૩. તતિયસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૮૭. ભદ્દાકાપિલાની મહાકસ્સપસ્સ પુરાણદુતિયા કિર. ઞાતીનં કુલં યસ્મિં ગામકે, તદેતં ગામકં ઞાતિકુલં, કુલસન્નિહિતં ગામકં અગમાસીતિ અત્થો. ‘‘અજં ગામં નેતી’’તિઆદીસુ વિય વા દ્વિકમ્મિકં કત્વા ગામકં અગમાસિ ઞાતિકુલં અગમાસીતિપિ યુજ્જતિ.

૬૯૨. ‘‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારં અતિક્કામેન્તિયા’’તિ વચનેનપિ એવં વેદિતબ્બં – વિકાલગામપ્પવેસને દ્વિન્નં લેડ્ડુપાતાનંયેવ વસેન ઉપચારો પરિચ્છિન્દિતબ્બો, ઇતરથા યથા એત્થ પરિક્ખેપારહટ્ઠાનં પરિક્ખેપં વિય કત્વા ‘‘અતિક્કામેન્તિયા’’તિ વુત્તં, એવં તત્થાપિ ‘‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારં અતિક્કમન્તસ્સા’’તિ વદેય્ય. યસ્મા પન તત્થ પરિક્ખેપારહટ્ઠાનતો ઉત્તરિ એકો લેડ્ડુપાતો ઉપચારોતિ અધિપ્પેતો, તસ્મા તદત્થદીપનત્થં ‘‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારં ઓક્કમન્તસ્સા’’તિ વુત્તં. યં પન અન્ધકટ્ઠકથાયં ‘‘પરિક્ખેપારહટ્ઠાનંયેવ ‘ઉપચાર’ન્તિ સલ્લક્ખેત્વા પરિક્ખેપપરિક્ખેપારહટ્ઠાનાનં નિન્નાનાકારણદીપનત્થં ‘ઉપચારં ઓક્કમન્તસ્સા’તિ વુત્તં પાળિવિસેસમસલ્લક્ખેત્વાવ અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારં અતિક્કમન્તસ્સ ઇધ ઉપચારો પરિક્ખેપો યથા ભવેય્ય, તં ઉપચારં પઠમં પાદં અતિક્કમન્તસ્સ આપત્તિ દુક્કટસ્સ. દુતિયં પાદં અતિક્કમન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ વુત્તં, તં ન ગહેતબ્બમેવ પાળિયા વિસેસસબ્ભાવતોતિ. ‘‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારં ઓક્કમન્તિયાતિપિ એકચ્ચેસુ દિસ્સતિ, તં ન ગહેતબ્બન્તિ અપરે’’તિ વુત્તં. તત્થ ‘‘પાળિવિસેસમસલ્લક્ખેત્વા’’તિ દુવુત્તં, કસ્મા? વિકાલગામપ્પવેસનસિક્ખાપદેપિ કત્થચિ ‘‘ઉપચારં અતિક્કમન્તસ્સા’’તિ પાઠો દિસ્સતીતિ, સો અન્ધકટ્ઠકથાપાઠતો ગહિતોતિ આચરિયો. અપરિક્ખિત્તસ્સ ઉપચારોક્કમનમેવ પાઠો યુજ્જતિ, ન અતિક્કમનં. કસ્મા? બહૂસુ ઠાનેસુ પાળિયા અટ્ઠકથાહિ વિરુજ્ઝનતો, ઇમસ્મિં વાપિ સિક્ખાપદે વિરુજ્ઝતિ. કથં? ગણમ્હા ઓહીયમાનાય અરઞ્ઞે આપત્તિ હોતિ, ન ગામે. અથ ચ પન નિદસ્સનમ્પિ ‘‘સિક્ખાપદા બુદ્ધવરેના’’તિ (પરિ. ૪૭૯) ગાથા દસ્સિતા, તસ્મા ઉપચારોક્કમનપરિયાપન્નનદિં અતિક્કામેન્તિયા હોતિ. કિઞ્ચ ભિય્યો ‘‘ગચ્છન્તસ્સ ચતસ્સો આપત્તિયો, ઠિતસ્સ ચાપિ તત્તકાતિઆદીનં (પરિ. ૪૭૫) પરિવારગાથાનં અટ્ઠકથાહિ ઉપચારોક્કમનમેવ પાઠોતિ નિટ્ઠં ગન્તબ્બ’’ન્તિ ચ વુત્તં, સુટ્ઠુ સલ્લક્ખેત્વા કથેતબ્બં.

‘‘પદસા ગમનમેવ હિ ઇધાધિપ્પેતં, તેનેવ પઠમં પાદં અતિક્કામેન્તિયાતિઆદિમાહા’’તિ એત્થ વિકાલગામપ્પવેસનસિક્ખાપદાદીસુ તદભાવા યાનેન વા ઇદ્ધિયા વા પવિસતો, અદ્ધાનં ગચ્છતો ચ આપત્તીતિ દીપેતિ. તત્થ અસારુપ્પત્તા આપત્તિમોક્ખો નત્થીતિ એકે, વિચારેત્વા ગહેતબ્બં. ભિક્ખુનીવિહારભૂમિ ‘‘ગામન્તર’’ન્તિ ન વુચ્ચતિ ગામન્તરપરિયાપન્નાયપિ કપ્પિયભૂમિત્તા. ‘‘પરતો ‘સચે ભિક્ખુનીસુ મહાબોધિયઙ્ગણં પવિસન્તીસુ એકા બહિ તિટ્ઠતિ, તસ્સા આપત્તી’તિઆદિવચનતો ભિક્ખુવિહારો ન કપ્પિયભૂમીતિ સિદ્ધં, તસ્મા કઞ્ચિનગરે ખન્ધધમ્મવિહારો વિય, કાવીરપટ્ટને સારીધમ્મવિહારો વિય ચ અઞ્ઞોપિ સો વિહારો, તસ્મા સીમબદ્ધસુખત્થં ગામન્તરભાવે નિરન્તરા અધિટ્ઠાનત્થં પવિસન્તિયા, નિક્ખમન્તિયાપિ ગામન્તરાપત્તિ હોતીતિ અપરે’’તિ વુત્તં. ચતુગામસાધારણત્તાતિ એત્થ એવંવિધે વિહારે સીમં બન્ધન્તેહિ ચત્તારોપિ તે ગામા સોધેતબ્બાતિ વેદિતબ્બા. સંવિદહિત્વા ભિક્ખુનિયા વા માતુગામેન વા થેય્યસત્થેન વા સદ્ધિં તં વિહારં ઓક્કમન્તિયા ચતસ્સો આપત્તિયો એકતોવ હોન્તિ. ‘‘ગામન્તરે ગામન્તરે આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ વુત્તાતિ એકે.

દુતિયપાદુદ્ધારે સઙ્ઘાદિસેસોતિ એત્થ સચે દુતિયો પાદુદ્ધારો કપ્પિયભૂમિયં હોતિ, ન સઙ્ઘાદિસેસો, અકપ્પિયભૂમિયં એવ સઙ્ઘાદિસેસો. ‘‘ઉભયતીરેસુ વિચરન્તિ, વટ્ટતીતિ દસ્સનૂપચારસ્સેત્થ સમ્ભવા’’તિ લિખિતં, તં યુત્તં. સવનૂપચારો હેત્થ નદીપારે, ગામન્તરે વા અપ્પમાણન્તિ. અન્ધકટ્ઠકથાયં પન ‘‘પરતીરતો નદિં ઓતરિત્વા દસ્સનૂપચારતો દારૂનિ, પણ્ણાનિવા મગ્ગિત્વા આનેતિ, અનાપત્તિ. તિચીવરાનિ પરતીરે ઓતાપેતિ, અનાપત્તી’’તિ વુત્તં. ‘‘ઓરિમતીરમેવ આગચ્છતિ, આપત્તી’’તિ અતિક્કમિતુકામતાય પવિટ્ઠત્તા વુત્તં. ‘‘ન્હાયનાદિકિચ્ચેન પવિટ્ઠાનં કત્થેવાલયસમ્ભવા વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. ગામન્તરે પમાણન્તિ અટ્ઠકથાયં પરતીરતો નદિં ઓતરિત્વા દસ્સનૂપચારતો દારૂનિ પણ્ણાનિ સકગામતો થોકમ્પિ તરણવારેન ન વટ્ટતિ કિર નિક્ખમિત્વા પવિસિતું.

અગામકે અરઞ્ઞેતિ અગામલક્ખણે અરઞ્ઞેતિ અત્થો. ઇમિના આપત્તિખેત્તં દસ્સિતં. યસ્મા ઇદં આપત્તિખેત્તં, તસ્મા યા ભિક્ખુનુપસ્સયતો ગામસ્સ ઇન્દખીલં અતિક્કમતિ, સા અસન્તે ગામે ગણમ્હા ઓહીયનાપત્તિં આપજ્જતિ. દસ્સનસવનૂપચારાભાવેપિ પગેવ ગામે ઇન્દખીલાતિક્કમનક્ખણેયેવ આપજ્જતિ. સચે તત્થ એકા ભિક્ખુની અત્થિ, તસ્સા દસ્સનસવનૂપચારાતિક્કમનક્ખણે આપજ્જતિ, અરઞ્ઞમગ્ગગમનકાલે એવાયં વિધીતિ ન ગહેતબ્બં. ગામતો પન નિક્ખમન્તી ઇતો પટ્ઠાય આપજ્જતીતિ દસ્સનત્થં ‘‘અગામકં અરઞ્ઞ’’ન્તિ વુત્તં. વુત્તઞ્હેતં ‘‘આરાધિકા ચ હોન્તિ સઙ્ગાહિકા લજ્જિનિયો, તા કોપેત્વા અઞ્ઞત્થ ન ગન્તબ્બં. ગચ્છતિ ચે, ગામન્તરનદીપારરત્તિવિપ્પવાસગણમ્હા ઓહીયનાપત્તીહિ ન મુચ્ચતી’’તિઆદિ. તત્થ ‘‘ગણમ્હા ઓહીયનાપત્તિ સકિંયેવાપજ્જતિ. ઇતરા ગામે ગામે પારે પારે અરુણે અરુણે ચાતિ વેદિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ ‘‘વુત્તઞ્હેત’’ન્તિઆદીનિ અસાધકાનિ યથાસમ્ભવં ગહેતબ્બત્તા. ‘‘મહાબોધિયઙ્ગણન્તિઆદિ એવં ગામસ્સ આસન્નટ્ઠાનેપિ ઇમં આપત્તિં આપજ્જતીતિ દસ્સનત્થં વુત્ત’’ન્તિ લિખિતં.

તતિયસઙ્ઘાદિસેસસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.