૧. પઠમપારાજિકસિક્ખાપદવણ્ણના

૬૫૬-૭. તત્થ તત્થ ઠાનુપ્પત્તિકપઞ્ઞા વીમંસા. પદપટિપાટિયા એવાતિ માતિકાપદપટિપાટિયા એવ. ‘‘વુત્તન્તિ સઙ્ગીતિકાનં ઉપસઙ્કપ્પનાનં વિભાજનં વુત્ત’’ન્તિ લિખિતં.

૬૫૮. ‘‘એહિભિક્ખુનીતિ ભિક્ખુની, તીહિ સરણગમનેહિ ઉપસમ્પન્નાતિ ભિક્ખુની’’તિ ઇદં પન દેસનાવિલાસવસેન વુત્તન્તિ એકે. અઞ્ઞબુદ્ધકાલે અત્થીતિ એકે, તં ન યુત્તં વિય દિસ્સતિ અમ્હાકમ્પિ બુદ્ધકાલે સમ્ભવપ્પસઙ્ગતો, એહિભિક્ખુનિયા પટિસેધછાયાદિસ્સનતો ચ. યથાહ ધમ્મપદે વિસાખાવત્થુસ્મિં (ધ. પ. અટ્ઠ. ૧. વિસાખાવત્થુ) ‘‘તસ્સ ચીવરદાનસ્સ નિસ્સન્દેન ઇમં મહાલતાપસાધનં લભિ. ઇત્થીનઞ્હિ ચીવરદાનં મહાલતાપસાધનભણ્ડેન મત્થકં પપ્પોતિ, પુરિસાનં ઇદ્ધિમયપત્તચીવરેના’’તિ. તીહિ સરણગમનેહિ ઉપસમ્પન્નાય પન ભિક્ખુનિયા સમ્ભવો અઞ્ઞબુદ્ધકાલે કદાચિ સિયા, નત્થેવ અમ્હાકં બુદ્ધકાલે. દેસનાવિલાસેન પન ભિક્ખુદેસનાક્કમેનેવ ભિક્ખુનિનિદ્દેસો વુત્તો, તેનેવ ભિક્ખુસઙ્ઘવસેન એકતોઉપસમ્પન્ના ભિક્ખુનિયો વિજ્જમાનાપિ તત્થ ન વુત્તા. તાસં અત્થિતા ઇમાય પરિવારકથાય વેદિતબ્બા –

‘‘ઉભો એકતો ઉપસમ્પન્ના,

ઉભિન્નં હત્થતો ચીવરં પટિગ્ગણ્હેય્ય;

સિયા આપત્તિયો નાના,

પઞ્હા મેસા કુસલેહિ ચિન્તિતા’’તિ. (પરિ. ૪૭૯);

અથ વા પુથુજ્જનકાલે એહિભિક્ખુસરણગમનેન ઉપસમ્પન્નોવ ઇત્થિલિઙ્ગપાતુભાવેન ભિક્ખુનિભાવે ઠિતા પુરિસૂપસમ્પન્નં ઉપાદાય ‘‘એહિભિક્ખુની’’તિ, ‘‘તીહિ સરણગમનેહિ ઉપસમ્પન્ના ભિક્ખુની’’તિ ચ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. નો ચે, તં વચનં વિરુજ્ઝેય્યાતિ એકે, વિચારેત્વા ગહેતબ્બં. ‘‘વિઞ્ઞૂ પટિબલો’’તિ દ્વિન્નં અવસ્સવભાવસ્સ ઇજ્ઝનતો વુત્તં. એત્થ યસ્મા યં કિઞ્ચિ આમિસં પટિગ્ગણ્હન્તીનં અગ્ગહત્થા પુરિસાનં હત્થેહિ કદાચિ મિસ્સીભાવં ગચ્છન્તિ, વન્દન્તાનં વા પુરિસાનં સિરાનિ અગ્ગપાદેહિ મિસ્સિતાનિ કદાચિ હોન્તિ, કેસચ્છેદનકાલે વા સિરં પુરિસાનં હત્થેહિ મિસ્સિતં હોતિ, ચિત્તં નામેતં અતિરદ્ધગવેસિ, દુરક્ખિયં વા, તસ્મા ‘‘મા અતિલહું પારાજિકાપત્તિ ભિક્ખુનીનં હોતૂ’’તિ બુદ્ધા ભગવન્તો કારુઞ્ઞેન પારાજિકક્ખેત્તપરિચ્છેદં, થુલ્લચ્ચયક્ખેત્તપરિચ્છેદઞ્ચ વિસું વિસું દેસેસુન્તિ વેદિતબ્બં.

૬૫૯. તબ્બહુલનયેન સા વુત્તાતિ એત્થ અયમનુગણ્ઠિપદક્કમો – યેભુય્યેન કિરિયસમુટ્ઠાનત્તા ‘‘કિરિયસમુટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘કાયસંસગ્ગં સમાપજ્જેય્યા’’તિ અવત્વા પન ‘‘સાદિયેય્યા’’તિ વુત્તત્તા અકિરિયતોપિ સમુટ્ઠાતીતિ વેદિતબ્બં. યથા ચેત્થ, એવં હેટ્ઠા ‘‘મનુસ્સિત્થિયા તયો મગ્ગે મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તસ્સ આપત્તિ પારાજિકસ્સા’’તિઆદિના નયેન કિરિયસમુટ્ઠાનતં વત્વા તદનન્તરં ‘‘ભિક્ખુપચ્ચત્થિકા…પે… સો ચે પવેસનં સાદિયતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સા’’તિઆદિના (પારા. ૫૬) નયેન અકિરિયસમુટ્ઠાનતાયપિ વુત્તત્તા પઠમપારાજિકસ્સાપિ તબ્બહુલનયેનેવ કિરિયસમુટ્ઠાનતા વેદિતબ્બા. ન હિ પવેસનસાદિયનાદિમ્હિ કિરિયસમુટ્ઠાનતા દિસ્સતિ. અઙ્ગજાતચલનઞ્ચેત્થ ન સારતો દટ્ઠબ્બં ‘‘સો ચે પવેસનં ન સાદિયતિ, પવિટ્ઠં ન સાદિયતિ, ઠિતં ન સાદિયતિ, ઉદ્ધરણં સાદિયતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સા’’તિ (પારા. ૫૮) એત્થ ઠિત ન સાદિયને પકતિયાપિ પરિપુણ્ણચલનત્તા. સાદિયનપચ્ચયા હિ સેવનચલનઞ્ચેત્થ ન દિસ્સતેવાતિ તબ્બહુલનયેનેવ કિરિયસમુટ્ઠાનતા ગહેતબ્બા. તત્થ તત્થ અટ્ઠકથાસુ કસ્મા તબ્બહુલનયો અવુત્તોતિ ચે? ‘‘યો પન ભિક્ખુ મેથુનં ધમ્મં પટિસેવેય્યા’’તિ (પારા. ૩૯, ૪૨) માતિકાયં કિરિયસમુટ્ઠાનસ્સ સરૂપેન વુત્તત્તા તદનુરૂપવસેન વિભઙ્ગનયમનોલોકેત્વા ‘‘કિરિયસમુટ્ઠાન’’મિચ્ચેવ વુત્તં. યથા ચેતેસુ તબ્બહુલનયેન કિરિયસમુટ્ઠાનતા વુત્તા, તથા સુરાદીનં અકુસલેનેવ પાતબ્બતા, ન ઇતરથા ‘‘યં અકુસલેનેવ આપજ્જતિ, અયં લોકવજ્જા, સેસા પણ્ણત્તિવજ્જા’’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. પઠમપારાજિકવણ્ણના) વુત્તે લોકવજ્જપણ્ણત્તિવજ્જાનં નિયમનલક્ખણસિદ્ધિ હોતિ, તથા તં અવત્વા ‘‘યસ્સા સચિત્તકપક્ખે ચિત્તં અકુસલમેવ હોતિ, અયં લોકવજ્જા. સેસા પણ્ણત્તિવજ્જા’’તિ વુત્તે લોકવજ્જવચનં નિરત્થકં સિયા વત્થુઅજાનનપક્ખેપિ અકુસલેનેવ પાતબ્બત્તા. યસ્મા તત્થ સુરાપાનવીતિક્કમસ્સ અકુસલચિત્તુપ્પાદો નત્થિ, તસ્મા ખન્ધકટ્ઠકથાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૦૮) ‘‘મજ્જપાને પન ભિક્ખુનો અજાનિત્વાપિ બીજતો પટ્ઠાય મજ્જં પિવન્તસ્સ પાચિત્તિયં, સામણેરો જાનિત્વા પિવન્તો સીલભેદં આપજ્જતિ, ન અજાનિત્વા’’તિ વુત્તં, ન વુત્તં ‘‘વત્થુઅજાનનપક્ખે પાણાતિપાતાદીનં સિદ્ધિકરઅકુસલચિત્તુપ્પાદસદિસે ચિત્તુપ્પાદે સતિપિ સામણેરો સીલભેદં નાપજ્જતી’’તિ. અભિનિવેસવચનં પાણાતિપાતાદીહિ સમાનજાતિકત્તા સામણેરાનં સુરાપાનસ્સ. ‘‘સુરાદયો પનિમે’’તિ વત્થું જાનિત્વા પાતબ્બતાદિવસેન વીતિક્કમન્તસ્સ અકુસલસ્સ અસમ્ભવો નત્થિ. તેન વુત્તં ‘‘યસ્સ સચિત્તકપક્ખે’’તિઆદિ.

કિઞ્ચેત્થ યુત્તિવચનેન અરહન્તાનં અપ્પવિસનતો સચિત્તકાચિત્તકપક્ખેસુ અકુસલનિયમોતિ ચે? ન, ધમ્મતાવસેન સેક્ખાનમ્પિ અપ્પવિસનતો. અચિત્તકપક્ખે અકુસલનિયમાભાવદસ્સનત્થં સુપન્તસ્સ મુખે પક્ખિત્તજલબિન્દુમિવ સુરાબિન્દુઆદયો ઉદાહરિતબ્બાતિ. તબ્બહુલનયેન હિ અત્થે ગહિતે પુબ્બેનાપરં અટ્ઠકથાય સમેતિ. ‘‘સદ્ધિં પાળિયા અવિસેસત્થો પરતો આવિ ભવિસ્સતીતિ અપરે’’તિ વુત્તં. ઇદમેત્થ વિચારેતબ્બં. યદિ વત્થુજાનનપક્ખે વિના અકુસલેન મજ્જપાનં સિયા, કસ્મા નાળિમજ્ઝં નાતિક્કમતિ અરિયાનં પાનકાદિસઞ્ઞીનન્તિ? સીલભેદવત્થુવીતિક્કમો વિનાપિ ચિત્તેન અરિયાનં ધમ્મતાવસેનેવ ન સમ્ભવતીતિ ચે, ન, ચક્ખુપાલત્થેરવત્થુ (ધ. પ. અટ્ઠ. ૧.૧) આદિવિરોધતોતિ. અપિચ ભિક્ખુનોપિ સામણેરસ્સ વિય સુરાપાનં સચિત્તકમેવ કસ્મા ન જાતન્તિ? અપ્પતિરૂપત્તાતિ ચે, સામણેરાનમ્પિ અપ્પતિરૂપમેવ. સહધમ્મિકા એવ હિ તે. મહાસાવજ્જત્તાતિ ચે? સામણેરાનમ્પિ તાદિસમેવ. સામણેરાનં સચિત્તકમેવ પારાજિકં, ઇતરં દણ્ડકમ્મવત્થૂતિ ચે? ભિક્ખૂનમ્પિ મજ્જપાને નત્થિ. એત્થ તિકપાચિત્તિયેન ન ભવિતબ્બં. મજ્જે અમજ્જસઞ્ઞિસ્સ દુક્કટાપત્તિ પઞ્ઞાપેતબ્બા સિયા. ભિક્ખુસ્સ પાચિત્તિયવત્થુ સામણેરાનં પારાજિકં હોતિ તિરચ્છાનગતસામણેરાનં વિયાતિ ચે? અચિત્તકમ્પિ મજ્જપાનાદીનં સામણેરાનં પારાજિકં પઞ્ઞાપેતબ્બં સિયા. નાચિત્તકં પારાજિકં સમ્ભવતીતિ ચે? ન, પણ્ણત્તિવજ્જમ્પિ પારાજિકં સમ્ભવતીતિ. નિકાયન્તરપક્ખે અયમેવ દોસો. અમ્હાકઞ્હિ લોકવજ્જમેવ મજ્જપાનન્તિ. કસ્મા પનેત્થ સુરાપાનમેવ ધમ્મતાવસેન અરિયા ન કરોન્તીતિ? ન કેવલં સુરાપાનમેવ ધમ્મતાવસેન અરિયા ન કરોન્તિ, પાણેસુપિ કોધવસેન પાણસઞ્ઞિતાય સીસચ્છેદનાદીનિ ન કરોન્તિ, સદારસઞ્ઞાય પરદારં ન વીતિક્કમન્તિ, અનત્થભઞ્જકસઞ્ઞાય અત્થભઞ્જકમુસા ન વદન્તિ, સમ્માદિટ્ઠિસઞ્ઞાય મિચ્છાદિટ્ઠિં ન પટિપજ્જન્તીતિ વેદિતબ્બા. આચરિયાપિ સુરાપાને અકુસલનિયમાભાવમેવ વદન્તિ, તસ્મા એવ માતિકાટ્ઠકથાય ગણ્ઠિપદે લોકવજ્જપણ્ણત્તિવજ્જાધિકારે ‘‘સચિત્તકપક્ખેઅકુસલન્તિ સુરાપાનાદિસઙ્ગહત્થં, ઇતરથા યસ્સ અકુસલમેવાતિ વદેય્યા’’તિ લિખિતં. કિરિયસમુટ્ઠાનતા પનસ્સ તબ્બહુલનયમેવ, ન પઠમપારાજિકે. કથં? કાયસંસગ્ગસિક્ખાપદં પઠમપારાજિકસમુટ્ઠાનં. એત્થ ભિક્ખુસ્સ ચ ભિક્ખુનિયા ચ કાયસંસગ્ગભાવે સતિ ભિક્ખુની કાયઙ્ગમચોપયમાનાપિ ચિત્તેનેવ અધિવાસેન્તી આપજ્જતિ, ન એવં ભિક્ખુ. ભિક્ખુ પન ચોપયમાનોવ આપજ્જતિ, એવમેવ પઠમપારાજિકેપિ ચોપને સતિ એવ આપજ્જતિ, નાસતિ. પવેસનં સાદિયતીતિ એત્થ પવેસનસાદિયનં નામ સેવનચિત્તસ્સુપ્પાદનન્તિ, એવં સન્તેપિ ‘‘વીમંસિત્વા ગહેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં.

પઠમપારાજિકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.