’ન્તિ વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૭૭) વુત્તં, સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૭૭) પન ‘‘મેથુનવત્થુસ્મિં ઉપ્પન્ને’’તિ વુત્તં, પોરાણટીકાયમ્પિ તમેવ ગહેત્વા ‘‘ઉપ્પન્ને મેથુનવત્થુસ્મિ’’ન્તિ વુત્તં, તદેતં વિચારેતબ્બં મેથુનલક્ખણસ્સ અભાવા. નનુ સિક્ખાપદપઞ્ઞાપનં નામ બુદ્ધવિસયો, અથ કસ્મા અટ્ઠકથાયં દુક્કટં વુત્તન્તિ આહ ‘‘ભગવતો’’તિઆદિ. ન કેવલં ઉપાલિત્થેરાદીહિ એવ અટ્ઠકથા ઠપિતા, અથ ખો પાળિતો ચ અત્થતો ચ બુદ્ધેન ભગવતા વુત્તો. ન હિ ભગવતા અબ્યાકતં તન્તિપદં નામ અત્થિ, સબ્બેસંયેવ અત્થો કથિતો, તસ્મા સમ્બુદ્ધેનેવ તિણ્ણં પિટકાનં અત્થવણ્ણનક્કમોપિ ભાસિતોતિ દટ્ઠબ્બં. તત્થ તત્થ હિ ભગવતા પવત્તિતા પકિણ્ણકદેસનાયેવ અટ્ઠકથાતિ.

કિં પનેત્થ એતં દિવા દ્વારં અસંવરિત્વા નિપજ્જન્તસ્સ દુક્કટાપત્તિઆપજ્જનં અટ્ઠકથાયં વુત્તત્તા એવ સિદ્ધં, ઉદાહુ અઞ્ઞેનપીતિ આહ ‘‘અત્થાપત્તી’’તિઆદિ. એતં દુક્કટાપત્તિઆપજ્જનં ન કેવલં અટ્ઠકથાયં વુત્તત્તા એવ સિદ્ધં, અથ ખો ‘‘અત્થાપત્તિ દિવા આપજ્જતિ, નો રત્તિ’’ન્તિ (પરિ. ૩૨૩) ઇમિના પરિવારપાઠેનપિ સિદ્ધં હોતીતિ યોજના. કતરસ્મિં પન વત્થુસ્મિં ઇદં સિક્ખાપદં વુત્તન્તિ? ‘‘તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ વેસાલિયં મહાવને કૂટાગારસાલાયં દિવા વિહારગતો દ્વારં વિવરિત્વા નિપન્નો અહોસિ. તસ્સ અઙ્ગમઙ્ગાનિ વાતુપત્થદ્ધાનિ અહેસું. તેન ખો પન સમયેન સમ્બહુલા ઇત્થિયો ગન્ધઞ્ચ માલઞ્ચ આદાય વિહારં આગમિંસુ વિહારપેક્ખિકાયો. અથ ખો તા ઇત્થિયો તં ભિક્ખું પસ્સિત્વા અઙ્ગજાતે અભિનિસીદિત્વા યાવદત્થં કત્વા ‘પુરિસુસભો વતાય’ન્તિ વત્વા ગન્ધઞ્ચ માલઞ્ચ આરોપેત્વા પક્કમિંસુ. ભિક્ખૂ કિલિન્નં પસ્સિત્વા ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. પઞ્ચહિ, ભિક્ખવે, આકારેહિ અઙ્ગજાતં કમ્મનિયં હોતિ રાગેન, વચ્ચેન, પસ્સાવેન, વાતેન, ઉચ્ચાલિઙ્ગપાણકદટ્ઠેન. ઇમેહિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચહાકારેહિ અઙ્ગજાતં કમ્મનિયં હોતિ. અટ્ઠાનમેતં, ભિક્ખવે, અનવકાસો, યં તસ્સ ભિક્ખુનો રાગેન અઙ્ગજાતં કમ્મનિયં અસ્સ, અરહં સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ, અનાપત્તિ ભિક્ખવે તસ્સ ભિક્ખુનો. અનુજાનામિ ભિક્ખવે દિવા પટિસલ્લીયન્તેન દ્વારં સંવરિત્વા પટિસલ્લીયિતુ’’ન્તિ (પારા. ૭૭) એતસ્મિં વત્થુસ્મિં ઇદં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં.

૨. ઇદાનિ દ્વારવિસેસં દસ્સેતું ‘‘કીદિસ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ પરિવત્તકદ્વારમેવાતિ સંવરણવિવરણવસેન ઇતો ચિતો ચ પરિવત્તનયોગ્ગદ્વારમેવ. રુક્ખસૂચિકણ્ટકદ્વારન્તિ રુક્ખસૂચિદ્વારં કણ્ટકદ્વારઞ્ચ. ‘‘રુક્ખસૂચિદ્વારકણ્ટકદ્વાર’’મિચ્ચેવ વા પાઠો. યં ઉભોસુ પસ્સેસુ રુક્ખત્થમ્ભે નિખનિત્વા તત્થ વિજ્ઝિત્વા મજ્ઝે દ્વે તિસ્સો રુક્ખસૂચિયો પવેસેત્વા કરોન્તિ, તં રુક્ખસૂચિદ્વારં નામ. પવેસનનિક્ખમનકાલે અપનેત્વા થકનયોગ્ગં એકાય, બહૂહિ વા કણ્ટકસાખાહિ કતં કણ્ટકદ્વારં નામ. ગામદ્વારસ્સ પિધાનત્થં પદરેન વા કણ્ટકસાખાદીહિ વા કતસ્સ કવાટસ્સ ઉદુક્ખલપાસકરહિતતાય એકેન સંવરિતું વિવરિતુઞ્ચ અસક્કુણેય્યસ્સ હેટ્ઠા એકં ચક્કં યોજેન્તિ, યેન પરિવત્તમાનકકવાટં સુખથકનકં હોતિ, તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ચક્કલકયુત્તદ્વાર’’ન્તિ. ચક્કમેવ હિ લાતબ્બત્થેન સંવરણવિવરણત્થાય ગહેતબ્બત્થેન ચક્કલકં, તેન યુત્તકવાટમ્પિ ચક્કલકં નામ, તેન યુત્તદ્વારં ચક્કલકયુત્તદ્વારં.

મહાદ્વારેસુ પન દ્વે તીણિ ચક્કલકાનિ યોજેતીતિ આહ ‘‘ફલકેસૂ’’તિઆદિ. કિટિકાસૂતિ વેળુપેસિકાદીહિ કણ્ટકસાખાદીહિ ચ કતથકનકેસુ. સંસરણકિટિકદ્વારન્તિ ચક્કલકયન્તેન સંસરણકિટિકાયુત્તમહાદ્વારં. ગોપ્ફેત્વાતિ આવુણિત્વા, રજ્જૂહિ ગન્થેત્વા વા. એકં દુસ્સસાણિદ્વારમેવાતિ એત્થ કિલઞ્જસાણિદ્વારમ્પિ સઙ્ગહં ગચ્છતિ. વજિરબુદ્ધિટીકાયં (વજિર. ટી. પારાજિક ૭૬-૭૭) પન ‘‘દુસ્સદ્વારં સાણિદ્વારઞ્ચ દુસ્સસાણિદ્વારં. દુસ્સસાણિ કિલઞ્જસાણીતિઆદિના વુત્તં સબ્બમ્પિ દુસ્સસાણિયમેવ સઙ્ગહેત્વા વુત્તં, એકસદિસત્તા એકન્તિ વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં.

૩. એવં દ્વારવિસેસં દસ્સેત્વા ઇદાનિ યત્તકેન દ્વારં સંવુતં હોતિ, તં પમાણં દસ્સેતું ‘‘કિત્તકેન’’ત્યાદિમાહ. તત્થ સૂચીતિ મજ્ઝે છિદ્દં કત્વા પવેસિતા. ઘટિકાતિ ઉપરિ યોજિતા. ઇદાનિ યત્થ દ્વારં સંવરિત્વા નિપજ્જિતું ન સક્કા હોતિ, તત્થ કાતબ્બવિધિં દસ્સેતું ‘‘સચે બહૂનં વળઞ્જનટ્ઠાનં હોતી’’તિઆદિ વુત્તં. બહૂનં અવળઞ્જનટ્ઠાનેપિ એકં આપુચ્છિત્વા નિપજ્જિતું વટ્ટતિયેવ. અથ ભિક્ખૂ…પે… નિસિન્ના હોન્તીતિ ઇદં તત્થ ભિક્ખૂનં સન્નિહિતભાવદસ્સનત્થં વુત્તં, ન સેસઇરિયાપથસમઙ્ગિતાનિવત્તનત્થં, તસ્મા નિપન્નેપિ આભોગં કાતું વટ્ટતિ. નિપજ્જિત્વા નિદ્દાયન્તે પન આભોગં કાતું ન વટ્ટતિ. અસન્તપક્ખે ઠિતત્તા રહો નિસજ્જાય વિય દ્વારસંવરણં નામ માતુગામાનં પવેસનિવારણત્થં અનુઞ્ઞાતન્તિ આહ ‘‘કેવલં ભિક્ખુનિં વા’’તિઆદિ.

એત્થ ચ તં યુત્તં, એવં સબ્બત્થપિ યો યો થેરવાદો વા અટ્ઠકથાવાદો વા પચ્છા વુચ્ચતિ, સો સોવ પમાણન્તિ ગહેતબ્બન્તિ ઇદં અટ્ઠકથાવચનતો અતિરેકં આચરિયસ્સ વચનં. ઇતો પુબ્બાપરવચનં અટ્ઠકથાવચનમેવ. તત્થ તં યુત્તન્તિ ‘‘કુરુન્દટ્ઠકથાયં પન…પે… ન વત્તતી’’તિ યં વચનં અટ્ઠકથાચરિયેહિ વુત્તં, તં વચનં યુત્તન્તિ અત્થો. એવં…પે… ગહેતબ્બન્તિ યથા ચેત્થ કુરુન્દિયં વુત્તવચનં યુત્તં, એવં સબ્બત્થપિ વિનિચ્છયે યો યો થેરવાદો વા અટ્ઠકથાવાદો વા પચ્છા વુચ્ચતિ, સો સોવ પમાણન્તિ ગહેતબ્બં, પુરે વુત્તો થેરવાદો વા અટ્ઠકથાવાદો વા પમાણન્તિ ન ગહેતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. ઇદં વચનં અટ્ઠાને વુત્તં વિય દિસ્સતિ. કથં? યં તાવ વુત્તં, તં યુત્તન્તિ. તં ઇમસ્મિં આપુચ્છનઆભોગકરણવિનિચ્છયે અઞ્ઞસ્સ અયુત્તસ્સ અટ્ઠકથાવાદસ્સ વા થેરવાદસ્સ વા અભાવા વત્તું ન સક્કા. ન હિ પુબ્બવાક્યે ‘‘ભિક્ખૂ એવા’’તિ અવધારણં કતં, અથ ખો આસન્નવસેન વા પટ્ઠાનવસેન વા ‘‘ભિક્ખૂ ચીવરકમ્મં’’ઇચ્ચાદિકંયેવ વુત્તં. યમ્પિ વુત્તં ‘‘એવં સબ્બત્થપી’’ત્યાદિ, તમ્પિ અનોકાસં. ઇમસ્મિં વિનિચ્છયે અઞ્ઞસ્સ અટ્ઠકથાવાદસ્સ વા આચરિયવાદસ્સ વા અવચનતો પુરે પચ્છાભાવો ચ ન દિસ્સતિ, અયં ‘‘પમાણ’’ન્તિ ગહેતબ્બો, અયં ‘‘ન ગહેતબ્બો’’તિ વત્તબ્બભાવો ચ.

ઉપરિ પન ‘‘કો મુચ્ચતિ, કો ન મુચ્ચતી’’તિ ઇમસ્સ પઞ્હસ્સ વિસ્સજ્જને મહાપચ્ચરિવાદો ચ કુરુન્દિવાદો ચ મહાઅટ્ઠકથાવાદો ચાતિ તયો અટ્ઠકથાવાદા આગતા, એકો મહાપદુમત્થેરવાદો, તસ્મા તત્થેવ યુત્તાયુત્તભાવો ચ પમાણાપમાણભાવો ચ ગહેતબ્બાગહેતબ્બભાવો ચ દિસ્સતિ, તસ્મા તસ્મિંયેવ ઠાને વત્તબ્બં સિયા, સુવિમલવિપુલપઞ્ઞાવેય્યત્તિયસમન્નાગતેન પન આચરિયાસભેન અવત્તબ્બટ્ઠાને વુત્તં ન સિયા, તસ્મા ઉપરિ અટ્ઠકથાવાદસંસન્દનાવસાને મહાપદુમત્થેરેન વુત્તન્તિ ઇમસ્સ વચનસ્સ પચ્છતો વુત્તં સિયા, તં પચ્છા લેખકેહિ પરિવત્તેત્વા લિખિતં ભવેય્ય, પારાજિકકણ્ડટ્ઠકથાયઞ્ચ ઇદં વચનં વુત્તં. ટીકાયઞ્ચ ઇમસ્મિં ઠાને ન વુત્તં, ઉપરિયેવ વુત્તં, ‘‘યો ચ યક્ખગહિતકો, યો ચ બન્ધિત્વા નિપજ્જાપિતો’’તિ ઇમસ્સ અટ્ઠકથાવાદસ્સ પચ્છિમત્તા સોયેવ પમાણતો ગહેતબ્બો. તથા ચ વક્ખતિ ‘‘સબ્બત્થ યો યો અટ્ઠકથાવાદો વા થેરવાદો વા પચ્છા વુચ્ચતિ, સો સોયેવ પમાણતો દટ્ઠબ્બો’’તિ, તસ્મા ઇદમેત્થ વિચારેત્વા ગહેતબ્બં.

૪. ઇદાનિ દ્વારં સંવરણસ્સ અન્તરાયે સતિ અસંવરિત્વાપિ નિપજ્જિતું વટ્ટતીતિ દસ્સેતું ‘‘અથ દ્વારસ્સ’’ત્યાદિમાહ. નિસ્સેણિં આરોપેત્વાતિ ઉપરિમતલં આરોપેત્વા વિસઙ્ખરિત્વા ભૂમિયં પાતેત્વા, છડ્ડેત્વા વા નિપજ્જિતું વટ્ટતિ. ઇદં એકાબદ્ધતાય વુત્તં. દ્વેપિ દ્વારાનિ જગ્ગિતબ્બાનીતિ એત્થ સચે એકસ્મિં દ્વારે કવાટં વા નત્થિ, હેટ્ઠા વુત્તનયેન સંવરિતું વા ન સક્કા, ઇતરં દ્વારં અસંવરિત્વા નિપજ્જિતું વટ્ટતિ. દ્વારપાલસ્સાતિ દ્વારકોટ્ઠકે મહાદ્વારે, નિસ્સેણિમૂલે વા ઠત્વા દ્વારજગ્ગનકસ્સ. પચ્છિમાનં ભારોતિ એકાબદ્ધવસેન આગચ્છન્તે સન્ધાય વુત્તં. અસંવુતદ્વારે અન્તોગબ્ભે વાતિ યોજેતબ્બં. બહિ વાતિ ગબ્ભતો બહિ. નિપજ્જનકાલેપિ…પે… વટ્ટતિયેવાતિ એત્થ દ્વારજગ્ગનકસ્સ તદધીનત્તા તદા તસ્સ તત્થ સન્નિહિતાસન્નિહિતભાવં અનુપધારેત્વાપિ આભોગં કાતું વટ્ટતિયેવાતિ વદન્તિ.

યેન કેનચિ પરિક્ખિત્તેતિ એત્થ પરિક્ખેપસ્સ ઉબ્બેધતો પમાણં સહસેય્યપ્પહોનકે વુત્તસદિસમેવ. વુત્તઞ્હિ સમન્તપાસાદિકાયં (પાચિ. અટ્ઠ. ૫૧) ‘‘યઞ્હિ સેનાસનં ઉપરિ પઞ્ચહિ છદનેહિ અઞ્ઞેન વા કેનચિ સબ્બમેવ પટિચ્છન્નં, અયં સબ્બચ્છન્ના નામ સેય્યા…પે… યં પન સેનાસનં ભૂમિતો પટ્ઠાય યાવ છદનં આહચ્ચ પાકારેન વા અઞ્ઞેન વા કેનચિ અન્તમસો વત્થેનપિ પરિક્ખિત્તં, અયં સબ્બપરિચ્છન્ના નામ સેય્યા. છદનં અનાહચ્ચ સબ્બન્તિમેન પરિયાયેન દિયડ્ઢહત્થુબ્બેધેન પાકારાદિના પરિક્ખિત્તાપિ સબ્બપરિચ્છન્નાયેવાતિ કુરુન્દટ્ઠકથાયં વુત્ત’’ન્તિ. ‘‘દિયડ્ઢહત્થુબ્બેધો વડ્ઢકિહત્થેન ગહેતબ્બો’’તિ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. પાચિત્તિય ૩.૫૧) વિમતિવિનોદનિયઞ્ચ (વિ. વિ. ટી. પાચિત્તિય ૨.૫૦-૫૧) વુત્તં. મહાપરિવેણન્તિ મહન્તં અઙ્ગણં. તેન બહુજનસઞ્ચરણટ્ઠાનં દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘મહાબોધી’’તિઆદિ.

અરુણે ઉગ્ગતે વુટ્ઠાતિ, અનાપત્તિ અનાપત્તિખેત્તભૂતાય રત્તિયા સુદ્ધચિત્તેન નિપન્નત્તા. પબુજ્ઝિત્વા પુન સુપતિ, આપત્તીતિ અરુણે ઉગ્ગતે પબુજ્ઝિત્વા અરુણુગ્ગમનં ઞત્વા વા અઞત્વા વા અનુટ્ઠહિત્વા સયિતસન્તાનેન સુપતિ, ઉટ્ઠહિત્વા કત્તબ્બસ્સ દ્વારસંવરણાદિનો અકતત્તા અકિરિયસમુટ્ઠાના આપત્તિ હોતિ અનાપત્તિખેત્તે કતનિપજ્જનકિરિયાય અનઙ્ગત્તા. અયઞ્હિ આપત્તિ ઈદિસે ઠાને અકિરિયા, દિવા દ્વારં અસંવરિત્વા નિપજ્જનક્ખણે કિરિયાકિરિયા ચ અચિત્તકા ચાતિ વેદિતબ્બા. પુરારુણા પબુજ્ઝિત્વાપિ યાવ અરુણુગ્ગમના સયન્તસ્સપિ પુરિમનયેન આપત્તિયેવ.

અરુણે ઉગ્ગતે વુટ્ઠહિસ્સામીતિ…પે… આપત્તિયેવાતિ એત્થ કદા અસ્સ આપત્તીતિ? વુચ્ચતે – ન તાવ રત્તિયં, ‘‘દિવા આપજ્જતિ, નો રત્તિ’’ન્તિ (પરિ. ૩૨૩) વુત્તત્તા અનાદરિયદુક્કટા ન મુચ્ચતીતિ વુત્તદુક્કટં પન દિવાસયનદુક્કટમેવ ન હોતિ અનાદરિયદુક્કટત્તા એવ. ‘‘અરુણુગ્ગમને પન અચિત્તકં અકિરિયસમુટ્ઠાનં આપત્તિં આપજ્જતીતિ વેદિતબ્બ’’ન્તિ વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ૧.૭૭) વુત્તં, સારત્થદીપનિયમ્પિ (સારત્થ. ટી. પારાજિક ૨.૭૭) ‘‘યથાપરિચ્છેદમેવ વુટ્ઠાતીતિ અરુણે ઉગ્ગતેયેવ ઉટ્ઠહતિ. તસ્સ આપત્તીતિ અસુદ્ધચિત્તેનેવ નિપન્નત્તા નિદ્દાયન્તસ્સપિ અરુણે ઉગ્ગતે દિવાપટિસલ્લાનમૂલિકા આપત્તિ. ‘એવં નિપજ્જન્તો અનાદરિયદુક્કટાપિ ન મુચ્ચતી’તિ વુત્તત્તા અસુદ્ધચિત્તેન નિપજ્જન્તો અરુણુગ્ગમનતો પુરેતરં ઉટ્ઠહન્તોપિ અનુટ્ઠહન્તોપિ નિપજ્જનકાલેયેવ અનાદરિયદુક્કટં આપજ્જતિ, દિવાપટિસલ્લાનમૂલિકં પન દુક્કટં અરુણેયેવ આપજ્જતી’’તિ વુત્તં, તસ્મા એવં નિપજ્જન્તસ્સ દ્વે દુક્કટાનિ આપજ્જન્તીતિ વેદિતબ્બં.

સચે દ્વારં સંવરિત્વા અરુણે ઉગ્ગતે ઉટ્ઠહિસ્સામીતિ નિપજ્જતિ, દ્વારે ચ અઞ્ઞેહિ અરુણુગ્ગમનકાલે વિવટેપિ તસ્સ અનાપત્તિયેવ દ્વારપિદહનસ્સ રત્તિદિવાભાગેસુ વિસેસાભાવા. આપત્તિઆપજ્જનસ્સેવ કાલવિસેસો ઇચ્છિતબ્બો, ન તપ્પરિહારસ્સાતિ ગહેતબ્બં. ‘‘દ્વારં સંવરિત્વા રત્તિં નિપજ્જતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૭૭) હિ વુત્તં. દિવા સંવરિત્વા નિપન્નસ્સ કેનચિ વિવટેપિ દ્વારે અનાપત્તિયેવ, અત્તનાપિ અનુટ્ઠહિત્વાવ સતિ પચ્ચયે વિવટેપિ અનાપત્તીતિ વદન્તિ, ઇદમ્પિ વિમતિવિનોદનિયમેવ (વિ. વિ. ટી. ૧.૭૭) વુત્તં.

યથાપરિચ્છેદમેવ વુટ્ઠાતીતિ અરુણે ઉગ્ગતેયેવ વુટ્ઠાતિ, આપત્તિયેવાતિ મૂલાપત્તિં સન્ધાય વુત્તં. અનાદરિયઆપત્તિ પન પુરારુણા ઉટ્ઠિતસ્સપિ તસ્સ હોતેવ ‘‘દુક્કટા ન મુચ્ચતી’’તિ વુત્તત્તા. દુક્કટા ન મુચ્ચતીતિ ચ પુરારુણા ઉટ્ઠહિત્વા મૂલાપત્તિયા મુત્તોપિ અનાદરિયદુક્કટા ન મુચ્ચતીતિ અધિપ્પાયો.

૫. નિદ્દાવસેન નિપજ્જતીતિ નિદ્દાભિભૂતતાય એકપસ્સેન નિપજ્જતિ. ‘‘નિદ્દાવસેન નિપજ્જતી’’તિ વોહારવસેન વુત્તં, પાદાનં પન ભૂમિતો અમોચિતત્તા અયં નિપન્નો નામ હોતીતિ તેનેવ અનાપત્તિ વુત્તા. અપસ્સાય સુપન્તસ્સાતિ કટિટ્ઠિતો ઉદ્ધં પિટ્ઠિકણ્ટકે અપ્પમત્તકં પદેસં ભૂમિં અફુસાપેત્વા સુપન્તસ્સ. કટિટ્ઠિં પન ભૂમિં ફુસાપેન્તસ્સ સયનં નામ ન હોતિ. પિટ્ઠિપસારણલક્ખણા હિ સેય્યા દીઘા, વન્દનાદીસુપિ તિરિયં પિટ્ઠિકણ્ટકાનં પસારિતત્તા નિપજ્જનમેવાતિ આપત્તિ પરિહરિતબ્બાવ. વન્દનાપિ હિ પાદમૂલે નિપજ્જતીતિઆદીસુ નિપજ્જનમેવ વુત્તા. સહસા વુટ્ઠાતીતિ પક્ખલિતા પતિતો વિય સહસા વુટ્ઠાતિ, તસ્સપિ અનાપત્તિ પતનક્ખણે અવિસયત્તા, વિસયે જાતે સહસા વુટ્ઠિતત્તા ચ. યસ્સ પન વિસઞ્ઞિતાય પચ્છાપિ અવિસયો એવ, તસ્સ અનાપત્તિયેવ પતનક્ખણે વિય. તત્થેવ સયતિ, ન વુટ્ઠાતીતિ ઇમિના વિસયેપિ અકરણં દસ્સેતિ, તેનેવ તસ્સ આપત્તીતિ વુત્તં.

ઇદાનિ અટ્ઠકથાવાદસંસન્દનં કાતું ‘‘કો મુચ્ચતિ, કો ન મુચ્ચતી’’તિઆદિમાહ. તત્થ મહાપચ્ચરિયન્તિઆદીસુ પચ્ચરીતિ ઉળુમ્પં વુચ્ચતિ, તસ્મિં નિસીદિત્વા કતત્તા તમેવ નામં જાતં. કુરુન્દિવલ્લિવિહારો નામ અત્થિ, તત્થ કતત્તા કુરુન્દીતિ નામં જાતં. મહાઅટ્ઠકથા નામ સઙ્ગીતિત્તયમારુળ્હા તેપિટકસ્સ બુદ્ધવચનસ્સ અટ્ઠકથા. યા મહામહિન્દત્થેરેન તમ્બપણ્ણિદીપં આભતા, તમ્બપણ્ણિયેહિ થેરેહિ પચ્છા સીહળભાસાય અભિસઙ્ખતા ચ હોતિ. એકભઙ્ગેનાતિ એકપસ્સભઞ્જનેન પાદે ભૂમિતો અમોચેત્વા એકપસ્સેન સરીરં ભઞ્જિત્વા નિપન્નોતિ વુત્તં હોતિ. મહાઅટ્ઠકથાયં પન મહાપદુમત્થેરેન વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. તેન મહાઅટ્ઠકથાય લિખિતમહાપદુમત્થેરવાદે ‘‘અય’’ન્તિ દસ્સેતિ. ‘‘મુચ્છિત્વા પતિતત્તા અવિસયત્તા આપત્તિ ન દિસ્સતી’’તિ થેરેન વુત્તં. આચરિયા પન યથા યક્ખગહિતકો બન્ધિત્વા નિપજ્જાપિતો ચ પરવસો હોતિ, એવં અપરવસત્તા મુચ્છિત્વા પતિતો કઞ્ચિકાલં જાનિત્વા નિપજ્જતીતિ અનાપત્તિં ન વદન્તિ, વિસઞ્ઞિતે પન સતિ અનાપત્તિયેવ.

દ્વે જનાતિઆદિ મહાઅટ્ઠકથાયમેવ વચનં, તદેવ પચ્છા વુત્તત્તા પમાણં. યક્ખગહિતગ્ગહણેનેવ ચેત્થ વિસઞ્ઞિભૂતોપિ સઙ્ગહિતો, એકભઙ્ગેન નિપન્નો પન અનિપન્નત્તા આપત્તિતો મુચ્ચતિયેવાતિ ગહેતબ્બં. સારત્થદીપનિયઞ્ચ (સારત્થ. ટી. ૨.૭૭) ‘‘યો ચ યક્ખગહિતકો, યો ચ બન્ધિત્વા નિપજ્જાપિતો’’તિ ઇમસ્સ અટ્ઠકથાવાદસ્સ પચ્છિમત્તા સોયેવ પમાણતો ગહેતબ્બો, તથા ચ વક્ખતિ ‘‘સબ્બત્થ યો યો અટ્ઠકથાવાદો વા પચ્છા વુચ્ચતિ, સો સોયેવ પમાણતો ગહેતબ્બો’’તિ. ઇમસ્મિં ઠાને ઇમસ્સ અટ્ઠકથાપાઠસ્સ આનીતત્તા ઇમસ્મિં વિનયસઙ્ગહપ્પકરણેપિ ઇમસ્મિંયેવ ઠાને સો પાઠો વત્તબ્બોતિ નો ખન્તિ. એત્થ ચ ‘‘રત્તિં દ્વારં વિવરિત્વા નિપન્નો અરુણે ઉગ્ગતે ઉટ્ઠાતિ, અનાપત્તી’’તિઆદિવચનતો અરુણુગ્ગમને સંસયવિનોદનત્થં અરુણકથા વત્તબ્બા. તત્રિદં વુચ્ચતિ –

‘‘કો એસ અરુણો નામ;

કેન સો અરુણો ભવે;

કીદિસો તસ્સ વણ્ણા તુ;

સણ્ઠાનં કીદિસં ભવે.

‘‘કિસ્મિં કાલે ચ દેસે ચ, અરુણો સમુગચ્છતિ;

કિં પચ્ચક્ખસિદ્ધો એસો, ઉદાહુ અનુમાનતો’’તિ.

તત્થ કો એસ અરુણો નામાતિ એત્થ એસ અરુણો નામ સૂરિયસ્સ પભાવિસેસો. વુત્તઞ્હેતં અભિધાનપ્પદીપિકાયં –

‘‘સૂરસ્સોદયતો પુબ્બુટ્ઠિતરંસિ સિયારુણો’’તિ;

તટ્ટીકાયઞ્ચ ‘‘સૂરસ્સ ઉદયતો પુબ્બે ઉટ્ઠિતરંસિ અરુણો નામ સિયા’’તિ. વિમતિવિનોદનીનામિકાયં વિનયટીકાયઞ્ચ (વિ. વિ. ટી. ૧.૪૬૩) ‘‘અરુણોતિ ચેત્થ સૂરિયુગ્ગમનસ્સ પુરેચરો વડ્ઢનઘનરત્તો પભાવિસેસોતિ દટ્ઠબ્બો’’તિ વુત્તં, તસ્મા સૂરિયપ્પભાયેવ અરુણો નામ, ન અઞ્ઞોતિ દટ્ઠબ્બં. કેન સો અરુણો ભવેતિ એત્થ અરુણો વણ્ણો અસ્સાતિ અરુણો, કિઞ્ચિરત્તવણ્ણસમન્નાગતોતિ અત્થો. અથ વા અરતિ ગચ્છતિ રત્તવણ્ણભાવેન પવત્તતીતિ અરુણો. વુત્તઞ્હેતં અભિધાનપ્પદીપિકાટીકાયં ‘‘અરુણવણ્ણતાય અરતિ ગચ્છતીતિ અરુણો’’તિ. કીદિસો તસ્સ વણ્ણોતિ એત્થ અબ્યત્તરત્તવણ્ણો તસ્સ વણ્ણો ભવે. વુત્તઞ્હિ અભિધાનપ્પદીપિકાયં ‘‘અરુણો કિઞ્ચિરત્તોથા’’તિ. તટ્ટીકાયઞ્ચ ‘‘કિઞ્ચિરત્તો અબ્યત્તરત્તવણ્ણો અરુણો નામ યથા મચ્છસ્સ અક્ખી’’તિ. વિમતિવિનોદનિયઞ્ચ (વિ. વિ. ટી. ૧.૪૬૩) ‘‘વડ્ઢનઘનરત્તો પભાવિસેસો’’તિ, તસ્મા સૂરિયસ્સ રત્તપ્પભાયેવ અરુણો નામ, ન સેતપ્પભાદયોતિ દટ્ઠબ્બં. યદિ એવં પાતિમોક્ખટ્ઠપનક્ખન્ધકવણ્ણનાય વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. ચૂળવગ્ગ ૨.૩૮૩) ‘‘પાળિયં પન નન્દિમુખિયાતિ ઓદાતદિસામુખતાય તુટ્ઠમુખિયા’’તિ વુત્તં, તં કથં યુજ્જેય્યાતિ, નો ન યુજ્જેય્ય. તત્થ હિ અરુણુગ્ગતકાલે અરુણોભાસેન ઓદાતદિસામુખભાવો વુત્તો, ન અરુણોભાસસ્સ ઓદાતભાવો. વુત્તઞ્હેતં ઉદાનટ્ઠકથાયં (ઉદા. અટ્ઠ. ૨૩) ‘‘નન્દિમુખિયાતિ અરુણસ્સ ઉગ્ગતત્તા એવ અરુણોભાય સૂરિયાલોકૂપજીવિનો સત્તે નન્દાપનમુખિયા રત્તિયા જાતાય વિભાયમાનાયાતિ અત્થો’’તિ.

જાતકટ્ઠકથાયઞ્ચ –

‘‘જિઘઞ્ઞરત્તિં અરુણસ્મિમુહતે;

યા દિસ્સતિ ઉત્તમરૂપવણ્ણિની;

તથૂપમા મં પટિભાસિ દેવતે;

આચિક્ખ મે તં કતમાસિ અચ્છરા’’તિ. (જા. અટ્ઠ. ૫.૨૧.૨૫૪);

ઇમસ્સ ગાથાય અત્થવણ્ણનાયં ‘‘તત્થ જિઘઞ્ઞરત્તિન્તિ પચ્છિમરત્તિં, રત્તિપરિયોસાનેતિ અત્થો. ઉહતેતિ અરુણે ઉગ્ગતે. યાતિ યા પુરત્થિમા દિસા રત્તવણ્ણતાય ઉત્તમરૂપધરા હુત્વા દિસ્સતી’’તિ. એવં અરુણુગ્ગતસમયે પુરત્થિમદિસાય રત્તવણ્ણતા વુત્તા, તસ્મા તસ્મિં સમયે અરુણસ્સ ઉટ્ઠિતત્તા પુરત્થિમાય દિસાય રત્તભાગો સૂરિયાલોકસ્સ પત્થટત્તા સેસદિસાનં ઓદાતભાવો વિઞ્ઞાયતિ.

સણ્ઠાનં કીદિસં ભવેતિ એત્થ અરુણસ્સ પાટેક્કં સણ્ઠાનં નામ નત્થિ રસ્મિમત્તત્તા. યત્તકં પદેસં ફરતિ, તત્તકં તસ્સ સણ્ઠાનન્તિ દટ્ઠબ્બં. અથ વા પુરત્થિમદિસાસણ્ઠાનં. વુત્તઞ્હિ જાતકટ્ઠકથાયં (જા. અટ્ઠ. ૫.૨૧.૨૫૫) ‘‘પુરત્થિમદિસા રત્તવણ્ણતાય ઉત્તમરૂપધરા હુત્વા દિસ્સતી’’તિ.

કિસ્મિં કાલે ચ દેસે ચ, અરુણો સમુગચ્છતીતિ એત્થ એસ અરુણો સૂરિયુગ્ગમનસ્સ પુરે કાલે પુરત્થિમદિસાયં ઉગ્ગચ્છતિ. વુત્તઞ્હેતં ઉદાનટ્ઠકથાયં (ઉદા. અટ્ઠ. ૨૩) ‘‘ઉદ્ધસ્તે અરુણેતિ ઉગ્ગતે અરુણે, અરુણો નામ પુરત્થિમદિસાયં સૂરિયોદયતો પુરેતરમેવ ઉટ્ઠિતોભાસો’’તિ. અભિધાનપ્પદીપિકાયઞ્ચ ‘‘સૂરસ્સોદયતો પુબ્બુટ્ઠિતરંસી’’તિ.

કિં પચ્ચક્ખસિદ્ધો એસો, ઉદાહુ અનુમાનતોતિ એત્થ અયં અરુણો નામ પચ્ચક્ખસિદ્ધો એવ, ન અનુમાનસિદ્ધો. કસ્મા વિઞ્ઞાયતીતિ ચે? ચક્ખુવિઞ્ઞાણગોચરવણ્ણાયતનભાવતો. અક્ખસ્સ પતીતિ પચ્ચક્ખં, ચક્ખુરૂપાનં અભિમુખભાવેન આપાથગતત્તા ચક્ખુવિઞ્ઞાણં હોતિ. વુત્તઞ્હેતં ભગવતા ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૨૦૪, ૪૦૦; ૩.૪૨૧, ૪૨૫, ૪૨૬; સં. નિ. ૨.૪૩, ૪૪, ૪૫, સં. નિ. ૪.૬૦; કથા. ૪૬૫, ૪૬૭), તસ્મા અયં અરુણવણ્ણો ચક્ખુના દિસ્વા જાનિતબ્બતો પચ્ચક્ખસિદ્ધોયેવ હોતિ, ન એવં સતિ એવં ભવેય્યાતિ અનુમાનેન પુનપ્પુનં ચિન્તનેન સિદ્ધોતિ. ઇમં પઞ્હવિસ્સજ્જનં સાધુકં મનસિ કરિત્વા પણ્ડિતેહિ રત્તોભાસોયેવ અરુણોતિ પચ્ચેતબ્બો સલ્લક્ખેતબ્બોતિ.

કસ્મા પન ઇમસ્મિં ઠાને અરુણકથા વુત્તાતિ? ઇમિસ્સા અરુણકથાય મહાવિસયભાવતો. કથં? ઉપોસથિકા ઉપાસકા ચ ઉપાસિકાયો ચ અરુણુગ્ગમનં તથતો અજાનન્તા અનુગ્ગતેયેવ અરુણે ઉગ્ગતસઞ્ઞાય ખાદનીયં વા ખાદન્તિ, ભોજનીયં વા ભુઞ્જન્તિ, માલાગન્ધાદીનિ વા ધારેન્તિ, તતો તેસં સીલં ભિજ્જતિ. સામણેરા તથેવ વિકાલભોજનં ભુઞ્જિત્વા સીલવિનાસં પાપુણન્તિ. નિસ્સયપટિપન્નકા ભિક્ખૂ આચરિયુપજ્ઝાયેહિ વિના બહિસીમે ચરન્તા નિસ્સયપ્પસ્સમ્ભનં પાપુણન્તિ, અન્તોવસ્સે ભિક્ખૂ ઉપચારસીમતો બહિગચ્છન્તા વસ્સચ્છેદં, તેચીવરિકા ભિક્ખૂ અબદ્ધસીમાયં ચીવરેન વિપ્પવસન્તા નિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયં, તથા સત્તબ્ભન્તરસીમાયં, સહસેય્યપ્પહોનકટ્ઠાને અનુપસમ્પન્નમાતુગામેહિ સહ સયન્તા પાચિત્તિયં, તથા યાવકાલિકં ભુઞ્જન્તા ભિક્ખૂ, પારિવાસિકાદયો વત્તં નિક્ખિપન્તા રત્તિચ્છેદં. એવમાદિઅનેકાદીનવસમ્ભવતો લજ્જિપેસલાનં ભિક્ખૂનં તથતો અરુણુગ્ગમનસ્સ જાનનત્થં વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બા.

કેચિ પન ભિક્ખૂ અડ્ઢરત્તિસમયે ઘટિસુઞ્ઞત્તા અડ્ઢરત્તિકાલં અતિક્કમ્મ અઞ્ઞદિવસો હોતિ, તસ્મા તસ્મિં કાલે અરુણં ઉટ્ઠિતં નામ હોતીતિ મઞ્ઞમાના અડ્ઢરત્તિં અતિક્કમ્મ ખાદનીયભોજનીયાદીનિ ભુઞ્જન્તિ, તે પન બુદ્ધસમયં અજાનન્તા વેદસમયમેવ મનસિ કરોન્તા એવં કરોન્તિ, તસ્મા તેસં તંકરણં પમાણં ન હોતિ. બહવો પન ભિક્ખૂ અરુણસ્સ પચ્ચક્ખભાવં અજાનન્તા અનુમાનવસેન ચિન્તિતુઞ્ચ અસક્કોન્તા અનુસ્સવવસેનેવ પરવચનં સદ્દહન્તા અમ્હાકં આચરિયા અરુણુગ્ગમનવેલાયં ઉટ્ઠાય ગચ્છન્તા સૂરિયુગ્ગમનવેલાયં દ્વિસહસ્સદણ્ડપ્પમાણં ઠાનં પાપુણન્તિ, તિસહસ્સદણ્ડપ્પમાણં ઠાનં પાપુણન્તીતિ ચ વદન્તિ. ઇમમ્હા વિહારા અસુકં નામ વિહારં અસુકં નામ ચેતિયં અસુકં નામ ગામં પાપુણન્તીતિઆદીનિ ચ વદન્તીતિ એવં અનુસ્સવવચનં વદન્તિ, તમ્પિ અપ્પમાણં. કસ્મા? અદ્ધાનં નામ બલવન્તસ્સ જવસમ્પન્નસ્સ ચ રસ્સં હોતિ, દુબ્બલસ્સ સન્તસ્સ ચ દીઘં હોતિ. વુત્તઞ્હિ ભગવતા –

‘‘દીઘા જાગરતો રત્તિ, દીઘં સન્તસ્સ યોજનં;

દીઘો બાલાન સંસારો, સદ્ધમ્મં અવિજાનત’’ન્તિ. (ધ. પ. ૬૦);

તસ્મા અદ્ધાનં નામ સબ્બેસં એકસદિસં ન હોતીતિ અરુણુગ્ગમનસ્સ લક્ખણં ભવિતું ન સક્કા, ન ચ તે આયસ્મન્તો પિટકત્તયતો કિઞ્ચિ સાધકભૂતં વચનં આહરન્તિ, અસક્ખિકં અડ્ડં કરોન્તિ વિય યથાજ્ઝાસયમેવ વદન્તીતિ પમાણં ન હોતિ.

અઞ્ઞે પન –

‘‘અતીતરત્તિયા યામો;

પચ્છિમોડ્ઢમમુસ્સ વા;

ભાવિનિયાદિપ્પહારો;

તદડ્ઢં વાજ્જતેહ્ય હોતિ –

કચ્ચાયનસારપ્પકરણાગતં ગાથં વત્વા અતીતરત્તિયા પચ્છિમો યામો અજ્જ પરિયાપન્નો, તસ્મા પચ્છિમયામસ્સ આદિતો પટ્ઠાય અરુણં ઉગ્ગચ્છતી’’તિ વદન્તિ. અયં વાદો સકારણસઞ્ઞાપકત્તા પુરિમેહિ બલવા હોતિ, એવં સન્તેપિ અયુત્તોયેવ. કસ્મા? અયઞ્હિ ગાથા બાહિરસદ્દસત્થે જઙ્ગદાસપ્પકરણે વુત્તનયેન અજ્જ ભવા અજ્જતનીતિ વુત્તઅજ્જવોહારસ્સ પવત્તનકાલં દસ્સેતું વુત્તા, ન પિટકત્તયે વુત્તસ્સ અરુણુગ્ગમનસ્સ કાલં દસ્સેતું, તસ્મા અઞ્ઞસાધ્યસ્સ અઞ્ઞસાધકેન સાધિતત્તા અયુત્તોયેવ.

અપરે પન ‘‘પહારો યામસઞ્ઞિતો’’તિ અભિધાનપ્પદીપિકાયં વુત્તત્તા પહારયામસદ્દાનં એકત્થત્તા તત્થેવ ‘‘તિયામા સંવરી ભવે’’તિ વુત્તત્તા રત્તિયા ચ તિયામભાવતો પાળિયઞ્ચ (ઉદા. ૪૫; ચૂળવ. ૩૮૩) ‘‘અભિક્કન્તા, ભન્તે, રત્તિ, નિક્ખન્તો પચ્છિમો યામો, ઉદ્ધસ્તો અરુણો’’તિ આગતત્તા ઇદાનિ રત્તિયા ચતૂસુ પહારેસુ તતિયપ્પહારસ્સ અવસાને અરુણો ઉગ્ગતો, તસ્મા અવસેસએકપ્પહારમત્તો કાલો દિવસભાગં ભજતીતિ વદેય્યું, અયં વાદો તતિયવાદતોપિ બલવતરો. કસ્મા? ઞાપકઞાપ્યાનં અનુરૂપભાવતો. તથા હિ ‘‘પહારો યામસઞ્ઞિતો’’તિ અયં ઞાપકો પહારયામાનં એકત્થભાવસ્સ અનુરૂપો, ‘‘તિયામા સંવરીભવે’’તિ અયં રત્તિયા તિયામભાવસ્સ, ‘‘પાળિયઞ્ચા’’તિઆદિ તતિયપ્પહારસ્સ અવસાને અરુણુગ્ગમનસ્સ, તથાપિ અયુત્તોયેવ હોતિ. કસ્મા? ‘‘અવસેસએકપ્પહારમત્તો કાલો દિવસભાગં ભજતી’’તિ વચનસ્સ વિરુદ્ધત્તા. મજ્ઝિમદેસે હિ દસઘટિકાપમાણસ્સ કાલસ્સ એકપ્પહારત્તા સબ્બા રત્તિ તિયામાવ હોતિ, ન ચતુયામા, ઇદાનિ પન પચ્ચન્તવિસયેસુ સત્તટ્ઠઘટિકામત્તસ્સ કાલસ્સ એકપ્પહારકતત્તા ચતુપ્પહારા ભવતિ, તસ્મા મજ્ઝિમદેસવોહારં ગહેત્વા અભિધાનપ્પદીપિકાયઞ્ચ ‘‘તિયામા સંવરી ભવે’’તિ વુત્તં, પાળિયઞ્ચ (ઉદા. ૪૫; ચૂળવ. ૩૮૩) ‘‘નિક્ખન્તો પચ્છિમો યામો, ઉદ્ધસ્તો અરુણો’’તિ, તસ્મા રત્તિપરિયોસાનેયેવ અરુણો ઉગ્ગતોતિ દટ્ઠબ્બો. તથા હિ વુત્તં વિમતિવિનોદનિયં (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૨૦૧) ‘‘તથા પારિવાસિકાદીનમ્પિ અરુણં અનુટ્ઠાપેત્વા વત્તં નિક્ખિપન્તાનં રત્તિચ્છેદો વુત્તો, ઉગ્ગતે અરુણે નિક્ખિપિતબ્બન્તિ હિ વુત્ત’’ન્તિ.

સહસેય્યસિક્ખાપદેપિ (પાચિ. ૫૨-૫૪) ‘‘અનુપસમ્પન્નેહિ સહ નિવુત્થભાવપરિમોચનત્થં પુરારુણા નિક્ખમિત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. એવં ચીવરવિપ્પવાસાદીસુ ચ સબ્બત્થ રત્તિપરિયોસાને આગમનવસેન અરુણુગ્ગમનં દસ્સિતં, ન અતીતારુણવસેનાતિ. જાતકટ્ઠકથાયમ્પિ (જા. અટ્ઠ. ૫.૨૧.૨૫૫) ‘‘રત્તિપરિયોસાનેતિ અત્થો’’તિ. ન કેવલં મજ્ઝિમદેસેસુ રત્તિયાયેવ તિપ્પહારભાવો હોતિ, અથ ખો દિવસસ્સપિ. તથા હિ વુત્તં અટ્ઠસાલિનિયં (ધ. સ. અટ્ઠ. નિદાનકથા) ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ અભિધમ્મદેસનાપરિયોસાનઞ્ચ તેસં ભિક્ખૂનં સત્તપ્પકરણઉગ્ગહણઞ્ચ એકપ્પહારેનેવ હોતી’’તિ, મૂલટીકાયઞ્ચ (ધ. સ. મૂલટી. નિદાનકથાવણ્ણના) ‘‘એકપ્પહારેનાતિ એત્થ પહારોતિ દિવસસ્સ તતિયભાગો વુચ્ચતી’’તિ, તસ્મા એકો રત્તિદિવો છપ્પહારો હોતીતિ વિઞ્ઞાયતિ. એવં મજ્ઝિમદેસવોહારેન તિયામસઙ્ખાતસ્સ તિપ્પહારસ્સ અવસાને સબ્બરત્તિપરિયોસાને ઉટ્ઠિતં અરુણં પચ્ચન્તદેસવોહારેન તિપ્પહારસ્સ અવસાનેતિ ગહેત્વા એકપ્પહારાવસેસકાલે અરુણો ઉગ્ગતોતિ વુત્તત્તા અયમ્પિ વાદો અયુત્તોયેવ હોતીતિ દટ્ઠબ્બો.

બહવો પન પણ્ડિતા ‘‘ખુદ્દસિક્ખાનિસ્સયે વુત્તં –

‘સેતરુણઞ્ચ પઠમં, દુતિયં નન્દિયાવટ્ટં;

તતિયં તમ્બવણ્ણઞ્ચ, ચતુત્થં ગદ્રભં મુખ’ન્તિ. –

ઇમં ગાથં નિસ્સાય એકરત્તિયં અરુણો ચતુક્ખત્તું ઉટ્ઠહતિ, તત્થ પઠમં સેતવણ્ણં હોતિ, દુતિયં નન્દિયાવટ્ટપુપ્ફવણ્ણં હોતિ, તતિયં તમ્બવણ્ણં હોતિ, ચતુત્થં ગદ્રભમુખવણ્ણં હોતી’’તિ વત્વા રત્તોભાસતો પુરેતરં અતીતરત્તિકાલેયેવ વત્તનિક્ખિપનાદિકમ્મં કરોન્તિ. તેસં તં કરણં અનિસમ્મકારિતં આપજ્જતિ. અયઞ્હિ ગાથા નેવ પાળિયં દિસ્સતિ, ન અટ્ઠકથાયં, ન ટીકાસુ, કેવલં નિસ્સયે એવ, નિસ્સયેસુ ચ એકસ્મિંયેવ ખુદ્દસિક્ખાનિસ્સયે દિસ્સતિ, ન અઞ્ઞનિસ્સયેસુ, તત્થાપિ નેવ પુબ્બાપરસમ્બન્ધો દિસ્સતિ, ન હેતુફલાદિભાવો, ન ચ લિઙ્ગનિયમોતિ ન નિસ્સયકારાચરિયેન ઠપિતા ભવેય્ય, અથ ખો પચ્છા અઞ્ઞેહિ લેખકેહિ વા અત્તનો ઇચ્છાનુરૂપં લિખિતા ભવેય્ય, તસ્મા અયં ગાથા કુતો આભતા પાળિતો વા અટ્ઠકથાતો વા ટીકાતો વા વિનયતો વા સુત્તન્તતો વા અભિધમ્મતો વાતિ પભવં અપરિયેસિત્વા નિસ્સયે દિટ્ઠમત્તમેવ સારતો ગહેત્વા પાળિયટ્ઠકથાટીકાસુ વુત્તવચનં અનિસામેત્વા કતત્તા અનિસમ્મકારિતં આપજ્જતિ.

તત્રાયં પાળિ ‘‘તેન ખો પન સમયેન બુદ્ધો ભગવા સીતાસુ હેમન્તિકાસુ રત્તીસુ અન્તરટ્ઠકાસુ હિમપાતસમયે રત્તિં અજ્ઝોકાસે એકચીવરો નિસીદિ, ન ભગવન્તં સીતં અહોસિ. નિક્ખન્તે પઠમે યામે સીતં ભગવન્તં અહોસિ, દુતિયં ભગવા ચીવરં પારુપિ, ન ભગવન્તં સીતં અહોસિ. નિક્ખન્તે મજ્ઝિમે યામે સીતં ભગવન્તં અહોસિ, તતિયં ભગવા ચીવરં પારુપિ, ન ભગવન્તં સીતં અહોસિ. નિક્ખન્તે પચ્છિમે યામે ઉદ્ધસ્તે અરુણે નન્દિમુખિયા રત્તિયા સીતં ભગવન્તં અહોસિ, ચતુત્થં ભગવા ચીવરં પારુપિ, ન ભગવન્તં સીતં અહોસી’’તિ. અયં મહાવગ્ગે (મહાવ. ૩૪૬) ચીવરક્ખન્ધકાગતા વિનયપાળિ. પાળિયં નન્દિમુખિયાતિ તુટ્ઠિમુખિયા, પસન્નદિસામુખાયાતિ અત્થો. અયં તંસંવણ્ણનાય વિમતિવિનોદનીપાઠો (વિ. વિ. ટી. મહાવગ્ગ ૨.૩૪૬).

‘‘તેન ખો પન સમયેન બુદ્ધો ભગવા સાવત્થિયં વિહરતિ પુબ્બારામે મિગારમાતુપાસાદે. તેન ખો પન સમયેન ભગવા તદહુપોસથે ભિક્ખુસઙ્ઘપરિવુતો નિસિન્નો હોતિ. અથ ખો આયસ્મા આનન્દો અભિક્કન્તાય રત્તિયા નિક્ખન્તે પઠમે યામે ઉટ્ઠાયાસના એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા યેન ભગવા તેનઞ્જલિં પણામેત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – અભિક્કન્તા, ભન્તે રત્તિ, નિક્ખન્તો પઠમો યામો, ચિરનિસિન્નો ભિક્ખુસઙ્ઘો, ઉદ્દિસતુ, ભન્તે, ભગવા ભિક્ખૂનં પાતિમોક્ખન્તિ. એવં વુત્તે ભગવા તુણ્હી અહોસિ. દુતિયમ્પિ ખો આયસ્મા આનન્દો અભિક્કન્તાય રત્તિયા નિક્ખન્તે મજ્ઝિમે યામે ઉટ્ઠાયાસના એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા યેન ભગવા તેનઞ્જલિં પણામેત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – અભિક્કન્તા, ભન્તે, રત્તિ, નિક્ખન્તો મજ્ઝિમો યામો, ચિરનિસિન્નો ભિક્ખુસઙ્ઘો, ઉદ્દિસતુ, ભન્તે, ભગવા ભિક્ખૂનં પાતિમોક્ખન્તિ. દુતિયમ્પિ ભગવા તુણ્હી અહોસિ. તતિયમ્પિ ખો આયસ્મા આનન્દો અભિક્કન્તાય રત્તિયા નિક્ખન્તે પચ્છિમે યામે ઉદ્ધસ્તે અરુણે નન્દિમુખિયા રત્તિયા ઉટ્ઠાયાસના એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા યેન ભગવા તેનઞ્જલિં પણામેત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – અભિક્કન્તા, ભન્તે, રત્તિ, નિક્ખન્તો પચ્છિમો યામો, ઉદ્ધસ્તં અરુણં, નન્દિમુખી રત્તિ, ચિરનિસિન્નો ભિક્ખુસઙ્ઘો, ઉદ્દિસતુ ભન્તે ભગવા ભિક્ખૂનં પાતિમોક્ખન્તિ. અપરિસુદ્ધા, આનન્દ, પરિસા’’તિ (ચૂળવ. ૩૮૩). અયં ચૂળવગ્ગે પાતિમોક્ખટ્ઠપનક્ખન્ધકાગતા અપરાપિ વિનયપાળિ.

નન્દિમુખિયા રત્તિયાતિ અરુણુટ્ઠિતકાલે પીતિમુખા વિય રત્તિ ખાયતિ. તેનાહ ‘‘નન્દિમુખિયા’’તિ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૩૮૩) અયં તંસંવણ્ણનાભૂતસમન્તપાસાદિકટ્ઠકથાપાઠો. અભિક્કન્તાતિ પરિક્ખીણા. ઉદ્ધસ્તે અરુણેતિ ઉગ્ગતે અરુણસીસે. નન્દિમુખિયાતિ તુટ્ઠિમુખિયા. અયં તંસંવણ્ણનાભૂતસારત્થદીપનીપાઠો (સારત્થ. ટી. ચૂળવગ્ગ ૩.૩૮૩). પાળિયં નન્દિમુખિયાતિ ઓદાતદિસામુખિતાય તુટ્ઠમુખિયા. અયં તંસંવણ્ણનાય (વિ. વિ. ટી. ચૂળવગ્ગ ૨.૨૮૩) વિમતિવિનોદનીપાઠો.

‘‘તતિયમ્પિ ખો આયસ્મા આનન્દો અભિક્કન્તાયરત્તિયા નિક્ખન્તે પચ્છિમે યામે ઉદ્ધસ્તે અરુણે નન્દિમુખિયા રત્તિયા ઉટ્ઠાયાસના એકંસં ચીવરં કત્વા યેન ભગવા તેનઞ્જલિં પણામેત્વા ભગવન્તં એતદવોચ – અભિક્કન્તા, ભન્તે, રત્તિ, નિક્ખન્તો પચ્છિમો યામો, ઉદ્ધસ્તો અરુણો, નન્દિમુખી રત્તિ, ચિરનિસિન્ના આગન્તુકા ભિક્ખૂ, પટિસમ્મોદતુ, ભન્તે, ભગવા આગન્તુકે ભિક્ખૂ’’તિ. અયં ઉદાનાગતા સુત્તન્તપાળિ (ઉદા. ૪૫). ઉદ્ધસ્તે અરુણેતિ ઉગ્ગતે અરુણે. અરુણો નામ પુરત્થિમદિસાયં સૂરિયોદયતો પુરેતરમેવ ઉટ્ઠિતોભાસો. નન્દિમુખિયા રત્તિયાતિ અરુણસ્સ ઉગ્ગતત્તા એવ અરુણોભાય સૂરિયાલોકૂપજીવિનો સત્તે નન્દાપનમુખિયા રત્તિયા જાતાય, વિભાયમાનાયાતિ અત્થો. અયં તંસંવણ્ણનાભૂતા ઉદાનટ્ઠકથા (ઉદા. અટ્ઠ. ૨૩).

ઇતિ એત્તકાસુ વિનયસુત્તન્તાગતાસુ પાળિયટ્ઠકથાટીકાસુ એકસ્મિમ્પિઠાને અરુણો ચતુક્ખત્તું ઉગ્ગતોતિ નત્થિ, એકવારમેવ વુત્તો. ચતુબ્બિધવણ્ણસમન્નાગતોતિપિ નત્થિ, એકવણ્ણો એવ વુત્તો. જાતકટ્ઠકથાયમ્પિ (જા. અટ્ઠ. ૫.૨૧.૨૫૫) રત્તવણ્ણો એવ વુત્તો, ન સેતવણ્ણાદિકો. નન્દિમુખીતિ ચ સત્તે નન્દાપનદિસામુખી રત્તિ એવ વુત્તા, ન અરુણસ્સ નન્દિયાવટ્ટપુપ્ફસદિસવણ્ણતા. તેનાહ ‘‘સત્તે નન્દાપનમુખિયા રત્તિયા’’તિ. એવં અભિધાનપ્પદીપિકાપકરણવચનેન વિરુદ્ધત્તા પાળિયટ્ઠકથાદીહિ અસંસન્દનતો દુબ્બલસાધકત્તા ચ અયમ્પિ વાદો અયુત્તોયેવાતિ દટ્ઠબ્બો, તસ્મા સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ આણં અનતિક્કન્તેન લજ્જિભિક્ખુના યદિ કેનચિ અપ્પટિચ્છન્ને વિવટોકાસે હોતિ, મચ્છક્ખિસમાનઅબ્યત્તરત્તોભાસસ્સ પઞ્ઞાયમાનકાલતો પટ્ઠાય વત્તનિક્ખિપનાદિકમ્મં કાતબ્બં.

યદિ પન પબ્બતાદિના પટિચ્છન્નટ્ઠાનં હોતિ, યત્તકેન કાલેન વિવટટ્ઠાને રત્તોભાસો પઞ્ઞાયતિ, સૂરિયમણ્ડલસ્સ દિસ્સનકાલતો એકઘટિકામત્તેન વા દ્વિઘટિકામત્તેન વા તત્તકં કાલં સલ્લક્ખેત્વા ઇમસ્મિં કાલે અરુણો ઉગ્ગતો ભવેય્યાતિ તક્કેત્વા કાતબ્બં, સંસયં અનિચ્છન્તેન તતોપિ કઞ્ચિકાલં અધિવાસેત્વા નિસ્સંસયકાલે કત્તબ્બં, અયં તત્થ સામીચિ. અયં પન વાદો યથાવુત્તપ્પકરણવચનેહિ સુટ્ઠુ સંસન્દતિ યથા ગઙ્ગોદકેન યમુનોદકં, તસ્મા પણ્ડિતેહિ પુનપ્પુનં પુબ્બાપરં આલોળેન્તેન મનસિ કાતબ્બો. એવં મનસિ કરિત્વા અરુણપટિસંયુત્તેસુ ઠાનેસુ સંસયો છિન્દિતબ્બો, સંસયં છિન્દિત્વા વિસારદેન હુત્વા તં તં કમ્મં કાતબ્બન્તિ.

વિસુદ્ધત્થાય સીલસ્સ, ભિક્ખૂનં પિયસીલિનં;

કતારુણકથા એસા, ન સારમ્ભાદિકારણા.

તસ્મા સુટ્ઠૂપધારેત્વા, યુત્તં ગણ્હન્તુ સાધવો;

અયુત્તઞ્ચે છડ્ડયન્તુ, મા હોન્તુ દુમ્મનાદયોતિ.

ઇતિ વિનયસઙ્ગહસંવણ્ણનાભૂતે વિનયાલઙ્કારે

દિવાસેય્યવિનિચ્છયકથાલઙ્કારો નામ

પઠમો પરિચ્છેદો.