૮. પઠમદુટ્ઠદોસસિક્ખાપદવણ્ણના

૩૮૦. અટ્ઠમે પાકારેન ચ પરિક્ખિત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ગોપુરટ્ટાલકયુત્તન્તિ એત્થ પાકારેસુ યુદ્ધત્થાય કતો વઙ્કસણ્ઠાનો સરક્ખેપછિદ્દસહિતો પતિસ્સયવિસેસો અટ્ટાલકો નામ.

સોળસવિધસ્સાતિ ચતૂહિ મગ્ગેહિ પચ્ચેકં ચતૂસુ સચ્ચેસુ કત્તબ્બસ્સ પરિઞ્ઞાપહાનસચ્છિકિરિયાભાવનાસઙ્ખાતસ્સ સોળસવિધસ્સ. તે ગારવેનાતિ તે કિલન્તરૂપા ભિક્ખૂ ભત્તુદ્દેસકટ્ઠાને સન્નિપતિતાનં ભિક્ખૂનં પુરતો અત્તનો કિલન્તસરીરં દસ્સેત્વા ઉદ્દિસાપને ગારવેન, લજ્જાયાતિ અત્થો. તેરસપીતિ ભત્તુદ્દેસકસેનાસનગાહાપકભણ્ડાગારિકચીવરપટિગ્ગાહકચીવરભાજકયાગુભાજકફલભાજકખજ્જભાજકઅપ્પમત્તકવિસ્સજ્જકસાટિયગાહાપકપત્તગાહાપકઆરામિકપેસકસામણેરપેસકસમ્મુતીનં વસેન તેરસપિ.

પાળિયં ‘‘અપિસૂ’’તિ ઇદં ‘‘અપિચા’’તિ ઇમિના સમાનત્થો નિપાતો. એવં સબ્બપદેસૂતિ પીઠાદીસુ સેનાસનસાધારણેસુ, કતિકસણ્ઠાનપવેસનિક્ખમનકાલાદીસુ પન વિસું વિસું અધિટ્ઠહિત્વા કથાપેતીતિ વેદિતબ્બં. અયઞ્હિ નિમ્મિતાનં ધમ્મતાતિ અનિયમેત્વા નિમ્મિતાનં વસેન વુત્તં, નિયમેત્વા પન ‘‘એત્તકા ઇદઞ્ચિદઞ્ચ કથેન્તુ, એત્તકા તુણ્હી ભવન્તુ, નાનાપ્પકારં ઇરિયાપથં, કિરિયઞ્ચ કપ્પેન્તુ, નાનાવણ્ણસણ્ઠાનવયોનિયમા ચ હોન્તૂ’’તિ પરિકમ્મં કત્વા સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય અધિટ્ઠિતે ઇચ્છિતિચ્છિતપ્પકારા અઞ્ઞમઞ્ઞમ્પિ વિસદિસાવ હોન્તિ. અવત્થુકવચનન્તિ નિરત્થકવચનં.

૩૮૩. એકચારિકભત્તન્તિ અતિમનાપત્તા સબ્બેસમ્પિ પટિલાભત્થાય વિસું ઠિતિકાય પાપેતબ્બભત્તં. તદ્ધિતવોહારેનાતિ ચત્તારિ પમાણમસ્સ ચતુક્કન્તિ એવં તદ્ધિતવોહારેન. ભવોતિ ભવિતબ્બો. અતીતં દિવસભાગન્તિ તસ્મિઞ્ઞેવ દિવસે સલાકદાનક્ખણં સન્ધાય વુત્તં. હિય્યોતિ ઇમસ્સ અજ્જ ઇચ્ચેવ અત્થો. તેનેવાહંસુ ‘‘સ્વે અમ્હે’’તિઆદિ. પધૂપાયન્તાતિ પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જનકોધવસેન પધૂપાયન્તા. પાળિયં કિસ્સ મન્તિ કેન કારણેન મયાતિ અત્થો.

૩૮૪. ‘‘સરસિ ત્વ’’ન્તિ ઇદં એકં વાક્યં કત્વા, ‘‘કત્તા’’તિ ઇદઞ્ચ કત્તરિ રિતુપચ્ચયન્તં કત્વા, ‘‘અસી’’તિ અજ્ઝાહારપદેન સહ એકવાક્યં કત્વા, ‘‘એવરૂપ’’ન્તિ ઇદં, ‘‘યથાયં ભિક્ખુની આહા’’તિ ઇદઞ્ચ દ્વીસુ વાક્યેસુ પચ્ચેકં યોજેતબ્બન્તિ દસ્સેતું ‘‘અથ વા’’તિઆદિમાહ. ઉજુકમેવાતિ ત્વા-પચ્ચયન્તવસેન પઠમં અત્થગ્ગહણં ઉજુકન્તિ અધિપ્પાયો.

દુતિયો દબ્બ-સદ્દો પણ્ડિતાદિવચનોતિ આહ ‘‘ન ખો દબ્બ દબ્બા પણ્ડિતા’’તિ. નિબ્બેઠેન્તીતિ દોસતો મોચેન્તિ. વિનયલક્ખણે તન્તિન્તિ વિનયવિનિચ્છયલક્ખણવિસયે આગમં ઠપેન્તો. પાળિયં યતો અહન્તિઆદીસુ યસ્મિં કાલે અહં જાતો, તતો પભુતિ સુપિનન્તેનપિ મેથુનં ધમ્મં નાભિજાનામિ, ન ચ તસ્સ મેથુનધમ્મસ્સ પટિસેવિતા અહોસિન્તિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. તેનાહ ‘‘સુપિનન્તેનપી’’તિઆદિ. ઇદાનિ એકવાક્યવસેન યોજનં દસ્સેતું ‘‘અથ વા’’તિઆદિ વુત્તં. ન ઘટતીતિ યસ્મા ખીણાસવસ્સ વચનેન એતિસ્સા વચનં ન સમેતિ, તઞ્ચ ન ઘટનં યસ્મા પુબ્બે ભિક્ખૂસુ પસિદ્ધાય એવ અચ્ચન્તદુસ્સીલતાય એવ અહોસિ, તસ્મા મેત્તિયં ભિક્ખુનિં નાસેથાતિ અધિપ્પાયો.

ચર પિરેતિ ચર ગચ્છ પિરે પર અમામક ત્વં. વિનસ્સાતિ અદસ્સનં ગચ્છ. અકારિકાતિ અમૂલકેન ચોદનાય ન કારિકા. કારકો હોતીતિ ‘‘અય્યેનમ્હિ દૂસિતા’’તિ ઇમાય પટિઞ્ઞાય યદિ નાસિતા, તદા થેરો ભિક્ખુનીદૂસકત્તસિદ્ધિતો તસ્સ દોસસ્સ કારકો હોતિ. અકારકો હોતીતિ તાય કતપટિઞ્ઞં અનપેક્ખિત્વા સામઞ્ઞતો ‘‘મેત્તિયં ભિક્ખુનિં નાસેથા’’તિ ભગવતા વુત્તત્તા અકારકો હોતિ. યદિ હિ થેરો કારકો ભવેય્ય, અવસ્સં તમેવ દોસં અપદિસિત્વા ઇમિના નામ કારણેન ‘‘મેત્તિયં ભિક્ખુનિં નાસેથા’’તિ વત્તબ્બં સિયા, તથા અવુત્તત્તા, ‘‘દબ્બઞ્ચ અનુયુઞ્જથા’’તિ અવત્વા ‘‘ઇમે ચ ભિક્ખૂ અનુયુઞ્જથા’’તિ વુત્તત્તા ચ સામત્થિયતો મેત્તિયાય ભિક્ખુનિયા અઞ્ઞેન દોસેન નાસનારહતા, વત્થુસ્સ ચ અમૂલકભાવો, થેરસ્સ અકારકભાવો ચ સિદ્ધો હોતીતિ અધિપ્પાયો.

અત્તનો સુત્તન્તિ ‘‘સકાય પટિઞ્ઞાયા’’તિ ઇમિના પક્ખેપવચનેન સહિતં કૂટસુત્તં. થેરો કારકો હોતીતિ એત્થ અયમધિપ્પાયો – ‘‘સકાય પટિઞ્ઞાયા’’તિ અવત્વા સામઞ્ઞતો ‘‘મેત્તિયં ભિક્ખુનિં નાસેથા’’તિ ઓતિણ્ણવત્થુસ્મિંયેવ તસ્સા નાસના વિહિતાતિ તુમ્હાકં વાદે થેરો કારકો હોતિ, ‘‘સકાય પટિઞ્ઞાયા’’તિ પન વુત્તે પુબ્બેયેવ સિદ્ધસ્સ પારાજિકસ્સ સુચિકાય અસ્સા સકાય પટિઞ્ઞાય નાસેથાતિ સિજ્ઝનતો અમ્હાકં વાદે થેરો અકારકો હોતીતિ. મહાવિહારવાસીનમ્પિ પન ‘‘સકાય પટિઞ્ઞાયા’’તિ વુત્તે ઓતિણ્ણવત્થુસ્મિંયેવ તસ્સા નાસના વિહિતા હોતિ, ન સામઞ્ઞતોતિ અધિપ્પાયો. એત્થાતિ ઇમેસુ દ્વીસુ વાદેસુ, સુત્તેસુ વા. યં પચ્છા વુત્તન્તિ મહાવિહારવાસીહિ યં વુત્તં, તં યુત્તન્તિ અત્થો. વિચારિતં હેતન્તિ એતં પચ્છિમસ્સ યુત્તત્તં વિચારિતં, ‘‘તત્ર સઙ્ઘાદિસેસો વુટ્ઠાનગામિની…પે… અસુદ્ધતાયેવ નાસેસી’’તિ વક્ખમાનનયેન વિનિચ્છિતન્તિ અત્થો. ‘‘ભિક્ખુનિં અનુદ્ધંસેતિ દુક્કટ’’ન્તિ ઇમિના મહાઅટ્ઠકથાવાદો દસ્સિતો.

તત્રાતિ તેસુ દુક્કટપાચિત્તિયેસુ. દુક્કટન્તિ વુત્તમહાઅટ્ઠકથાવાદસ્સ અધિપ્પાયં દસ્સેત્વા ‘‘પાચિત્તિય’’ન્તિ પવત્તસ્સ કુરુન્દિવાદસ્સ અધિપ્પાયં દસ્સેતું ‘‘પચ્છિમનયેપી’’તિઆદિ વુત્તં. વચનપ્પમાણતોતિ વિસંવાદનાધિપ્પાયે સમાનેપિ અનુદ્ધંસનાદિવિસેસે સઙ્ઘાદિસેસાદિનો વિધાયકવચનબલેનાતિ અત્થો. ભિક્ખુસ્સ પન ભિક્ખુનિયા દુક્કટન્તિ ભિક્ખુનિં અનુદ્ધંસેન્તસ્સ ભિક્ખુસ્સ દુક્કટં.

એવં દ્વીસુપિ અટ્ઠકથાવચનેસુ અધિપ્પાયં વિભાવેત્વા ઇદાનિ પચ્છિમે પાચિત્તિયવાદે દોસં દસ્સેત્વા પુરિમદુક્કટવાદમેવ પતિટ્ઠાપેતું ‘‘તત્ર પના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ વિસુન્તિ સમ્પજાનમુસાવાદે પાચિત્તિયતો (પાચિ. ૧) વિસું પાચિત્તિયં વુત્તં, તત્થ અનન્તોગધભાવાતિ અધિપ્પાયો. તસ્માતિ યસ્મા અમૂલકાનુદ્ધંસને વિસુઞ્ઞેવ પાચિત્તિયં પઞ્ઞત્તં, તસ્મા પુરિમનયોતિ દુક્કટવાદો. એવં અન્તરા પવિટ્ઠં દુક્કટપાચિત્તિયવાદં દસ્સેત્વા ઇદાનિ પાકટમેવ અત્થં વિભાવેતું ‘‘તથા ભિક્ખુની’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ તથાતિ યથા ભિક્ખુસ્સ ભિક્ખું, ભિક્ખુનિઞ્ચ અનુદ્ધંસેન્તસ્સ સઙ્ઘાદિસેસદુક્કટાનિ વુત્તાનિ, તથાતિ અત્થો. એતેહિ નાસના નત્થીતિ સામઞ્ઞતો વુત્તં, દુક્કટેન ઇમિસ્સા પન નાસના નત્થીતિ અધિપ્પાયો. દુસ્સીલાતિ પારાજિકા.

૩૮૬. આકારનાનત્તેનાતિ દૂસિતાકારસ્સ, દૂસકાકારસ્સ ચ નાનત્તેન. અનભિરદ્ધોતિ અતુટ્ઠો. તેનાહ ‘‘ન સુખિતો’’તિ. ન પસાદિતોતિ અનુપ્પાદિતપ્પસાદો. ખીલ-સદ્દો થદ્ધભાવવચનો, કચવરપરિયાયો ચ હોતીતિ આહ ‘‘ચિત્ત…પે… ખીલ’’ન્તિ. નપ્પતીતોતિ પીતિસુખાદીહિ ન અભિગતો ન ઉપગતો. તેનાહ ‘‘ન અભિસટો’’તિ.

યેન દુટ્ઠોતિ ચ કુપિતોતિ ચ વુત્તોતિ એત્થ યેન દુટ્ઠોતિ ચ વુત્તો યેન કુપિતોતિ ચ વુત્તો, તં માતિકાયઞ્ચ પદભાજને (પારા. ૩૮૬) ચ વુત્તં ઉભયમ્પેતન્તિ યોજેતબ્બં. દ્વીહીતિ ‘‘તેન ચ કોપેન, તેન ચ દોસેના’’તિ વુત્તકોપદોસપદેહિ દ્વીહિ, અત્થતો પન દ્વીહિપિ દોસોવ દસ્સિતોતિ આહ ‘‘સઙ્ખારક્ખન્ધમેવ દસ્સેતી’’તિ. યાયાતિ અનત્તમનતાય.

ન ચુદિતકવસેનાતિ યદિ ચુદિતકવસેનાપિ અમૂલકં અધિપ્પેતં સિયા, અમૂલકં નામ અનજ્ઝાપન્નન્તિ પદભાજનં વદેય્યાતિ અધિપ્પાયો. યં પારાજિકન્તિ ભિક્ખુનો અનુરૂપેસુ એકૂનવીસતિયા પારાજિકેસુ અઞ્ઞતરં. પદભાજને (પારા. ૩૮૬) પન ભિક્ખુવિભઙ્ગે આગતાનેવ ગહેત્વા ‘‘ચતુન્નં અઞ્ઞતરેના’’તિ વુત્તં. એતં ઇધ અપ્પમાણન્તિ એતં આપન્નાનાપન્નતં ઇધાનુદ્ધંસને આપત્તિયા અનઙ્ગં, આપત્તિં પન આપન્ને વા અનાપન્ને વા પુગ્ગલે ‘‘અનાપન્નો એસો સુદ્ધો’’તિ સુદ્ધસઞ્ઞાય વા વિમતિયા વા ચાવનાધિપ્પાયોવ ઇધ અઙ્ગન્તિ અધિપ્પાયો.

તથેવાતિ પસાદસોતેન, દિબ્બસોતેન વાતિ ઇમમત્થં અતિદિસતિ. દિટ્ઠાનુસારેનેવ સમુપ્પન્ના પરિસઙ્કાવ દિટ્ઠપરિસઙ્કિતં નામ. એવં સેસેસુપિ. ‘‘અદિસ્વા વા’’તિ ઇદં ઉક્કટ્ઠવસેન વુત્તં, દિસ્વા પક્કન્તેસુપિ દોસો નત્થિયેવ. ઇમેસન્તિ ઇમેહિ. કરિસ્સન્તીતિ તસ્મિં ખણે ઉપ્પજ્જનાકારદસ્સનં, પચ્છા પન એત્તકેન કાલેન કતં વાતિ સઙ્કાય ચોદેતિ. ન હિ કરિસ્સન્તીતિ ચોદના અત્થિ. ‘‘અરિટ્ઠં પીત’’ન્તિ ઇદં મુખે સુરાગન્ધવાયનનિમિત્તદસ્સનં. અરિટ્ઠઞ્હિ સુરાસદિસવણ્ણગન્ધં કપ્પિયભેસજ્જં.

દિટ્ઠં અત્થિ સમૂલકન્તિઆદીસુ અજ્ઝાચારસ્સ સમ્ભવાસમ્ભવાનં મૂલામૂલભાવદસ્સનં. અત્થિ સઞ્ઞાસમૂલકન્તિઆદિ પન દિટ્ઠસઞ્ઞાય સમ્ભવાસમ્ભવાનં મૂલામૂલભાવદસ્સનં. દિસ્વાવ દિટ્ઠસઞ્ઞી હુત્વા ચોદેતીતિ એત્થ યં ચોદેતિ, તતો અઞ્ઞં પુગ્ગલં વીતિક્કમન્તં, પટિચ્છન્નોકાસતો નિક્ખમન્તં વા દિસ્વા ‘‘અયં સો’’તિ સઞ્ઞાય ચોદેન્તોપિ સઙ્ગય્હતિ. એસ નયો સુતાદીસુપિ. સમૂલકેન વા સઞ્ઞાસમૂલકેન વાતિ એત્થ પારાજિકમાપન્નં દિટ્ઠાદિમૂલકેન ચ ‘‘અયં આપન્નો’’તિ અસુદ્ધસઞ્ઞાય ચોદેન્તો સમૂલકેન ચોદેતિ નામ. સઞ્ઞાસમૂલકત્તે એવ અનાપત્તિસમ્ભવતો આપન્ને વા અનાપન્ને વા પુગ્ગલે આપન્નસઞ્ઞી દિટ્ઠાદીસુ, અદિટ્ઠાદીસુ વા મૂલેસુ દિટ્ઠસુતાદિસઞ્ઞી તેન દિટ્ઠાદિમૂલકેન તં પુગ્ગલં ચોદેન્તો સઞ્ઞાસમૂલકેન ચોદેતિ નામ. ઇમેસં અનાપત્તિ, વુત્તવિપરિયાયેન આપત્તિવારે અત્થો વેદિતબ્બો.

સમીપે ઠત્વાતિ હત્થવિકારવચીઘોસાનં ચોદનાવસેન પવત્તિયમાનાનં દસ્સનસવનૂપચારે ઠત્વાતિ અત્થો. કેચિ પન ‘‘દ્વાદસહત્થબ્ભન્તરે ઠત્વા’’તિ (સારત્થ. ટી. ૨.૩૮૫-૩૮૬) વદન્તિ, તં ન યુત્તં. પરતો બ્યતિરેકતો અનાપત્તિં દસ્સેન્તેન ‘‘દૂતં વા પણ્ણં વા સાસનં વા પેસેત્વા’’તિ એત્તકમેવ વુત્તં, ન પન ‘‘દ્વાદસહત્થં મુઞ્ચિત્વા ચોદેન્તસ્સ સીસં ન એતી’’તિ વુત્તં. વાચાય વાચાયાતિ સકિં આણત્તસ્સ સકલમ્પિ દિવસં વદતો વાચાય વાચાય ચોદાપકસ્સેવ આપત્તિ. સોપીતિ આણત્તોપિ. તસ્સ ચ ‘‘મયાપિ દિટ્ઠ’’ન્તિઆદિં અવત્વાપિ ‘‘અમૂલક’’ન્તિ સઞ્ઞાય ચાવનાધિપ્પાયેન ‘‘ત્વં પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપન્નોસી’’તિ ઇદમેવ વાચં પરસ્સ વચનં વિય અકત્વા સામઞ્ઞતો વદન્તસ્સાપિ સઙ્ઘાદિસેસો એવ. સતિપિ પન અનુદ્ધંસનાધિપ્પાયે ‘‘અસુકેન એવં વુત્ત’’ન્તિ પરેન વુત્તમેવ વદન્તસ્સ નત્થિ સઙ્ઘાદિસેસો. સચે પન પરેન અવુત્તમ્પિ વુત્તન્તિ વદતિ, આપત્તિ એવ.

સમ્બહુલા સમ્બહુલે સમ્બહુલેહિ વત્થૂહીતિ એત્થ સમ્બહુલેતિ ચુદિતકબહુત્તનિદ્દેસેન પુરિમેસુ તીસુ વારેસુ ચુદિતકબહુત્તેનાપિ વારભેદસબ્ભાવં ઞાપેતિ. એકસ્મિઞ્હિ ચુદિતકવત્થુચોદકભેદેન ઇદં ચતુક્કં વુત્તં, ચુદિતકબહુત્તેનાપિ ચતુક્કન્તરં લબ્ભતીતિ અટ્ઠકં હોતિ એવ.

અમૂલકચોદનાપસઙ્ગેન સમૂલકચોદનાલક્ખણાદિં દસ્સેતું ‘‘ચોદેતું પન કો લભતી’’તિઆદિ આરદ્ધં. ભિક્ખુસ્સ સુત્વા ચોદેતીતિઆદિ સુત્તં યસ્મા યે ચોદકસ્સ અઞ્ઞેસં વિપત્તિં પકાસેન્તિ, તેપિ તસ્મિં ખણે ચોદકભાવે ઠત્વાવ પકાસેન્તિ, તેસઞ્ચ વચનં ગહેત્વા ઇતરોપિ યસ્મા ચોદેતુઞ્ચ અસમ્પટિચ્છન્તં તેહિ તિત્થિયસાવકપરિયોસાનેહિ પઠમચોદકેહિ સમ્પટિચ્છાપેતુઞ્ચ લભતિ, તસ્મા ઇધ સાવકભાવેન ઉદ્ધટન્તિ વેદિતબ્બં.

દૂતં વાતિઆદીસુ ‘‘ત્વં એવં ગન્ત્વા ચોદેહી’’તિ દૂતં વા પેસેત્વા યો ચોદેતું સક્કોતિ, તસ્સ પણ્ણં, મૂલસાસનં વા પેસેત્વા. સમયેનાતિ પકતિયા જાનનક્ખણે.

ગરુકાનં દ્વિન્નન્તિ પારાજિકસઙ્ઘાદિસેસાનં. મિચ્છાદિટ્ઠિ નામ ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિનયપ્પવત્તા (મ. નિ. ૧.૪૪૫; ૨.૯૪, ૯૫, ૨૨૫; ૩.૯૧, ૧૧૬, ૧૩૬; સં. નિ. ૩.૨૧૦) દસવત્થુકા દિટ્ઠિ, સસ્સતુચ્છેદસઙ્ખાતં અન્તં ગણ્હાપકદિટ્ઠિ અન્તગ્ગાહિકા નામ. આજીવહેતુ પઞ્ઞત્તાનં છન્નન્તિ આજીવહેતુપિ આપજ્જિતબ્બાનં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મપારાજિકં (પારા. ૧૯૫), સઞ્ચરિત્તે (પારા. ૩૦૧, ૩૦૨) સઙ્ઘાદિસેસો, ‘‘યો તે વિહારે વસતિ, સો અરહા’’તિ (પારા. ૨૨૦) પરિયાયેન થુલ્લચ્ચયં, ભિક્ખુસ્સ પણીતભોજનવિઞ્ઞત્તિયા પાચિત્તિયં (પાચિ. ૨૫૭), ભિક્ખુનિયાપણીતભોજનવિઞ્ઞત્તિયા પાટિદેસનીયં (પાચિ. ૧૨૩૬), સૂપોદનવિઞ્ઞત્તિયા (પાચિ. ૬૧૨-૬૧૩) દુક્કટન્તિ ઇમેસં પરિવારે (પરિ. ૨૮૭) વુત્તાનં છન્નં. ન હેતા આપત્તિયો આજીવહેતુ એવ પઞ્ઞત્તા સઞ્ચરિત્તાદીનં અઞ્ઞથાપિ આપજ્જિતબ્બતો. આજીવહેતુપિ એતાસં આપજ્જનં સન્ધાય એવં વુત્તં, આજીવહેતુપિ પઞ્ઞત્તાનન્તિ અત્થો. ન કેવલઞ્ચ એતા એવ, અઞ્ઞાપિ અદિન્નાદાનકુલદૂસનપાણવધવેજ્જકમ્માદિવસેન આજીવહેતુ આપજ્જિતબ્બાપિ સન્તિ, તા પન આપત્તિસભઆગતાય પારાજિકાદીસુ છસુ એવ સઙ્ગય્હન્તીતિ વિસું ન વુત્તાતિ વેદિતબ્બા.

એત્તાવતા પન સીસં ન એતીતિ સઙ્ઘાદિસેસં સન્ધાય વુત્તં, ચોદના પન કતા એવ હોતિ. તિંસાનીતિ તિંસં એતેસમત્થીતિ તિંસાનિ, તિંસાધિકાનીતિ વુત્તં હોતિ. નવુતાનીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

અત્તાદાનં આદાતુકામેનાતિ એત્થ અત્તના આદાતબ્બતો દિટ્ઠાદિમૂલકેહિ ગહેતબ્બતો પરસ્સ વિપ્ફન્દિતું અદત્વા પગ્ગણ્હનતો અત્તાદાનન્તિ ચોદના વુચ્ચતિ, તં આદાતુકામેન, ચોદનં કત્તુકામેનાતિ અત્થો.

ઉબ્બાહિકાયાતિ ઉબ્બહન્તિ વિયોજેન્તિ એતાય અલજ્જીનં તજ્જનિં વા કલહં વાતિ ઉબ્બાહિકા, સઙ્ઘસમ્મુતિ, તાય. વિનિચ્છિનનં નામ તાય સમ્મતભિક્ખૂહિ વિનિચ્છનનમેવ. અલજ્જુસ્સન્નાય હિ પરિસાય સમથક્ખન્ધકે (ચૂળવ. ૨૨૭) આગતેહિ દસઙ્ગેહિ સમન્નાગતા દ્વે તયો ભિક્ખૂ તત્થેવ વુત્તાય ઞત્તિદુતિયકમ્મવાચાય સમ્મન્નિતબ્બા, તેહિ ચ સમ્મતેહિ વિસું વા નિસીદિત્વા, તસ્સા એવ વા પરિસાય ‘‘અઞ્ઞેહિ ન કિઞ્ચિ કથેતબ્બ’’ન્તિ સાવેત્વા તં અધિકરણં વિનિચ્છિતબ્બં.

કિમ્હીતિ કિસ્મિં વત્થુસ્મિં, કતરવિપત્તિયન્તિ અત્થો. ‘‘કિમ્હિ નં નામા’’તિ ઇદં ‘‘કતરાય વિપત્તિયા એતં ચોદેસી’’તિ યાય કાયચિ વિઞ્ઞાયમાનાય ભાસાય વુત્તેપિ ચોદકસ્સ વિનયે અપકતઞ્ઞુતાય ‘‘સીલાચારદિટ્ઠિઆજીવવિપત્તીસુ કતરાયાતિ મં પુચ્છતી’’તિ ઞાતું અસક્કોન્તસ્સ પુચ્છા, ન પન કિમ્હીતિઆદિપદત્થમત્તં અજાનન્તસ્સ. ન હિ અનુવિજ્જકો ચોદકં બાલં અપરિચિતભાસાય ‘‘કિમ્હિ ન’’ન્તિ પુચ્છતિ. ‘‘કિમ્હિ નમ્પિ ન જાનાસી’’તિ ઇદમ્પિ વચનમત્તં સન્ધાય વુત્તં ન હોતિ, ‘‘કતરવિપત્તિયા’’તિ વુત્તે ‘‘અસુકાય વિપત્તિયા’’તિ વત્તુમ્પિ ન જાનાસીતિ વચનસ્સ અધિપ્પાયમેવ સન્ધાય વુત્તન્તિ ગહેતબ્બં. તેનેવ વક્ખતિ ‘‘બાલસ્સ લજ્જિસ્સ નયો દાતબ્બો’’તિ વત્વા ચ ‘‘કિમ્હિ નં ચોદેસીતિ સીલવિપત્તિયા’’તિઆદિ અધિપ્પાયપ્પકાસનમેવ નયદાનં વુત્તં, ન પન કિમ્હિ-નં-પદાનં પરિયાયમત્તદસ્સનં. ન હિ બાલો ‘‘કતરવિપત્તિયં નં ચોદેસી’’તિ ઇમસ્સ વચનસ્સ અત્થે ઞાતેપિ વિપત્તિપ્પભેદનં, અત્તના ચોદિયમાનં વિપત્તિસરૂપઞ્ચ જાનિતું સક્કોતિ, તસ્મા તેનેવ અજાનનેન અલજ્જી અપસાદેતબ્બો. ‘‘કિમ્હિ ન’’ન્તિ ઇદમ્પિ ઉપલક્ખણમત્તં, અઞ્ઞેન વા યેન કેનચિ આકારેન અવિઞ્ઞુતં પકાસેત્વા વિસ્સજ્જેતબ્બોવ.

‘‘દુમ્મઙ્કૂનં પુગ્ગલાનં નિગ્ગહાયા’’તિઆદિવચનતો (પારા. ૩૯; પરિ. ૨) ‘‘અલજ્જીનિગ્ગહત્થાય…પે… પઞ્ઞત્ત’’ન્તિ વુત્તં. એહિતીતિ હિ-કારો એત્થ આગમો દટ્ઠબ્બો, આગમિસ્સતીતિ અત્થો. દિટ્ઠસન્તાનેનાતિ દિટ્ઠનિયામેન. અલજ્જિસ્સ પટિઞ્ઞાય એવ કાતબ્બન્તિ વચનપટિવચનક્કમેનેવ દોસે આવિભૂતેપિ અલજ્જિસ્સ ‘‘અસુદ્ધોહ’’ન્તિ દોસસમ્પટિચ્છનપઅઞ્ઞાય એવ આપત્તિયા કાતબ્બન્તિ અત્થો. કેચિ પન ‘‘અલજ્જિસ્સ એતં નત્થીતિ સુદ્ધપટિઞ્ઞાય એવ અનાપત્તિયા કાતબ્બન્તિ અયમેત્થ અત્થો સઙ્ગહિતો’’તિ વદન્તિ, તં ન યુત્તં અનુવિજ્જકસ્સેવ નિરત્થકત્તાપત્તિતો ચોદકેનેવ અલજ્જિપટિઞ્ઞાય ઠાતબ્બતો. દોસાપગમપટિઞ્ઞા એવ હિ ઇધ પટિઞ્ઞાતિ અધિપ્પેતા. તેનેવ વક્ખતિ ‘‘એતમ્પિ નત્થીતિ પટિઞ્ઞં ન દેતી’’તિઆદિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૮૫-૩૮૬).

તદત્થદીપનત્થન્તિ અલજ્જિસ્સ દોસે આવિભૂતેપિ તસ્સ દોસાપગમપટિઞ્ઞાય એવ કાતબ્બતાદીપનત્થં. વિવાદવત્થુસઙ્ખાતે અત્થે પચ્ચત્થિકા અત્થપચ્ચત્થિકા. સઞ્ઞં દત્વાતિ નેસં કથાપચ્છેદત્થં, અભિમુખકરણત્થઞ્ચ સદ્દં કત્વા. વિનિચ્છિનિતું અનનુચ્છવિકોતિ ‘‘અસુદ્ધો’’તિ સઞ્ઞાય ચોદકપક્ખે પવિટ્ઠત્તા અનુવિજ્જકભાવતો બહિભૂતત્તા અનુવિજ્જિતું અસક્કુણેય્યતં સન્ધાય વુત્તં. સન્દેહે એવ હિ સતિ અનુવિજ્જિતું સક્કા, અસુદ્ધદિટ્ઠિયા પન સતિ ચુદિતકેન વુત્તં સબ્બં અસચ્ચતોપિ પટિભાતિ, કથં તત્થ અનુવિજ્જના સિયાતિ.

‘‘તથા નાસિતકોવ ભવિસ્સતી’’તિ ઇમિના વિનિચ્છયં અદત્વા સઙ્ઘતો વિયોજનં નામ લિઙ્ગનાસના વિય અયમ્પિ એકો નાસનપ્પકારોતિ દસ્સેતિ. વિરદ્ધં હોતીતિ સઞ્ચિચ્ચ આપત્તિં સહસા આપન્નો હોતિ. ‘‘આદિતો પટ્ઠાય અલજ્જી નામ નત્થી’’તિ ઇદં ‘‘પક્ખાનુરક્ખણત્થાય પટિઞ્ઞં ન દેતી’’તિ ઇમસ્સ અલજ્જિલક્ખણસમ્ભવસ્સ કારણવચનં. પટિચ્છાદિતકાલતો પટ્ઠાય અલજ્જી નામ એવ, પુરિમો લજ્જિભાવો ન રક્ખતીતિ અત્થો. પટિઞ્ઞં ન દેતીતિ સચે મયા કતદોસં વક્ખામિ, મય્હં અનુવત્તકા ભિજ્જિસ્સન્તીતિ પટિઞ્ઞં ન દેતિ. ઠાને ન તિટ્ઠતીતિ લજ્જિટ્ઠાને ન તિટ્ઠતિ, કાયવાચાસુ વીતિક્કમો હોતિ એવાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘વિનિચ્છયો ન દાતબ્બો’’તિ, પુબ્બે પક્ખિકાનં પટિઞ્ઞાય વૂપસમિતસ્સાપિ અધિકરણસ્સ દુવૂપસન્તતાય અયમ્પિ તથા નાસિતકોવ ભવિસ્સતીતિ અધિપ્પાયો.

ચુદિતકચોદકેસુ પટિપત્તિં ઞત્વાતિ ‘‘તુમ્હે અમ્હાકં વિનિચ્છયેન તુટ્ઠા ભવિસ્સથા’’તિઆદિના વુત્તં ચુદિતકચોદકેસુ અનુવિજ્જકેન પટિપજ્જિતબ્બકમ્મં ઞત્વા. વિનિચ્છયો મજ્ઝેતિ આપત્તીતિ વા અનાપત્તીતિ વા વિનિચ્છયપરિયોસાનઅનુવિજ્જનાનં મજ્ઝં નામાતિ અત્થો.

અમૂલકમ્પિ સમૂલકં કત્વા વદન્તીતિ આહ ‘‘દ્વે મૂલાની’’તિ. કાલેન વક્ખામીતિઆદીસુ ઓકાસં કારાપેત્વા વદન્તો કાલેન વદતિ નામ. સલાકગ્ગયાગુઅગ્ગભિક્ખાચારટ્ઠાનાદીસુ ચોદેન્તો અકાલેન વદતિ નામ. દોસતો વુટ્ઠાપેતુકામતાય વદન્તો અત્થસંહિતેન વદતિ નામ. દોસન્તરોતિ દોસચિત્તો. પન્નરસસુ ધમ્મેસૂતિ ‘‘પરિસુદ્ધકાયસમઆચારતા, તથા વચીસમાચારતા, સબ્રહ્મચારીસુ મેત્તચિત્તતા, બહુસ્સુતતા, ઉભિન્નં પાતિમોક્ખાનં સ્વાગતાદિતા, કાલેન વક્ખામી’’તિઆદિના (પરિ. ૩૬૨) વુત્તપઞ્ચધમ્મા ચ કારુઞ્ઞતા, હિતેસિતા, અનુકમ્પતા, આપત્તિવુટ્ઠાનતા, વિનયપુરેક્ખારતાતિ (ચૂળવ. ૪૦૧) ઇમેસુ પન્નરસસુ. તત્થ ‘‘કારુઞ્ઞતા’’તિ ઇમિના કરુણા દસ્સિતા. હિતેસિતાતિ હિતગવેસનતા. અનુકમ્પતાતિ તેન હિતેન સંયોજનતા, ઇમેહિ દ્વીહિપિ મેત્તા દસ્સિતા. આપત્તિવુટ્ઠાનતાતિ સુદ્ધન્તે પતિટ્ઠાપનતા. વત્થું ચોદેત્વા સારેત્વા પટિઞ્ઞં આરોપેત્વા યથાપટિઞ્ઞાય કમ્મકરણં વિનયપુરેક્ખારતા નામ.

અધિકરણટ્ઠેનાતિ અધિકાતબ્બટ્ઠેન, સમથેહિ વૂપસમેતબ્બટ્ઠેનાતિ અત્થો. તં નાનત્તં દસ્સેતુન્તિ ઇધ અનધિપ્પેતમ્પિ અત્થુદ્ધારવસેન તં નાનત્તં દસ્સેતુન્તિ અધિપ્પાયો. તેનેવ વક્ખતિ ‘‘સેસાનિ અત્થુદ્ધારવસેન વુત્તાની’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૮૫-૩૮૬). યં અધિકિચ્ચાતિઆદિના અધિકરણસદ્દસ્સ કમ્મસાધનતા વુત્તા.

ગાહન્તિ ‘‘અસુકં ચોદેસ્સામી’’તિ મનસા ચોદનાકારસ્સ ગહણં. ચેતનન્તિ ‘‘ચોદેસ્સામી’’તિ ઉપ્પન્નચિત્તબ્યાપારસઙ્ખાતં ચિત્તકમ્મં. અક્ખન્તિન્તિ ચુદિતકસ્સ વિપત્તિં દિસ્વા ઉપ્પન્નં કોધં અસહનં, તથા પવત્તં વા યં કિઞ્ચિ ચિત્તચેતસિકરાસિં. વોહારન્તિ ચોદનાવસપ્પવત્તવચનં. પણ્ણત્તિન્તિ ચોદનાવસપ્પવત્તં મનસા પરિકપ્પિતં નામપણ્ણત્તિં. અત્તાદાનં ગહેત્વાતિ ચોદનં મનસા ગહેત્વા. તં અધિકરણન્તિ તં ગાહલક્ખણં અધિકરણં. નિરુજ્ઝતિ ચેતનાય ખણિકત્તા, સા ચ સમથપ્પત્તા હોતીતિ એવમેત્થ અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગો વેદિતબ્બો. એવં ઉપરિપિ ‘‘તુણ્હી હોતી’’તિ ઇમિના વોહારવચનસ્સ નિરોધં દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘તં અધિકરણં સમથપ્પત્તં ભવિસ્સતી’’તિ. ‘‘તસ્મા પણ્ણત્તિ અધિકરણ’’ન્તિ અટ્ઠકથાસુ કતસન્નિટ્ઠાનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તસ્સાપિ એકચ્ચેહિ પટિક્ખિત્તભાવં દસ્સેત્વા પુન તમ્પિ પટિસેધેત્વા અટ્ઠકથાસુ વુત્તપણ્ણત્તિયા એવ અધિકરણતં સમત્થેતું ‘‘તં પનેત’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ તં પનેતન્તિ પણ્ણત્તિ અધિકરણન્તિ એતં ગહણં વિરુજ્ઝતીતિ સમ્બન્ધો. પારાજિકાદિઆપત્તિ એકન્તઅકુસલસભાવા વા અબ્યાકતસભાવા વા હોતીતિ સઞ્ઞાય ‘‘મેથુનધમ્મપારાજિકાપત્તી’’તિઆદિકં સુત્તં પણ્ણત્તિઅધિકરણવાદેન વિરુજ્ઝતીતિ દસ્સેતું ઉદ્ધટં. તેનાહ ‘‘ન હિ તે…પે… અચ્ચન્તઅકુસલત્તા’’તિઆદિ. તેતિ અટ્ઠકથાચરિયા.

અમૂલકઞ્ચેવ તં અધિકરણન્તિ એત્થ અમૂલકપારાજિકમેવ અધિકરણ-સદ્દેન અધિપ્પેતન્તિ દસ્સેતું ‘‘યઞ્ચેત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. યસ્મા પનાતિઆદિ પન ઇધાધિપ્પેતાય અમૂલકપારાજિકાપત્તિયા એવ પણ્ણત્તિભાવો યુજ્જતીતિ દસ્સેતું આરદ્ધં. તત્થ યાય પણ્ણત્તિયાતિ સભાવતો પરિસુદ્ધેપિ પુગ્ગલે ‘‘પારાજિકો’’તિઆદિના ચોદકેન પવત્તિતં નામપણ્ણત્તિં સન્ધાય વદતિ. પઞ્ઞત્તોતિ કથિતો. અધિકરણે પવત્તત્તાતિ અવિજ્જમાનેપિ મનસા આરોપિતમત્તે આપત્તાધિકરણે વાચકભાવેન પવત્તત્તા.

એવં નામપણ્ણત્તિવસેન ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે આપત્તાધિકરણસ્સ પઞ્ઞત્તિભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અત્થપણ્ણત્તિવસેનાપિ દસ્સેતું ‘‘યસ્મા વાય’’ન્તિઆદિ વુત્તં. પઞ્ઞત્તિમત્તમેવાતિ અવિજ્જમાનસ્સ વિજ્જમાનાકારેન મનસા આરોપિતઅત્થપણ્ણત્તિમત્તમેવાતિ અત્થો. તઞ્ચ ખો ઇધેવાતિ તઞ્ચ યથાવુત્તપરિયાયેન પણ્ણત્તિયા અધિકરણત્તં ઇધેવ ઇમસ્મિં એવ સિક્ખાપદે. એકેતિ કેચિ. તં ન યુત્તન્તિ યં એકચ્ચેહિ અટ્ઠકથાસુ વુત્તં, અધિકરણસ્સ પણ્ણત્તિભાવં નિસેધેત્વા કુસલાદિપરમત્થભાવં સાધેતું ‘‘તં પનેતં મેથુનધમ્મપારાજિકાપત્તી’’તિઆદિના પપઞ્ચતો દસ્સિતો, તં ન યુત્તન્તિ અત્થો. તત્થ કારણમાહ ‘‘આદિકમ્મિકસ્સા’’તિઆદિના, તેન ચ તસ્મિં વાદે યદિ આપત્તિ નામ અકુસલા વા અબ્યાકતા વા ભવેય્ય, કથં આદિકમ્મિકસ્સ અનાપત્તિ ભવેય્ય? તસ્સાપિ અકુસલાદીનં ઉપ્પન્નત્તા ભગવતો સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિતો પટ્ઠાય યાવ આપત્તીતિપિ ન સક્કા વત્તું, મેથુનાદીસુ અકુસલાદીનં સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિતો પુબ્બેપિ સમુપ્પત્તિતો. તતો એવ અનુપસમ્પન્નાનમ્પિ આપત્તિપ્પસઙ્ગો, ગિલાનાદીનં ઉપ્પન્નત્તા અનુપઞ્ઞત્તિયાપિ અનાપત્તિઅભાવપ્પસઙ્ગો ચ સિયા. અથ મતં ‘‘ન કેવલં અકુસલાદિ એવ, અથ ખો ભગવતા પટિક્ખિત્તભાવં જાનન્તસ્સ સમુપ્પજ્જમાના એવ અકુસલાદયો આપત્તી’’તિ, તમ્પિ અસારં, સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિં અજાનિત્વા વીતિક્કમન્તસ્સ મેથુનાદીસુ અનાપત્તિપ્પસઙ્ગતો, અકુસલાદિસભાવાય ચ આપત્તિયા એકપયોગાદીસુ એકત્તાદિપિ ન સિયા. ન હિ સકલમ્પિ દિવસં ઇત્થિં કાયતો અમોચેત્વા ફુસન્તસ્સ એકમેવાકુસલં ઉપ્પજ્જતિ, બહૂ વા ઇત્થિયો ફુસિત્વા અપગચ્છન્તસ્સ બહૂનિ, યેનાપત્તિયા એકત્તં, બહુત્તં વા સિયાતિ એવમાદિકં અયુત્તિં સઙ્ગહેત્વા દસ્સિતન્તિ વેદિતબ્બં.

તત્થ વત્થુઞ્ચાતિ વીતિક્કમો. તઞ્હિ આપત્તિસમ્મુતિપઞ્ઞાપનસ્સ ઓકાસટ્ઠેન ‘‘વત્થૂ’’તિ વુચ્ચતિ. ગોત્તન્તિ અદિન્નાદાનાદિતો બુદ્ધિસદ્દનિવત્તનટ્ઠેન પરિકપ્પિતસામઞ્ઞાકારો ગોત્તં. નામન્તિ અવિજ્જમાનનામપઞ્ઞત્તિ. તસ્સ પન પારાજિકન્તિ નામસ્સ અત્થભૂતા આપત્તિ અત્થપઞ્ઞત્તિ એવાતિ દટ્ઠબ્બં. યં પન ‘‘વિવાદાધિકરણં સિયા કુસલ’’ન્તિઆદિ (ચૂળવ. ૨૨૦; પરિ. ૩૦૩), ‘‘આપત્તાધિકરણં સિયા અકુસલ’’ન્તિઆદિ (ચૂળવ. ૨૨૨) ચ સુત્તં તેહિ સમુદ્ધટં, તમ્પિ ન વિવાદાદીનં કુસલાદિભાવસ્સ પરિયાયદેસિતત્તાતિ યં એત્થ વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા પઠમપારાજિકસમુટ્ઠાનાદિવણ્ણનાય સારત્થદીપનિયં વિરદ્ધટ્ઠાનસોધનત્થં વિત્થારતો વુત્તન્તિ તત્થેવ તં ગહેતબ્બં, સારત્થદીપનીકારકસ્સ અકુસલાદિરૂપાવ આપત્તીતિ લદ્ધિ, તેનેવ સો ઇધાપિ ‘‘તસ્મા પણ્ણત્તિઅધિકરણન્તિ અટ્ઠકથાસુ કતસન્નિટ્ઠાનં દસ્સેત્વા ઇદાનિ તમ્પિ ન યુત્તન્તિ દસ્સેતું ‘તં પનેત’ન્તિઆદિમાહા’’તિ (સારત્થ. ટી. ૨.૩૮૫-૩૮૬) એવં અત્તનો લદ્ધિં અટ્ઠકથાચરિયસ્સપિ લદ્ધિં કત્વા ગન્થવિરોધમ્પિ અનોલોકેત્વા દસ્સેસિ. ન હેત્થ બુદ્ધઘોસાચરિયો અટ્ઠકથાવાદં અયુત્તન્તિ દસ્સેતું ‘‘તં પનેત’’ન્તિઆદિમારભિ ‘‘પણ્ણત્તિમત્તમેવ આપત્તાધિકરણન્તિ વેદિતબ્બ’’ન્તિ સયમેવ ઉપરિ કથનતો, અથ ખો દુલ્લદ્ધિકાનં એકચ્ચાનં તત્થ વિપ્પટિપત્તિં દસ્સેત્વા પુન તં પટિસેધેતુકામો આરભિ, તેનેવ અન્તે ‘‘એકે’’તિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. વિવાદાદીનં કુસલાદિકત્તે તંસમથાનમ્પિ તબ્ભાવો આપજ્જતિ પરમત્થેસુ પણ્ણત્તિયા સમથાયોગાતિ આહ ‘‘કુસલાદિસમથેહી’’તિ. પઞ્ઞત્તિસભાવાનમેવ ચતુન્નં અધિકરણાનં સમથેહિ અધિકરણીયતા, ન પન કુસલાદિપરમત્થરૂપાનં તેસં તેસં ખણિકતાય સયમેવ સમથપ્પત્તિતોતિ હેટ્ઠા સમત્થિતમત્થં નિગમનવસેન દસ્સેન્તેન ‘‘ઇતિ ઇમિના અધિકરણટ્ઠેના’’તિ વુત્તં, તસ્સ યથાવુત્તનયેન સમથેહિ અધિકરણીયતાયાતિ અત્થો. ‘‘ઇધેકચ્ચો’’તિ ઇમિના ઇધાધિપ્પેતં વિવાદં નિવત્તેતિ.

અનુવાદોતિ વિપત્તીહિ ઉપવદના ચેવ ચોદના ચ. તત્થ ઉપવદના નામ ગરહા, અક્કોસો ચ. પઞ્ચપીતિ માતિકાપરિયાપન્નાપત્તિયો સન્ધાય વુત્તં. કિચ્ચયતાતિ કત્તબ્બતા. સપદાનુક્કમનિદ્દેસસ્સાતિ એત્થ પદાનુક્કમનિદ્દેસોતિ પદભાજનં વુચ્ચતિ, તેન સહિતસ્સ સિક્ખાપદસ્સાતિ અત્થો.

૩૮૭. અસ્સાતિ કત્તુઅત્થે સામિવચનન્તિ આહ ‘‘એતેન ચોદકેના’’તિઆદિ. દિટ્ઠમૂલકે પનાતિ ‘‘દિટ્ઠસ્સ હોતિ પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપજ્જન્તો’’તિઆદિ (પારા. ૩૮૭) પાળિવારં સન્ધાય વુત્તં. તત્થ ઇત્થિયા સદ્ધિં રહોનિસજ્જાદિદસ્સનમત્તવસેન પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપજ્જન્તો પુગ્ગલો તેન દિટ્ઠો, ન પન મગ્ગેન મગ્ગપ્પટિપાદનાદિદસ્સનવસેન. યદિ હિ તેન સો તથા દિટ્ઠો ભવેય્ય, અસુદ્ધસઞ્ઞી એવાયં તસ્મિં પુગ્ગલે સિયા, અસુદ્ધસઞ્ઞાય ચ સુદ્ધં વા અસુદ્ધં વા ચોદેન્તસ્સ સઙ્ઘાદિસેસો ન સિયા ‘‘અનાપત્તિ સુદ્ધે અસુદ્ધદિટ્ઠિસ્સ, અસુદ્ધે અસુદ્ધદિટ્ઠિસ્સા’’તિઆદિવચનતો (પારા. ૩૯૦). તસ્મા ઇત્થિયા સદ્ધિં રહોનિસજ્જાદિમત્તમેવ દિસ્વાપિ ‘‘સદ્ધો કુલપુત્તો, નાયં પારાજિકં આપજ્જતી’’તિ તસ્મિં સુદ્ધસઞ્ઞિસ્સ વા વેમતિકસ્સ વા ‘‘સુતો મયા પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપજ્જન્તો’’તિઆદિના નિયમેત્વા ચોદેન્તસ્સેવ સઙ્ઘાદિસેસો, ન અસુદ્ધસઞ્ઞિસ્સ, તસ્સ પન દિટ્ઠં સુતન્તિ મુસાવાદાદિપચ્ચયા લહુકાપત્તિ એવાતિ વેદિતબ્બં. યદિ પન સો તસ્મિં સુદ્ધદિટ્ઠિચાવનાધિપ્પાયોપિ દિટ્ઠં રહોનિસજ્જાદિમત્તમેવ વદતિ, અદિટ્ઠં પન મગ્ગેનમગ્ગપ્પટિપાદનાદિપારાજિકવત્થું વા ‘‘અસ્સમણોસી’’તિઆદિકં વા ન વદતિ, તસ્સ અનાપત્તિ. અધિકં વદન્તસ્સ પન આપત્તિયેવ ‘‘અદિટ્ઠં દિટ્ઠ’’ન્તિ (પારા. ૩૮૬-૩૮૭) વુત્તત્તા. યો પન દિટ્ઠેન રહોનિસજ્જાદિના પઠમપારાજિકેન અસુદ્ધસઞ્ઞી હુત્વા ચાવનાધિપ્પાયો અદિન્નાદાનં અજ્ઝાપજ્જન્તો ‘‘દિટ્ઠો’’તિ વા ‘‘સુતો’’તિ વા આદિં વદતિ, તસ્સાપિ ન સઙ્ઘાદિસેસો અસુદ્ધે અસુદ્ધદિટ્ઠિતાયાતિ કેચિ વદન્તિ. અઞ્ઞે પન ‘‘યેન પારાજિકેન ચોદેતિ, તેન સુદ્ધસઞ્ઞાભાવા આપત્તિયેવા’’તિ વદન્તિ, ઇદં યુત્તં. તથા હિ વુત્તં માતિકાટ્ઠકથાયં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. દુટ્ઠદોસસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘યેન પારાજિકેન ચોદેતિ, તં ‘અયં અનજ્ઝાપન્નો’તિ ઞત્વા ચાવનાધિપ્પાયેન…પે… સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ. ઇમિના નયેન સુતાદિમૂલકેસુપિ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. અઞ્ઞત્ર આગતેસૂતિ ઓમસવાદાદીસુ આગતેસુ. અવસ્સુતોતિ તીહિપિ દ્વારેહિ પારાજિકવત્થુભૂતદુચ્ચરિતાનુવસ્સનેન તિન્તો. કસમ્બુજાતોતિ કચવરભૂતો, નિસ્સારોતિ અત્થો.

કોણ્ઠોતિ ચોરો, દુસ્સીલોતિ અત્થો. જેટ્ઠબ્બતિકોતિ કાળકણ્ણિદેવીવતે નિયુત્તો તિત્થિયોતિ વદતિ, સા કિર કાળકણ્ણિસિરિદેવિયા જેટ્ઠાતિ વુત્તા. યદગ્ગેનાતિ યેન કારણેન, યત્તકેનાતિ અત્થો. તદગ્ગેનાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. નો કપ્પેતીતિઆદિ વેમતિકભાવદીપનત્થમેવ વુત્તન્તિ મહાપદુમત્થેરસ્સ અધિપ્પાયો.

૩૮૯. એત્થાતિ ચોદનાયં. તજ્જનીયાદિકમ્મં કરિસ્સામીતિઆપત્તિયા ચોદેન્તસ્સ અધિપ્પાયો કમ્માધિપ્પાયો નામ. પરિવાસદાનાદિક્કમેન આપત્તિતો વુટ્ઠાપેતું આપત્તિયા ચોદેન્તસ્સ અધિપ્પાયો વુટ્ઠાનાધિપ્પાયો. ઉપોસથં, પવારણં વા સઙ્ઘે કાતું અદાનત્થાય આપત્તિયા ચોદયતો અધિપ્પાયો ઉપોસથપવારણટ્ઠપનાધિપ્પાયો. અસમ્મુખા…પે… દુક્કટન્તિ અનુદ્ધંસેન્તસ્સપિ અક્કોસન્તસ્સપિ દુક્કટં.

સબ્બત્થેવાતિ સબ્બાસુ અટ્ઠકથાસુ. ઉપોસથપવારણાનં ઞત્તિકમ્મભાવતો ઞત્તિયા વત્તમાનાય એવ ઉપોસથપવારણટ્ઠપનં હોતિ, ન નિટ્ઠિતાય, સા ચ ય્ય-કારે પત્તે નિટ્ઠિતા નામ હોતીતિ આહ ‘‘ય્ય-કારે પત્તે ન લબ્ભતી’’તિ.

અનુપાસકોતિ ઉપાસકોપિ સો ભિક્ખુ ન હોતિ સરણગમનસ્સાપિ પટિપ્પસ્સદ્ધત્તાતિ વદન્તિ. ‘‘અનોદિસ્સ ધમ્મં કથેન્તસ્સા’’તિ ઇમિના ઓદિસ્સ કથેન્તેન ઓકાસં કારેતબ્બન્તિ દસ્સેતિ. આપત્તિં દેસેત્વાતિ ઓકાસાકારાપનાપત્તિં દેસેત્વા. યં ચોદેતિ, તસ્સ ઉપસમ્પન્નોતિ સઙ્ખ્યુપગમનં, તસ્મિં સુદ્ધસઞ્ઞિતા વેમતિકતા વા, યેન પારાજિકેન ચોદેતિ, તસ્સ દિટ્ઠાદિવસેન અમૂલકતા, ચાવનાધિપ્પાયેન ‘‘ત્વં પારાજિકો’’તિઆદિના નિયમેત્વા સમ્મુખા ચોદના ચોદાપના, તસ્સ તઙ્ખણવિજાનનન્તિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ.

પઠમદુટ્ઠદોસસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.