૧. પરિમણ્ડલવગ્ગવણ્ણના

૫૭૬. સેખિયેસુ યસ્મા વત્તક્ખન્ધકે (ચૂળવ. ૩૫૬ આદયો) વુત્તવત્તાનિપિ સિક્ખિતબ્બત્તા સેખિયાનેવ, તસ્મા પારાજિકાદીસુ વિયેત્થ પાળિયં પરિચ્છેદો ન કતો. ચારિત્તનયદસ્સનત્થઞ્ચ ‘‘યો પન ભિક્ખુ ઓલમ્બેન્તો નિવાસેય્ય, દુક્કટ’’ન્તિ અવત્વા ‘‘સિક્ખા કરણીયા’’તિ સબ્બત્થ પાળિ આરોપિતા. પદભાજને પન ‘‘આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ વુત્તત્તા સબ્બત્થ અનાદરિયકરણે દુક્કટં વેદિતબ્બં.

અટ્ઠઙ્ગુલમત્તન્તિ મત્ત-સદ્દેન તતો કિઞ્ચિ અધિકં, ઊનમ્પિ સઙ્ગણ્હાતિ. તેનેવ નિસિન્નસ્સ ચતુરઙ્ગુલમત્તમ્પિ વુત્તં. ન હિ નિસિન્નસ્સ ચતુરઙ્ગુલપ્પમાણં, ઠિતસ્સ અટ્ઠઙ્ગુલમેવાતિ સક્કા નિયમેતું ઊનાધિકત્તસમ્ભવતો. તસ્મા યથા સારુપ્પં હોતિ એવં અટ્ઠઙ્ગુલાનુસારેન નિવાસનઞ્ઞેવ અધિપ્પેતન્તિ ગહેતબ્બં. તેનેવ વક્ખતિ ‘‘યો પન ભિક્ખુ સુક્ખજઙ્ઘો વા’’તિઆદિ. કુરુન્દિયં ‘‘અજાનન્તસ્સ અનાપત્તી’’તિ આદરં કત્વા ઉગ્ગણ્હન્તસ્સાપિ અજાનનં સન્ધાય વુત્તં. તેનાપિ નિરન્તરં નિવાસનપારુપનવત્તં સિક્ખિતબ્બં, અસિક્ખિતો અનાદરિયમેવ. પરિમણ્ડલગ્ગહણેન ઉક્ખિપિત્વા નિવાસનમ્પિ પટિક્ખિત્તન્તિ આહ ‘‘ઉક્ખિપિત્વા વા ઓતારેત્વા વા’’તિ.

સચિત્તકન્તિ વત્થુવિજાનનચિત્તેન સચિત્તકં. સારત્થદીપનિયં પન ઉપતિસ્સત્થેરવાદનયેન લોકવજ્જત્તં ગહેત્વા ‘‘વત્થુવિજાનનચિત્તેન, પણ્ણત્તિવિજાનનચિત્તેન ચ સચિત્તક’’ન્તિ (સારત્થ. ટી. સેખિયકણ્ડ ૩.૫૭૬) વુત્તં. તત્થ ચ વત્થુવિજાનનં વિસું ન વત્તબ્બં. પણ્ણત્તિવિજાનનેન તસ્સાપિ અન્તોગધભાવતો ઇદં વત્થું એવં વીતિક્કમન્તસ્સ આપત્તીતિ વિજાનન્તો હિ પણ્ણત્તિં વિજાનાતીતિ વુચ્ચતિ. ઉપતિસ્સત્થેરવાદે ચેત્થ પણ્ણત્તિં અજાનિત્વા અપરિમણ્ડલનિવાસનાદિવત્થુમેવ જાનન્તસ્સ પણ્ણત્તિવીતિક્કમાનાદરિયાભાવા સબ્બસેખિયેસુ અનાપત્તિ એવ અભિમતા, તઞ્ચ ન યુત્તં કોસમ્બક્ખન્ધકે (મહાવ. ૪૫૧ આદયો) વચ્ચકુટિયં ઉદકાવસેસં ઠપેન્તસ્સ પણ્ણત્તિવિજાનનાભાવેપિ આપત્તિયા વુત્તત્તા. વુત્તઞ્હિ તત્થ ‘‘તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ આપત્તિં આપન્નો હોતિ …પે… સો અપરેન સમયેન તસ્સા આપત્તિયા અનાપત્તિદિટ્ઠિ હોતી’’તિઆદિ (મહાવ. ૪૫૧). અટ્ઠકથાયઞ્ચસ્સ ‘‘ત્વં એત્થ આપત્તિભાવં ન જાનાસીતિ, આમ ન જાનામીતિ. હોતુ આવુસો, એત્થ આપત્તીતિ, સચે હોતિ, દેસેસ્સામીતિ. સચે પન તે, આવુસો, અસઞ્ચિચ્ચ અસતિયા કતં, નત્થિ આપત્તીતિ. સો તસ્સા આપત્તિયા અનાપત્તિદિટ્ઠિ અહોસી’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૪૫૧) વુત્તં, તથા ‘‘અધમ્મવાદીતિ ઉક્ખિત્તાનુવત્તકેસુ અઞ્ઞતરો’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૪૫૭-૪૫૮) ચ વુત્તં. ખન્ધકવત્તાનઞ્હિ સેખિયત્તા તત્થ વુત્તો નયો ઇમેસં, ઇધ વુત્તો ચ તેસં સાધારણોવ હોતીતિ. તેનેવ ‘‘અસઞ્ચિચ્ચ અસતિયા કતં, નત્થિ આપત્તી’’તિ એવં ઇધ વુત્તો આપત્તિનયો તત્થાપિ દસ્સિતો. તસ્મા ફુસ્સદેવત્થેરવાદે એવ ઠત્વા વત્થુવિજાનનચિત્તેનેવ સબ્બસેખિયાનિ સચિત્તકાનિ, ન પણ્ણત્તિવિજાનનચિત્તેન. ભિય્યોકમ્યતાયસૂપબ્યઞ્જનપટિચ્છાદનઉજ્ઝાનસઞ્ઞીતિ દ્વે સિક્ખાપદાનિ લોકવજ્જાનિ અકુસલચિત્તાનિ, સેસાનિ પણ્ણત્તિવજ્જાનિ, તિચિત્તાનિ, તિવેદનાનિ ચાતિ ગહણમેવ યુત્તતરં દિસ્સતિ. તેનેવેત્થ ‘‘અસઞ્ચિચ્ચાતિ પુરતો વા પચ્છતો વા ઓલમ્બેત્વા નિવાસેસ્સામીતિ એવં અસઞ્ચિચ્ચા’’તિઆદિના વત્થુઅજાનનવસેનેવ અનાપત્તિવણ્ણના કતા, ન પણ્ણત્તિવિજાનનચિત્તવસેન.

અપિચ ‘‘યસ્સ સચિત્તકપક્ખે ચિત્તં અકુસલમેવ હોતિ, તં લોકવજ્જ’’ન્તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. પઠમપારાજિકવણ્ણના) ઇમિના લક્ખણવચનેનાપિ ચેતં સિજ્ઝતિ. વત્થુવિજાનનચિત્તવસેનેવ હેત્થ ‘‘સચિત્તકપક્ખે’’તિ વુત્તં. ઇતરથા પણ્ણત્તિવિજાનનચિત્તવસેન સબ્બસિક્ખાપદાનમ્પિ સચિત્તકપક્ખે ચિત્તસ્સ અકુસલત્તનિયમેન લોકવજ્જત્તપ્પસઙ્ગતો પણ્ણત્તિવજ્જમેવ ન સિયા, ઇદઞ્ચ વચનં નિરત્થકં સિયા ઇમિના વચનેન નિવત્તેતબ્બસ્સ સિક્ખાપદસ્સ અભાવા. ન ચ સેખિયેસુ વત્થુવિજાનનચિત્તેન સચિત્તકપક્ખે ચિત્તં પાણાતિપાતાદીસુ વિય અકુસલમેવાતિ નિયમો અત્થિ, યેનેત્થ લોકવજ્જતા પસજ્જેય્ય, ‘‘અનાદરિયં પટિચ્ચા’’તિ ચેતં પાળિવચનં વત્થું જાનિત્વા તીહિ ચિત્તેહિ વીતિક્કમમેવ અનાદરિયં કત્વા વુત્તં, ન પણ્ણત્તિં જાનિત્વા અકુસલચિત્તેનેવ વીતિક્કમન્તિ ગહેતબ્બં. અઞ્ઞથા ખન્ધકપાળિયા, અટ્ઠકથાયઞ્ચ પુબ્બાપરઞ્ચ વિરુજ્ઝનતોતિ અમ્હાકં ખન્તિ. યથા વા ન વિરુજ્ઝતિ, તથા એત્થ અધિપ્પાયો ગવેસિતબ્બો. અનાદરિયં, અનાપત્તિકારણાભાવો, અપરિમણ્ડલનિવાસનન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. યથા ચેત્થ, એવં સબ્બત્થ. કેવલં તત્થ તત્થ વુત્તપટિપક્ખકરણવસેન તતિયઙ્ગયોજનમેવ વિસેસો.

૫૭૭. દુતિયાદીસુ ગિહિપારુતન્તિ સેતપટપારુતાદિ. વિહારેપીતિ સઙ્ઘસન્નિપાતબુદ્ધુપટ્ઠાનાદિકાલં સન્ધાય વુત્તં.

૫૭૮. ગણ્ઠિકં પટિમુઞ્ચિત્વાતિઆદિ પટિચ્છાદનવિધિદસ્સનં. ગીવં પટિચ્છાદેત્વાતિઆદિના વુત્તત્તા સઞ્ચિચ્ચ ગીવં, મણિબન્ધનઞ્ચ અપ્પટિચ્છાદેન્તસ્સ આપત્તિ. એત્થાપિ પરિમણ્ડલસિક્ખાપદસ્સ સાધારણત્તા જાણુમણ્ડલતો હેટ્ઠા ચતુરઙ્ગુલમત્તં ઓતારેત્વા અનોલમ્બેત્વા પરિમણ્ડલમેવ પારુપિતબ્બં.

૫૭૯. વિવરિત્વા નિસીદતોતિ વિહારે વિય એકંસપારુપનં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘વાસત્થાય ઉપગતસ્સા’’તિ વુત્તત્તા વાસાધિપ્પાયં વિના ધમ્મદેસનપરિત્તભણનાદિઅત્થાય સુચિરમ્પિ નિસીદન્તેન સબ્બં અન્તરઘરવત્તં પૂરેન્તેનેવ નિસીદિતબ્બં. નિસીદનપટિસંયુત્તેસુ એવ ચ સિક્ખાપદેસુ ‘‘વાસૂપગતસ્સા’’તિ અનાપત્તિયા વુત્તત્તા વાસત્થાય અન્તરઘરં ઉપગચ્છન્તેનાપિ સુપ્પટિચ્છન્નતાદિસબ્બં અકોપેન્તેનેવ ગન્તબ્બં. ‘‘વાસૂપગતસ્સા’’તિ હિ વુત્તં, ન પન ઉપગચ્છમાનસ્સાતિ. કેચિ પન ‘‘એકેકસ્મિં પઠમં ગન્ત્વા વાસપરિગ્ગહે કતે તતો અઞ્ઞેહિ યથાસુખં ગન્તું વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ. અપરે પન ‘‘ગેહસ્સામિકેહિ ‘યાવ તુમ્હે નિવસિસ્સથ, તાવ તુમ્હાકં ઇમં ગેહં દેમી’તિ દિન્ને અઞ્ઞેહિ અવાસાધિપ્પાયેહિ અન્તરારામે વિય યથાસુખં ગન્તું, નિસીદિતુઞ્ચ વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ, તં સબ્બં ન ગહેતબ્બં તથાવચનાભાવા, દાનલક્ખણાભાવા, તાવત્તકેન વિહારસઙ્ખ્યાનુપગમનતો ચ. ‘‘યાવ નિસીદિસ્સથ, તાવ તુમ્હાકં ઇમં ગેહં દેમી’’તિ દેન્તોપિ હિ તાવકાલિકમેવ દેતિ વત્થુપરિચ્ચાગલક્ખણત્તા દાનસ્સ.

૫૮૨. ચતુહત્થપ્પમાણન્તિ વડ્ઢકીહત્થં સન્ધાય વુત્તન્તિ વદન્તિ.

૫૮૪. ઉક્ખિત્તચીવરો હુત્વાતિ કટિતો ઉદ્ધં કાયબન્ધનાદિદસ્સનવસેનેવુક્ખિપનં સન્ધાય વુત્તં પિણ્ડાય ચરતો પત્તગ્ગહણાદિમત્તસ્સ અનુઞ્ઞાતત્તા. તેનેવ ‘‘નિસિન્નકાલે પન ધમકરણ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. નિસિન્નકાલે હિ ખન્ધે લગ્ગપત્તત્થવિકાદિતો ધમકરણં નીહરન્તસ્સ કટિતો ઉદ્ધમ્પિ દિસ્સતિ, તથા અદસ્સેત્વા નીહરિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. આસને નિસીદન્તસ્સાપિ ચ પારુપિતચીવરં કિઞ્ચિ ઉક્ખિપિત્વા સઙ્ઘાટિં જઙ્ઘપિણ્ડેહિ અનુક્ખિપિત્વાવ નિસીદિતબ્બં. ઇમસ્મિઞ્ઞેવ પન સિક્ખાપદે ‘‘વાસૂપગતસ્સા’’તિ વુત્તત્તા નિસીદનપટિસંયુત્તેસુ છટ્ઠઅટ્ઠમેસુ અવુત્તત્તા વાસૂપગતેનાપિ સુસંવુતેન ઓક્ખિત્તચક્ખુનાવ નિસીદિતબ્બં. તેનેવ માતિકાટ્ઠકથાયમ્પિ તેસં વિસેસં અવત્વા ઇધેવ ‘‘વાસૂપગતસ્સ પન અનાપત્તી’’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. ઉક્ખિત્તકસિક્ખાપદવણ્ણના) વુત્તા.

પરિમણ્ડલવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.