૧૦. કોસમ્બકક્ખન્ધકો
કોસમ્બકવિવાદકથાવણ્ણના
૪૫૧. કોસમ્બકક્ખન્ધકે સચે હોતિ, દેસેસ્સામીતિ વિનયધરસ્સ વચનેન આપત્તિદિટ્ઠિં પટિલભિત્વા એવમાહ. તેનેવ પાળિયં ‘‘સો તસ્સા આપત્તિયા અનાપત્તિદિટ્ઠિ હોતી’’તિ વુત્તં. નત્થિ આપત્તીતિ ઉદકસ્સ ઠપનભાવં અજાનિત્વા વા ઠપિતં છડ્ડેત્વા વિસ્સરિત્વા વા ગમને અસઞ્ચિચ્ચ અસતિયા અનાપત્તિપક્ખોપિ સમ્ભવતીતિ વિનયધરો તત્થ અનાપત્તિદિટ્ઠિં પટિલભિત્વા એવમાહ. તેનેવ પાળિયં ‘‘અઞ્ઞે ભિક્ખૂ તસ્સ આપત્તિયા અનાપત્તિદિટ્ઠિનો હોન્તી’’તિ વુત્તં. પરિસાયપિસ્સ અનાપત્તિદિટ્ઠિયા ઉપ્પન્નત્તા ‘‘અઞ્ઞે’’તિ બહુવચનં કતં. અનાપત્તિદિટ્ઠિ અહોસીતિ સુત્તન્તિકત્થેરસ્સ વિનયે અપકતઞ્ઞુતાય વિનયધરસ્સ વચનમત્તેન સો એવમહોસિ, સા પનસ્સ આપત્તિ એવ ઉદકાવસેસસ્સ ઠપનભાવં ઞત્વા ઠપિતત્તા. વત્થુમત્તજાનને એવ હિ સેખિયા સચિત્તકા, ન પણ્ણત્તિવિજાનને. તેનેવ પાળિયં ‘‘તસ્સા આપત્તિયા અનાપત્તિદિટ્ઠિ હોતી’’તિ સબ્બત્થ આપત્તિ ઇચ્ચેવ વુત્તં. ‘‘આપત્તિં આપજ્જમાનો’’તિ ઇદં વિનયધરત્થેરો ‘‘તયા ઇદં ઉદકં ઠપિત’’ન્તિ અત્તના પુટ્ઠેન સુત્તન્તિકત્થેરેન ‘‘આમાવુસો’’તિ વુત્તવચનં સરિત્વા પણ્ણત્તિઅકોવિદતાય સઞ્ચિચ્ચેવ અકાસીતિ આપત્તિદિટ્ઠિ હુત્વાવ અવોચ. તેનેવ પાળિયં ‘‘અઞ્ઞે ભિક્ખૂ તસ્સા આપત્તિયા આપત્તિદિટ્ઠિનો હોન્તી’’તિ વુત્તં.
૪૫૩. ‘‘ન તાવ ભિન્નો’’તિ ઇદં ઉક્ખિપનતદનુવત્તનમત્તેન સઙ્ઘો ભિન્નો નામ ન હોતિ, તં નિસ્સાય પન ઉભયપક્ખિકાનં પક્ખં પરિયેસિત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞં કોધવસેન કાયવચીકલહવડ્ઢનેનેવ હોતીતિ ઇમમત્થં સન્ધાય વુત્તં. તેનાહ ‘‘સો ચ ખો કલહવસેના’’તિ. સમ્ભમઅત્થવસેનાતિ તુરિતત્થવસેન.
૪૫૪. અકારણેતિઆદિ અનુક્ખિપિત્વાવ ઉપાયેન સઞ્ઞાપેત્વા હિતેસિતાય આપત્તિતો મોચેતું યુત્તટ્ઠાને કોધચિત્તવસેન વિહેઠનત્થાય કતભાવં સન્ધાય વુત્તં, ન પન કમ્મઙ્ગસ્સ અભાવં સન્ધાય. તેનેવ પાળિયં ‘‘આપત્તિ એસા, ભિક્ખવે, નેસા અનાપત્તિ…પે… ઉક્ખિત્તો એસો ભિક્ખૂ’’તિઆદિ વુત્તં.
૪૫૫. ‘‘અધમ્મવાદીનં પક્ખે નિસિન્નો’’તિ ઇદં ઉપલક્ખણમત્તં, ધમ્મવાદીનં પક્ખે નિસીદિત્વા અધમ્મવાદીનં લદ્ધિં ગણ્હન્તોપિ ધમ્મવાદીનં નાનાસંવાસકો હોતિ એવ. કમ્મં કોપેતીતિ તં વિના ગણસ્સ અપૂરણપક્ખં સન્ધાય વુત્તં. યત્થ વા તત્થ વાતિ ધમ્મવાદીનં પક્ખે વા અધમ્મવાદીનં પક્ખે વાતિ અત્થો. ઇમે ધમ્મવાદિનોતિ ગણ્હાતીતિ તંતંપક્ખગતે ભિક્ખૂ યાથાવતો વા અયાથાવતો વા ‘‘ઇમે ધમ્મવાદિનો’’તિ ગણ્હાતિ, અયં તંતંપક્ખગતાનં અત્તાનં સમાનસંવાસકં કરોતિ.
૪૫૬. ઉપદંસેન્તીતિ પવત્તેન્તિ. પાળિયં એત્તાવતાતિ ‘‘એત્તકપદેસં મુઞ્ચિત્વા નિસિન્ના મયં કોધચિત્તે ઉપ્પન્નેપિ અઞ્ઞમઞ્ઞં અનનુલોમિકં કાયકમ્માદિં પવત્તેતું ન સક્ખિસ્સામા’’તિ સલ્લેક્ખેત્વા દૂરે નિસીદિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘ઉપચારં મુઞ્ચિત્વા’’તિ.
૪૫૭. પાળિયં ભણ્ડનજાતાતિઆદીસુ કલહસ્સ પુબ્બભાગો ભણ્ડનં નામ. હત્થપરામાસાદિ કલહો નામ. વિરુદ્ધવાદો વિવાદો નામ.
૪૫૮. પરિપુણ્ણકોસકોટ્ઠાગારોતિ એત્થ કોસો નામ સુવણ્ણમણિઆદિભણ્ડાગારસારગબ્ભો. કોટ્ઠં વુચ્ચતિ ધઞ્ઞસ્સ આવસનટ્ઠાનં, કોટ્ઠભૂતં અગારં કોટ્ઠાગારં, ધઞ્ઞસઙ્ગહટ્ઠાનં. અબ્ભુય્યાસીતિ યુદ્ધાય અભિમુખો નિક્ખમીતિ અત્થો. એકસઙ્ઘાતમ્પીતિ એકયુદ્ધમ્પિ. ધોવનન્તિ ધોવનુદકં.
૪૬૩. પરિયાદિન્નરૂપાતિ કોધચિત્તેન પરિગ્ગહિતસભાવા.
૪૬૪. તં ન જાનન્તીતિ તં કલહં ન જાનન્તિ. યે ઉપનય્હન્તીતિ યથાવુત્તં કોધાકારં ચિત્તે બન્ધન્તિ. પાકટપરિસ્સયેતિ સીહાદિકે. પટિચ્છન્નપરિસ્સયેતિ રાગાદિકે. પાળિયં નત્થિ બાલે ૯૭ સહાયતાતિ બાલં નિસ્સાય સીલાદિગુણસઙ્ખાતા સહાયતા નત્થિ, ન સક્કા લદ્ધુન્તિ અત્થો.
૪૬૬. અત્તકામરૂપાતિ અત્તનો હિતકામયમાનસભાવા. અનુરુદ્ધાતિ એકસેસનયેન તિણ્ણમ્પિ કુલપુત્તાનં આલપનં, તેનેવ બહુવચનનિદ્દેસો કતો. ખમનીયં સરીરં યાપનીયં જીવિતં ‘‘કચ્ચિ વો સરીરઞ્ચ ધારેતું, જીવિતઞ્ચ યાપેતું સક્કા’’તિ પુચ્છતિ. તગ્ઘાતિ એકંસત્થે નિપાતો, એકંસેન મયં ભન્તેતિ અત્થો. યથા કથન્તિ એત્થ યથાતિ નિપાતમત્તં, યથાકથન્તિ વા એકો નિપાતો કારણપુચ્છનત્થો, કેન પકારેનાતિ અત્થો. એકઞ્ચ પન મઞ્ઞે ચિત્તન્તિ એકસ્સ ચિત્તવસેન ઇતરેસમ્પિ પવત્તનતો સબ્બેસં નો એકં વિય ચિત્તન્તિ અત્થો. કચ્ચિ પન વો અનુરુદ્ધાતિ એત્થ વોતિ નિપાતમત્તં, પચ્ચત્તવચનં વા, કચ્ચિ તુમ્હેતિ અત્થો. અમ્હાકન્તિ નિદ્ધારણે સામિવચનં, અમ્હેસુ તીસુ યો પઠમં પટિક્કમતીતિ અત્થો.
કોસમ્બકવિવાદકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
પાલિલેય્યકગમનકથાવણ્ણના
૪૬૭. યેન પાલિલેય્યકન્તિ પચ્ચત્તે ઉપયોગવચનં, યત્થ પાલિલેય્યકો ગામો, તત્થ અવસરીતિ અત્થો. દહરપોતકેહીતિ ભિઙ્કચ્છાપેહિ. ‘‘ઓગાહિ’’ન્તિપિ પાઠો, નહાનપોક્ખરણિન્તિ અત્થો.
ઉદાનગાથાયં પન – રથઈસસદિસદન્તસ્સ નાગસ્સ હત્થિનો એતં વિવેકનિન્નં ચિત્તં નાગેન બુદ્ધનાગસ્સ વિવેકનિન્નચિત્તેન સમેતિ. કસ્મા? યં યસ્મા એકોવ રમતિ વને, તસ્મા એવં યોજના દટ્ઠબ્બા.
પાલિલેય્યકગમનકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
અટ્ઠારસવત્થુકથાવણ્ણના
૪૬૮. યથા ધમ્મો તથા તિટ્ઠાહીતિ યથા ધમ્મો ચ વિનયો ચ ઠિતો, તથા તિટ્ઠ, ધમ્મવાદીપક્ખે તિટ્ઠાતિ અત્થો.
૪૭૩. ‘‘યો પટિબાહેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ ઇદં સામગ્ગીભેદસ્સ અકારકે સન્ધાય વુત્તં. યે પન ભેદકારકા વિરુદ્ધા અલજ્જિનો, તેસં પટિબાહિતું વટ્ટતિ તેસં સન્તકસ્સપિ સેનાસનસ્સ વિનાસનવચનતો. ‘‘વિવિત્તં કત્વાપિ દાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તત્તા પન યથાવુડ્ઢં વરસેનાસનં અદત્વા વુડ્ઢાનમ્પિ અસઞ્ઞતાનં સઞ્ઞતેહિ વિવિત્તં કત્વા દાતબ્બન્તિ દટ્ઠબ્બં.
૪૭૫. કમ્મવાચાય ઓસારેત્વાતિ એત્થ ઉક્ખિત્તસ્સ ભિક્ખુનો આપત્તિયાપન્નભાવં પટિજાનિત્વા સમ્માવત્તનેન ઉક્ખેપકાનં સમુપ્પન્નઓસારણચ્છન્દસ્સ પગેવ ઞાતત્તા પટિપ્પસ્સમ્ભનકમ્મવાચાય ઉક્ખિત્તાનુવત્તકા સયમેવ નં ઓસારેસુન્તિ દટ્ઠબ્બં.
૪૭૬. અત્થતો અપગતાતિ સામગ્ગીઅત્થવિરહિતા, તુચ્છબ્યઞ્જનાતિ અત્થો.
૪૭૭. અપ્પટિચ્છન્નાચારોતિ અપ્પટિચ્છાદેતબ્બસુન્દરાચારો. અનપગતન્તિ કારણતો અનપેતં. આદાતબ્બતો ગહેતબ્બતો આદાયન્તિ આચરિયવાદો વુત્તોતિ આહ ‘‘આદાયં અત્તનો આચરિયવાદ’’ન્તિ.
અટ્ઠહિ દૂતઙ્ગેહીતિ ‘‘સોતા ચ હોતિ સાવેતા ચ ઉગ્ગહેતા ચ ધારેતા ચ વિઞ્ઞાતા ચ વિઞ્ઞાપેતા ચ કુસલો ચ સહિતાસહિતસ્સ નો ચ કલહકારકો’’તિ (અ. નિ. ૮.૧૬) એવં વુત્તેહિ અટ્ઠહિ દૂતઙ્ગેહિ. સેસમેત્થ, હેટ્ઠા ચ સબ્બત્થ સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.
અટ્ઠારસવત્થુકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.
કોસમ્બકક્ખન્ધકવણ્ણનાનયો નિટ્ઠિતો.
ઇતિ સમન્તપાસાદિકાય વિનયટ્ઠકથાય વિમતિવિનોદનિયં
મહાવગ્ગવણ્ણનાનયો નિટ્ઠિતો.
નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ