૨. પાસાદકમ્પનવગ્ગો

૧-૨. પુબ્બસુત્તાદિવણ્ણના

૮૨૩-૮૨૪. પરતો ઇમસ્મિં પાસાદકમ્પનવગ્ગે દસમસુત્તે આવિ ભવિસ્સન્તિ. છઅભિઞ્ઞાપાદકાતિ છન્નં અભિઞ્ઞાનં પાદકભૂતા પધાનભૂતા. યથા પઠમસુત્તે, તથા દુતિયતતિયસુત્તેસુપિ ચ છઅભિઞ્ઞાપાદકા ઇદ્ધિપાદા કથિતાતિ અત્થો.

૩. છન્દસમાધિસુત્તવણ્ણના

૮૨૫. યો સમાધિસ્સ નિસ્સયભૂતો છન્દો, સો ઇધાધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘છન્દન્તિ કત્તુકમ્યતાછન્દ’’ન્તિ. તસ્સ ચ અધિપતેય્યટ્ઠો નિસ્સયટ્ઠો, ન વિના તં છન્દં નિસ્સાયાતિ આહ – ‘‘નિસ્સાયાતિ નિસ્સયં કત્વા, અધિપતિં કત્વાતિ અત્થો’’તિ. પધાનભૂતાતિ સેટ્ઠભૂતા, સેટ્ઠભાવો ચ એકસ્સપિ ચતુકિચ્ચસાધનવસેન પવત્તિયા, તતો એવ બહુવચનનિદ્દેસો, પધાનસઙ્ખારટ્ઠેન પધાનસઙ્ખરણતો. ‘‘છન્દં ચે નિસ્સાય…પે… અયં વુચ્ચતિ છન્દસમાધી’’તિ ઇમાય પાળિયા છન્દાધિપતિ સમાધિ છન્દસમાધીતિ અધિપતિસદ્દલોપં કત્વા સમાસો વુત્તોતિ વિઞ્ઞાયતિ, અધિપતિસદ્દત્થદસ્સનવસેન વા છન્દહેતુકો, છન્દાધિકો વા સમાધિ છન્દસમાધિ. તેન ‘‘છન્દસમાધિના ચેવ પધાનસઙ્ખારેહિ પધાનભૂતસઙ્ખારેહિ ચ સમન્નાગતા’’તિ વક્ખતિ, તં આનેત્વા સમ્બન્ધો. પધાનભૂતાતિ વીરિયભૂતા. કેચિ વદન્તિ – ‘‘સઙ્ખતસઙ્ખારાદિનિવત્તનત્થં પધાનગ્ગહણ’’ન્તિ. અથ વા તં તં વિસેસં સઙ્ખરોતીતિ સઙ્ખારો, સબ્બમ્પિ વીરિયં. તત્થ ચતુકિચ્ચસાધકતો તદઞ્ઞસ્સ નિવત્તનત્થં પધાનગ્ગહણન્તિ. યથા છન્દો છન્દસમાધિના ચેવ પધાનસઙ્ખારેહિ ચ સમન્નાગતો, એવં છન્દસમાધિ છન્દેન ચેવ પધાનસઙ્ખારેહિ ચ સમન્નાગતો. પધાનસઙ્ખારાપિ છન્દેન ચેવ છન્દસમાધિના ચ સમન્નાગતાતિ તીસુપિ પદેસુ સમન્નાગતસદ્દો યોજેતબ્બો. તસ્માતિ યસ્મા તયોપિ છન્દાદયો એકચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્ના, તસ્મા સબ્બે તે ધમ્મા એકતો કત્વા ‘‘અયં વુચ્ચતિ…પે… ઇદ્ધિપાદો’’તિ વુત્તન્તિ. એવં છન્દાદીનંયેવ ચેત્થ ઇદ્ધિપાદભાવો વુત્તો, વિભઙ્ગે પન તેસં ઇદ્ધિભાવો સમ્પયુત્તાનં ઇદ્ધિપાદભાવો વુત્તોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇદ્ધિપાદવિભઙ્ગે પના’’તિઆદિમાહ.

ઇદાનિ નેસં ઇદ્ધિપાદતાપિ સમ્ભવતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ છન્દઞ્હિ ભાવયતો પધાનં કત્વા ભાવેન્તસ્સ તથા પવત્તપુબ્બાભિસઙ્ખારવસેન ઇજ્ઝમાનો છન્દો ઇદ્ધિ નામ, તસ્સ નિસ્સયભૂતા પધાનસઙ્ખારા ઇદ્ધિપાદો નામ. સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો. તથા ભાવયન્તસ્સ મુખ્યતામત્તં સન્ધાય વુત્તં, ઇજ્ઝનત્થો પન સબ્બેસં સમાનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘સમ્પયુત્ત…પે… ઇજ્ઝન્તિયેવા’’તિ આહ.

ઇદ્ધિપાદે અસઙ્કરતો દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ છન્દાદયોતિ છન્દસમાધિપધાનસઙ્ખારા. સેસિદ્ધિપાદેસૂતિ વીરિયિદ્ધિપાદાદીસુ. તત્થ વીરિયસમાધિપધાનસઙ્ખારસમન્નાગતોતિ દ્વિક્ખત્તું વીરિયં આગતં, તત્થ પુરિમં સમાધિવિસેસં, વીરિયાધિપતિસમાધિ એવ વીરિયસમાધીતિ દુતિયં સમન્નાગમઙ્ગદસ્સનં. દ્વેયેવ હિ સબ્બત્થ સમન્નાગમઙ્ગાનિ સમાધિ પધાનસઙ્ખારો ચ, છન્દાદયો સમાધિવિસેસનાનિ, પધાનસઙ્ખારો પન પધાનવચનેનેવ વિસેસિતો, ન છન્દાદીહીતિ ન ઇધ વીરિયાધિપતિતા પધાનસઙ્ખારસ્સ વુત્તા હોતિ. વીરિયઞ્ચ સમાધિં વિસેસેત્વા ઠિતમેવ સમન્નાગમઙ્ગવસેન પધાનસઙ્ખારવચનેન વુત્તન્તિ નાપિ દ્વીહિ વીરિયેહિ સમન્નાગમો વુત્તો હોતિ. યસ્મા પન છન્દાદીહિ વિસિટ્ઠો સમાધિ, તથાપિ વિસિટ્ઠેનેવ ચ તેન સમ્પયુત્તો પધાનસઙ્ખારો સેસધમ્મા ચ, તસ્મા સમાધિવિસેસનાનં વસેન ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા વુત્તા, વિસેસનભાવો ચ છન્દાદીનં તંતંઅવસ્સયદસ્સનવસેન હોતીતિ ‘‘છન્દસમાધિ…પે… ઇદ્ધિપાદો’’તિ એત્થ નિસ્સયત્થેપિ પાદ-સદ્દે ઉપાદાયટ્ઠેન છન્દાદીનં ઇદ્ધિપાદતા વુત્તા હોતિ, તેનેવ અભિધમ્મે ઉત્તરચૂળભાજનિયે ‘‘ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા છન્દિદ્ધિપાદો’’તિઆદિના (વિભ. ૪૫૭) છન્દાદીનંયેવ ઇદ્ધિપાદતા વુત્તા, પઞ્હપુચ્છકે ચ – ‘‘ચત્તારો ઇદ્ધિપાદા ઇધ ભિક્ખુ છન્દસમાધી’’તિઆદિનાવ (વિભ. ૪૩૧) ઉદ્દેસં કત્વાપિ પુન છન્દાદીનંયેવ કુસલાદિભાવો વિભત્તો. ઉપાયિદ્ધિપાદદસ્સનત્થમેવ હિ નિસ્સયિદ્ધિપાદદસ્સનં કતં, અઞ્ઞથા ચતુબ્બિધતા ન હોતીતિ અયમેત્થ પાળિવસેન અત્થવિનિચ્છયો. તત્થ ઉપાયિદ્ધિપાદદસ્સનત્થમેવાતિ છન્દાદિકે ધુરે જેટ્ઠકે પુબ્બઙ્ગમે કત્વા નિબ્બત્તિતસમાધિ છન્દાધિપતિસમાધીતિ છન્દાદીનં ઇદ્ધિયા અધિગમૂપાયદસ્સનં ઉપાયિદ્ધિપાદદસ્સનં, તદત્થમેવ ‘‘તથાભૂતસ્સ વેદનાક્ખન્ધો…પે… વિઞ્ઞાણક્ખન્ધો’’તિ તત્થ તત્થ પાળિયં નિસ્સયિદ્ધિપાદદસ્સનં કતં છન્દાદિવિસિટ્ઠાનંયેવ વેદનાક્ખન્ધાદીનં અધિપ્પેતત્તા. એવઞ્ચેતં સમ્પટિચ્છિતબ્બં, અઞ્ઞથા કેવલં ઇદ્ધિસમ્પયુત્તાનંયેવ ખન્ધાનં વસેન ઇદ્ધિપાદભાવે ગય્હમાને તેસં ચતુબ્બિધતા ન હોતિ વિસેસકારણભાવતોતિ અધિપ્પાયો.

કેચીતિ ઉત્તરવિહારવાસિનો. અનિબ્બત્તોતિ હેતુપચ્ચયેહિ ન નિબ્બત્તો, ન સભાવધમ્મો, પઞ્ઞત્તિમત્તન્તિ અધિપ્પાયો. વાદમદ્દનત્થાય હોતિ, અભિધમ્મે ચ આગતો ઉત્તરચૂળવારોતિ યોજના. ચત્તારો ઇદ્ધિપાદાતિઆદિ ઉત્તરચૂળવારદસ્સનં. ઇમે પન ઉત્તરચૂળવારે આગતા ઇદ્ધિપાદા.

રટ્ઠપાલત્થેરો છન્દે સતિ કથં નાનુજાનિસ્સન્તીતિ સત્તાહાનિ ભત્તાનિ અભુઞ્જિત્વા માતાપિતરો અનુજાનાપેત્વા પબ્બજિત્વા છન્દમેવ નિસ્સાય અરહત્તં પાપુણીતિ આહ – ‘‘રટ્ઠપાલત્થેરો છન્દં ધુરં કત્વા લોકુત્તરધમ્મં નિબ્બત્તેસી’’તિ. સોણત્થેરોતિ સુખુમાલસોણત્થેરો. સો હિ આયસ્મા અત્તનો સુખુમાલભાવં અચિન્તેત્વા અતિવેલં ચઙ્કમનેન પાદેસુ ઉટ્ઠિતેસુપિ ઉસ્સાહં અવિસ્સજ્જેન્તો વીરિયં ધુરં કત્વા લોકુત્તરધમ્મં નિબ્બત્તેસિ. સમ્ભુતત્થેરો ‘‘ચિત્તવતો ચે અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસો ઇજ્ઝેય્ય, મય્હં ઇજ્ઝેય્યાતિ ચિત્તં ધુરં કત્વા લોકુત્તરધમ્મં નિબ્બત્તેસિ. મોઘરાજા ‘‘પઞ્ઞવતો ચે મગ્ગભાવના ઇજ્ઝેય્ય, મય્હં ઇજ્ઝેય્યા’’તિ પઞ્ઞાપુબ્બઙ્ગમં પઞ્ઞાધુરં પઞ્ઞાજેટ્ઠકં કત્વા અરહત્તં પાપુણીતિ આહ ‘‘મોઘરાજા વીમંસં ધુરં કત્વા લોકુત્તરધમ્મં નિબ્બત્તેસી’’તિ. ઇદાનિ નેસં અરિયાનં ઉપટ્ઠાનુસ્સાહમન્તજાતિસમ્પદં નિસ્સાય રઞ્ઞો સન્તિકે લદ્ધવિસેસે અમચ્ચપુત્તે નિદસ્સનભાવેન દસ્સેતું ‘‘તત્થ યથા’’તિઆદિમાહ. એત્થ ચ પુનપ્પુનં છન્દુપ્પાદનં તોસનં વિય હોતીતિ છન્દસ્સ ઉપટ્ઠાનસદિસતા વુત્તા, થામભાવતો ચ વીરિયસ્સ સૂરત્તસદિસતા, ચિન્તનપ્પધાનત્તા ચિત્તસ્સ મન્તસંવિધાનસદિસતા, યોનિસોમનસિકાર-સમ્ભૂતેસુ કુસલધમ્મેસુ પઞ્ઞા સેટ્ઠાતિ વીમંસાય જાતિસમ્પત્તિસદિસતા વુત્તા.

૪. મોગ્ગલ્લાનસુત્તવણ્ણના

૮૨૬. ઉદ્ધચ્ચપકતિકાતિ વિક્ખિત્તસભાવા, વિબ્ભન્તચિત્તાતિ અત્થો. અનવટ્ઠિતતાય વિપ્ફન્દિતચિત્તતાય વિપ્ફન્દમાનચિત્તા. તુચ્છતાય નળો વિયાતિ નળો, માનો, ઉગ્ગતો નળો એતેસન્તિ ઉન્નળાતિ આહ – ‘‘ઉન્નળાતિ…પે… વુત્તં હોતી’’તિ. ચપલાતિ ચાપલ્યતા નામ લોલભાવો. મુરાતિ ખરવચના, ફરુસવચનાતિ અત્થો. વિકિણ્ણવાચા નામ સમ્ફપ્પલાપિનોતિ વુત્તં ‘‘અસંયતવચના’’તિઆદિ. પટિપત્તિધમ્મે પમુટ્ઠા વિનટ્ઠા પટિવિનટ્ઠા સતિ એતેસન્તિ મુટ્ઠસતીતિ આહ – ‘‘નટ્ઠસ્સતિનો’’તિ. ઉબ્ભન્તચિત્તાતિ સમાધિનો અભાવેન ઉદ્ધચ્ચેનેવ ઉપરૂપરિ ભન્તચિત્તા. પાકતિન્દ્રિયા અભાવિતકાયતાય ગામદારકા વિય પકતિભૂતઇન્દ્રિયા. નેમો વુચ્ચતિ ભૂમિયા બદ્ધભાવનિમિત્તપદેસો, ગમ્ભીરો નેમો એતસ્સાતિ ગમ્ભીરનેમો. સુટ્ઠુ નિખાતોતિઆદિ તસ્સ પાદસ્સ સુપ્પતિટ્ઠિતભાવદસ્સનં.

૫. ઉણ્ણાભબ્રાહ્મણસુત્તવણ્ણના

૮૨૭. પહાનત્થન્તિ અનુપ્પાદપહાનત્થં.

૯. ઇદ્ધાદિદેસનાસુત્તવણ્ણના

૮૩૧. અભિઞ્ઞાપાદકં ચતુત્થજ્ઝાનં અધિપ્પેતં ‘‘ઇદ્ધિલાભાય પવત્તતી’’તિ વચનતો.

૧૦. વિભઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૮૩૨. છન્દં ઉપ્પાદેત્વાતિ ભાવનાછન્દં ઉપ્પાદેત્વા. લીનાકારોતિ ભાવનાચિત્તસ્સ લયાપત્તિ. કોસજ્જેન વોકિણ્ણાપજ્જનં વુત્તં.

એવં પસાદાભાવેન ચિત્તસ્સ વિક્ખેપાપત્તિ, તત્થ પસાદુપ્પાદનેન યં સમ્પહંસનં ઇચ્છિતબ્બં, તસ્સ ઉપ્પાદનાકારં દસ્સેતું વુત્તં ‘‘સો બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘગુણે આવજ્જેત્વા’’તિઆદિ. વત્થુકામે આરબ્ભ વિક્ખિત્તો પુનપ્પુનં વિક્ખિત્તો હોતિયેવાતિ વુત્તં ‘‘અનુવિક્ખિત્તો’’તિ. ઉપ્પથં પટિપન્નસ્સ ચિત્તસ્સ દણ્ડનટ્ઠેન નિગ્ગણ્હનટ્ઠેન સુત્તાનિ એવ દણ્ડોતિ સુત્તદણ્ડો, તેન સુત્તદણ્ડેન ચિત્તં તજ્જેત્વા. પઞ્ચકામગુણે આરબ્ભ પવત્તો ચિત્તવિક્ખેપો પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જતેવાતિ વુત્તં ‘‘અનુવિક્ખિત્તો અનુવિસટો’’તિ.

પુરેપચ્છાભાવો કમ્મટ્ઠાનસ્સ મનસિકારવસેન ઉગ્ગહવસેન વાતિ તદુભયં દસ્સેતું ‘‘કથ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અતિલીનાદીસુ ચતૂસુ ઠાનેસૂતિ અતિલીનાતિપગ્ગહિતસંખિત્તઅનુવિક્ખિત્તસઞ્ઞિતેસુ ચતૂસુ ઠાનેસુ. તત્થ ભાવનં અનજ્ઝોગાહેત્વાવ સઙ્કોચો અતિલીનતા, અજ્ઝોગાહેત્વા અન્તો સઙ્કોચો સંખિત્તતા, અન્તોસઙ્ખેપો અતિપગ્ગહિતતા, અચ્ચારદ્ધવીરિયતા અનુવિક્ખિત્તતા. બહિદ્ધા વિસમવિતક્કાનુભાવનં આપજ્જન્તો દ્વત્તિંસાકારવસેન અટ્ઠિકસઞ્ઞાવસેન વા ગહેતબ્બન્તિ આહ – ‘‘સરીરવસેન વેદિતબ્બ’’ન્તિ. તેનાહ ‘‘ઉદ્ધં પાદતલા’’તિઆદિ (દી. નિ. ૨.૩૭૭; મ. નિ. ૧.૧૧૦).

અઞ્ઞમઞ્ઞં અસઙ્કરતો આકિરીયન્તિ પકારતો ઠપીયન્તીતિ આકારા, ભાગાતિ આહ – ‘‘યેહિ આકારેહીતિ યેહિ કોટ્ઠાસેહી’’તિ. લિઙ્ગીયતિ સલ્લક્ખીયતીતિ લિઙ્ગં, સણ્ઠાનં. નિમીયતિ નિદ્ધારેત્વા પરિચ્છિન્દીયતીતિ નિમિત્તં, ઉપટ્ઠાનં. યો ભિક્ખૂતિઆદિ આલોકસઞ્ઞં યો ઉગ્ગણ્હાતિ, તં દસ્સનં. અઙ્ગણેતિ વિવટઙ્ગણે. આલોકસઞ્ઞં મનસિકરોતિ રત્તિયં. વીરિયાદીસુપીતિ યથા ‘‘ઇધ ભિક્ખુ છન્દં ઉપ્પાદેત્વા’’તિ છન્દે વિત્થારનયો વુત્તો, વીરિયાદીસુપિ એસો એવ વિત્થારનયો યોજેતબ્બો.

પાસાદકમ્પનવગ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.